Dateren van blauwe Diekken Projectvoorstel ingediend door: NFI Kindermishandeling is een groot probleem waarbij niet alleen herkenning van

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dateren van blauwe Diekken Projectvoorstel ingediend door: NFI Kindermishandeling is een groot probleem waarbij niet alleen herkenning van"

Transcriptie

1 Dateren van blauwe Diekken Projectvoorstel ingediend door: NFI Kindermishandeling is een groot probleem waarbij niet alleen herkenning van mishandeling belangrijk is, maar ook leeftijdsbepaling (datering) van de blauwe plekken. Hierdoor kunnen vragen beantwoord worden omtrent de oorzaak en eventuele veroorzaker. Doel van dit project is het (verder) ontwikkelen, testen en valideren van een methode die, op basis van de pathofysiologie, de leeftijd van blauwe plekken op meerdere lichaamslocaties objectief, nauwkeurig en betrouwbaar kan bepalen bij kinderen.

2

3 Cvber Analvsis Innovation Tool Projectvoorstel ingediend door: NCSC Om de analysecapaciteit van het NCSC te versterken stellen zij voor een breed digitaal platform (Cyber Analysis Ceil) te creëren. Binnen dit platform zouden grote hoeveelheden ongestructureerde data en informatiesets eenvoudig, en wanneer relevant in samenhang, kunnen worden benaderd of aangeboden. De relevante technologie moet binnen dit platform aanwezig zijn, maar het moet ook een platform zijn om inzichten en kennis met elkaar te delen en te werken aan analysevraagstukken en zodoende het handelingsperspectief tav. cyber dreigingen en risico s te vergroten.

4 ONGERUBRICEERD Cyber Analysis Information Tool (CAIT) Eindrapportage Versie 1.0 Datum 25 juni 2015 Status Definitief

5

6 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni 2015 Colofon Afzendgegevens Projectnaam Ons kenmerk Nationaal Cyber Security Centrum Expertise & Advies Turfmarkt DP Den Haag Postbus CC Den Haag Eindrapportage Cyber Analysis Information Tool - Eindrapportage CAIT Pagina 3 van 17

7

8 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni 2015 Inhoud Colofon 3 1 Inleiding Achtergrond Structuur 7 2 Probleembeschrijving 9 3 Aanpak Structurering project Manier van werken 12 4 Projectresultaten Marktverkenning Proof of Concept Relevantiebepaling Dossiervoorstellen Conclusie Mid-level requirements Conceptueel model 16 5 Vervolgstappen 17 Pagina 5 van 17

9

10 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni Inleiding 1.1 Achtergrond Het Nationaal Cyber Security Centrum heeft sinds haar oprichting een steeds zichtbaarder profiel in de bestrijding van de gevolgen van cyberdreigingen. Dit profiel gaat gepaard met hogere verwachtingen ten aanzien van bijvoorbeeld de duiding van dreigingen, risico analyses en dataonderzoeken. Daarnaast wordt de hoeveelheid te analyseren data die bij het NCSC binnenkomt steeds groter. Dit is enerzijds het gevolg van het ambitieniveau van het centrum, anderzijds het logische resultaat van interne en externe ontwikkelingen. Hierbij kan worden gedacht aan de toegenomen detectiemogelijkheden, alsook aan de versterking van de publiekprivate en internationale samenwerking. Medio 2013 heeft het NCSC een aanvraag ingediend bij de Directie Strategie en Bedrijfsvoering voor het innovatieproject Cyber Analysis Cell. Op 11 juni is hier positief op gereageerd en heeft de Directie onder het programma Veilig door Innovatie budget toegekend aan het project. Op basis van het projectplan is een plan van aanpak opgesteld, waarin de verschillende fases van het project verder zijn geoperationaliseerd. In het plan van aanpak is het project omgedoopt van de oorspronkelijke titel Cyber Analysis Cell naar Cyber Analysis Innovation Tool, of kortweg CAIT, waarmee wordt benadrukt dat geautomatiseerde ondersteuning van het analyseproces de kern van het project vormt. Het doel van CAIT is het verkennen van de mogelijkheden van deze geautomatiseerde ondersteuning gericht op de schaalvergroting en katalyse van bestaande analysecapaciteiten teneinde de effectiviteit en efficiëntie van de analysefunctie van het NCSC te vergroten. 1.2 Structuur Dit document is als volgt gestructureerd. In het volgende hoofdstuk komt de probleembeschrijving aan de orde. Hoofdstuk 3 staat stil bij de aanpak van het project, waarna hoofdstuk 4 de verschillende deelresultaten van het project presenteert. Deze eindrapportage sluit af met een voorschot op eventuele vervolgstappen in hoofdstuk 5. Pagina 7 van 17

11

12 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni Probleembeschrijving Het Nationaal Cyber Security Centrum (NCSC) geeft invulling aan de integrale aanpak van cybersecurity en brengt bestaande initiatieven bij elkaar. Als onderdeel van haar taakstelling houdt het NCSC continu zicht op actuele digitale dreigingen, kwetsbaarheden en ontwikkelingen op het gebied van ICT veiligheid. Hierbij wordt geput uit zowel openbare als vertrouwelijke bronnen. Deze bronnen genereren een groot aantal (nieuws)berichten, die worden geanalyseerd met het oog op operationele dreigingen alsmede op tactische en strategische ontwikkelingen en trends. Voor het operationele proces beschikt het NCSC over een technische oplossing die in staat is om de individuele nieuwsberichten te verzamelen, te registreren en te clusteren. Deze oplossing (genaamd Taranis) is in het verleden door het NCSC ontwikkeld. Tegenwoordig is Taranis als open source software beschikbaar gesteld, waardoor ook andere partijen kosteloos gebruik kunnen maken van de oplossing. Taranis is echter minder geschikt voor analyse op tactisch en strategisch niveau. Deze activiteiten worden verricht door analisten, die de beschikbare data grotendeels handmatig verwerken. Gezien de grote hoeveelheid informatie en de diversiteit van de bronnen wordt er relatief veel tijd besteed aan het opsporen en selecteren van de juiste berichten, waardoor er minder tijd beschikbaar is voor het verrichten van analyses op de geselecteerde informatie. In het licht van de continu groeiende informatiestroom is deze gang van zaken op de lange termijn niet houdbaar. Dit is dan ook de aanleiding voor het verrichten van onderzoek naar de mogelijkheid om de analisten te ondersteunen met geautomatiseerde hulpmiddelen, die ertoe bijdragen dat hun taak effectiever en efficiënter kan worden ingevuld. Pagina 9 van 17

13

14 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni Aanpak 3.1 Structurering project Het project is gestructureerd aan de hand van een drietal fases. In iedere fase is een aantal producten opgeleverd. In de onderstaande tabel staan deze weergegeven. Fase Producten 1 1. Marktverkenning/marktanalyse - De analysefase wordt afgesloten met een gedegen analyse van de eigen wensen, de reeds in gebruik zijnde methodieken en systemen en een advies hoe deze systemen zouden kunnen worden ingepast in een cyber context 2. Functioneel eisenpakket - De selectiefase sluit af met een functioneel eisenpakket en een advies met daarin een gedragen keuze (op basis van het eisenpakket) voor het te gebruiken systeem of platform 2 3. Proof of Concept - Het opzetten en inrichten van een technische omgeving, waarin gebruikmakend van bestaande systeemelementen wordt onderzocht wat de mogelijkheden en beperkingen van mogelijke technische invulling van CAIT zijn 4. Mid-level requirements - De Proof of Concept sluit af met een functioneel eisenpakket dat specifieker van aard is dan de requirements die in fase 1 zijn opgeleverd 3 5. Conceptueel model - Parallel aan het uitvoeren van de Proof of Concept wordt aan een vormgeving gewerkt van het methodologisch model dat ten grondslag ligt aan CAIT. 6. Eindevaluatie - Het uitvoeren en evalueren van de Proof of Concept wordt afgesloten met een eindrapport met daarin de conclusies en bevindingen van de Proof of Concept. Tevens wordt gedurende deze fase een voorstel gedaan welke elementen uit de Proof of Concept op welke wijze ingang zouden kunnen vinden in het operationele processen binnen het NCSC. De eerste fase verkende de markt van de producten, die in principe gebruikt zouden kunnen worden om aan de analysebehoefte van het NCSC tegemoet te komen. Naast een analyse van de markt van commerciële producten is eveneens een inventarisatie gemaakt van de gebruikte oplossingen bij een aantal samenwerkingspartners binnen het Rijk. Tijdens deze fase is eveneens nader onderzocht welke eisen er door de gebruikers binnen het NCSC aan een dergelijke oplossing gesteld zouden worden. Fase 2 valt uiteen in de oplevering van een tweetal complementaire producten. Als eerste wordt er gesproken van een proof of concept, wat ruimte biedt voor een interactiever proces met een samenwerkingspartner. Een proof of concept heeft ook een verkennender karakter dan een pilot. Ten tweede is er sprake van Mid-level requirements. Deze worden opgesteld tijdens het uitvoeren van de proof of concept, omdat de kennisneming van een daadwerkelijke praktische omgeving aanleiding geeft om de eigen eisen en behoeften scherper te formuleren. Pagina 11 van 17

15 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni 2015 Fase 3 richt zich op de vastlegging van de lessen en ervaringen die werden opgedaan tijdens de vormgeving van de proof of concept. Er werd aangenomen dat - juist dankzij de interactieve ontwikkelmethode - op veel vlakken veel kennis zou worden gegenereerd. Door het vastleggen van deze kennis expliciet als projectresultaat op te nemen wordt geborgd dat de kennis aan het eind van het project beschikbaar is. Hiervoor is de term Conceptueel model gekozen. De eindevaluatie in de vorm van een schriftelijk verslag sluit het project af. 3.2 Manier van werken Voor de uitvoering van de vormgeving van de proof of concept is gekozen voor Agile/Scrum. Agile/Scrum is een projectmanagementaanpak waarbij het minimum wordt gedocumenteerd en er nauw contact is tussen de projectdeelnemers. Dit laatste wordt afgedwongen door korte doorlooptijden (zogenaamde sprints) waarbij de deelnemers op regelmatige basis bij elkaar komen om de resultaten (deliverables) te evalueren en de inhoud (sprint backlog) voor een volgende sprint vast te stellen. Een belangrijk criterium voor deze keuze was de expertinschatting van de projectdeelnemers. In het verleden heeft een aantal van de deelnemers gewerkt in projecten die volgens de principes van Agile/Scrum waren georganiseerd. De positieve ervaring van de deelnemers was in de eerste plaats dat werkende software op tijd en binnen budget met de gewenste functionaliteit werd opgeleverd. Tevens leerde de ervaring dat vooral in innovatietrajecten - waarbij van tevoren nog weinig zicht is op wat het eindresultaat precies zal inhouden- de Agile/Scrum aanpak goed werkt, omdat deze aanpak enerzijds de benodigde flexibiliteit en anderzijds voldoende grip biedt. Om de hiervoor beschreven redenen is gekozen om de Agile/Scrum aanpak voor het CAIT innovatietraject in te zetten. Aan het begin is een projectworkshop gehouden waarin ideeën zijn gegenereerd en geselecteerd om tijdens het vervolg verder uit te werken. Uiteindelijk zijn de ideeën Relevantiebepaling en Top X dossiervoorstellen geselecteerd voor verder uitwerking. In de praktijk is gebruik gemaakt van een viertal iteraties, die zich in een tweewekelijkse cyclus hebben afgespeeld in de maanden september en oktober van Aan de zijde van het NFI was voldoende ontwikkelcapaciteit gereserveerd om in de beschikbare tijd van de sprint significante stappen te kunnen zetten, die zich leenden voor een grondige evaluatie door de experts van de kant van het NCSC. Aan het einde van iedere sprint werd een evaluatiesessie gehouden om de resultaten te bespreken en de inhoud van de volgende sprint te bepalen. Ook tijdens de sprint zelf bestond intensief contact tussen de medewerkers van beide organisaties, zodat voorkomende (kleine) vragen en onduidelijk geen blokkerende issues zouden vormen. Pagina 12 van 17

16 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni Projectresultaten Het project heeft een aantal verschillende resultaten opgeleverd, die in dit hoofdstuk aan de orde komen. 4.1 Marktverkenning De marktverkenning is uitgevoerd en heeft als een van de resultaten een overzicht opgeleverd van de relevante partijen die zich op deze markt bevinden. Dit overzicht is tot stand gekomen op basis van desk research en de beschikbare kennis binnen Capgemini over de stand van zaken in deze specifieke applicatiemarkt. Tevens is een aantal praktijkoplossingen geïnventariseerd in gesprekken met bevriende organisaties binnen de Rijksoverheid en het bedrijfsleven. In het overzicht worden verschillende producten gewaardeerd, waarbij hun sterke en zwakke punten worden onderscheiden, aan de hand waarvan het mogelijk zou moeten zijn een goed gefundeerde keuze voor een pilotpartner te maken. De marktverkenning leidde echter tot een aantal inzichten met betrekking tot de rol en positie die een eventuele IT oplossing in de processen van het NCSC zou innemen. Een belangrijke conclusie was dat een - relatief duur - integraal informatieanalyse-platform niet leek te passen bij de huidige volwassenheid van de analyse binnen het NCSC. De hoge innovatieve karakter van het cybersecuritydomein, de ervaren inflexibiliteit van een integraal product en hoge initiële kosten leken een effectieve inzet van een integraal informatieanalyse platform in de weg te staan. In het verlengde van deze conclusie werd gesteld dat de high level functionele wensen die in aanloop van het project aan CAIT gesteld waren niet voldoende concreet waren om in dit stadium al tot een goed gefundeerde productselectie over te gaan. Het rapport van de marktverkenning vormt een waardevol (tussen)product van het innovatieproject CAIT. Als op zichzelf staand product beschikt het NCSC nu over een overzicht van de producten die op de markt beschikbaar zijn om uitdagingen, die vergelijkbaar zijn met degene waarmee het NCSC zich geconfronteerd ziet, het hoofd te bieden. 4.2 Proof of Concept De kern van het innovatietraject bestond uit het opzetten en inrichten van een technische omgeving, waarin gebruikmakend van bestaande systeemelementen werd onderzocht wat de mogelijkheden en beperkingen van mogelijke technische invulling van CAIT zijn. Deze activiteit heeft als titel Proof of Concept meegekregen, omdat aan de hand van de hier opgedane ervaringen vastgesteld zou kunnen worden of het concept, zoals dat het NCSC bij aanvang voor ogen stond, daadwerkelijk in de praktijk gerealiseerd zou kunnen worden. De gedetailleerde bevindingen van de proof of concept zijn vastgelegd in een conceptpublicatie, waarin naast de resultaten van het onderzoek ook uitgebreid wordt stilgestaan bij de toegepaste technieken. Technische details zullen in deze eindrapportage dan ook niet aan de orde komen. Hier zullen wij de geschetste aanpak en de resultaten op hoofdlijnen toelichten. Pagina 13 van 17

17 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni 2015 De manier van werken tijdens de proof of concept is hierboven in algemene zin reeds besproken. Zoals gezegd is de proof of concept-fase gestart met een brainstormsessie, die erop was gericht uit de talloze mogelijkheden die we in de samenwerking tussen NFI en NCSC zouden kunnen bereiken een beperkt aantal zaken te kiezen, die aan zouden sluiten bij de specifieke (ontwikkel)kennis van het NFI. Een belangrijk ingrediënt voor de succesvolle brainstorm was een aantal user stories. Deze user stories beschreven op praktisch niveau de dagelijkse werkzaamheden van de analisten bij het NCSC, waarbij de uitdagingen in het verwerken van grote hoeveelheden informatie duidelijk werden belicht. De user stories gaven in korte tijd de NFI ers in het projectteam goed inzicht in de problematiek, waarna zij in staat waren om de potentieel meest veelbelovende ontwikkeltrajecten voor te stellen als focus voor de proof of concept. Tijdens de brainstormsessie is gekozen voor een tweetal onderwerpen om verder uit te werken: relevantiebepaling en dossiervoorstellen Relevantiebepaling In de enorme toevloed van informatie, die de analisten op dagelijkse basis moeten zien te verwerken, is het een uitdaging om snel de nieuwsfeiten te selecteren die relevant zijn. Relevant houdt hier in: van belang voor het geven van inzicht en duiding op het gebied van cybersecurity, toegespitst op de Rijksoverheid en de vitale sectoren in Nederland. De relevantiebepaling waar het onderzoek zich op richtte, waren natuurlijk gericht op technieken die gebruikt kunnen worden om (semi)automatisch de relevantie van gebeurtenissen vast te stellen. Dit eerste onderdeel van het onderzoek heeft geresulteerd in een prototype van een systeem, waarbij op basis van de verzamelde nieuwsfeiten in een bepaalde periode een aantal verhalen werd voorgesteld. De verhalen waren gerangschikt naar gepercipieerde relevantie. Op basis van de beoordeling van de analisten is dit een passende aanpak: de verhalen die worden voorgesteld zijn herkenbaar. Deze herkenbaarheid geldt in eerste instantie voor de herkenbaarheid als verhaal: het was namelijk nog maar de vraag of de gebruikte clusteringtechnieken in staat zouden zijn om verhaallijnen te detecteren. In de tweede plaats konden de experts ook bevestigen dat de verhalen relevant waren. De testdata voor het systeem bestond namelijk uit (geschoonde 1 ) historische data. Op basis van hun praktijkkennis van het afgelopen half jaar konden de analisten eenvoudigweg bevestigen dat de verhalen die door het systeem werden voorgesteld inderdaad de verhalen waren waaraan het afgelopen jaar aandacht was besteed tijdens hun dagelijkse werkzaamheden Dossiervoorstellen Een tweede onderwerp dat werd gekozen voor nadere ontwikkeling na afloop van de brainstorm draagt de titel Dossiervoorstellen. Onder deze noemer valt de behoefte van de analisten van het NCSC om ontwikkelingen die zich vooralsnog onder de radar bevinden expliciet te maken. Dit streven verdient wat achtergrondinformatie. Binnen het NCSC is het brede kennisveld van cybersecurity momenteel onderverdeeld in een aantal dossiers. Deze dossiers zijn toebedeeld aan de individuele medewerkers, die verantwoordelijkheid dragen voor het bijhouden van 1 Geschoond betekent hier dat de woorden in de dataset op uniforme wijze zijn behandeld om clustering mogelijk te maken. Pagina 14 van 17

18 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni Conclusie het dossier, zodat er minimaal één medewerker (de dossierhouder) op de hoogte is van de laatste stand van zaken op het specifieke kennisgebied. De manier van werken waarborgt tot op zekere hoogte de kennispositie van het NCSC, maar het draagt als risico in zich, dat er te lang aandacht wordt besteed aan zaken die in het verleden belangrijk waren maar aan relevantie hebben verloren. Dit zou ten koste kunnen gaan van de tijd en energie die besteed zou kunnen worden aan nieuwe dossiers. Het onderwerp Dossiervoorstellen poogt geautomatiseerde ondersteuning te bieden om nieuwe dossiers te identificeren, zodat deze op geschiktheid kunnen worden geëvalueerd en om eventueel aan een dossierhouder te kunnen worden toegewezen. Het achterliggende doel van deze inspanning is om het NCSC de mogelijkheid te geven meer naar toekomstige opkomende ontwikkelingen te kijken om zodoende een proactievere rol te kunnen spelen. De aanpak van dit onderdeel van het onderzoek verloopt in eerste instantie identiek aan de wijze waarop het vorige onderwerp - Relevantiebepaling - ter hand is genomen. De periode met nieuwsfeiten die aan de analyse wordt onderworpen is echter langer dan in het vorige geval. De gedachte hierachter is dat nieuwe dossiers zich waarschijnlijk over een langere termijn ontwikkelen, waarbij naar verwachting minder losse nieuwsfeiten beschikbaar zijn. Een langere periode dient ook om voldoende inputgegevens te verzamelen om betekenisvolle analyses op uit te kunnen voeren. De resultaten voor het onderdeel Dossiervoorstellen zijn wisselend. De gebruikte technieken resulteerden wel in een aantal dossiervoorstellen, maar dat waren wel de dossiers die op dit moment al onderkend werden. Het is natuurlijk mogelijk om deze bestaande dossiers uit de lijst van dossiervoorstellen te verwijderen. Als dat gebeurt blijkt dat de kwaliteit van de voorstellen achterblijft: zo is de formulering van de voorstellen moeilijk als concreet dossier op te vatten. Het heeft er de schijn van dat er te weinig clusterend vermogen in de gebruikte aanpak schuilt om met geschikte dossiervoorstellen te komen. Overigens heeft het onderdeel Dossiervoorstellen gedurende het onderzoek minder prioriteit gekregen dan het onderwerp Relevantiebepaling. Dit heeft tot gevolg dat de mogelijke verdiepingsslagen minder ver zijn uitgewerkt, aangezien de gekozen aanpak (Agile/Scrum) een bovengrens oplegde aan de inspanning die aan de gehele proof of concept kon worden besteed. De algemene conclusie die uit de proof of concept kan worden getrokken is dat de uitkomsten hoopgevend zijn. Bij het eerste deel - Relevantiebepaling - is duidelijk de haalbaarheid van de gevolgde aanpak gebleken. Op dit punt is de proof of concept dan ook zeker geslaagd. Het tweede deel - Dossiervoorstellen - is minder uitgesproken, wat deels te verklaren valt door de capaciteitsbeperkingen die ertoe hebben geleid dat voor de hand liggende verbeterstappen niet meer in het kader van CAIT verricht konden worden. 4.3 Mid-level requirements Parallel aan het vormgeven van de proof of concept liep een traject met als titel Mid-level requirements. Tijdens het uitvoeren van de proof of concept heeft met elke iteratieslag die inherent is aan de gevolgde Agile/Scrum-methodiek een uitbreiding en verfijning van de requirements plaatsgevonden. Op het moment dat de gebruikers geconfronteerd werden met een nieuw (tussen)resultaat tijdens het Pagina 15 van 17

19 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni 2015 ontwikkelproces, waren zij in staat om duidelijk te omschrijven op welke punten het geboden product aan hun wensen tegemoet kwam en op welke punten het nog tekort schoot. Door deze punten continu te inventariseren, te toetsen en vast te leggen werd op een natuurlijke wijze een set meer gedetailleerde requirements vastgesteld. De mid-level requirements zijn voor twee doelen aan te wenden. In de eerste plaats zijn zij reeds betrokken in de ontwikkeling van de proof of concept, omdat zij als het ware de documentatie vormden van het voortschrijdend inzicht zoals dat tot stand kwam onder de toekomstige gebruikers van een werkend systeem. Hiermee boden de requirements houvast in de discussie tussen de analisten van het NCSC en de ontwikkelaars van het NFI. In de tweede plaats vormen de mid-level requirements een uitstekende basis voor de toekomstige ontwikkeling of aanschaf van een systeem dat kan worden ingezet om de analysefunctie van het NCSC op geautomatiseerd wijze te ondersteunen. Het probleem zoals dat tijdens de marktverkenning was onderkend - te weten: een behoeftenformulering op een te abstract niveau om praktische waarde te hebben bij een leveranciersselectie - wordt hierdoor effectief ondervangen. 4.4 Conceptueel model In aanloop van het project werd aangenomen dat - juist dankzij de interactieve ontwikkelmethode - op veel vlakken kennis zou worden gegenereerd. Door het vastleggen van deze kennis expliciet als projectresultaat op te nemen wordt geborgd dat de kennis aan het eind van het project beschikbaar is. Hiervoor is de term Conceptueel model gekozen. Tijdens het project bleek dat de resultaten van het onderzoek meer dan de moeite waard waren. Dit reikte verder dan slechts het vastleggen van de manier van werken en deed dus minder recht aan de oorspronkelijk titel Conceptueel model. Als eindresultaat van deze fase van CAIT hebben we in gezamenlijkheid een conceptpublicatie tot stand gebracht, waarin de belangrijkste elementen en resultaten van het project zijn vastgelegd. Hierbij is ruimte gemaakt voor respectievelijk de innovatieve aanpak, voor de resultaten en voor de technieken die ten grondslag liggen aan de behaalde resultaten. Hiermee zijn we aan het eind van het project verzekerd van een centrale vastlegging van het resultaat van onze inspanningen, waarbij we vooral aandacht hebben besteed aan de compleetheid van de documentatie van het project en minder aan de gedetailleerde invulling. De conceptpublicatie kan worden gebruikt als startpunt voor vervolgstappen zodra wordt besloten op welke wijze de projectresultaten eventueel met een breder publiek gedeeld worden. Hierbij kan worden gedacht aan een geschreven publicatie in hetzij een vakblad of in een academisch getinte uitgave. Een ander aansprekend alternatief is een presentatie van (een aspect van) het onderzoek op een conferentie die aandacht besteed aan de onderwerpen die in CAIT aan de orde zijn gekomen. Wat het podium ook mag zijn: door het vastleggen van de projectresultaten in een conceptpublicatie beschikken we over een gedocumenteerde verslaglegging van onze inspanning, die vervolgens kan worden gebruikt om de gekozen verschijningsvorm te ontwikkelen. Tegelijkertijd kan de keuze voor een officiële publicatie verder invulling krijgen door deze als apart project te voorzien van de bijbehorende resources in de vorm van tijd en menskracht. Pagina 16 van 17

20 ONGERUBRICEERD DEFINITIEF Cyber Analysis Information Tool (CAIT) 25 juni Vervolgstappen Op basis van de resultaten van het project is de conclusie gerechtvaardigd dat de gekozen oplossing toegevoegde waarde biedt aan de huidige manier van werken binnen de analistenfunctie. Het concept heeft zich bewezen en een vervolg van het project is op basis van de inhoudelijke resultaten te rechtvaardigen. Of een vervolgtraject past binnen de budgettaire mogelijkheden en de beschikbaarheid van voldoende tijd van het personeel is een relevante vraag, die echter buiten de scope van dit onderzoek valt en derhalve niet verder uitgewerkt zal worden. De vraag staat open of een eventueel vervolg de vorm van een innovatietraject of een regulier implementatietraject moet krijgen. Onafhankelijk van de uiteindelijk gekozen richting kan er wel het een en ander gezegd worden over een aantal relevante designkeuzes, die in beide vervolgscenario s van toepassing zijn. De vorm: loosely coupled of geïntegreerd? De proof of concept is vormgegeven als een losse applicatie, die wordt gevoed met data uit Taranis. Dezelfde aanpak kan ook worden gehanteerd voor de productieomgeving, waarbij we de benodigde gegevens uit Taranis halen en deze verwerken door de applicatie die specifiek voor dit doel wordt ontwikkeld. Een alternatief is dat de oplossing geïntegreerd wordt in Taranis. Dit betekent dat Taranis wordt uitgebreid met de functionaliteit zoals gedemonstreerd in de proof of concept. In hoeverre dit haalbaar en wenselijk is, zal nader moeten worden onderzocht, waarbij aspecten als beheersbaarheid en compatibiliteit met voorgaande versies van Taranis een rol zullen spelen. De juridische basis: open source? Taranis wordt op dit moment als open source software ter beschikking wordt gesteld aan de community. Het is mogelijk om de te implementeren oplossing eveneens als open source software ter beschikking te stellen, al dan niet geïntegreerd als onderdeel van de huidige Taranis-suite (zie boven). Het voordeel van een dergelijke beslissing is dat het in lijn is met de opdracht zoals gedefinieerd in de Nationale Cyber Security Strategie 2, want door het verspreiden van relevante kennis, expertise en tools wordt een bijdrage geleverd aan een open en veilig cyberdomein. Door de oplossing kosteloos ter beschikking te stellen is de drempel voor adoptie in de praktijk een stuk lager, waardoor ook minder kapitaalkrachtige partijen gebruik kunnen maken van de ontwikkelde technologie. Als potentieel nadeel geldt dat de vrijgave van de oplossing inzicht kan geven in de modus operandi van het NCSC. Gezien het toepassingsgebied (te weten: het analyseren en clusteren van nieuwsberichten) is dit risico waarschijnlijk beperkt, maar het is wel een punt dat in de overweging meegenomen dient te worden. Pagina 17 van 17

21 Dreigtweetmonitor Projectvoorstel ingediend door: Nationale Politie Berichten verspreiden via internet is een maatschappelijk toenemend verschijnsel en is erg makkelijk. Negatief beladen berichten met serieuze bedoelingen en mogelijk ernstige maatschappelijke gevolgen, vormen hierin een niet te negeren aandeel. Het project dreigtweetmonitor brengt relevante bedreigingen binnen het rijks- en decentraal domein die via Twitter gecommuniceerd worden in beeld. De dreigtweetmonitor zal ingezet worden op dreigingsdetectie en wordt gehost binnen het irn-netwerk, zodat aansluiting bij bestaande beveiliging en forensische borging worden gegarandeerd.

22 e Witness Projectvoorstel ingediend door; Nationale Politie Het getuigenverhoor is een belangrijke activiteit van zowel opsporings- als inlichtingen- en veiligheidsdiensten. De ewitness richt zich op bescherming van de authentieke herinnering van getuigen in verhoorsituaties. Essentiële instructies voor het verkrijgen van een spontaan verhaal worden geautomatiseerd. Getuigen worden in staat gesteld dit fundamentele gedeelte van het getuigenverhoor geheel zelfstandig uit te voeren, waardoor verlies en beïnvloeding van informatie door verhoorders worden geminimaliseerd. Op die manier kan zo volledig en zo accuraat mogelijke informatie van getuigen worden verkregen. Het vertellen van een spontaan verhaal en de mogelijkheid tot het gelijktijdig tekenen van de situatie worden bovendien geïntegreerd in de ewitness; de samenvoeging van deze twee elementen in één fase levert naast een verhoogde effectiviteit een efficiëntere manier van werken op.

23 Haalbaarheidsstudie gebruik onbemande vliegtuig/es Projectvoorstel ingediend door: RIVM Dit projectvoorstel stelt voor onderzoek te doen naar de haalbaarheid van de inzet van onbemande vliegtuigjes bij calamiteiten. Hierbij wordt vooral gedacht aan CBRN gerelateerde calamiteiten. Er wordt onderzoek gedaan naar de mogelijkheden van het integreren van meetapparatuur in onbemande vliegtuigjes. Hierdoor zouden metingen kunnen worden verricht in een chemische wolk, voordat deze neerslaat. Ook kunnen metingen worden verricht in moeilijk begaanbaar gebied, zoals de Rotterdamse haven. Binnen het project worden, indien mogelijk, ook experimenten in de lucht gedaan.

24

25 gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten

26 Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Haalbaarheid gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten RIVM Rapport NLR Rapport NLR-CR

27 RIVM Rapport Colofon RIVM 2014 Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermeld Ing: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave. K. Tukker, RIVM H.W. Jentink, NLR EM. van Putten, RIVM MC. Roelofsz, NLR C.F. Muller, NLR 3. Vreeken, NLR Contact: Karin Tukker Centrum Veiligheid Dit onderzoek werd verricht met subsidie van NCVT, in het kader van Veiligheid door Innovatie. Bij dit onderzoek is gebruikgemaakt van en samengewerkt met trainingscentrum Troned, onderdeel van Safety Campus Twente. Dit is een uitgave van: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu Postbus BA Bilthoven Pagina 2 van 81

28 RIVM Rapport Publiekssamenvatting Onbemande vliegtuigjes die zijn toegerust met moderne meetinstrumenten, maken het in principe mogelijk om bij calamiteiten metingen hoog in de lucht te verrichten. Dat kan tot nu toe alleen nog op de grond. Het bleek mogelijk om een radioactieve bron vanuit een onbemand vliegtuigje te meten, maar om dat te vertalen naar de stralingsdosis tijdens een kernongeval zijn ingewikkelde berekeningen nodig. Ook kan een rookpluim worden bemonsterd, alleen zijn de uitkomsten daarvan niet eenduidig. Beide technieken zijn veel belovend en er lijken voldoende mogelijkheden te zijn om de eventuele juridische problemen van het inzetten van onbemande vliegtuigjes tijdens calamiteiten op te lossen. Meer vliegproeven en data zijn nodig voordat deze onbemande vliegtuigjes daadwerkelijk kunnen worden toegepast. Dit blijkt uit onderzoek van het RIVM en het Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium (NLR), dat aangeeft hoe deze technologische innovatie werkbaar kan worden gemaakt. Hiertoe is eerst verkend voor welk type calamiteiten de inzet van onbemande vliegtuigjes het meest relevant is. Op basis daarvan is gekozen voor chemische branden en kernongevallen. Vervolgens is uitgezocht welke typen vliegtuigjes en meetapparatuur het beste voor deze calamiteiten kunnen worden ingezet. Bij een chemische brand kan een onbemand vliegtuigje ingezet worden om de omvang en de hoogte van de rookpluim te bepalen. Daarnaast kan het vliegtuigje monsters nemen van de rook in de pluim. Bij een kernongeval kan het vliegtuigje ingezet worden om de radioactieve wolk in kaart te brengen en de radioactiviteit in het besmette gebied te meten. Een groot voordeel van het gebruik van een onbemand vliegtuigje is dat er geen of minder hulpverleners naar het gebied hoeven te worden gestuurd en dat ook in onveilig gebied dicht bij een bron kan worden gemeten. Hierdoor worden zij niet of minder aan straling blootgesteld. Er bestaan verschillende types onbemande vliegtuigjes. Voor de inzet bij chemische branden en kernongevallen lijken de aeroplane- en rotorcraftvliegtuigjes de meest voor de hand liggende keuze. Dat komt door het gewicht dat ze mee kunnen nemen, door de mogelijkheid om stil te hangen in de lucht en door de grotere afstanden die ze kunnen overbruggen. Voor de meet- en bemonsteringsapparatuur is een keuze gemaakt uit technieken die binnen het RIVM worden gebruikt. onbemande meetvliegtuigjes, calamiteiten, chemische brand, kernongeval, pluim Pagina 3 van 81

29 RIVM Rapport Pagina 4 van 81

30 RIVM Rapport Abstract In principle, Unmanned Aerial Vehicles (UAVs) equipped with modern measuring instruments can be used to perform measurements at high altitudes in the event of a disaster. In the past such measurements could only be carried out at ground level. Tests have demonstrated that UAVs can be used to conduct radioactive source measurements in the event of a nuclear accident, but complex calculations are required to convert the resulting data into radiation dose levels. It is also possible to take samples from a plume of smoke, although this method does not produce dear results. Both techniques are very promising and t appears to be possible to resolve legal problems associated with the use of UAVs during disasters. Additional flight tests and more information are required before such UAVs can be used in practice. These are the main conclusions of a study conducted by the Dutch National Institute for Public Health and the Environment (RIVM) in conjunction with the National Aerospace Laboratory of the Netherlands (NLR) to explore the practical applications of this innovative technology. The study focused on the types of disasters in which UAV5 can be deployed most effectively. A preliminary analysis showed that chemical fires and nuclear accidents offered the most appropriate conditions. The researchers subsequently investigated which types of UAV and measuring devices are most suitable for deployment during the aforementioned disasters. During a chemical fire, UAVs can be used to measure the diameter and height of the plume. The UAV can also take samples of the smoke in the plume. In the event of a nuclear accident, UAVs can be deployed to map the radioactive cloud and measure radioactivity levels in the contaminated area. One major advantage of using UAVs is that they reduce or even completely eliminate the need to send first responders to the area, while retaining the ability to perform measurements close to the source in the danger zone. As a result, first responders are exposed to lower radiation levels or even no radiation at all. There are various types of UAVs currently on the market. Aeroplane and rotorcraft UAV5 appear to be the most obvious choice for use during chemical fires and nuclear accidents, in light of their carrying capacity, hovering capabilities and greater radius of action. The measuring and sampling equipment used in the study was selected from the technologies already in use at RIVM. Keywords: UAV, disaster, chemical fire, nuclear accident, plume Pagina 5 van 81

31 RIVM Rapport Pagina 6 van 81

32 RIVM Rapport Inhoudsopgave Samenvatting 9 1 Inleiding 11 2 Scenario s waarbij de inzet van onbemande meetvliegtuigjes wenselijk is Scenario s waarbij een onbemand meetvliegtuigje ingezet kan worden 2.2 Uitkomst klankbordgroep Relevant chemisch scenario uitgewerkt Relevant radiologisch scenario uitgewerkt Inzet van onbemande meetvliegtuigjes Verschillende typen onbemande meetvilegtuigjes 17 3,1.1 Overzicht toepasbaarheid Inzet bij chemische calamiteiten Metingen bij chemische calamiteiten Huidige technieken Functionaliteiten van een onbemand meetvliegtuigje Risico s Inzet bij radiologische calamiteiten Metingen bij radiologisch calamiteiten Meetapparatuur Functionaliteiten onbemand meetvliegtuigje Risico s 26 4 Technische haalbaarheid: vliegproeven Vliegproef chemische meting en bemonstering Uitvoering chemische vliegproeven Vliegen in een rookwolk Resultaten van de metingen en bemonsteringen enose Temperatuur Conclusie chemische vliegproeven Radiologische vliegproeven Uitvoer radiologische vliegproeven Resultaten van de metingen Conclusie radiologsische vliegproeven 40 5 Juridische haalbaarheid Introductie Wettelijk kader Internationale wet- en regelgeving Nationale wet- en regelgeving Toekomstige wet- en regelgeving Juridische haalbaarheid Ontheffingenbeleid Onder de huidige regelgeving Ontheffing van het Bewijs van Luchtwaardigheid Ontheffing van het Bewijs van Bevoegdheid Ontheffing voor het beroepsmatig deelnemen aan het luchtverkeer met lichte onbemande luchtvaartuigen Klasse 1-vluchtuitvoering 48 Pagina 7 van 81

33 RIVM Rapport Klasse 2-vluchtuitvoering Conclusie Economische haalbaarheid Financiële aspecten en haalbaarheid 7 Conclusie 53 8 Literatuur Bijlage A: mogelijke ongevalsscenario s 57 Bijlage B: voorbeelden van types meetvliegtuigjes 61 Bijlage C: huidige chemische meettechnieken 67 Bijlage D: indicatieve tekeningen en foto s van vliegtuigjes met een geïntegreerde detectoren 69 Bijlage E: luchtvaartregels voor onbemande luchtvaartuigen 75 Pagina 8 van 81

34 RIVM Rapport Samenvatting Het RIVM (Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu) en het NLR (Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium) werken samen aan het project Haalbaarheidsstudie gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten, waarvoor de NCTV (Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie een subsidie heeft verleend. Voor de haalbaarheidsstudie zijn verschillende mogelijke ongevalsscenario s bekeken, voor zowel chemische als radiologische calamiteiten. Voor alle ongevalsscenario s is overwogen of de inzet van onbemande meetvliegtuigjes relevante metingen zou kunnen opleveren. De scenario s zijn met een klankbordgroep besproken en beoordeeld op relevantie. De twee door de klankbordgroep als meest relevant beoordeelde scenario s, een grote chemische brand en een radiologisch (kern)ongeval met lozing, zijn vervolgens verder uitgewerkt. Het nut van de inzet van een onbemand vliegtuigje bij een grote chemische brand ligt voornamelijk bij het in kaart brengen van de pluim en het bepalen van de concentratie in de pluim, omdat dit lastig of vaak onmogelijk is met metingen vanaf de grond. Bij een radiologische brand of een kernongeval is er met name tijdswinst te behalen in het bepalen van de ligging van de radiologische wolk of het besmette gebied. Daarnaast is een groot voordeel van de inzet van onbemande vliegtuigjes dat de stralingsdosis van hulpverleners gereduceerd kan worden. Zowel voor een chemische brand als voor een radiologisch (kern)ongeval is gekeken welke meetgegevens, verkregen met een onbemand meetvliegtuigje, relevant kunnen zijn voor optimalisatie van de meetstrategie. Vervolgens is er bepaald welke meet- en of bemonsteringsapparatuur daarvoor geschikt zou zijn en met wat voor type vliegtuigje de metingen en of bemonsteringen het beste uitgevoerd kunnen worden. Bij een chemische brand kan het beste bemonsterd worden met een canister om snel en efficiënt relatief nauwkeurige informatie te verkrijgen over een breed scala aan vluchtige stoffen. Om deze bemonstering goed uit te kunnen voeren en de rookpluim beter in kaart te kunnen brengen wordt gebruikgemaakt van enose-sensoren. Om een radiologische wolk of oppervlaktebesmetting in kaart te brengen wordt gebruikgemaakt van een dosistempomonitor. De onbemande vliegtuigjes die voor zowel een chemische brand als een radiologisch ongeval het meest praktisch zijn, zijn van het type aeroplane en rotorcraft. Voor zowel het chemische als het radiologische scenario is een vliegproef bedacht om aan te tonen dat de gekozen meet- en bemonsteringsmethoden geschikt zijn. Voor de chemische vliegproef is gekozen om een aeroplane- en een rotorcraftvliegtuigje uit te rusten met een enose-sensor en een canister voor de bemonstering. Met beide vliegtuigjes is in een rookpluim gemeten en bemonsterd. De rookpluim was verder verdund dan je op het oog zou verwachten. De aeroplane heeft een hoge snelheid en is dus meer geschikt voor grotere, dikke rookpluimen. De rotorcraft is in staat om in een pluim te blijven hangen en van daaruit de eerste meetresultaten te versturen De enose op de oktokopter kon de gassen in de rookpluim wel waarnemen. Voor de radiologische vliegproeven is een dosistempomonitor aan het rotorcraftvliegtuigje bevestigd. Hiermee is een parcours gevlogen over een gebied waarin een radioactieve bron was geplaatst. Uit de vliegproeven bleek dat het goed mogelijk is om met een onbemand vliegtuigje een radioactieve Pagina 9 van 81

35 RIVM Rapport bron te detecteren. Ook is echter aangetoond dat er veel omgevingsfactoren zijn die een aanzienlijke invloed op de meetwaarde hebben. De meetwaardes zullen daarom door middel van berekeningen gecorrigeerd moeten worden. Om met een onbemand vliegtuigje te mogen vliegen wordt op dit moment gebruikgemaakt van de mogelijkheid die de Wet luchtvaart biedt om ontheffing te verlenen. Om de onbemande vliegtuigjes op ad-hoc-basis bij calamiteiten in te kunnen zetten zijn aanvullende ontheffingen noodzakelijk, maar ook dat lijkt haalbaar gezien het grote maatschappelijk belang. Ten aanzien van economische haalbaarheid zijn kostenindicaties gegeven. De baten zullen aanzienlijk zijn, vanwege de beperking van de (kans op) schade door een betere inschatting van de ernst van een calamiteit en efficiëntere inzet van hulpdiensten. Hoewel met de uitkomsten van de vliegproeven niet alle onderzoeksvragen volledig beantwoord kunnen worden, lijkt het zowel technisch als juridisch haalbaar om onbemande vliegtuigjes in te zetten bij chemische en radiologische calamiteiten. Voordat de onbemande vliegtuigjes daadwerkelijk ingezet kunnen worden bij calamiteiten zal aanvullend onderzoek noodzakelijk zijn. Pagina 10 van 81

36 RIVM Rapport Inleiding Het RIVM en het NLR werken samen aan het project Haalbaarheidsstudie gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten, waarvoor de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV) van het Ministerie van Veiligheid en Justitie een subsidie heeft verleend. Het doel van dit project is de haalbaarheid vast te stellen van het doen van metingen vanuit de lucht bij calamiteiten. Deze metingen (indien succesvol) kunnen additionele meetgegevens opleveren waarmee sneller een beter beeld van de ongevalssituatie verkregen wordt, met geringere blootstelling van hulpverleners aan schadelijke stoffen. Op basis van deze extra informatie kunnen beter passende maatregelen worden genomen en kunnen hulpdiensten, bestuurders, pers en publiek beter en sneller worden geïnformeerd. Bij chemische en/of radiologische calamiteiten en aanslagen, zoals bijvoorbeeld een grootschalige chemiebrand of een aanslag met een vuile bom, is het een kerntaak van de overheid om snel passende maatregelen te nemen, om zo de schadelijke effecten te minimaliseren. Bij schade gaat het onder meer om: gezondheidsschade die het gevolg is van blootstelling aan schadelijke stoffen; schade voor milieu en landbouw; economische schade (vaak door imagoschade, bijvoorbeeld vanwege een internationale boycot van landbouwproducten of het wegblijven van toeristen). Daarnaast wordt van de overheid verwacht dat die haar burgers zo snel mogelijk helderheid verschaft over wat er aan de hand is. Door de snelheid van de sociale media komt er meer tijdsdruk te staan op pers- en publiekscommunicatie, waardoor dit een steeds grotere uitdaging is voor het bevoegd gezag. Nieuwe technische ontwikkelingen met betrekking tot onbemande vliegtuigjes, geminiaturiseerde meetinstrumenten en geavanceerde ICT-mogelijkheden bieden een kans om in de nabije toekomst metingen te verrichten op plaatsen en momenten waarop dat tot op heden nog niet mogelijk was. Te denken valt aan metingen in de wolk (levert een bronterm op die gekoppeld kan worden aan een verspreidingsmodel), op gevaarlijk terrein (het brongebied van bijvoorbeeld een chemische ramp of een kernongeval), of op plaatsen die om geografische redenen erg moeilijk bereikbaar zijn (bijvoorbeeld havengebied, Zeeuwse eilanden) en wellicht ook op plaatsen in dichtbevolkte gebieden, waar mobiele laboratoria moeilijk of niet inzetbaar zijn (bijvoorbeeld de binnenstad van Amsterdam). Inzet van een meetvliegtuig levert additionele meetgegevens, geeft een sneller beeld van de situatie en resulteert in een geringere blootstelling van hulpverleners aan gevaarlijke stoffen. In het eerste deel van deze haalbaarheidsstudie zijn representatieve ongevals scenario s onderzocht waarin meetgegevens verkregen met behulp van een meetvliegtuigje het meest kunnen bijdragen aan de optimale meetstrategie. Deze scenario s zijn ter beoordeling voorgelegd aan de klankbordgroep. De scenario s, de reacties vanuit de klankbordgroep en de door de klankbordgroep als meest relevant beoordeelde scenario s worden beschreven in hoofdstuk 2 van dit tussenrapport. Daarnaast wordt een verkenning gemaakt van verschillende types onbemande vliegtuigjes en soorten meet- en bemonsteringsapparatuur die in beginsel in aanmerking kunnen komen voor Pagina 11 van 81

37 RIVM Rapport realisatie. Hoofdstuk 3 geeft de resultaten hiervan. Vervolgens is een keuze gemaakt voor het uitvoeren van vliegproeven die de haalbaarheid van de inzet van onbemande vliegtuigjes aantonen. Het tweede deel van de haalbaarheidsstudie richtte zich op het aantonen van de praktische mogelijkheden van meetvliegtuigjes voor calamiteiten. In hoofdstuk 4 worden de resultaten van de radiologische en chemische vliegproeven beschreven. Hoofdstuk 5 beschrijft de juridische haalbaarheid van het vliegen met onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten en de economische haalbaarheid wordt toegelicht in hoofdstuk 6. Tot slot wordt in hoofdstuk 7 een conclusie gegeven van deze haalbaarheidsstudie. Pagina 12 van 81

38 RIVM Rapport Scenario s waarbij de inzet van onbemande meetvliegtuigjes wenselijk is 2.1 Scenario s waarbij een onbemand meetvliegtuigje ingezet kan worden Er zijn veel verschillende calamiteiten denkbaar waarbij de inzet van onbemande meetvliegtuigjes van toegevoegde waarde kan zijn. Bij deze haalbaarheidsstudie is ervoor gekozen om van twee verschillende soorten calamiteiten uit te gaan: chemische ongevallen en radiologische (of kernfysische) ongevallen. Kleine of grotere chemische ongevallen gebeuren gemiddeld enkele tot tientallen keren per jaar, waardoor er vrij veel kennis en ervaring is met dergelijke ongevallen. Radiologische en kernfysische ongevallen gebeuren gelukkig weinig, desondanks zijn zowel veiligheidsregio s van de brandweer als defensie en RIVM hier door regelmatige oefening en training goed op voorbereid. Om na te gaan bij welke calamiteiten de inzet van onbemande meetvliegtuigjes het meest relevant is, zijn er verschillende scenario s bedacht. Met een scenario wordt hier bedoeld een ongeval dat mogelijk zou kunnen gebeuren of in sommige gevallen gebeurd is. Het ene scenario lijkt wellicht realistischer dan het andere, echter waar een chemische brand vaker voor zal komen dan een ongeval met een kerncentrale, zijn de gevolgen bij een ongeval met een kerncentrale vele malen ernstiger en grootschaliger dan bij een chemische brand. Het RIVM heeft veel kennis van metingen bij zowel de chemische als radiologische ongevallen. In samenwerking met het NLR is er gekeken op welke manier onbemande vliegtuigjes ingezet kunnen worden bij diverse scenario s. Dit heeft een tabel opgeleverd van verschillende scenario s waarbij meetvliegtuigjes ingezet kunnen worden (zie Bijlage A). Deze tabel is besproken in een klankbordgroep van mogelijke gebruikers. 2.2 Uitkomst klankbordgroep De klankbordgroep bestaat uit deelnemers van Defensie, Brandweer, KLPD, IFV en GHOR. Deze mensen zijn gevraagd plaats te nemen in de klankbordgroep vanwege hun kennis en ervaring van metingen bij en de bestrijding van ongevallen. De inzet van onbemande vliegtuigjes wordt door de klankbordgroep zeer waardevolle geacht, maar ook gezien als een logische aanvulling op de huidige meetstrategie. Brandweer, Defensie en de KLPD maken al langer gebruik van onbemande vliegtuigjes, met name voor visuele inspectie bij ongevallen. Voor de meeste van de voorgelegde scenario s wordt het voordeel van gebruik van meetvliegtuigjes bevestigd. De grootste voordelen worden gezien bij situaties met een grote brand (bijvoorbeeld zoals die in 2011 in Moerdijk ontstond) en voor een ongeval in een kerncentrale met lozing van radioactief materiaal naar de lucht. De voordelen van het gebruik van een meetvliegtuigje in het geval van een terroristische aanslag (radiologisch of chemisch) midden in een drukke stad lijken minder relevant. Het gebied zal slechts van korte duur via de grond slecht bereikbaar zijn door chaos. In die periode zou een vliegtuigje nuttig kunnen zijn, maar voordat het vliegtuigje er vliegt, is de chaos wel weer verdwenen. Ook het toepassen in het scenario met een scheepvaartongeval in het waddengebied lijkt minder urgent. Pagina 13 van 81

Cyber Analysis Information Tool (CAIT) Eindrapportage

Cyber Analysis Information Tool (CAIT) Eindrapportage ONGERUBRICEERD Cyber Analysis Information Tool (CAIT) Eindrapportage Versie 1.0 Datum 25 juni 2015 Status Definitief Colofon Afzendgegevens Projectnaam Ons kenmerk Nationaal Cyber Security Centrum Expertise

Nadere informatie

Haalbaarheid gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten

Haalbaarheid gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten Haalbaarheid gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten Haalbaarheid gebruik onbemande meetvliegtuigjes bij calamiteiten RIVM Rapport 2014-0074 NLR Rapport NLR-CR-2014-378 Colofon RIVM 2014 Delen

Nadere informatie

Ministerie van Veiligheid en Justitie

Ministerie van Veiligheid en Justitie Ministerie van Veiligheid en Justitie > Retouradres Postbus 20301 2500 EH Den Haag Het Veiligheidsberaad t.a.v. de voorzitter mw. G. Faber Postbus 7010 6801 HA ARNHEM Minister van Veiligheid en Justitie

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen

Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen AGENDAPUNT 2 Algemeen bestuur Veiligheidsregio Groningen Vergadering 12 december 2014 Strategische Agenda Crisisbeheersing In Veiligheidsregio Groningen werken wij met acht crisispartners (Brandweer, Politie,

Nadere informatie

Informatiebeveiliging als proces

Informatiebeveiliging als proces Factsheet Informatiebeveiliging als proces Informatiebeveiliging onder controle krijgen en houden FORTIVISION Stadionstraat 1a 4815 NC Breda +31 (0) 88 160 1780 www.db-fortivision.nl info@db-fortivision.nl

Nadere informatie

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren.

Bijlage V. Bij het advies van de Commissie NLQF EQF. Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en Dublin descriptoren. Bijlage V Bij het advies van de Commissie NLQF EQF Tabel vergelijking NLQF-niveaus 5 t/m 8 en. Tabel ter vergelijking NLQF niveaus 5 t/m 8 en Dublindescriptoren NLQF Niveau 5 Context Een onbekende, wisselende

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Betreft: Verzoek tot Offerte AmersfoortBreed Cultuureducatie / Website Scholen in de Kunst Datum: 10 oktober 2011

Betreft: Verzoek tot Offerte AmersfoortBreed Cultuureducatie / Website Scholen in de Kunst Datum: 10 oktober 2011 Betreft: Verzoek tot Offerte AmersfoortBreed Cultuureducatie / Website Scholen in de Kunst Datum: 10 oktober 2011 Geachte heer, mevrouw, Gemeente Amersfoort is in 2010 gestart met het project AmersfoortBreed.

Nadere informatie

ABN AMRO Verzekeringen Project: Documentbeheer Verzekeringen

ABN AMRO Verzekeringen Project: Documentbeheer Verzekeringen Opdrachtformulering Het in kaart brengen van de structuur achter verzekeringsdocumenten met het doel deze op een efficiënte manier productief te maken in een daarvoor te realiseren tool. De applicatie

Nadere informatie

SmartScrum: Agile én duurzaam

SmartScrum: Agile én duurzaam SmartScrum: Agile én duurzaam SmartScrum: slimmer, sneller, goedkoper! 20% tot 30% snellere time-to-market 20% tot 30% kostenbesparing 100% voorspelbaar 100% duurzaam 100% begrijpelijk PNA Group lanceert

Nadere informatie

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr)

Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Rapport over het werkprofiel van Software engineer (sr) Identificatienummer: Publicatiedatum: 19 november 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft het werkprofiel van 'Software engineer (sr)' zoals die door

Nadere informatie

Informatiebeveiliging voor gemeenten: een helder stappenplan

Informatiebeveiliging voor gemeenten: een helder stappenplan Informatiebeveiliging voor gemeenten: een helder stappenplan Bewustwording (Klik hier) Structureren en borgen (Klik hier) Aanscherping en maatwerk (Klik hier) Continu verbeteren (Klik hier) Solviteers

Nadere informatie

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY

INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY INVENTARISATIE EN CLASSIFICATIE VAN STANDAARDEN VOOR CYBERSECURITY Leesvervangende samenvatting bij het eindrapport Auteurs: Dr. B. Hulsebosch, CISSP A. van Velzen, M.Sc. 20 mei 2015 In opdracht van: Het

Nadere informatie

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International

Succes = Noodzaak x Visie x Draagvlak 2. Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International Succes = x Visie x Draagvlak 2 Case: Implementatie Requirements Lifecycle management bij Rabobank International dinsdag 3 oktober 2006 Spider Congres Agenda Inventarisatie SPI-knelpunten Implementatie

Nadere informatie

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne.

FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. FBTO voorspelt binnen 24 uur na lancering het resultaat van een online campagne. Toen het in kaart brengen van bezoekersgedrag op websites nog in de kinderschoenen stond, beperkten marketeers zich tot

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

SolidWorks QuickStart Algemene informatie

SolidWorks QuickStart Algemene informatie SolidWorks QuickStart Algemene informatie SolidWorks 3D CAD software biedt intuïtieve oplossingen voor alle aspecten van uw designproces. De SolidWorks producten kunnen worden toegepast binnen de hele

Nadere informatie

De SolidWorks QuickStart Module

De SolidWorks QuickStart Module SolidWorks 3D CAD software biedt intuïtieve oplossingen voor alle aspecten van uw designproces. De SolidWorks producten kunnen worden toegepast binnen de hele organisatie. De SolidWorks QuickStart Module

Nadere informatie

Rapport Fatale Woningbranden 2011 en Rapport Fatale woningbranden 2003 en 2008 t/m 2011: een vergelijking 1

Rapport Fatale Woningbranden 2011 en Rapport Fatale woningbranden 2003 en 2008 t/m 2011: een vergelijking 1 29517 Veiligheidsregio s 30821 Nationale Veiligheid Nr. 62 Brief van de minister van Veiligheid en Justitie Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den Haag, 5 juli 2012 Met deze brief

Nadere informatie

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen

Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Protocol Bouwen in het gesloten seizoen aan primaire waterkeringen Plan van Aanpak POV Auteur: Datum: Versie: POV Macrostabiliteit Pagina 1 van 7 Definitief 1 Inleiding Op 16 november hebben wij van u

Nadere informatie

Eindverslag. Project VolgMijnStem. Ben Teeuwen, project manager VolgMijnStem Stichting Het Nieuwe Stemmen 13 juni 2012, Utrecht

Eindverslag. Project VolgMijnStem. Ben Teeuwen, project manager VolgMijnStem Stichting Het Nieuwe Stemmen 13 juni 2012, Utrecht 1 Eindverslag Project VolgMijnStem Ben Teeuwen, project manager VolgMijnStem Stichting Het Nieuwe Stemmen 13 juni 2012, Utrecht Lex Slaghuis, voorzitter Open State Foundation 11-03-2013 2 Inleiding Dit

Nadere informatie

In de volgende paragraven worden de zes fases in de methodiek toegelicht:

In de volgende paragraven worden de zes fases in de methodiek toegelicht: Adoptiemethode Om een verandering in werkgedrag op een juiste manier bij mensen te bewerkstelligen kan gebruik gemaakt worden van onderstaande methodiek. De methodiek is opgebouwd uit zes fases met als

Nadere informatie

BentVoorbeeld. Proces en informatie onderzoek DECLA. consultancy. Versie : 1.0 Datum : 3 juli 2013 Auteur : D.W.F.

BentVoorbeeld. Proces en informatie onderzoek DECLA. consultancy. Versie : 1.0 Datum : 3 juli 2013 Auteur : D.W.F. BentVoorbeeld Proces en informatie onderzoek DECLA consultancy Versie : 1.0 Datum : 3 juli 2013 Auteur : D.W.F. Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 2 INTRODUCTIE... 4 3 OPDRACHTOMSCHRIJVING EN SCOPE... 5 4

Nadere informatie

Rapport over de functie van Dirk Demo

Rapport over de functie van Dirk Demo Rapport over de functie van Dirk Demo Publicatiedatum: 14 februari 2014 Leeswijzer Dit rapport omschrijft de functie van 'Dirk Demo' zoals die door The PeopleFactory - Demo omgeving is vastgesteld en geeft

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Energiemanagementprogramma HEVO B.V.

Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Energiemanagementprogramma HEVO B.V. Opdrachtgever HEVO B.V. Project CO2 prestatieladder Datum 7 december 2010 Referentie 1000110-0154.3.0 Auteur mevrouw ir. C.D. Koolen Niets uit deze uitgave mag zonder

Nadere informatie

doel bereikt zelfsturing inrichten veiligheid fundament Behoeftepiramide van een "Social Business"

doel bereikt zelfsturing inrichten veiligheid fundament Behoeftepiramide van een Social Business Behoeftepiramide van een "" (Naar analogie piramide van Maslow) Maslow rangschikte de volgens hem universele behoeften van de mens in een hiërarchie. Volgens zijn theorie zou de mens pas streven naar bevrediging

Nadere informatie

Creatief onderzoekend leren

Creatief onderzoekend leren Creatief onderzoekend leren De onderwijskundige: Wouter van Joolingen Universiteit Twente GW/IST Het probleem Te weinig bèta's Te laag niveau? Leidt tot economische rampspoed. Hoe dan? Beta is spelen?

Nadere informatie

AGENDAPUNT 2015.02.16/08

AGENDAPUNT 2015.02.16/08 AGENDAPUNT 2015.02.16/08 Voorstel voor de vergadering van: het algemeen bestuur Datum vergadering: 16 februari 2015 Onderwerp: Portefeuillehouder: Indiener: AED Mevrouw mr. R.G. Westerlaken-Loos en de

Nadere informatie

Risk & Requirements Based Testing

Risk & Requirements Based Testing Risk & Requirements Based Testing Tycho Schmidt PreSales Consultant, HP 2006 Hewlett-Packard Development Company, L.P. The information contained herein is subject to change without notice Agenda Introductie

Nadere informatie

Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling. Agile Methodiek en Technologie. Zest Application Professionals

Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling. Agile Methodiek en Technologie. Zest Application Professionals Verzamelde vragen en antwoorden Agile Applicatie ontwikkeling Agile Methodiek en Technologie Zest Application Professionals Hoe is de aansluiting op ontwikkelmethoden voor Legacy-systemen? Out of the Box

Nadere informatie

Beleidsplan 2012 t/m 2016

Beleidsplan 2012 t/m 2016 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Mei 2012 Beleidsplan 2012 t/m 2016 Inleiding Dit beleidsplan is het resultaat van een voortgaand proces, waar we sinds twee jaar aan werken. In die periode is het volgende gebeurd.

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131)

Praktijkinstructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) instructie Oriëntatie op de informatie-analyse 4 (CIN08.4/CREBO:50131) pi.cin08.4.v2 ECABO, 1 september 2003 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen

Nadere informatie

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012)

Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) -1- Projectplan Monitor bevordering arbeidsparticipatie (2009-2012) 1 Aanleiding voor het project Arbeidsparticipatie is een belangrijk onderwerp voor mensen met een chronische ziekte of functiebeperking

Nadere informatie

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing?

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Hans Hofman Nationaal Archief Netherlands NCDD Planets dag Den Haag, 14 december 2009 Overzicht Wat is het probleem? Wat is er nodig?

Nadere informatie

LinkedIn Profiles and personality

LinkedIn Profiles and personality LinkedInprofielen en Persoonlijkheid LinkedIn Profiles and personality Lonneke Akkerman Open Universiteit Naam student: Lonneke Akkerman Studentnummer: 850455126 Cursusnaam en code: S57337 Empirisch afstudeeronderzoek:

Nadere informatie

Plan van Aanpak Pilot

Plan van Aanpak Pilot Plan van Aanpak Pilot DBK-applicaties Beproeven compatibiliteit DBK-applicaties op innovatieplatform voor de Veiligheidsregio s Status : concept Versienummer : V0.2 Datum : Augustus 2012 Blad : 2 / 6 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen.

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. ERP, CRM, workflowmanagement en documentmanagement systemen, ze hebben één ding gemeen: Veel van de

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Bijlage 2 Beveiligingsplan. Informatiebeveiliging

Bijlage 2 Beveiligingsplan. Informatiebeveiliging Bijlage 2 Beveiligingsplan Informatiebeveiliging De verantwoordelijkheid voor informatiebeveiliging ligt bij het dagelijks bestuur. In de DB-vergadering van 31 augustus 2015 is stilgestaan bij een aantal

Nadere informatie

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces

Software Processen. Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1. Het software proces Software Processen Ian Sommerville 2004 Software Engineering, 7th edition. Chapter 4 Slide 1 Het software proces Een gestructureerd set van activiteiten nodig om een software systeem te ontwikkelen Specificatie;

Nadere informatie

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut

NFI Academy. Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut NFI Academy Sleutel tot de expertise van het Nederlands Forensisch Instituut Met ruim 500 professionals en expertise in meer

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger

Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming Continu veiliger Continu veiliger De Autoriteit Nucleaire Veiligheid en Stralingsbescherming (ANVS) ziet er op toe dat de nucleaire veiligheid en

Nadere informatie

Rapport over de functie van Software engineer (sr)

Rapport over de functie van Software engineer (sr) Rapport over de functie van Software engineer (sr) Identificatienummer: nl Publicatiedatum: 2 maart 2015 Leeswijzer Dit rapport omschrijft de functie van 'Software engineer (sr)' zoals die door Torck International

Nadere informatie

De juiste requirements juist

De juiste requirements juist De juiste requirements juist Een voorwaarde voor succesvolle applicatie ontwikkeling Arno van Herk Managing partner Synergio B.V. a.van.herk@synergio.nl 2011 Een brug naar onze presentatie Uniface is Compuware's

Nadere informatie

Plan van Aanpak beschikbaar stellen broncode Basisregistratie Personen (BRP)

Plan van Aanpak beschikbaar stellen broncode Basisregistratie Personen (BRP) Plan van Aanpak beschikbaar stellen broncode Basisregistratie Personen (BRP) Samenvatting De minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) heeft in de Tweede Kamer toegezegd de broncode

Nadere informatie

Gemeente Den Haag. Onderwerp toelichting NSS Vitale sector

Gemeente Den Haag. Onderwerp toelichting NSS Vitale sector Gemeente Den Haag Retouradres: Postbus 12600, 2500 DJ Den Haag per e-mail aan vertegenwoordigers Vitale bedrijven Uw brief van Uw kenmerk Ons kenmerk BD Doorkiesnummer E-mailadres frans.vandiemen@denhaag.nl

Nadere informatie

Business Sprint LOOT-scholen en Zo.Leer.Ik in kader van project Leerling 2020. Door Madelief Keyser en Michael van Wetering

Business Sprint LOOT-scholen en Zo.Leer.Ik in kader van project Leerling 2020. Door Madelief Keyser en Michael van Wetering Business Sprint LOOT-scholen en Zo.Leer.Ik in kader van project Leerling 2020 Door Madelief Keyser en Michael van Wetering Aanleiding Business Sprints Inzicht krijgen in behoeftes van nieuwe onderwijsconcepten

Nadere informatie

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O

Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Technicus onderwijs- en onderzoekgebonden - profiel O Doel Ontwerpen, ontwikkelen en (doen) vervaardigen van apparatuur/instrumenten, installaties en (ICT-) systemen, binnen de doelstellingen van de dienst/afdeling

Nadere informatie

Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject

Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject Meten is weten? Performance benchmark bij een geo-ict migratietraject Student: Begeleiders: Professor: Sandra Desabandu (s.desabandu@zoetermeer.nl Edward Verbree (GIMA/TU Delft) en Pieter Bresters (CBS)

Nadere informatie

8-12-2015. Hoe test je een pen? Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten

8-12-2015. Hoe test je een pen? Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten Les 1 Docent: Marcel Gelsing Je kunt de presentatie na afloop van elke les downloaden. Ga naar : www.gelsing.info Kies voor de map Acceptatietesten Hoe test je een pen? 1 Bekijk eerst het filmpje over

Nadere informatie

Nationale crisisbeheersing en CIMIC. Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden

Nationale crisisbeheersing en CIMIC. Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden Nationale crisisbeheersing en CIMIC Prof. dr. Rob de Wijk Directeur HCSS en HSD Hoogleraar IB Leiden Van klassieke rampenbestrijding naar moderne crisisbeheersing Interne en externe veiligheid raken verweven

Nadere informatie

Detectie van (het begin van) een calamiteit

Detectie van (het begin van) een calamiteit Detectie van (het begin van) een calamiteit Raak MKB Wireless Sensortechnologie bij Calamiteiten Enschede, 20 januari 2011 Auteur Ir. P. S. Griffioen lectoraat Ambient Intelligence Samenvatting In het

Nadere informatie

SVHT-IT. Mission statement

SVHT-IT. Mission statement SVHT-IT Mission statement Wij leveren oplossingen en diensten aan het MKB op het gebied van ICT, waarbij service, flexibiliteit en een persoonlijke relatie met de klant voorop staan SVHT-IT is een onderneming

Nadere informatie

CO 2 Managementplan Energie meetplan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2. Jade Beheer B.V. OFN OFS 2C. Autorisatiedatum: 19-03-2016 Versie: 1.0

CO 2 Managementplan Energie meetplan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2. Jade Beheer B.V. OFN OFS 2C. Autorisatiedatum: 19-03-2016 Versie: 1.0 CO 2 Managementplan Energie meetplan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2 Jade Beheer B.V. OFN OFS 2C Auteur: Coert van Maren Autorisatiedatum: 19-03-2016 Versie: 1.0 CO 2 management plan 2.C.2 & 3.B.2 & 4.A.2 1 Inhoud

Nadere informatie

Industrieel Ontwerpen

Industrieel Ontwerpen Industrieel Ontwerpen Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen in Twente Industrieel Ont Industrieel ontwerpen, het vakgebied Industrieel Ontwerpen houdt zich bezig met het ontwikkelen

Nadere informatie

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen

2. Overall scope Bouwkundig Versterken 250 Schadegevallen NOTITIE AANPAK BOUWKUNDIG VERSTERKEN URGENTE SCHADEGEVALLEN 1. Inleiding In deze notitie wordt de scope en de aanpak van het bouwkundig versterken van 250 schadegevallen op hoofdlijnen toegelicht. In paragraaf

Nadere informatie

Call Gebiedsgerichte gezondheidsaanpakken fase 1 voor Programma Gezonde Toekomst Dichterbij

Call Gebiedsgerichte gezondheidsaanpakken fase 1 voor Programma Gezonde Toekomst Dichterbij Call Gebiedsgerichte gezondheidsaanpakken fase 1 voor Programma Gezonde Toekomst Dichterbij Aanleiding Fonds NutsOhra heeft met het programma Gezonde Toekomst Dichterbij de ambitie om de gezondheidsachterstanden

Nadere informatie

STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING

STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING STAPPENPLAN: ONTWIKKELEN VAN VRAAGGERICHTE MODULAIRE ZORG EN DIENSTVERLENING Inhoudsopgave Inleiding Stap 1: Identificeren van doelgroepen en hun behoeften Stap 2: Samenstellen multidisciplinaire projectgroep

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

White Paper Content Marketing. In 10 stappen naar een succesvolle contentmarketingstrategie

White Paper Content Marketing. In 10 stappen naar een succesvolle contentmarketingstrategie White Paper Content Marketing In 10 stappen naar een succesvolle contentmarketingstrategie In 10 stappen naar een succesvolle contentmarketingstrategie Contentmarketing is hot. Dit komt omdat je hiermee

Nadere informatie

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen.

Praktijkplein Titel: Toepassing: Koppeling met het Operational Excellence Framework: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Praktijkplein Titel: Implementatiemethodieken: ontwerpen en ontwikkelen. Toepassing: Beknopte samenvatting van twee implementatiemethodieken en hun toepassing bij het implementeren van een operational

Nadere informatie

RECHTSORDE LOKAAL Het kantoorbrede contentintegratiesysteem. Het Overleg Februari 2007

RECHTSORDE LOKAAL Het kantoorbrede contentintegratiesysteem. Het Overleg Februari 2007 RECHTSORDE LOKAAL Het kantoorbrede contentintegratiesysteem Het Overleg Februari 2007 Inhoud van de presentatie Introductie C-CONTENT Introductie Rechtsorde Ontwikkelaar en toeleverancier van informatieontsluitingstechnologie

Nadere informatie

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties

Benefits Management. Continue verbetering van bedrijfsprestaties Benefits Management Continue verbetering van bedrijfsprestaties Agenda Logica 2010. All rights reserved No. 2 Mind mapping Logica 2010. All rights reserved No. 3 Opdracht Maak een Mindmap voor Kennis Management

Nadere informatie

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak

Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak Inzet van social media in productontwikkeling: Meer en beter gebruik door een systematische aanpak 1 Achtergrond van het onderzoek Bedrijven vertrouwen meer en meer op social media om klanten te betrekken

Nadere informatie

Betreffende beantwoording schriftelijke vragen van de heer Maxim van Luttikhuizen (SP) inzake Deregulering in het fysieke domein.

Betreffende beantwoording schriftelijke vragen van de heer Maxim van Luttikhuizen (SP) inzake Deregulering in het fysieke domein. Corsanummer: 1400276623 Op 16 oktober 2014 zijn bij de raadsgriffie vragen binnen gekomen van de heer Maxim van Luttikhuizen van de fractie SP gericht aan de voorzitter van de Raad op grond van ex artikel

Nadere informatie

Bepalen toekomstige computertechnologie

Bepalen toekomstige computertechnologie Eén van de onmenselijke kanten van de computer is dat hij, eenmaal goed geprogrammeerd en goed werkend, zo volslagen eerlijk is (Isaac Asimov) Hoofdstuk 26 Bepalen toekomstige V1.1 / 01 september 2015

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013

VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND. 31 augustus 2013 VAN AMBITIE NAAR UITVOERING - INRICHTING EN BESTURING I&A DELFLAND 31 augustus 2013 CONTEXT Delfland wordt de komende jaren geconfronteerd met een groeiende interne en externe vraag naar (innovatieve)

Nadere informatie

Lean Laboratorium: Intro

Lean Laboratorium: Intro Lean Laboratorium: Intro Goede plaats om te starten met Lean Niet omdat de labo s het meeste Muda zouden genereren Proces gelijkaardig met industriële productieprocessen Duidelijke taken Geconcentreerde

Nadere informatie

Tips & Tricks: Tip van de maand januari 2009

Tips & Tricks: Tip van de maand januari 2009 Tips & Tricks: Tip van de maand januari 2009 Project Management met Teamcenter 2007 Door: Ramon van Raak Beheert u complexe projecten dan weet u als geen ander dat de projectvoorbereiding de basis legt

Nadere informatie

To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014

To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014 To e-cf or not to e-cf? Jose de Leeuwe-Wisniewski 6 maart 2014 Programma e-cf Korte introductie e-cf Nut en noodzaak Stand van zaken in Europa In Nederland e-cf in de praktijk Ronde tafel discussie Het

Nadere informatie

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen

Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Rapport Concept Nota Vervoer Gevaarlijke Stoffen Datum behandeling OVW i : 1 juni 2005 Kenmerk: OVW-2005-484 Aanleiding Het ministerie heeft het Overlegorgaan Goederenvervoer (OGV) advies gevraagd over

Nadere informatie

Verslag jurybeoordeling Veiligheidsatelier Brabant 2015

Verslag jurybeoordeling Veiligheidsatelier Brabant 2015 Verslag jurybeoordeling Veiligheidsatelier Brabant 2015 Op 16 september 2015, tijdens de Social Innovation Week, zijn de 3 vragen voor het Veiligheidsatelier Brabant 2015 gepresenteerd. Op 17 november

Nadere informatie

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment

Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Handleiding uitvoering ICT-beveiligingsassessment Versie 2.1 Datum : 1 januari 2013 Status : Definitief Colofon Projectnaam : DigiD Versienummer : 2.0 Contactpersoon : Servicecentrum Logius Postbus 96810

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Publishing & Printing Company B.V.

Publishing & Printing Company B.V. STAPPENPLAN WEBSITE Versie 1.3 Publishing & Printing Company B.V. Weth. Sangersstraat 38 (0)46-437 73 11 KVK 140.41959 6191 NA Beek web@pp-company.nl BTW NL 0085.52.861.B01 Algemene voorwaarden www.pp-company.nl

Nadere informatie

CO 2 managementplan. Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants. Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager

CO 2 managementplan. Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants. Versie: 1.0. Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager CO 2 managementplan Jan Knijnenburg B.V. Auteur: Adviseur MVO Consultants Versie: 1.0 Datum: xx-xx-2015 Handtekening autoriserend verantwoordelijk manager Authorisatiedatum: Naam:.. Inhoud 1 Inleiding...

Nadere informatie

Factsheet Penetratietest Informatievoorziening

Factsheet Penetratietest Informatievoorziening Factsheet Penetratietest Informatievoorziening Since the proof of the pudding is in the eating DUIJNBORGH - FORTIVISION Stadionstraat 1a 4815NC Breda +31 (0) 88 16 1780 www.db-fortivision.nl info@db-fortivision.nl

Nadere informatie

Taakcluster Operationeel support

Taakcluster Operationeel support Ideeën en plannen kunnen nog zo mooi zijn, uiteindelijk, aan het eind van de dag, telt alleen wat werkelijk is gedaan. Hoofdstuk 5 Taakcluster Operationeel support V1.1 / 01 september 2015 Hoofdstuk 5...

Nadere informatie

Sturen met inzicht op basis van managementinformatie. InfoTopics. Agenda. Conferentie bedrijfsvoering VOSABB

Sturen met inzicht op basis van managementinformatie. InfoTopics. Agenda. Conferentie bedrijfsvoering VOSABB Sturen met inzicht op basis van managementinformatie Conferentie bedrijfsvoering VOSABB Eemnes 16 april 2008 InfoTopics Jong bedrijf met veel ervaring Focus op onderwijs Focus op managementinformatievoorziening

Nadere informatie

SLOW & QUICK SCAN COPE 7

SLOW & QUICK SCAN COPE 7 Onderstaand treft u zowel een SLOW als een QUICK SCAN aan voor uw organisatie volgens de COPE 7 organisatie principes. De SLOW SCAN: Als uw antwoord op een hoofdvraag NEE betreft, dan scoort u 0 punten

Nadere informatie

Identity & Access Management & Cloud Computing

Identity & Access Management & Cloud Computing Identity & Access Management & Cloud Computing Emanuël van der Hulst Edwin Sturrus KPMG IT Advisory 11 juni 2015 Cloud Architect Alliance Introductie Emanuël van der Hulst RE CRISC KPMG IT Advisory Information

Nadere informatie

ons kenmerk BB/U201201379

ons kenmerk BB/U201201379 Brief aan de leden T.a.v. het college en de raad informatiecentrum tel. (070) 373 8393 betreft Ledenbrief Informatiebeveiligingsdienst (IBD) uw kenmerk ons kenmerk BB/U201201379 bijlage(n) datum 12 oktober

Nadere informatie

NBV themanummer Nieuwsbrief December 2010

NBV themanummer Nieuwsbrief December 2010 December 2010 NBV themanummer Nieuwsbrief December 2010 Het Nationaal Bureau Verbindingsbeveiliging (NBV), onderdeel van de AIVD, geeft voor zijn relaties tweemaandelijks een nieuwsbrief uit. Dit is een

Nadere informatie

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein

Stichting VraagWijzer Nederland. Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Stichting VraagWijzer Nederland Notitie Resultaatgericht werken in het Sociale Domein Per 1 januari 2015 hebben de Jeugdwet, de Participatiewet en de Wmo 2015 hun intrede gedaan. De invoering van deze

Nadere informatie

Handleiding voor aansluiten op Digilevering

Handleiding voor aansluiten op Digilevering Handleiding voor aansluiten op Digilevering Versie 1.0 Datum 1 augustus 2013 Status definitief Colofon Projectnaam Digilevering Versienummer 1.0 Contactpersoon Servicecentrum Logius Organisatie Logius

Nadere informatie

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038

Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Real Time Monitoring & Adaptive Cyber Intelligence SBIR13C038 Opgericht 2010 Ervaring >10 jaar Expertise Forensisch gegevensonderzoek Anomalie detectie Behavioral profiling SBIR Partners TNO Texar Data

Nadere informatie

Contractmanagement in Nederland anno 2011

Contractmanagement in Nederland anno 2011 Contractmanagement in Nederland anno 2011 Samenvatting Mitopics Theo Bosselaers NEVI René van den Hoven Februari 2012 1 Periodiek onderzoekt Mitopics de professionaliteit waarmee Nederlandse organisaties

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Lean- & Proces Management De cursus Lean & Process Management duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013

Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 Best Practice Seminar 14 NOVEMBER 2013 14.00: Welkom Best Practice Seminar 14.10: Centraal PMO als middelpunt van projecten en programma s Yvonne Veenma, Stedin 14.50: Pauze 15.30: Governance in een Enterprise

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Onderzoeksprogramma van het Kenniscentrum Voorrangsvoertuigen voor 2014-2015

Onderzoeksprogramma van het Kenniscentrum Voorrangsvoertuigen voor 2014-2015 Onderzoeksprogramma van het Kenniscentrum Voorrangsvoertuigen voor 2014-2015 In 2011 en 2012 heeft het Instituut Fysieke Veiligheid (IFV) onderzoek uitgevoerd naar voorrangsvoertuigen. Sinds 2013 wordt

Nadere informatie

CBRNe bij het Nederlands Forensisch Instituut. Vooruitstrevende technieken en diepgaande kennis

CBRNe bij het Nederlands Forensisch Instituut. Vooruitstrevende technieken en diepgaande kennis CBRNe bij het Nederlands Forensisch Instituut Vooruitstrevende technieken en diepgaande kennis Toonaangevend forensisch CBRNe-onderzoek Het CBRNe-programma van het Nederlands Forensisch Instituut (NFI)

Nadere informatie

Customer Case CED. Feiten in het kort:

Customer Case CED. Feiten in het kort: Feiten in het kort: Bedrijf: European Claim Experts Branche: Verzekeringen Werknemers: 1.150 Activiteiten: Internationale Claims management en Expertise Oplossing: Opbouw Mendix-platform voor het flexibel

Nadere informatie