Universitair vastgoed

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Universitair vastgoed"

Transcriptie

1 MASTERPROOF Strategisch huisvestingsmanagement Universitair vastgoed Augustus 2003 huidige vastgoedvoorraad CvB (instellings doelstellingen) 1 Vastgoedbedrijf (wstgoeadoelstellingen) e o-.<-- --*- ^_----- _-m _---_---- _--- _-I-- aankopen "_ afdofen t --q -- -* -- renoveren _--_---- -::.-strategie veranderen uitbreiden Belanghebbenden (stakeholdmanalyse) _ huren n~euwbouw..-w A ttttti! Ontwikkelinsen en kneieunten in adueei vastsoal 1 toekomstige vastgoedvoorraad

2 MASTERPROOF Strategisch Universitair vastgoed Augustus 2003 Opdrachtgever: Opgesteld door: Begeleiders: 6 jaargang ir. R.J.E. Theeuwen ir. N. van Doorn MBA (directeur ProCap) drs. R.E.F.A. Crassee MRE FRICS (SBV-MRE~ Bestandslocatie tì MIJ^ documen1niimrewlast~p100fiurem\0306 UREMvI O doc

3 Inhoud t Inleiding 1. 1 Scope van het onderzoek Probleemstelling Vraagstelling Onderzoeksdoel en resultaat... 6 l.s Randvoorwaarden Werkwijze Opbouw onderzoek Processtappen Theoretische context Definiering processtappen Samenvatting en bevindingen 15 3 Management van een vastgoedportefeuille Top down benadering Corporate Real Estate Management (CREM) Stakeholdersanalyse Samenvatting en bevindingen 21 4 Onkvlkkelingen van invloed op de universitaire vastgoedportefeuille De universitaire vastgoedportefeuille Ontwikkelingen rondom universïteiten Ontwikkelingen m.b.t. de bestaande gebouwenvoorraad Samenvatting en bevindingen Strategievor g in onzekerheid Omgaan met onzekerheden Scenariomethodiek Samenvatting en bevindingen Voorbeelduitwerking universitair vastgoed Conclusies & Aanbevelingen 41 Strategisch huisvestingsinanagement Versie augustus 2003

4 Inleiding 1.1 Scope van het onderzoek Begin jaren '90 zijn in het kader van de operatie "Integrale Verantwoordelijkheid Huisvesting (IVH)" alle huisvestingszaken gedecentraliseerd naar de universiteiten. Dit hield in dat het economisch claimrecht omtrent vastgoed verviel en een normvergoeding voor alle huisvestingslasten middels een lumpsum werd ingevoerd. Bij de overdracht werden de gebouwen om niet overgedragen. Met de invoering van de lumpsumfinanciering ontstond tegelijkertijd een financieel probleem. Het bedrag bleek te laag te zijn om de bestaande huisvesting kwalitatief en kwantitatief in stand te houden. Het grootste deel van de vastgoedvoorraad stamt uit de jaren '60 en "70 en is aan vervanging toe. De financiering door de overheid is te laag om vervanging van deze voorraad te bekostigen. De universiteiten staan daarmee voor de opgave met (te) weinig geld hun huïsvestîng zodanig te organiseren dat de onderwijs- en onderzoeksprocessen niet verstoord worden en bij voorkeur optimaal ondersteund worden. Het doel van de operatie was om de universiteiten te prikkelen een optimale aiureging te maken bij investeringen en exploitatiekosten in de huisvesting. Waar ze voorheen slechts een gedeelte van het (operationele) werk uitvoerden, kregen de universiteiten nu de totale verantwoordelijkheid over hun vastgoed. De facilitaire organisatie kreeg er taken en verantwoordelijkheden bij en moesten zich noodgedwongen ontwikkelen van operationeel tot strategisch denkende en handelende eenheden. 1.2 Probleemstelling Universlteïten hebben te maken met een groot aantal ontwikkelingen in het primaire proces zoals de invoering van het Bachelor-Masterstelsel, innovatieve onderwijsvormen en de nadruk die is komen te liggen op derde geldstromen. Naast deze inhoudelijke ontwikkelingen is sprake van een groot aantal ontwikkelingen op (inter)organïsatorisch gebied, dat van invloed is 1 kan zijn op de huïsvestïngssituatie. Tenslotte is een aantal ontwikkelingen op het gebied van huisvesting van invloed op de verschijningsvorm van de vastgoedvoorraad. Deze ontwikkelingen noodzaken ondenvijsinstellïngen om kritisch en met een meer bedrijfseconomische benadering naar hun vastgoedportefeuille te kijken. Dit wordt nog eens versterkt door een vaak deels verouderd gebouwenbestand dat niet meer voldoet aan de huidige eisen van het onderwijs. Strategisch huisvestingsmanagement Versie 1.O 13 augustus 2003

5 Terwijl de ontwikkelingen in onderwijs elkaar in snel tempo opvolgen, leggen beslissingen over gebouwen de fysieke randvoorwaarden voor lange perioden vast. Dit verschil in dynamiek zorgt ervoor dat onderwijsinstellingen behoefte hebben aan een integrale huïsvestingsvisie, waarmee flexibel ingespeeld kan worden op actuele en toekomstige ontwikkelingen. De complexe opgave voor onderwijsinstellingen is dan ook om een duurzame afstemming te waarborgen van vraag naar en aanbod van ruimten en.functies. \ \ dynamisch \ star *, / Figuur 1: Spanningsveld tussen de dynamiek in het primaire proces en de starre huisvesting 1.3 Vraagstelling Met de economische overdracht van de vastgoedvoorraad, hebben de universiteiten in de jaren '90 diverse vastgoedplannen opgesteld. In deze plannen was weliswaar een lange termijnvisie omschreven, echter het handelen werd hoofdzakelijk bepaald door knelpunten in de bestaande vastgoedportefeuille (bottorn-up benadering). Daarnaast ontbrak het doorgaans aan onvoldoende expliciet vermelde universiteitsdoelstellingen en een onvoldoende concrete vertaalslag hiervan naar doelstellingen voor de totale vastgoedportefeuille. Eén en ander had tot gevolg dat de vastgoedplannen een onvoldoende basis vormden waarbinnen beslissingen konden worden genomen én konden worden verantwoord richting College van Bestuur. Naar aanleiding van het bovenstaande wordt de hoofdvraagstelling als volgt gedefinieerd: Op ~.tclkc wyz~ kunnen univtlro;.zrot.,ï!t.n rot s-or~crecï stra.neegzsch kzui;i.tlestrngspian komen dal voldoc.uzdc Y"Ic~~*I~J~cM g(i"ct'ft VCIOI het ~2ern~in van ~~~~~ipedbko~sl~~~'~r~ngt~ cn voldoend~~jle~rrbilitc;.it biedt om acbruclc en ioekomstlge onlkedkkelivrgc1.1 op te i~cïmgen? Primair gaat het in deze vraagstelling om het inzichtelijk maken van de wijze waarop universiteiten tot een huisvestingsplan komen (de stappen die doorlopen moeten worden). Daarbij wordt als randvoorwaarde gesteld dat het betreffende huïsvestingsplan: Strategisch huisvestîngsmanagement Versie 1.O 13 augustus 2003

6 9 voldoende richtlijnen (c.q. een toetsingskader) moet bieden om vastgoedbeslissingen te kunnen nemen én; voldoende flexibiliteit in zich moet hebben om de invloed van trends en ontwikkelingen op te kunnen vangen. Op basis van bovenstaande kan een aantal deelvragen worden gesteld, te weten: k Welke stappen moeten worden doorlopen om tot een strategisch huisvestingsplan te komení? i. Welke elementen zijn daarbij van belang'? P Wat is de toegevoegde waarde die vastgoed kan bieden voor het primaire proces van een organisatie3 P Wat is het belang van het opstellen van een strategisch hmsvestingsplan? Welke trends en ontwikkelingen zijn van invloed op de universitaire vastgoedportefeuille en wat zijn hiervan de consequenties'! Op welke wijze kan inzicht worden verkregen in de noodzakelijke flexibiliteit? k Op welke wijze kan worden geanticipeerd op toekomstige ontwikkelingen? l.4 Onderzoeksdoel en resultaat Ondcrzoeksdoel Doel van het onderzoek is het ontwikkelen van een raamwerk waarin de processtappen zijn omschreven die doorlopen moeten worden om tot een concreet strategisch huisvestingsplan te komen dat richtlijnen geeft voor het nemen van vastgoedbeslissingen. Dit raamwerk dient ter ondersteuning voor (vastgoedbedrijven van) universiteiten bij het opstellen van concrete en realistische strategische huisvestingsplannen. Daarnaast heeft dit onderzoek tot doel om de auteur inzicht te verschaffen in de ontwikkelingen waarmee universiteiten te maken hebben en de wijze waarop hiermee kan worden omgegaan bij het opstellen van strategische huisvestingsplannen. ResultaatomschriJving Het resultaat van dit onderzoek kan in twee onderdelen worden opgesplitst, te weten: 1. het definiëren van de processtappen c.q. de elementen die doorlopen moeten worden om tot een huisvestingsplan te komen; 2. het concretiseren van de processtappen waarbij wordt aangegeven welke informatie inzichtelijk dient te zijn, op welke wijze deze gekwantificeerd kan worden, welke methodieken hierbij behulpzaam kunnen zijn etc. Bovenstaande onderdelen tezamen vormen het theoretisch raamwerk dat als hulpmiddel kan worden gebruikt bij het opstellen van een integraal strategisch huisvestingsplan. Strategisch huisvestingsrnanagement Versie 1.O 13 augustus 2003

7 Figuur 2: Schematische weergave van het resultuut Doel en relevantie voor ProCap ProCap Projectmanagement is een onafhankelijk bureau dat gespecialiseerd is in projectmanagement en -consultancy van infiastructuur-, gebiedsontwikkelings- en bouw- en vastgoedprojecten. Opdrachtgevers zijn zowel publieke als private organisaties (rijksoverheid, gemeenten, corporaties, projectontwikkelaars, universiteiten). ProCap bestaat circa 1 0 jaar en is uitgegroeid tot een bureau van bijna 30 hoog opgeleide consultants. Eén van de speerpunten binnen het vakgebied bouw- en vastgoed is universitair vastgoed. Dit onderzoek dient een (kennis)bijdrage te leveren aan de verdere professionalisering van dit speerpunt. Verder dient dit onderzoek een bijdrage te leveren in de verdere ontwikkeling van het managen van vastgoedportefeuilles Doel en relevantie voor de Dit onderzoek is uitgevoerd in het kader van de MasterprooJ: De Masterproofis een verplicht en individueel (afstudeer)onderdeel van de opleiding. Vereiste is dat het onderzoek de vorm heeft van een schriftelijk uit te brengen strategisch advies. Het beoogde leerdoel is het uitvoeren en presenteren van een strategisch advies, dat met een gedegen onderzoek is onderbouwd Doel en relevantie voor de auteur De persoonlijke doelstelling bestaat uit drie as ecten, te weten: P het succesvol afronden van de SBV-MRE opleiding met een kwalitatief hoogwaardige MasterprooJ B het leveren van een bijdrage aan de verdere professionalisering van ProCap met in het bijzonder het speerpunt bouw- en vastgoed; B Strategisch huisvestingsmanagement Versie 1.O 13 augustus 2003

8 1.5 Randvoorwaarden P De Masterpvoofmoet wetenschappelijk verantwoord zijn. P De resultaten van de opdracht moeten bruikbaar zijn voor ProCap. > De tijd die voor de opdracht staat bedraagt 200 uur. Dit onderzoek is tot stand gekomen door middel van literatuurstudie en de kennis, ewaring en visie van de auteur. Daarnaííst is er een aantal werksessies georganiseerd waarin gediscussieerd is over de vormgeving en definiëring van de diverse onderdelen van het raamwerk. Bij deze sessie waren de heren ir. F. Dekker en drs. F. Poppelier, respectievelijk directeur en hoofd vastgoedbeheer van het vastgoedbedrijf van de Universiteit Leiden aanwezig, alsmede de heer ir. P. van Woerkum van ProCap. Ook heeft een aantal gesprekken plaatsgevonden met de vastgoedverantwoordelijken van respectievelijk de Universiteit Maastricht, Technische Universiteit Eindhoven, Universiteit Wageningen, Katholieke Universiteit Nijmegen, Rijksuniversiteit Groningen en de Universiteit van Tilburg. Naast bovenstaande bronnen heeft regelmatig terugkoppeling plaatsgevonden met de begeleiders van dit onderzoek, de heer drs. R.E.F.A. Crassee MRE FRICS namens de opleiding, en de heer ir. N. van Doom MBA namens ProCap Projectmanagement. 1.7 Opbouw onderzoek In hoofdstuk 2 van dit onderzoek wordt ingegaan op het totstandkomingsproces van een strategisch huisvestingsplan. Omschreven wordt welke processtappen kunnen worden onderkend en welke elementen daarbij geïnventariseerd dienen te worden. Vervolgens worden in de hoofdstukken 3,4 en 5 de processtappen nader omschreven en geconcretiseerd. In hoofdstuk 3 ingegaan op het belang en de toegevoegde waarde van het integraal managen van een vastgoedportefeuille. In hoofdstuk 4 wordt Ingegaan op de ontwikkelingen die van invloed (kunnen) zijn op de lange termijn huisvestingsstrategie van universiteiten. In hoofdstuk 5 wordt tenslotte een methodiek omschreven op welke wijze kan worden geanticipeerd op (on)zekere ontwikkelingen. Tenslotte worden In hoofdstuk 6 de conclusies en aanbevelingen beschreven. Strategisch huisvestingsinanagement Versie 1 O i 3 augustus 2003

9 Hoofdvraag: Op welke wtjze kunnen untversiteiten tot een concreet strategisch hu~svestingsplan komen dat voldoende richtltjnen geeft voor het nemen van vastgoedbeslissingen en voldoende flex~biliteit b~edt om actuele en toekomstige ontwtkkelingen op te vangen? Inleiding I Hst, Deelvraag: -Welke stappen moeten worden doorlopen om tot een strategisch huisvest~ngspian te komen? -Welke elementen zijn daarbij van belang? Deelvraag: -Wat is de toegevoegde waarde die vastgoed kan bleden voor het prtmaire proces van een organisat~e? -Wat is het belang van het opstellen van een strategisch huisvestingsplan? anagernent van een vastgoedportefeuille Deelvraag: - Welke trends en ontwikkelingen zijn van invloed op de unlversitalre vastgoedportefeuille en wat zqn hlervan de consequentles? Deeivraag: - Op welke wijze kan inzicht worden verkregen in de noodzakelijke flexibiliteit? - Op welke wijze kan worden geanticipeerd op toekomstige onwikkelingen? gievorrning in onzekerheid Hst. 6 Conclusies & Aanbevelingen Strategisch huisvestingsmanageinent Versie augustus 2003

10 2 Processtappen Doel van een strategisch hulsvestingsplan is het bepalen/vastleggen van de koers voor een lange termijn (bijvoorbeeld 10 jaar) die een universiteit met haar vastgoedportefeuille op wil teneinde het primaire proces (onderwijs en onderzoek) maximaal te ondersteunen. Dit vindt plaats in een dynamische omgeving; een omgeving waarin tal van factoren van invloed is op de te volgen strategie. Maar hoe komt men nu tot een lange termijn huisvestingsplan? In dit hoofdstuk wordt antwoord gegeven op de vraag welke stappen moeten worden doorlopen om tot een strategisch huisvestîngsplan te komen en welke elementen daarbij van belang zi~n. In paragraaf 2.1 wordt in eerste instantie ingegaan op hetgeen in de literatuur wordt beschreven over het opstellen van een portefeuillestrategie. Aan de hand van deze theoretische uiteenzetting worden vervolgens in paragraaf 2.2 de processtappen gedefinieerd. Theoretische context Dewulf e.a.' onderscheiden vier stappen die doorlopen moeten worden om het strategievormingsproces voor een eïgenaar/gebruiker op een gestructureerde manier te laten verlopen, te weten: l. Identijicatïe van de hehotften vanuit het bedrîjjsproces en de diverse belangen: - vertaling van de missie naar doelstellingen; - opstellen van een stakeholdersanalyse: een afweging van de verschillende belangen m.b.t. vastgoed (investeerder, gebruiker, concernbelang). 2. Vaststellen portefeuillestrategïe: - het bepalen van de onzekerheden op lange termijn; - vertalen van de algemene strategie in een vastgoedstrategîe: "Welke gevolgen heeft de bedrijfsstrategie voor de vastgoedportefeuîlle en hoe kan vastgoed een maximale bijdrage leveren aan het resultaat van de onderneming op lange termijn'!" - bepalen van consequenties van toekomstscenario's. 3. Het bepalen van de gewenste portefeuillesamenstelling: - bepalen van de consequenties van verschillende toekomstscenario's. Dewulf, C?., Heijer, A.C. den, Puy, L. de, Schaaf, P. van der (1999); Het managen van vastgoed binnen een publieke organuatîe; Delftse Universitaire Pers; Delft Strategisch huisvestingsmanageinent t 3 augustus 2003 Versie 1 0

11 4. Het opstellen van een objectbeleidsplan: - analyse van de mogelijkheden op objectniveau; - het maken van een stappenplan om te komen tot de beoogde portefeuille. Daarbij wordt aangegeven dat deze stappen niet rechtlijnig of statisch beschouwd dienen te worden maar dat de stappen meer dan eens door elkaar heen lopen en aangepast worden. Bij het doorlopen van bovenstaande stappen geven zij verder aan dat het vaak voorkomt dat de belangen van de diverse stakeholclers niet overeenkomen en dat daarnaast de algemene strategie van een organisatie vaak onduidelijk en dynamisch van aard is. Hoewel de processtappen dus kknduidig en logisch lijken, stuit men bij de invulling ervan dus vaak op tegenstrijdige belangen en onduidelijke (en veranderende) doelstellingen. Dit benadrukt nog eens het dynamische spanningsveld waarmee portefeuillemanagers te maken hebben bij het maken van een lange termijn huîsvestingsstrategie. hebben op de vastgoedstrategie en -doelstelling(en). Goed voorbeeld hiervan is de wisseling van het College van Bestuur bij de Technische Universiteit Eindhoven. In 1995 is men gestart met een ambitieus herhuisvestingsplan voor de universiteit. Met de wisseling van het College in 2003 is de uitvoering van dit plan stopgezet en beperkt tot uitsluitend de hoogst noodzakelijke aanpassingen aan de vastgoedportefeuille. Gevolg is dat het herhuisvestingsplan niet is afgemaakt waardoor men niet de beoogde optimalisatie in de portefeuille heeft kunnen bewerkstelligen. (bron: in tervie w 08. O met dr.11: K Overd~jk, hoofd bureau vastgoedont wrkkel~ng;) Hoewel minder expliciet omschreven, onderscheidt ook ~uursema~ bovenstaande stappen. Volgens hem is een lange termijn huisvestingsplan een informatief, transparant en toetsbaar document. Het biedt partijen inzicht in de wijze waarop het beleid van een instelling wordt vertaald naar het huisvestingsbeleid. Daarnaast moet het inzicht bieden hoe dit wordt vertaald in bouwinitiatieven en de daarbij behorende procedures en financieringen, Luursema geef3 daarbij aan dat in een lange termijn huisvestingsplan de visie van de instelling wordt ingepast in de ontwikkelingen die de externe omgeving doormaakt. In zijn schematisch weergegeven stappenplan geeft hij dit aan door eerst naar de externe context (de omgeving) te kijken en vervolgens de vertaalslag te maken van beleids- naar huisvestingsvisie. Tenslotte vindt de vertaalslag plaats naar (concrete) bouwinitiatieven en de daarbij behorende procedures en financieringen. kuurserna, J. (2003); Gezondhezdszorg heelt gekozen voor LTHP. En waar ligt het accent nu?; in SerVicE-Magazine nr. 3, juli 2003 Strategisch huisvestingsinanagemenr. 13 augustus 2003 Versie 1 O

12 2.2 Definlërlng processtappen Op basis van de theoretische uiteenzetting in de voorgaande paragraaf kan een aantal processtappen worden gedefinieerd dat doorlopen moet worden om tot een strategisch huisvestingsplan te komen dat &n realistisch is en voldoende concreet. Stap 1. vertalen instellings- naar vastgoeddoelstellingen en opstellen strategieën De eerste stap betreft het inventariseren van de (lange termijn) doelstellingen van de universiteit. Daarbij gaat het in het bijzonder om doelstellingen die een relatie hebben met de vastgoedportefeuille. Deze doelstellingen dienen vervolgens vertaald te worden naar vastgoeddoelsteilingen voor de lange termi~n. Vanuit deze doelstellingen is het mogelijk om %n of meerdere (huîsvestings)strategieh op te stellen5". Hierbij dient men inzichtelijk te maken op welke wijze de betreffende vastgoedstrategieën een toegevoegde waarde leveren aan het primaire proces, Van belang is dat men zich in deze fase nog niet te veel laat beperken door de bestaande gebouwenvoorraad. Dit kan namelijk vernauwend werken terwijl in deze fase nog niet alle (toekomstige) aspecten bekend zijn. Dit betekent dat men in deze fase kan volstaan met strategieën op hoofdlijnen. Pas nadat alle ontwikkelingen in beschouwing zijn genomen (stap 2a en 2b) kunnen de strategieën eventueel worden bijgesteld en kan er een huisvestingsstrategie worden gekozen. Tevens dient men in deze fase inzichtelijk te maken wat de belangen zijn van de diverse betrokkenen (stakeholdersanalyse). Aan de hand hiervan kan een eerste indicatie worden gegeven wat de consequenties zijn van een strategie voor de diverse stakeholders. Resultaat van stap I is een (beperkt aantal) strategle(ënj op hoofdlijnen gebaseerd op een aantal vastgoeddoelstellingen voor de lange termijn en een eerste inventarisatie van de consequenties van een strategie. Stap 2a: bepalen ontwikkelingen die van invloed zijn op i?astgoedportefeuille In deze fase worden alle ontwikkelingen geïnventariseerd waarmee universiteiten nu en in de toekomst mogelijk mee te maken krijgen. Het betreft hier zowel ontwikkelingen m.b.t. het primaire proces (onderwijs en onderzoek) als ontwikkelingen m.b.t. bijvoorbeeld veranderende eisen aan de gebouwenvoorraad. Van belang is dat van de geinventariseerde ontwikkelingen bepaald wordt wat de kans is dat een bepaalde ontwikkeling zich voordoet, wat de invloed is op de vastgoedportefeuille en in welke mate men Invloed kan uitoefenen op het verloop van een betreffende ontwikkeling. Resultaat van stap 2a is een overzicht van ontwikkelingen die plaats (kunnen) vinden en de impact die deze ontwikkelingen hebben op de vastgoedportefeuille van de betreffende universiteit. Dewulf e.a. (1999) geven in hun boek "Het managen van vastgoed binnen een publieke organisatie" een uitgebreide omschrijving over de wgze waarop portefeuillestrategieën kunnen worden geformuleerd (pag ) Strategisch huisvestrngsmanagemeni 1 3 augustus,003 Versie 1 0

13 Stap 2b: bepalen beperkingen vanuit huidige vastgoedportejeuille Een universiteit heeft te maken met een bestaande gebouwenvoorraad. Doorgaans is deze gebouwenvoorraad star van aard met als gevolg dat het wijzigen van de gebouwenvoorraad niet van de een op de andere dag gerealiseerd kan worden. Daarnaast beschikken de universiteiten doorgaans over veel specifieke, niet marktconforme gebouwen (bijvoorbeeld laboratoria) entof gebouwen die weliswaar een grote bijdrage leveren aan de corporate identity van een universiteit (bijvoorbeeld de historische panden) echter die wat betreft functionaliteit, flexibiliteit en bereikbaarheid niet optimaal zijn. In deze fase is het van belang dat een inventarisatie plaatsvindt van de huidige gebouwenvoorraad en dat deze voorraad wordt gewaardeerd. Het spreekt voor zich dat deze waardering sterk universiteitsgebonden is. Resultaat van stap 2b is een waardering van de bestaande vastgoedportefeuille en een overzicht van de (toekomstige) verwachte (en noodzakelijke) ontwikkelingen in de gebouwenvoorraad. Stap 3: strategiekeuze, bepalen kaders en consequenties Een groot aantal van de geïnventariseerde ontwikkelingen (stap 2a en 2b) is lastig in te schatten. Om inzicht te krijgen in mogelijke consequenties op de lange termijn van deze onzekere ontwikkelingen, dient in deze fase een aantal scenario's te worden geformuleerd en worden toegepast op de verschillende strategieën (stap 1). Op deze wijze wordt inzicht verkregen binnen welke kaders de strategieën tot stand komen. Op basis hiervan kunnen de consequenties voor de verschillende stakeholders nader worden geanalyseerd en kan een strategiekeuze worden gemaakt. Resultaat van deze fase is een concrete en realistische huisvestingsstrategie alsmede inzicht in de kaders waarbinnen deze tot stand kan komen en de consequenties die één en ander heeft voor de diverse stakeholdevs. Om uiteindelijk een strategiekeuze te kunnen maken is het mogelijk dat bovenstaande stappen een aantal keren doorlopen moeten worden. Bovenstaande dient dan ook niet gelezen te worden als een volgtijdelijk proces. Stap 4: van huisvestingsstrategle naar concreet schuifplan In de laatste stap wordt de gekozen strategie zoals geformuleerd in stap3 vertaald naar concrete vastgoedacties die in de komende jaren dienen plaats te vinden om de lange termijn doelstellingen te kunnen realiseren. Een aantal van deze vastgoedacties kan met een grote mate van zekerheid plaatsvinden; andere daarentegen zijn afhankelijk van de impact die bepaalde onzekere ontwikkelingen zullen hebben op de eindsituatie (in stap 3 aangegeven als de bandbreedte waarbinnen de strategie tot stand kan komen). Strategisch huisvestingsmanagement Versie augustus 2003

14 Resultaat van deze laatste fase is een concreet schuiqlan waarin, in de vorm van bijvoorbeeld een meerjarenplanning, wordt aangegeven op welke wijze de bestaande gebouwenvoorraad verandert. In figuur 3 en 4 is bovenstaand proces schematisch weergegeven. pon'efeuillegerîcht objectgericht Figuur 3: Processtappen strategisch huïsvestîngsplan CvB (instellings doelstellingen) 4 Vastgoedbedrijf (vastgoeddoelstellingen) _ _--- -I- 6 -s- huren _.---A aankopen -_s-_"-- _---- -::"-Strategie --_ veranderen uitbreiden Iafstoten nieuwbouw -- t _- - renoveren -- Beianghebbenden (stakeholders analyse).,---+' ---_ ----b huidige vastgoedvoorraad I Ontwikkelingen en knelpunten in actueel vastgoed I Figuur 4: Factoren van ïniiloed op de portefeuillestrategie toekomstige vastgoedvoorraad Bovenstaande processtappen komen voor wat betreft de benaderingswijze in hoofdlijnen overeen met die van Dewulf e.a. en Luursema. Ook hier wordt een top down benadering gehanteerd resulterend in een concreet uitvoeringsplan op objectniveau. Strategisch huisvestingsn~anagement Versie I.O 13 augustus 2003

15 Enig verschil is de strategievorming die in 2 stappen plaatsvindt. De eerste stap betreft een globale strategiebepalïng waarbij men zich niet laat beperken door de omgeving en de bestaande vastgoedportefeuille. Vervolgens wordt, nadat een inventarisatie is gemaakt van toekomstïge ontwikkelingen en de beperkingen zijn geïnventariseerd vanuit de bestaande gebouwenvoorraad, de strategie aangescherpt en indien nodig bijgesteld. In de volgende hoofdstukken worden de (integrale) portefeuillegerichte processtappen 1 t/m 3 nader uitgewerkt. De vertaalslag naar een concreet (objectgericht) schuifplan (meerjarenplanning) valt buiten dit onderzoek. In hoofdstuk 3, management van een vastgoedportefeuille, wordt omschreven wat het belang is van het vertalen van instellingsdoelstellingen naar vastgoeddoelstellingen (top down benadering) en op welke wijze vastgoedstrategieën een toegevoegde waarde kunnen leveren. Daarnaast wordt omschreven op welke wijze een stakeholdersanalyse kan worden opgezet. Hoofdstuk 4 gaat in op de ontwikkelingen waarmee universiteiten te maken hebbedkrijgen en wat de mogelijke invloed is op de vastgoedportefeuille. Daarnaast wordt ingegaan op de bestaande gebouwenvoorraad. Hiermee worden de ontwikkelingen zoals in stap 2a en 2b nader beschreven. Vervolgens wordt in hoofdstuk 5 ingegaan op strategievorming in onzekerheid. Aan de hand van de scenariomethodiek wordt inzicht gegeven op welke wijze kan worden omgegaan met onzekerheden. Door deze methodiek toe te passen wordt inzicht verkregen in de kaders zoals omschreven in stap 3 en worden de consequenties van de verschillende strategieën inzichtelijk gemaakt. Op basis hiervan kan een huisvestingsstrategie gekozen worden. 2.3 Samenvatting en bevindingen Voor het opstellen van een huisvestingsstrategie is een aantal elementen van belang, te weten: g het vertalen van (algemene) instellingsdoelstellingen naar vastgoeddoelstellingen; bet inventariseren van de verschillende belanghebbenden; het inventariseren van ontwikkelingen (en knelpunten) in de actuele gebouwenvoorraad; het inventariseren van (algemene) interne en externe ontwikkelingen. Op basis van deze elementen is het mogelijk om één of meerdere portefeuillestrategieën te ontwikkelen die vervolgens aan de hand van enkele scenario's kunnen worden doorgerekend. Aan de hand van bovengenoemde elementen en de literatuur over het opstellen van portefeuillestrategieën zijn de processtappen omschreven die doorlopen moeten Strategisch huisvestingsrnanagemen~ 13 augustus 2003 Versie 1 0

16 worden om tot een huisvestingsstrategie te komen. Voor een overzicht van deze stappen wordt verwezen naar figuur 3 en 4. Het proces heeft een iteratief karakter waarbij het van belang is dat men zich in eerste instantie niet laat beperken door (knelpunten in) de actuele gebouwenvoorraad. Strategisch huisvestingsmanagement Venie augustus 2003

17 3 Management van een vastgoedportefeuille Gelet op de omvang van het onroerend goedbezit van de Nederlandse universiteiten (circa 4,5 miljoen m2 bvo) en de verantwoordelijkheden die de universiteiten sinds 1995 erbij hebben gekregen, is het noodzakelijk dat aan het "vastgoeddenken" op professionele basis wordt vormgegeven. Ook buiten de universiteiten is het vastgoeddenken eind jaren '80 sterk geprofessionaliseerd. Dit wordt geïllustreerd door begrippen als Corporate Real Estate Management - dat onder meer inhoudt dat het produktiemiddel vastgoed strategisch wordt ingezet - en vastgoed alsjijh resouree, waarbij vastgoed wordt gezien als de vijfde productiefactor die opbrengsten moet genereren. In dit hoofdstuk wordt in eerste instantie nader ingegaan op het belang van het opstellen van een lange termijn huisvestingsstrategie en de toegevoegde waarde die vastgoed kan hebben op het (primaire) bedrijfsproces. Vervolgens wordt in paragraaf 3.2 ingegaan op welke wijze één en ander kan worden bereikt. 3.1 Corporate Real Estate Management (CREM) Het beheer van onroerend goed heeft zich binnen veel ondernemingen lange tijd beperkt tot technisch beheer of tot het managen van individuele gebouwen en niet van voorraden. Een dergelijke kijk op beheer van vastgoed resulteerde vaak in voorraden gebouwen die niet aansloten op de lange termijn wensen en eisen van de betreffende organisaties. De besluitvorming over de mutaties op gebouwniveau werd niet gestuurd vanuit een visie op de totale voorraad of portefeuille. Corporate Heal Estate Managers hielden zich, in tegenstelling tot beleggers, vrijwel niet bezig met het management van vastgoedportefeuilles. De laatste jaren komt daar echter verandering in: vastgoedportefeuillemanagement bij eigenaarigebruikers krijgt steeds meer aandacht. Bij een groeiend aantal bedrijven worden objectbeslissingen afgestemd op een integrale visie op de vastgoedvoorraad. Een gericht beleid op portefeuilleniveau biedt dan voor een aantal jaren houvast voor de dagelijks te nemen gebouwbeslissingen. Deze professionaliseringsslag van het integraal portefeuilledenken wordt door Knunm e.a.' uitvoerig beschreven. Daarbij geven zij aan dat CREM vaak gericht is op operationeel, facility- en projectmanagement terwijl de meest toegevoegde waarde kan worden bereikt door de totale vastgoedportefuille integraal te benaderen en zo goed mogelijk af te stemmen op het prîmaire proces van de betreffende onderneming. Dewulf, G., Krumm, P.J.M.M., Jonge, H. de (2000); Succesful corporate real estate strategies; Department of Real Estate & Project Management; Delft University of Technology Strategisch huisvestingsinanagernent i 3 augustus 2003 Versie l O

18 Hoewel ook de operationele werkzaamheden van belang zijn en om korte termijn beslissingen en actie vragen, is het van belang dat de CRE-manager deze beslissingen neemt vanuit een breder (integraal) perspectief. Dit betekent dat de CRE-manager (of het betreffende vastgoedbedrijf van een organisatie) zich in een spanningsveld moet bewegen waarbij hij continu een afweging moet maken tussen de knelpunten in de actuele gebouwenvoorraad en de lange termijn huisvestingsstrategie. In figuur 5 is dit schematisch weergegeven. BusEness perspectivi. Real estate perspective Figuur S: Balancing perspectives on managing a corporation 's real estate portfolio (Ijron: Krum e.a.) Daarbij kan onderscheid gemaakt worden tussen enerzijds het primaire proces versus het ondersteunende vastgoedproces (business vs. real estateperspective) en anderzijds de strategische (lange termijn) visie versus de operationele (korte termijn) werkzaamheden (strategie vs. operational focus). Voor het ontwikkelen van een integrale visie op de vastgoedportefeuille om maximale toegevoegde waarde te creëren voor het primaire proces, is het van belang dat men in eerste instantie een vertaalslag maakt van de ondernemingsdoelstellingen naar vastgoeddoelstellingen (het bovenste gedeelte van figuur 5). Dit is voor veel ondernemingen (waaronder de universiteiten) lange tijd niet vanzelfsprekend geweest. De focus lag op het operationele vlak, vastgoed werd gezien als een kostenpost en het beheer was beperkt tot technisch beheer. Dit beeld is echter snel aan het veranderen. Steeds meer ondernemingen ontdekken dat vastgoed een meerwaarde kan leveren. De Jonge e.a. geven aan dat er zeven manieren zijn om met vastgoed toegevoegde waarde te creëren5. Deze meerwaarde kan o.a. gevonden worden in: I. productiviteitsverhoging Een goede werkplekomgevlng speelt een rol in het leveren van betere producten; door werkplekinnovaties kan de productiviteit worden verbeterd. Een goede gefaciliteerde werkomgeving gaat in de toekomst een belangrijke rol spelen bij het vasthouden van professionals. Daarnaast blijkt dat ziekteverzuim gereduceerd kan worden door een betere werkplekomgevîng. Jonge, H. de, Heijer, A.C. den, Puy, L. de (2000); Analyse unîversitazre vastgoedplannen (onderzoek in opdracht van VSNU 1 HOI); Bouwmanagement & Vastgoedbeheer; TU Delft Strategisch hu~svestingsinanagement 13 augustus 2003 Versie 1.O

19 2. kostenverlaging Werkplekkosten zijn vaak niet bekend en bovendien niet onder controle. Kostenbesparingen op werkplekkosten van 15 a 20% zijn in veel gevallen mogelijk gebleken, zonder daarbij essentiële kwaliteiten in te hoeven leveren. 3. risicobeheersing Risico's kunnen worden beheerst door inflexibiliteit in de vastgoedvoorraad te voorkomen. Inflexibiliteit uit zich in een slecht aanpasbaar gebouw of een slecht aanpasbare vastgoedvoorraad. Zorgvuldig een locatie kiezen kan bijdragen aan flexibiliteit, omdat dit de marktwaarde van vastgoed kan verhogen en de waardeontwikkeling kan beïnvloeden. In dit kader wordt ook het beheersen van Arbo-risico's genoemd: het creeren van goede arbeidsomstandigheden is (gedeeltelijk) verplicht en kan bovendien bijdragen aan productiviteitsverbetering. 4. waardeverhoging vastgoed Met het verhuren en het afstoten van vastgoed - grond en gebouwen - kan geld verdiend worden. Het ruimteoverschot kan worden herontwikkeld (en worden verhuurd of verkocht) en op eigen terrein kan worden ontwikkeld met hetzelfde doel. Vastgoedkennis - algemeen en van de lokale markt - is hierbij onmisbaar. S. flexibiliteitvergroting Vaak wordt alleen naar de flexibiliteitsaspecten van gebouwen gekeken. In de spanning tussen gebouw en organisatie kunnen organisatorische en financiële maatregelen worden genomen. 6. cultuuwerandering Voor managers is het veranderen van cultuur in een organisatie één van de moeilijkste opgaven. Werkplekinnovaties en verhuizingen kunnen als instrument worden ingezet. Clustering van afdelingen binnen een instelling wordt vaak ook bevorderd door de fysieke relatie tussen deze afdelingen: huisvesting in de directe nabijheid of zelfs in één gebouw. i. p.r./marketing - "corporate identi~f " Gebouwen kunnen de p.r. en marketing van een instelling ondersteunen, waarbij de keuze van verkooppunten, imago, huisstijl en verkoopstrategie een belangrijke rol spelen. Locatiekeuze kan heel bepalend zijn voor de zichtbaarheid en bereikbaarheid van een instelling voor haar doelgroep(en). Deze zeven manieren om met vastgoed toegevoegde waarde te creëren, refereren impliciet aan bedrijfs- of instellingsdoelstellingen. Voor beleidsmakers is het dus van belang om na te gaan hoe vastgoed een bijdrage kan leveren aan de primaire of secundaire instellingsdoelstellingen. Voor universiteiten moet daarbij gedacht worden aan doelstellingen op het gebied van onderwijs, onderzoek, personeel & organisatie, universiteitsgerelateerde functies en relaties met externen. Strategisch huisvestingsmanagement Versie J augustus 2003

20 3.2 Top down benadering Zoals in de voorgaande paragraaf is beschreven, is het van belang dat een huisvestingsstrategie wordt opgezet vanuit de algemene bedrijfsstrategie en de daaruit te herleiden vastgoeddoelstellingen (rop-down benadering). Hierdoor is het mogelijk om maximale toegevoegde waarde te creëren. Uiteraard kan men daarbij niet helemaal voorbij gaan de bestaande vastgoedportefeuille. Van belang is echter dat men zich in eerste instantie niet (te veel) laat beperken door de knelpunten in de actuele gebouwenvoorraad. Dit leidt tot een (te) beperkte visie waardoor mogelijke kansen onbenut - blijven. College van Bestuur Top down doelstellingen universiteit Figuur 6: Top down benadering Overigens wordt door diverse vastgoedverantwoordelijken aangegeven dat bovenstaande top down benadering weliswaar belangrijk is voor het creeren van draagvlak binnen de organisatie echter van beperkt belang voor wat betreft de ruimtebehoefte. De ('jaarlijkse) ruimtebehoefte wordt namelijk hoofdzakelijk bepaald door de jaarlijks wisselende studenteninstroom en in mindere mate door het beleid van een instelling6. Tevens geven zij aan dat instellingsdoelstellingen doorgaans van zeer algemene aard zijn en een beperkt aantal aanknopingspunten biedt voor het formuleren van vastgoeddoelstellingen. Bovenstaande nuancering neemt niet weg dat het van belang is om de algemene instellingsdoelstellingen expliciet te benoemen teneinde vastgoedplannen goed te onderbouwen en draagvlak te creëren binnen de organisatie (zowel richting College van Bestuur als naar de gebruikers). Verder dient men bij de vertaalslag van instellingsdoelstelling naar vastgoeddoelstelling kritisch te beoordelen of een ingreep in de vastgoedportefeuille de meest doelmatige manier is om de betreffende doelstelling te bereiken. Qok dient men onderscheid te maken tussen instellingsdoelstellingen en faculteitsdoelstellingen. Faculteitsdoelstellingen hebben betrekking op een bepaalde groep gebruikers. Het teveel richten op eén groep gebruikers kan leiden tot inflexibiliteit van de vastgoedportefeuille. " Interview ir. J.A.M. Be~jer, vastgoedadviseur College van Bestuur Universiteit Maastricht dd en interview drs. F. Poppelier, hoofd vastgoedbeheer Universiteit Leiden dd Strategisch huisvestingsmanagement 13 augustus 2003 Versie 1.O

21 3.3 Stakeholdersanalyse Een lange termijn huisvestingsstrategie heeft betrekking op de totale (toekomstige) organisatie van een universiteit. Daarbij zijn zeer veel partijen betrokken die vaak verschillende (soms tegenstrijdige) belangen hebben. Op basis van die belangen koesteren ze allerlei verwachtingen. eisen en fantasieën ten aanzien van de huisvesting. Op basis hiervan zullen zij dan ook handelen, de huisvestingsstrategie steunen, tegenwerken of het voordeel van de twijfel geven. Om een en ander gestructureerd in kaart te brengen is het in eerste instantie van belang om te inventariseren wie zoal een "oeiang heeft bij de huisvestingsstrategie (het resultaat). Vervolgens dient per stakeholder te worden aangegeven wat bijvoorbeeld zijn belang is in vastgoed, wat zijn invloed is op de besluitvorming, welke eisen hij stelt, hoe de prestaties worden gemeten etc, Op deze manier wordt een genuanceerd beeld verkregen van het krachtenveld waarin men zich be~indt.~ 3.4 Samenvatting en bevindingen In dit hoofdstuk zijn zeven manieren omschreven waarop vastgoed een toegevoegde waarde kan creëren voor het primaire proces van een instelling. Teneinde maximale toegevoegde waarde te (kunnen) creëren is het van belang dat er een integrale lange termijn huisvestingsstrategie wordt ontwikkeld die primair is afgeleid van de algemene doelstellingen van de betreffende instelling. Een top-down benadering is dan ook aan te bevelen. Daarbij bevindt een CRE-manager (of vastgoedverantwoordelijke) zich in een spanningsveld gezien de knelpunten in de actuele gebouwenvoorraad edof het hulsvesten van de jaarlijkse (sterk) wisselende studenteninstroom. Gezien het feit dat een huisvestingsstrategie betrekking heeft op de totale organisatie van een universiteit is het van belang dat er een stakeholdersanalyse wordt gemaakt waarin de (verschillende) belangen inzichtelijk worden gemaakt. ' Voor een uitgebreide beschrijving van de methodiek wordt verwezen naar het boek "Projectmatig werken" van G. Wijnen e.a. (2001). Voor een voorbeelduitwerking wordt verwezen naar de stakeholdersanalyse zoals die is toegepast bij de Rijksgebouwendienst en staat omschreven in het boek "Het managen van een publieke organisatie" van G. Dewulf e.a. (1999). Strategisch huisvestmgsinanagement 13 augustus 2003 Versie I O

22 4 Ontwikkelingen van invloed op de universitaire vastgoedportefeuille Het opstellen van een lange termijn huisvestingsstrategle brengt met zich mee dat een inschatting moet worden gemaakt van (relevantej toekomstige ontwikkelingen en de impact die deze hebben op de vastgoedportefeuille. In dit hoofdstuk worden de meest relevante ontwikkelingen beschreven waarbij tevens wordt aangegeven wat de mogelijke consequenties lcunnen zijn voor de gebouwenvoorraad (op portefeuille- 1 object- erdof werkplekniveau)". Om een beeld te krijgen hoe omvangrijk de vastgoedportefeuille van de Nederlandse universiteiten is wordt, in paragraaf 4. i, eerst een aantal kentallen van de universitaire vastgoedportefeuille weergegeven. 4.1 De universitaire vastgoedportefeuille 1 UvA Universiteit van 2 VU Vrije Universiteit Amsterdam 3 EUR Erasmus Universiteit Rotterdam 4 TUD Technische Universiteit Delft 5 LEI Universiteit Leiden S UU Universiteit 7 KUB Katholieke Universiteit Brabant 8 TUE Technische Universiteit Eindhoven O 9 UM Universiteit Maastricht la wu Wageningen Universiteit 11 KUN Katholieke Universiteit Nijmegen 12 UT Universiteit Twente 13 RUG Rijksuniversiteit Groningen Figuur 7. De 13 unîversztelten van Nederland (bron. BOSS magazine, november 2002) De 13 Nederlandse universiteiten beheren momenteel ongeveer 4,s mil~oen m2 bvo (dit is circa 2,8 miljoen rn2 functioneel netto vloeroppervlak (filo)) en hebben gezamenlijk ruim hectare grondbezit. In onderstaande grafiek is per universiteit het ho weergegeven. h De ontwikkelingen die in dit hoofdstuk worden omschreven zijn ontleent aan een onderzoek dat in 2002, in opdracht van het Huisvestingsoverleg Instellingen (HOI), is verricht onder de 13 Nederlandse universiteiten. De omschreven ontwikkelingen zijn door de vastgoedverantwoordelijken aangegeven als relevante ontwikkeling. Strategisch huisvestingsmanagement 1 3 augustus 2003 Versie 1.O

23 Grafiek i": Het bruto vloero,ppewlak van de vastgoedvoorraad vun de 13 Nederlandse universiteiten (bron: BOSS magazzne, november 2002) Een groot deel van de vastgoedvoorraad van de Nederlandse universiteiten dateert uit de jaren '60. Technisch zijn deze gebouwen versleten en moeten worden vervangen of ingrijpend worden gerenoveerd. 4.2 Ontwikkelingen rondom universiteiten In deze paragraaf wordt een opsomming gemaakt van de meest relevante ontwikkelingen en trends rondom universiteiten. Van iedere ontwikkeling wordt aangegeven wat de mogelijke consequenties kunnen zijn voor de gebouwenvoorraad (op portefeuille 1 object edof werkplek-niveau). Sommige ontwikkelingen zijn goed en ruim van te voren in te schatten, andere daarentegen komen onverwachts edof zijn uiterst lastig te kwantificeren. De wijze waarop hiermee kan worden omgegaan komt in hoofdstuk 5 nader aan de orde Samenwerkingsverbanden en-fusies In toenemende mate ontplooien universiteiten initiatieven tot samenwerking. Deze samenwerking vindt plaats tussen universiteiten onderling, met hogescholen, met het bedrijfsleven en gemeenten. In sommige gevallen vinden er fisies plaats, bijvoorbeeld met onderzoeksinstituten. De mate van samenwerking uit zlch door het delen van één locatie, van voorzieningen Vacility-sharing), van huisvesting of zelfs tot het delen van primaire taken enlof bestuur. Naarmate de mate van samenwerking intensiever is heeft dat vanzelfsprekend grotere vastgoedconsequenties. De consequenties hebben, afhankelijk van de samenwerkingspartner, betrekking op verschillende ruimtesoorten: P onderwijs (HBO, andere universiteiten); I onderzoek (voor R&D-afdelingen van bedrijven, academische ziekenhuizen); P kantoorwerkplekken (bedrijven of andere samenwerkingspartners); Strategisch huisvestingsmanagement 13 augustus 2003 Versie 1.O

24 > voorzieningen (sport, horeca, winkels); front office (musea). Samenwerkingsverbanden zijn lastig te voorspellen (afhankelijk van de samenwerkingspartner). Van belang is dat de vastgoedverantwoordelijke in een vroegtijdig stadium wordt betrokken bij initiatieven tot samenwerking om tijdig inzicht te kunnen verstrekken wat de mogelijke consequenties voor de vastgoedportefeuille zijn Invoering van het bachelor-masterstelsel De introductie van Bachelor-Master (BaMa) in 1999, onder andere voor het bevorderen van internationale - maar ook interuniversitaire - uitwisseling van studenten is een belangrijke ontwikkeling m.b.t. het primaire proces van de universiteiten. De mogelijke consequenties variëren van een sterk toenemende of afhemende studenteninstroom tot meer mogelijkheden tot samenwerking tussen universiteiten en HBO en WO. Voor een aantal opleidingen betekent de BaMaontwikkeling dat 4-jarige opleidingen binnenkort 5-jarige opleidingen worden, hetgeen consequenties heeft voor de hoeveelheid doorstromende studenten en het gebruik van diverse (onderwij s)voorzieningen. De Bologna-verklaring van de Europese ministers van Onderwijs in 1999 heeft de universiteiten aangezet tot het omvormen van 4- of 5-jarige opleidingen in 3+1 of 3+2- jarige opleidingen. Hoewel deze operatie bij diverse opleidingen als een "cosmetische" operatie is beschouwd, maken veel van de gelegenheid gebruik om het curriculum te vernieuwen. Het zogenaamde BaMa-systeem moest vanaf het studiejaar op alle universiteiten zijn ingevoerd. Het BaMa-systeem heeft ook invloed op de omvang en aard van de studentenpopulatie. Het wordt onvoorspelbaarder hoeveel studenten na 3 jaar uitstromen en vanuit bacheloropleidingen van andere instituten instromen. Groepen studenten zullen ook pluriformer zijn: van verschillende leeftijden, met verschillende achtergronden, van verschillende nationaliteiten. Een andere ontwikkeling is het zogenaamde lzfe long learning, variërend van korte opfriscursussen tot complete masteropleidingen, die pas na jaren werkervaring op de bacheloropleidingen volgen. Naast dit onderwijs Is er ook een groeiende behoefte aan contractonderwijs. Een en ander betekent dat de instroom steeds pluriformer wordt hetgeen ook een meer pluriforme ruimtevraag met zich meebrengt: meer soorten ruimten, meer diversiteit in kwaliteitsniveau, vraag naar andere voorzieningen en vraag op Strategisch huisvestingsmanagement 13 augustus 2003 Versie 1.0

25 verschillende momenten van de dag, week en jaar. De pluriforme ruimtevraag betekent enerzijds dat gebouwen optimaler bezet kunnen worden (verschillende doelgroepen op verschillende tijden). Anderzijds betekent de pluriforme ruimtevraag ook dat onderscheid moet worden gemaakt tussen de verschillende doelgroepen en de eisen die zij aan hun huisvesting stellen, Kortom, meer maatwerk en daarmee een toenemende behoefte aan flexibele Iiuisvesting en een flexibele organisatie Informatie & Communicatie Technologie KT) De ontwi&elingen in de ICT hebben de afgelopen jaren reeds grote invloed gehad op Ieren en werken. De verwachting is dat dit de komende jaren verder zal toenemen. Belangrijke ontwikkeling hierbij is ICT in (wetenschappelijk) onderzoek. In toenemende mate kunnen simulatie- en mode11eringprogramma"s worden gebruikt waardoor de behoefte aan laboratoriumruimten zal afnemen en de behoefte aan kantoorruimten zal toenemen. De ICT ontwikkelingen leiden ertoe dat de gebruikers plaatsonafhankelijker worden, Dit draagt bij aan een flexibele organisatxe. Daar staat tegenover dat de (kwa1iteits)eisen die aan de ruimten worden gesteld hoger zullen zijn (bekabeling, koeling, ventilatie) alsmede de mogelijkheden voor extra ruimtebehoefte voor individueel computergebruik. Daarnaast maakt ICT het mogelijk om thuis te leren en werken. Gezien de vele discussies hieromtrent is het de vraag in hoeverre dit daadwerkelijk tot ruimtereductie zal leiden of dat er werkplekken door meerdere gebruikers kunnen worden ingezet Interne veranderingen en strategische keuzes van interne actoren Universiteiten hebben te maken met een dynamische omgeving en moeten enerzijds instellingsstrategieën ontwikkelen voor de middellange en lange termijn en anderzijds reageren op een (soms jaarlijks sterk) wisselende onderwijs- en onderzoeksvraag vanuit de eerste, tweede en derde geldstroom. Om hier adequaat mee om te kunnen gaan is een flexibele organisatie een vereiste. Dit geldt tevens voor de flexibiliteit van de vastgoedvoorraad. De ontwikkelingen in onderwijs en onderzoek, kwantitatief en kwalitatief en de ontwikkelingen in personeel en organisatie vereisen een flexibele vastgoedvoorraad waarmee snel kan worden ingespeeld op veranderingen. Hier staat tegenover dat universiteiten nog een grote mate van "honkvastheid" kennen: de "neiging" van faculteiten om alleen binnen hun "eigen" gebouw gehuisvest te worden. Dit vindt men ook terug in de cultuur van universiteiten: het faculteitsdenken - of zelfs het autonoom denken en handelen op het niveau van onderzoeksgroepen - en de inflexibiliteit daarvan bij het managen van vastgoed. Sterk wisselende instroom van studenten kan tot (tijdelijke) onderbezetting leiden van gebouwen in de portefeuille. Dit wordt nog eens versterkt door het zogenaamde faculteitsdenken en de "honkvastheid". Strategisch huisvestingsmanagement 13 augustus 2003 Versie 1 0

26 4.2.5 Vastgoedmurkt, (regionale) economische ontwikkelingen en beleid externe actoren Naast de in de vorige paragraaf genoemde interne ontwikkelingen, zijn er ook een aantal externe ontwikkelingen die van invloed (kunnen) zijn op de vastgoedportefeuille, te weten: P de lokale en regionale vastgoedmarkten (vraagiaanbod, bouwkostenstijgingen, ontwikkelingen in de bouwnijverheid); > economische, ruimtelijke en infrastructurele ontwikkelingen: (monumentenzorg, grondbeleid gemeenten): u politieke ontwikkelingen en keuzes voor bijvoorbeeld de financierîng van universiteiten (beleid OC&W, studiefinanciering, BV-j aarkaar-e). De consequenties van deze ontwikkelingen op de vastgoedportefeuille zijn moeilijk in te schatten met name waar het de politieke ontwikkelingen betreft. Verder is het, met name voor wat betreft het gemeentebeleid, van belang dat universiteiten een belangrijke component vormen in de economische groei en aantrekkingskracht. Dit betekent dat universiteiten invloed kunnen uitoefenen op het gemeentelijk beleid Aangescherpte wet- en regelgeving en veranderende maatschappelijke eisen aan huisvesting Naast de ontwikkelingen zoals omschreven in voorgaande paragrafen, zijn er ook ontwikkelingen t.g.v. aangescherpte of gewijzigde wet- en regelgeving en eisen m.b.t. werk-, woon- en leefomgeving. Gedacht moet worden aan eisen m.b.t. (brand)veiligheid, milieu, integrale toegankelijkheid van ruimten, hogere gebruikereisen aan werkplek, gebouw en voorzieningen etc. Daarnaast wordt vastgoed in toenemende mate als marketinginstrument ingezet hetgeen zich uit in het creëren van landmarks en een toenemende bewustwording van cultuur-historische waarden. Tegenover deze, veelal gebouwspecifieke, ontwikkelingen staan de problemen waar veel universiteiten mee te maken hebben. Een groot deel van de universitaire vastgoedportefeuille dateert uit de jaren '60 en is technisch in slechte staat. Daarnaast zijn deze gebouwen weinig flexibel. Afstoten is vaak geen optie omdat het voor de markt weinig interessante gebouwen zijn, renoveren c.q. herontwikkelen betekent zeer hoge kosten. Op basis van de hiervoor geschetste ontwikkelingen is in figuur 8 schematisch een overzicht weergegeven van de factoren die van invloed (kunnen) zijn op de vastgoedvoorraad van universiteiten. Strategisch huisvestingsmanagement Versie I O 13 augustus 2003

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE

Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Workspace Design Onderzoeksopzet voor SOZAWE Datum: 16 december 2010 Ir. Jan Gerard Hoendervanger Docent-onderzoeker Lectoraat Vastgoed Kenniscentrum Gebiedsontwikkeling NoorderRuimte Hanzehogeschool Groningen

Nadere informatie

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement

ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED. Professioneel beheer voor beter rendement ZORG VOOR MAATSCHAPPELIJK VASTGOED Professioneel beheer voor beter rendement Een veranderende financiële omgeving vraagt om ander vastgoedbeheer Het onderwijsvastgoed, het zorgvastgoed, het gemeentelijk

Nadere informatie

Beleggers in gebiedsontwikkeling

Beleggers in gebiedsontwikkeling Beleggers in Incentives en belemmeringen voor een actieve rol van institutionele beleggers bij de herontwikkeling van binnenstedelijke gebieden P5 presentatie april 2015 Pelle Steigenga Technische Universiteit

Nadere informatie

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen

Accommodatiebeleid Maatschappelijke Voorzieningen Maatschappelijke Voorzieningen Dienst Maatschappelijke Ontwikkeling Hilversum 1 Inhoudsopgave Samenvatting 3 1 Inleiding 8 2 Huisvestingsstrategie en eigendomsstrategie 10 3 Cultuur 15 4 Sociale voorzieningen

Nadere informatie

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector

Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector Het gebruik van wetenschappelijke kennis bij het managen van vastgoed in de gemeentelijke sector 1 Inhoudsopgave Introductie Onderzoekskader Methodologie Resultaten Conclusie Aanbevelingen 2 Introductie

Nadere informatie

Wilt u continu verbeteren én besparen?

Wilt u continu verbeteren én besparen? Wilt u continu verbeteren én besparen? RORE staat voor Return on Real Estate; continu verbeteren en besparen mét uw vastgoedportefeuille. Middels de RORE-raamovereenkomst wordt afgesproken dat wij risicodragend,

Nadere informatie

Strategie & omgeving. Bram Baselmans Brenda Meusen-den Ouden

Strategie & omgeving. Bram Baselmans Brenda Meusen-den Ouden IVVU: Leergang innoveren locaties intramurale zorg Strategie & omgeving Bram Baselmans Brenda Meusen-den Ouden Programma leergang Blok 1: Strategie & omgeving Blok 2: Zorg & bedrijfsvoering Blok 3: Wonen

Nadere informatie

Architecture Governance

Architecture Governance Architecture Governance Plan van aanpak Auteur: Docent: Stijn Hoppenbrouwers Plaats, datum: Nijmegen, 14 november 2003 Versie: 1.0 Inhoudsopgave 1. INLEIDING... 3 2. PROBLEEMSTELLING EN DOELSTELLING...

Nadere informatie

Gemeentelijk Vastgoed Meer inzicht in beheer gemeentelijk vastgoed

Gemeentelijk Vastgoed Meer inzicht in beheer gemeentelijk vastgoed Gemeentelijk Vastgoed Meer inzicht in beheer gemeentelijk vastgoed Professioneel beheer creëert maatschappelijke en financiële meerwaarde 2011 Meer inzicht in beheer gemeentelijk vastgoed Beleid en kenmerken

Nadere informatie

CBRE HEaltHCaRE Taking Care of your real estate

CBRE HEaltHCaRE Taking Care of your real estate CBRE Healthcare Taking Care of your Real Estate Met onze kennis en ervaring in zowel de zorg- als de vastgoedsector slaan wij dagelijks bruggen tussen beide werelden. Wij bieden u een onderbouwd advies

Nadere informatie

Inkoop en contractmanagement

Inkoop en contractmanagement Syllabus Inkoop en contractmanagement Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer Universiteit Twente, ING, provincie

Nadere informatie

Kansen voor zorgvastgoed

Kansen voor zorgvastgoed Kansen voor zorgvastgoed Omgaan met vastgoed in de zorg www.dtz.nl www.dtz.com Proactiviteit werpt zijn vruchten af Zorginstellingen die slim omgaan met hun vastgoed doen hier hun voordeel mee Kansen voor

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op.

HET APOLLO MODEL. studentenhuisvesting op. Utrecht HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksreslaties. Met dit model

Nadere informatie

PROACTIEF TOEZICHT VOBO

PROACTIEF TOEZICHT VOBO PROACTIEF TOEZICHT VOBO Concept Door: Raad van Toezicht Voortgezet Onderwijs Best Oirschot PROACTIEF TOEZICHT VOBO 2 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Toezichtvisie Vobo... 4 Doel van de Raad van Toezicht Vobo...

Nadere informatie

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken

Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Verbetertraject beheersing grondexploitaties & Optimalisatie Vastgoed Stand van zaken Commissie Ruimte, Verkeer en Wonen, 2 februari 2015 Agenda Onderwerpen 1. Verbetertraject beheersing grondexploitaties

Nadere informatie

van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen Directeur onderwijsinstituut

van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen Directeur onderwijsinstituut Opleidingsmanager Doel Ontwikkelen van programma( s) van wetenschappenlijk onderwijs en (laten) uitvoeren en organiseren van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen de faculteit, uitgaande van een faculteitsplan

Nadere informatie

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed.

Vastgoed. Plan van Aanpak. Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-2014 Voor akkoord: Plan van aanpak: Vastgoed. Vastgoed Plan van Aanpak Plan van aanpak: Vastgoed Bestuurlijk L. van Rekom opdrachtgever L. Mourik opdrachtgever Naam projectleider L. van Hassel Versie: Definitief Bestandsnaam: Datum opgesteld: 20-06-

Nadere informatie

Whitepaper. Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen. bbn adviseurs 2013. www.bbn.nl info@bbn.nl

Whitepaper. Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen. bbn adviseurs 2013. www.bbn.nl info@bbn.nl Whitepaper Omgaan met risico s in vastgoedportefeuilles van zorginstellingen bbn adviseurs 2013 www.bbn.nl info@bbn.nl Risico s in vastgoedportefeuille Marktwerking, zorgzwaartepakketten, normatieve huisvestingscomponent

Nadere informatie

Directeur onderwijsinstituut

Directeur onderwijsinstituut Directeur onderwijsinstituut Doel College van van Bestuur Zorgdragen voor de ontwikkeling van het facultair en uitvoering en organisatie van onderwijs en onderwijsondersteuning binnen de faculteit, uitgaande

Nadere informatie

Sander Donkers. Profiel. Opleiding Training. Kerncompetenties. 3 december 1979, woonachtig te Rotterdam 06 28 25 10 42 s.donkers@facilityestate.

Sander Donkers. Profiel. Opleiding Training. Kerncompetenties. 3 december 1979, woonachtig te Rotterdam 06 28 25 10 42 s.donkers@facilityestate. CURRICULUM VITAE Sander Donkers 3 december 1979, woonachtig te Rotterdam 06 28 25 10 42 s.donkers@facilityestate.nl Profiel Sander Donkers is een gedreven professional die zijn ervaring heeft opgedaan

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

Huisvestingskosten en facility management 1

Huisvestingskosten en facility management 1 Huisvestingskosten en facility management 1 Huisvestingskosten en facility management Wat kost mijn kantoorruimte? Wat betalen met ons vergelijkbare organisaties voor hun huisvesting? Wat valt daaronder

Nadere informatie

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT)

INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) INTERSECTORALE MOBILITEIT IN HET HOGER ONDERWIJS ROB GRÜNDEMANN (HOGESCHOOL UTRECHT) 1. Opzet van het onderzoek 2. Resultaten en conclusies 3. Discussie Vraagstelling 1. Welke omvang heeft intersectorale

Nadere informatie

EEN VAN ONZE EXPERTS

EEN VAN ONZE EXPERTS EEN VAN ONZE EXPERTS For every situation, there is a suitable line from a song Een netwerk van hoog opgeleide, ervaren zelfstandig FM-professionals. Wij zijn gepassioneerd bezig met ons vakgebied, zijn

Nadere informatie

Amsterdam (incl Diemen en Amstelveen)

Amsterdam (incl Diemen en Amstelveen) Amsterdam (incl Diemen en Amstelveen) HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksreslaties.

Nadere informatie

Agenda. Integrale sturing

Agenda. Integrale sturing Agenda Wat gebeurt er in de markt? Het sturingsplatform van Ortec Finance en Vabi Het sturingsplatform en ERP Cegeka-DSA, Ortec Finance en Vabi Live preview Asset Management Live preview Vastgoeddata op

Nadere informatie

Bantopa Terreinverkenning

Bantopa Terreinverkenning Bantopa Terreinverkenning Het verwerven en uitwerken van gezamenlijke inzichten Samenwerken als Kerncompetentie De complexiteit van producten, processen en services dwingen organisaties tot samenwerking

Nadere informatie

6. Project management

6. Project management 6. Project management Studentenversie Inleiding 1. Het proces van project management 2. Risico management "Project management gaat over het stellen van duidelijke doelen en het managen van tijd, materiaal,

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner

In 8 stappen naar bedrijfskundig FM. Van FM-specialist tot strategisch businesspartner In 8 stappen naar bedrijfskundig FM Van FM-specialist tot strategisch businesspartner Inhoud STAP 1. Maak een businessplan voor FM STAP 2. Zorg voor een optimale werkomgeving STAP 3. Zorg voor een flexibele

Nadere informatie

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015!

Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Voorstellen voor onderzoekspresentaties Mbo Onderzoeksdag Presenteer je eigen onderzoek op de Mbo Onderzoeksdag op 12 november 2015! Indienen van een voorstel kan tot en met 15 mei 2015 via e-mailadres:

Nadere informatie

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006

Symposium VOGON. Effecten van financiering op kwaliteit. Donderdag 6 juli 2006 Symposium VOGON Effecten van financiering op kwaliteit Donderdag 6 juli 2006 Rechtbank Haarlem en Rekenkamer Den Haag 2 Inleiding 1. Onderscheid Real Estate en Corporate Real Estate 2. Doelstellingen CRE

Nadere informatie

Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206

Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206 Functieprofiel: Directeur Service Eenheid Functiecode: 0206 Doel Voorbereiden en uitvoeren van het beleid van in het algemeen en van de eigen service in het bijzonder, alsmede het leidinggeven aan de werkzaamheden

Nadere informatie

Vastgoed met visie. Strategie voor maatschappelijk vastgoed

Vastgoed met visie. Strategie voor maatschappelijk vastgoed Vastgoed met visie Strategie voor maatschappelijk vastgoed Onze adviseurs Samen met u komen wij tot de beste vastgoedstrategie Iedereen heeft bijna dagelijks te maken met maatschappelijk vastgoed. En dat

Nadere informatie

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven!

Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Slimme zet! Vindingrijk in vastgoedopgaven! Postbus 711 3900 AS Veenendaal Kerkewijk 26 3901 EG Veendaal (T) 0318-55 19 60 (F) 0318-55 19 61 (M) info@ingeniousvastgoed.nl (I) www.ingeniousvastgoed.nl Haar

Nadere informatie

Van weerstand naar dialoog: SPP bij Maastricht UMC. Roel Olivers

Van weerstand naar dialoog: SPP bij Maastricht UMC. Roel Olivers Van weerstand naar dialoog: SPP bij Maastricht UMC Roel Olivers Ontdekkingstocht SPP / SPV Waarom SPP? Natuurwet: Niet het sterkste dier overwint maar het dier dat zich het beste kan aanpassen Flexibel

Nadere informatie

De link tussen organisatie- en huisvestingsdoelen. Jan Gerard Hoendervanger

De link tussen organisatie- en huisvestingsdoelen. Jan Gerard Hoendervanger De link tussen organisatie- en huisvestingsdoelen Jan Gerard Hoendervanger 1. Huisvesting als managementopgave - Huisvesting als strategisch bedrijfsmiddel - Speelveld en spelers - Integrale aansturing

Nadere informatie

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend.

Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. COMMERCE Competentieniveaus voor de domeincompetenties Commerce DC.1 Initiëren en creëren van producten en diensten, zelfstandig en ondernemend. Competentieniveau 1 CE/IBL/SBRM/F&B Signaleren en opsporen

Nadere informatie

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups

Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Het faciliteren van innovatie Hoe vastgoed een rol kan spelenin het succes van jonge start-ups Real Estate Management P4 Go / No Go Date: 04-03-2015 1st mentor: 2nd mentor: Committee: Alexandra den Heijer

Nadere informatie

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen!

DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! (Bijdragenr. 56) DVM in Amsterdam, de ambities waargemaakt door de systemen! Bert van der Veen Advin b.v. Rien Borhem Gemeente Amsterdam 1. Inleiding Om het verkeer in goede banen te leiden wordt steeds

Nadere informatie

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen.

Het college van burgemeester en wethouders geeft in zijn reactie aan de conclusies van de rekenkamer te herkennen. tekst raadsvoorstel Inleiding Vanaf januari 2015 (met de invoering van de nieuwe jeugdwet) worden de gemeenten verantwoordelijk voor alle ondersteuning, hulp en zorg aan kinderen, jongeren en opvoeders.

Nadere informatie

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN

CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN CULTUREEL ERFGOED EN DE VERTALING NAAR RUIMTELIJKE PLANNEN Onderzoek naar cultuurhistorische structuren, landschappen en panden Aansluitend op Belvedere- (Behoud door ontwikkeling) en het MoMo-beleid (Modernisering

Nadere informatie

FM in de zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen.

FM in de zorg. Syllabus. Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Syllabus FM in de zorg Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief best practices bij onder meer UMC Utrecht, GGZ ingeest en Domus Medica.

Nadere informatie

OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN

OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN Deze notitie behandelt enkele conclusies op hoofdlijnen, gebaseerd op de 36 inzendingen die zijn ingediend voor de pilot woonconcepten voor EU-arbeidsmigranten. Positieve

Nadere informatie

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN

6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN 6 TIPS DIE HET PRESTEREN VAN UW WERKOMGEVING VERBETEREN INLEIDING Het Nieuwe Werken is in de afgelopen jaren op vele plekken geïntroduceerd om slimmer om te gaan met de beschikbare middelen binnen organisaties

Nadere informatie

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model.

Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. Kwaliteitszorg met behulp van het INK-model. 1. Wat is het INK-model? Het INK-model is afgeleid van de European Foundation for Quality Management (EFQM). Het EFQM stelt zich ten doel Europese bedrijven

Nadere informatie

(Studie)loopbaanadviseur

(Studie)loopbaanadviseur (Studie)loopbaanadviseur Doel Voorlichten, adviseren, begeleiden, testen en trainen van studenten omtrent (studie)loopbaankeuzes, alsmede waarborgen van de volledigheid, toegankelijkheid en actualiteit

Nadere informatie

Organisatie principes

Organisatie principes Organisatie principes Een overzicht van organisatie principes die als richtsnoer dienen bij het vormgeven van flexibele, innovatieve organisaties. Deze principes zijn gebaseerd op de Moderne Sociotechniek.

Nadere informatie

Bedrijfsverzamelgebouwen

Bedrijfsverzamelgebouwen Bedrijfsverzamelgebouwen Een onderzoek naar de toegevoegde waarde van bedrijfsverzamelgebouwen P5 presentatie 2 juli 2014 Student: Jeroen Ketting, 4168860 Faculteit TU Delft, Bouwkunde Afdeling: Real Estate

Nadere informatie

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces

Professioneel facility management. Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Professioneel facility management Competenties en veranderstrategieën om waarde toe te voegen aan het primaire proces Inhoud Voorwoord Professionele frontliners 1. Theoretisch kader 2. Competenties en

Nadere informatie

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg

Steenwinkel Kruithof Associates Management en Informatica Consultants. Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Opzetten en inrichten Shared Service Center in de zorg Hoe zet je gezamenlijk een nieuw en succesvol (ICT) Shared Service Center (SSC) op? En hoe zorg je ervoor dat de samenwerking tussen de deelnemende

Nadere informatie

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009

FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA. ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 UNIVERSITEIT VAN AMSTERDAM FACULTEIT DER NATUURWETENSCHAPPEN, WISKUNDE EN INFORMATICA ONDERWIJS- EN EXAMENREGELING Masterschool Life and Earth Sciences studiejaar 2008-2009 DE MASTEROPLEIDING BIOMEDICAL

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030 Rotterdam HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met dit model

Nadere informatie

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030

HET APOLLO MODEL. Figuur 1: Ontwikkeling aantal studenten HBO en WO, Nederland, 2013-2030 Amersfoort HET APOLLO MODEL Het Apollo Model is tot stand gekomen op initiatief van Kences en de ministeries van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties. Met dit model

Nadere informatie

Sociaal plan voor cliënten Spelregels bij veranderingen herontwerp

Sociaal plan voor cliënten Spelregels bij veranderingen herontwerp Sociaal plan voor cliënten Spelregels bij veranderingen herontwerp Zorgvuldig, betrokken en transparant Voor veel cliënten van Amerpoort gaat er komende jaren wat veranderen. Dat komt door ingrijpende

Nadere informatie

Exploitatie van huisvesting

Exploitatie van huisvesting Syllabus Exploitatie van huisvesting Een inspirerende bundeling van theorie en praktijk, tips en ervaringen, kansen en bedreigingen. Inclusief artikelen over investeringen versus exploitatiekosten, vastgoedmanagement

Nadere informatie

Het stuurmodel voor een opdrachtgever

Het stuurmodel voor een opdrachtgever Het stuurmodel voor een opdrachtgever Ir. Derk K. Kremer 1. Inleiding In één van mijn eerdere artikelen heb ik al aangegeven dat de rol van opdrachtgever op zich geen moeilijke rol is. Voor een ervaren

Nadere informatie

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur

SKPO Profielschets Lid College van Bestuur SKPO Profielschets Lid College van Bestuur 1 Missie, visie SKPO De SKPO verzorgt goed primair onderwijs waarbij het kind centraal staat. Wij ondersteunen kinderen om een stap te zetten richting zelfstandigheid,

Nadere informatie

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3

BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Faculteit Geesteswetenschappen BEOORDELINGSFORMULIER STAGES BACHELOR NIVEAU 3 Onderstaand formulier betreft de beoordeling van het stageverslag en het onderzoeksverslag. Deze wordt door de begeleidende

Nadere informatie

Business Continuity Management conform ISO 22301

Business Continuity Management conform ISO 22301 Business Continuity Management conform ISO 22301 Onderzoek naar effecten op de prestaties van organisaties Business continuity management gaat over systematische aandacht voor de continuïteit van de onderneming,

Nadere informatie

Transformatiescan Schoolgebouwen

Transformatiescan Schoolgebouwen Transformatiescan Schoolgebouwen Is uw school aan opwaardering toe? Schoolbesturen worden geconfronteerd met veranderingen en trends in de samenleving én met wijzigingen in de wet- en regelgeving. Demografische

Nadere informatie

HAALBAARHEIDSSTUDIE Nieuwbouw basisschool St. Jan te Leenderstrijp. Opdrachtgever Gemeente Heeze-Leende Jan Deckersstraat 2 5590 GA HEEZE

HAALBAARHEIDSSTUDIE Nieuwbouw basisschool St. Jan te Leenderstrijp. Opdrachtgever Gemeente Heeze-Leende Jan Deckersstraat 2 5590 GA HEEZE HAALBAARHEIDSSTUDIE Nieuwbouw basisschool St. Jan te Leenderstrijp Opdrachtgever Gemeente Heeze-Leende Jan Deckersstraat 2 5590 GA HEEZE Huisvestingsconsultancy Laride, Hart voor huisvesting Bastion 58

Nadere informatie

vier succesfactoren voor een toekomstbestendige huisvestingsstrategie

vier succesfactoren voor een toekomstbestendige huisvestingsstrategie vier succesfactoren voor een toekomstbestendige huisvestingsstrategie De gezondheidszorg is continu in ontwikkeling: beleidswijzigingen volgen elkaar in rap tempo op, medische en technologische ontwikkelingen

Nadere informatie

Bestuurders van ziekenhuizen zijn door de afschaffing

Bestuurders van ziekenhuizen zijn door de afschaffing STUREN OP TOEGEVOEGDE WAARDE VAN ZIEKENHUISVASTGOED Vastgoed is een van de middelen waarop organisaties kunnen sturen om de organisatiedoelen te realiseren en waarde toe te voegen aan de organisatie. Door

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144

Inhoudsopgave. Bijlagen 121 Literatuur 144 Inhoudsopgave 5 Voorwoord 7 Ten geleide 9 1 Inleiding 11 2 De risicoanalyse 25 3 Uitvoeren van de risicoanalyse 65 4 Risicomanagement 77 5 Uitvoeren van risicomanagement 85 6 Implementatie van risicomanagement

Nadere informatie

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek.

Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. Competenties met indicatoren bachelor Civiele Techniek. In de BEROEPSCOMPETENTIES CIVIELE TECHNIEK 1 2, zijn de specifieke beroepscompetenties geformuleerd overeenkomstig de indeling van het beroepenveld.

Nadere informatie

Medewerker mobiliteit

Medewerker mobiliteit Medewerker mobiliteit Doel (Mede)ontwikkelen van mobiliteitsbeleid, uitvoeren van mobiliteitstrajecten en geven van individueel loopbaanadvies, uitgaande van het mobiliteits-/ personeelsbeleid op instellings-

Nadere informatie

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking

Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Nederlandse Associatie voor Examinering 1 Beoordelingscriteria scriptie CBC: instructie en uitwerking Met de scriptie voor Compensation & Benefits Consultant (CBC) toont de kandidaat een onderbouwd advies

Nadere informatie

Flexibel werken en organiseren

Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Flexibel werken en organiseren Inhoud Inhoud Inleiding De kracht van flexibiliteit Differentiatie in ontwikkeling en doorstroom gebaseerd op organisatieverschillen Aspecten

Nadere informatie

Business case modelcasus

Business case modelcasus 1/5 Modelcasus Van Bleek fabriek - Business Case Business case modelcasus Inleiding De Business case geeft antwoord op de vraag of het financiële resultaat over de gehele levensduur van het project voldoende

Nadere informatie

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015

Aan de slag met duurzame inzetbaarheid 3 november 2015 Duurzame inzetbaarheid uitgangspunt personeelsbeleid Het voorstel is duurzame inzetbaarheid centraal te stellen in het personeelsbeleid om medewerkers van alle levensfasen optimaal inzetbaar te houden

Nadere informatie

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link)

Afstudeeronderzoek van E. van Bunningen BSc (Het volledige Engelstalige onderzoeksrapport kunt downloaden via deze link) CONCENTRATIE VAN MAATSCHAPPELIJKE DIENSTEN IN GEMEENTELIJK VASTGOED NAAR AANLEIDING VAN DEMOGRAFISCHE TRANSITIE Een casestudie in landelijke gemeenten in Noord-Brabant, Nederland Afstudeeronderzoek van

Nadere informatie

Whitepaper het managen van een zorgvastgoedportefeuille

Whitepaper het managen van een zorgvastgoedportefeuille Whitepaper het managen van een zorgvastgoedportefeuille bbn-bob Advies 2015 Achtergrond De transitie van AWBZ naar Wet langdurige zorg en WMO, zijn per 1 januari 2015 ingevoerd in de caresector. Zorgorganisaties

Nadere informatie

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE

STRATEGISCH BELEID EFFICIËNT EN ZICHTBAAR NAAR EEN CENTRUM VOOR REVALIDATIE STRATEGISCH BELEID 2013 2014 NAAR EEN EFFICIËNT EN ZICHTBAAR CENTRUM VOOR REVALIDATIE UMCG Centrum voor Revalidatie Strategisch beleidsplan 2013-2014 Vastgesteld op 1 november 2012 Vooraf Met het strategisch

Nadere informatie

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering

Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid. Werk in uitvoering Investeringsstatuut Stichting Wonen Zuid Werk in uitvoering Vastgesteld door de Bestuurder op 17-06-2014 Goedgekeurd door de Raad van Commissarissen op 26-03-2015 INHOUD INVESTERINGSSTATUUT INLEIDING...

Nadere informatie

Managementvoorkeuren

Managementvoorkeuren Toelichting bij de test Business Fit-ality Lange Dreef 11G 4131 NJ Vianen Tel: +31 (0)347 355 718 E-mail: info@businessfitality.nl www.businessfitality.nl Business Fit-ality Met welk type vraagstuk bent

Nadere informatie

Vragenlijst voor minorstudenten

Vragenlijst voor minorstudenten Vragenlijst voor minorstudenten Digitale toetsing en beoordeling in de universitaire lerarenopleiding Intro Het komende studiejaar besteden opleiders van alle universitaire lerarenopleidingen speciale

Nadere informatie

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202

Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Functieprofiel: Manager Functiecode: 0202 Doel Zorgdragen voor de vorming van beleid voor de eigen functionele discipline, alsmede zorgdragen voor de organisatorische en personele aansturing van een of

Nadere informatie

TO BUILD UP. BROCHURE Huisvestingsadvies

TO BUILD UP. BROCHURE Huisvestingsadvies TO BUILD UP BROCHURE Huisvestingsadvies Tobuildup Tobuildup begeleidt organisaties bij de build-up van vastgoedvraagstukken. Door jarenlange ervaring en expertise in de vastgoedmarkt kunnen we voor elk

Nadere informatie

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302

Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Functieprofiel: Projectleider Functiecode: 0302 Doel Voorbereiden en opzetten van en bijbehorende projectorganisatie, alsmede leiding geven aan de uitvoering hiervan, binnen randvoorwaarden van kosten,

Nadere informatie

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer)

Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der Meer) Vergadering: 11 december 2012 Agendanummer: 12 Status: Besluitvormend Portefeuillehouder: M.A.P. Michels Behandelend ambtenaar J. van der Meer, 0595 447719 E mail: gemeente@winsum.nl (t.a.v. J. van der

Nadere informatie

SOM= Effectief en plezierig werken

SOM= Effectief en plezierig werken SOM= Effectief en plezierig werken 1 VRAGEN AAN U: Wordt in uw organisatie de werkplek effectief gebruikt? Zitten de collega s met een glimlach achter hun bureau? Vindt er bij u veel samenwerking tussen

Nadere informatie

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen:

Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Projectformat Agenda van Twente, jaarschijf 2010 Aanvrager: gemeente Almelo Project : Transitiestrategie Noordflank Bijlagen: Algemene informatie over het project Aanleiding voor het project Het Almelose

Nadere informatie

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor

U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor HERBESTEMMINGSSCAN Herbestemmingsscan U beschikt over bijzonder en waardevol vastgoed, maar heeft er geen goede bestemming meer voor U heeft te maken met een leegkomend of leegstaand pand Uw kosten voor

Nadere informatie

Rendements Analyse voor Vastgoed Portefeuilles

Rendements Analyse voor Vastgoed Portefeuilles Rendements Analyse voor Vastgoed Portefeuilles Portefeuilleanalyse en Objectanalyse Direct Rendement per Object trademark Vastgoed drs. Ernst RADEMA MSc Real Estate Finance 020 67 37 937 RADEMA@tRADEMArk-Vastgoed.nl

Nadere informatie

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam

Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Risicomanagement en NARIS gemeente Amsterdam Robert t Hart / Geert Haisma 26 september 2013 r.hart@risicomanagement.nl / haisma@risicomanagement.nl 1www.risicomanagement.nl Visie risicomanagement Gemeenten

Nadere informatie

Projectmanagementenquête 2007

Projectmanagementenquête 2007 Projectmanagementenquête 2007 Handvatten voor succesvolle projecten 21 maart 2007 Bisnez Management in samenwerking met het IT Trends Institute en de Vrije Universiteit van Amsterdam copyright by Bisnez

Nadere informatie

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer

Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD. master city developer Strategisch sturen in stedelijke gebiedsontwikkeling MCD master city developer Ontwikkel een eigen visie Werk je in stedelijke gebiedsontwikkeling of herstructurering dan is de MCD opleiding voor jou een

Nadere informatie

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING

MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING MODEL SWOT ANALYSUS REAL ESTATE SWOT-ANALYSUS REAL ESTATE TOELICHTING EN HANDLEIDING PORTEFEUILLEMANAGEMENT EN SWOT ANALYSE Portefeuillemanagement is een dynamisch proces waarbij telkens opnieuw geanalyseerd,

Nadere informatie

LEAN MANAGEMENT TOOLS ARBEIDSPRODUCTIVITEIT

LEAN MANAGEMENT TOOLS ARBEIDSPRODUCTIVITEIT LEAN MANAGEMENT TOOLS ARBEIDSPRODUCTIVITEIT HOE LEAN MANAGEMENT TOOLS ARBEIDSPRODUCTIVITEIT OP DE BOUWPLAATS KUNNEN VERHOGEN N i c k y S a r g e n t i n i Design & Construction Management Real Estate &

Nadere informatie

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe?

RISICOMANAGEMENT. Wat voegt risicomanagement toe? RISICOMANAGEMENT Risicomanagement ondersteunt op een gestructureerde manier het behalen van doelstellingen en het opleveren van projectresultaten. Dit kan door risico s expliciet te maken, beheersmaatregelen

Nadere informatie

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming

Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming Prestatiebeloning werkt nauwelijks, maar prestatieafstemming werkt wel André de Waal Prestatiebeloning wordt steeds populairder bij organisaties. Echter, deze soort van beloning werkt in veel gevallen

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Digitale hulpmiddelen bij het toetsen en beoordelen in de universitaire lerarenopleiding

Digitale hulpmiddelen bij het toetsen en beoordelen in de universitaire lerarenopleiding Digitale hulpmiddelen bij het toetsen en beoordelen in de universitaire lerarenopleiding Vragenlijst voor docenten/opleiders Intro Doel van deze vragenlijst is informatie te verzamelen over het gebruik

Nadere informatie

Utrecht Business School

Utrecht Business School Cursus Merkstrategie & Reputatie De cursus Merkstrategie & Reputatie Management duurt ongeveer 2 maanden en omvat 5 colleges van 3 uur. U volgt de cursus met ongeveer 10-15 studenten op een van onze opleidingslocaties

Nadere informatie

Activiteiten Resco Partners

Activiteiten Resco Partners Activiteiten Resco Partners 2011 Wie zijn wij: Resco Partners is een onafhankelijk team van vastgoeddeskundigen met jarenlange ervaring en een veelzijdige kennis van zaken. Resco Partners adviseert over

Nadere informatie

Medewerker bureau buitenland

Medewerker bureau buitenland Medewerker bureau buitenland Doel Ontwikkelen en beheren van mobiliteit- en beurzenprogramma s en samenwerkingsverbanden met andere onderwijsinstellingen op het gebied van uitwisseling en/of ontwikkelingssamenwerking,

Nadere informatie