Target EVA Het bepalen van EVA-doelstellingen vanuit bedrijfseconomisch perspectief Drs. Nicolai G. Knop Ir. Eric Urff CMA CFM 1

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Target EVA Het bepalen van EVA-doelstellingen vanuit bedrijfseconomisch perspectief Drs. Nicolai G. Knop Ir. Eric Urff CMA CFM 1"

Transcriptie

1 Target EVA Het bepalen van EVA-doelstellingen vanuit bedrijfseconomisch perspectief Drs. Nicolai G. Knop Ir. Eric Urff CMA CFM 1 Februari Beide auteurs zijn werkzaam bij de business unit Advisory van NIB Capital Bank Corporate Finance. Dit artikel is op persoonlijke titel geschreven.

2 1. Inleiding Economic Value Added (EVA) geniet in Nederland een grote mate van populariteit als prestatiemaatstaf. Bedrijven als DHV, Geveke, Heijmans, Unilever en Akzo Nobel zijn bekende illustraties, waarbij de laatste zelfs een heuse EVA-coordinator heeft. In het Financieele Dagblad van 11 oktober 2002 wordt uitgebreid aandacht besteed aan deze functie 2. Deze EVA-coordinator zet op concernniveau een tweetal stappen om inzicht te krijgen in de werkelijke waardecreatie van de onderneming. Ten eerste worden de vermogenskosten (minimaal vereist rendement) van het aangetrokken vermogen (WACC) voor Akzo Nobel bepaald. Daarna wordt een EVA-balans en EVA-resultatenrekening gecreëerd, die gebaseerd zijn op de gepubliceerde jaarcijfers, waarna de EVA kan worden berekend. Op het gebied van doelstellingen meldt het artikel: Als het chemieconcern een rendement haalt dat op z n minst hoger is dan deze eis (lees: WACC) en dit rendement jaarlijks met een bepaalde percentage kan laten groeien, dan zit het goed. Laten we eens stil staan bij boven de bovenstaande opmerking. Uit het jaarverslag blijkt dat Akzo Nobel voor al haar business units een vermogenskostenvoet (WACC) van 9% hanteert. Dit geldt dan als een minimum rendement. Het blijkt dat in 2001 alle business units een hoger rendement hebben behaald dan de WACC en daardoor een positieve EVA hebben gerealiseerd. Echter, een EVA groter dan nul is nog niet bevredigend. Derhalve wordt dan ook gesteld dat het rendement jaarlijks met een bepaald percentage dient te groeien en dus EVA jaarlijks toeneemt. Hierbij is echter een tweetal opmerkingen te maken. Allereerst: Wat is dan een gewenst groeipercentage? Ten tweede: Kan er jaarlijks wel altijd een groei worden gerealiseerd? Economische theorie geeft aan dat in markten waarbij volledige concurrentie heerst overwinsten zullen verdwijnen. De economische overwinst, en dus EVA, zal uiteindelijk naar nul tenderen als de periode van concurrentievoordeel verdwijnt. Echter, ook in een periode van concurrentievoordeel kan een daling in het rendement optreden. Bijvoorbeeld bij grote investeringen en acquisities kan het zo zijn dat hoewel zij op lange termijn waarde creëren, het een rendement op geïnvesteerd vermogen de eerste jaren onder de WACC ligt. Redenen hiervoor kunnen onder meer zijn dat het een tijd duurt voordat een nieuwe fabriek 100% operationeel is of dat het enige jaren duurt voordat een substantieel marktaandeel is opgebouwd. Omgekeerd kan het ook voorkomen dat zeer substantiële rendementsstijgingen 2 Het Financieele Dagblad: Bij Akzo Nobel moet iedere werknemer ondernemer worden,

3 verwacht mogen worden gezien specifieke markt- en concurrentiefactoren. Het is derhalve niet automatisch een eenvoudige zaak om een (jaarlijkse) EVA-doelstelling te formuleren. De centrale vraag in dit artikel is dan ook: hoe doelstellingen voor EVA, oftewel EVAtargets, vanuit bedrijfseconomisch perspectief te bepalen 3? Belangrijk bij het beoordelen van prestaties ten opzichte van targets is: zijn de verwachtingen bereikt of zelfs overstegen? In het vaststellen van deze verwachtingen ligt dan ook de uitdaging. Dit artikel behandelt een methode 4 met vier deelanalyses (zie figuur 1) die een concrete handreiking biedt bij het bepalen EVA-doelstellingen te bepalen. Hierbij wordt onderscheid gemaakt een tweetal perspectieven. Ten eerste het business perspectief: de onderneming en de markt waarin deze opereert. Ten tweede de kapitaalmarkt: welke verwachtingen heeft de kapitaalmarkt over de onderneming? Perspectief Deelanalyses Business 1. Interne benchmarking 2. Externe benchmarking Kapitaalmarkt 3. Analistenverwachtingen 4. Impliciete groeiverwachtingen in de waarde van de onderneming Figuur 1: Viertal deelanalyses voor bepalen EVA-doelstellingen Om het business perspectief verder uit te werken wordt gebruik gemaakt van benchmarking. De eerste stap is het benchmarken binnen de eigen onderneming, oftewel interne benchmarking. Kijkend naar de prestaties in het verleden zijn er twee belangrijke vragen: Hoe goed doe ik het? en Hoe kan ik het nog beter doen?. Antwoorden op deze vragen vormen een belangrijke indicatie voor het potentieel prestatieverbetering. Daar prestaties altijd relatief zijn is het ook verstandig om ze te toetsen aan externe prestaties. Door externe benchmarking worden resultaten vergeleken met die van concurrenten of vergelijkbare ondernemingen (peers). Zo wordt inzicht verkregen in: Waar sta ik nu ten opzichte van peers? en Waar kan ik mij verbeteren ten opzichte van peers?. Ook dit levert belangrijke input bij het formuleren van doelstellingen. 3 De focus van dit artikel is het bedrijfseconomische perspectief. Immers, voor bijvoorbeeld individuele beloning op basis van EVA kunnen de parameters afwijken om de prikkel (incentive) die uitgaat van deze beloningsvorm te maximeren. Christensen et al (2002) demonstreren bijvoorbeeld dat voor motivatie en beloning een standaard WACC op basis van marktrisico niet tot het gewenste gedrag leidt.

4 De verwachtingen op de kapitaalmarkt worden ook op twee manieren bepaald. Ten eerste via analistenverwachtingen. De analisten volgen de bedrijven intensief en in hun analyses maken zij voorspellingen over toekomstige prestaties. Deze verwachtingen zijn met name voor de korte termijn (1 tot 3 jaar) bruikbaar om doelstellingen vast te stellen. De tweede methode betreft het analyseren van de lange termijn EVA-groei die in de ondernemingswaarde zit verdisconteerd. Dit levert met name inzicht op over de verwachtingen aangaande de lange termijn (5 jaar) groei die een bedrijf moet realiseren om de huidige (markt)waardering te rechtvaardigen. Het artikel is als volgt opgebouwd. Eerst zal in paragraaf 2 kort EVA en waardecreatie behandelen, omdat de begrippen en de techniek van belang zijn voor de rest van het artikel. Immers, de doelstellingen voor EVA volgen uit de bouwstenen van EVA en de samenhang tussen EVA en de waarde van de onderneming 5. Vervolgens worden benchmarking en de kapitaalmarktverwachtingen in twee verschillende paragrafen besproken en zullen de vier deelanalyses in figuur 1 voor het bouwbedrijf Koninklijke Volker Wessels Stevin verder worden uitgewerkt 6. Daarna worden in paragraaf 5 met behulp van de bevindingen van de vier deelanalyses de EVA-doelstellingen geformuleerd. Het artikel zal eindigen met een samenvatting en conclusies. 4 De deelanalyses zijn ook toepasbaar op afzonderlijke bedrijfsonderdelen. 5 Value Based Management (VBM) maakt het mogelijk dat een onderneming specifiek kan sturen op waarde(creatie). Voor een uitgebreide beschrijving van Value Based Management wordt verwezen naar Urff (2000). 6 De keuze voor Volker Wessels Stevin is gemaakt, omdat in Nederland een voldoende aantal beursgenoteerde bouwers is voor een externe benchmark. Weinige andere niet-financiële sectoren hebben een dergelijke vertegenwoordiging op de beurs. Tevens beschikt Volker Wessels Stevin over duidelijke onderscheidende karakteristieken binnen de bouwsector, wat helpt bij het illustreren van de deelanalyses.

5 2. EVA en waardecreatie 2.1 De bouwstenen van EVA: rendement, risico en groei De EVA van een onderneming wordt bepaald door drie factoren: 1. Het rendement van de onderneming Het rendement van een onderneming geeft aan hoeveel de onderneming verdient met het geld dat zij tot haar beschikking heeft. Rendement is gedefinieerd als: operationeel resultaat / geïnvesteerd vermogen. Een andere naam hiervoor is Return On Invested Capital (ROIC). 2. Het risicoprofiel van de onderneming. Het risicoprofiel van een onderneming geeft aan in hoeverre de omzet, marge en winst gevoelig zijn voor schommelingen in het economische klimaat en andere systematische risico s. Risico wordt vertaald in een minimaal te genereren rendement. Dit is de zogenaamde Weighted Average Cost of Capital (WACC). De WACC is afhankelijk van het risicoprofiel van een bedrijf. Hoe hoger het risico, hoe hoger het minimaal te realiseren rendement. 3. De groei van de onderneming. Een onderneming groeit door extra te investeren. Groei is hier gedefinieerd als groei in het geïnvesteerd vermogen. Om te groeien, zal de onderneming immers moeten investeren. Alle drie de factoren moeten in onderlinge samenhang bekeken worden om tot een totaaloordeel te komen over de financiële prestatie van een bedrijf. Relatie tussen de drie factoren De ROIC geeft het gerealiseerde rendement weer, de WACC het minimaal te realiseren rendement. Het verschil tussen deze beide percentages (de zogenaamde spread) geeft de kwaliteit van de prestatie weer. Door de spread te vermenigvuldigen met het geïnvesteerd vermogen (de omvang van het bedrijf) resulteert de EVA: de absolute prestatie van een bedrijf (zie ook figuur 2). Groei, de derde factor, wordt uitgedrukt als groei in het geïnvesteerd vermogen.

6 Realized value in in one period Return on Invested Capital Weighted Average Cost of Capital = Minimum Expected Return Invested Capital EVA ROIC - /- WACC x Invested Capital Spread Size Value Based Management Increase profitability and optimise WACC Select favourable projects (Spread > 0) and manage the capital Figuur 2: EVA gedefinieerd; rendement, risico en groei Het motto van EVA is: waarderealisatie is slechts mogelijk als de onderneming meer verdient dan haar vermogen kost. Met andere woorden: als ROIC > WACC. Dit motto zorgt voor de eenduidige boodschap van EVA: ROIC > WACC: waarderealisatie ROIC < WACC: waardevernietiging In formulevorm kan de EVA op twee manieren worden berekend 7 : Methode 1 (capital charge methode): (1.1) EVA = Operationeel resultaat na kasbelastingen -/- (WACC x geïnvesteerd vermogen) Methode 2 (spread methode): (1.2) EVA = (ROIC -/- WACC) x geïnvesteerd vermogen, waarbij geldt: ROIC = operationeel resultaat na kasbelastingen / geïnvesteerd vermogen 7 In appendix A worden de formules verder afgeleid.

7 Cijfervoorbeeld - NOPAT (Operationeel resultaat na kasbelastingen): Geïnvesteerd vermogen (beginstand van het jaar): WACC: 10% Capital charge methode: EVA = 150 -/- (10% x 1.000) = 150 -/- 100 = 50 Spread methode: EVA = (150 / /- 10%) x = (15%-/-10%) x = 50 De EVA is groter dan nul, het bedrijf heeft waarde gerealiseerd. De capital charge methode heeft als boodschap dat op het bedrijfsresultaat nog een vergoeding voor alle vermogenscomponenten in mindering moet worden gebracht. Een positief bedrijfsresultaat is niet voldoende voor waarderealisatie. De spread methode heeft als boodschap dat een onderneming slechts waarde realiseert als het feitelijk rendement hoger is dan het minimaal vereiste rendement. 2.2 EVA en ondernemingswaarde Eén van de sterke punten van EVA is dat zij in het verlengde ligt van het waardebegrip. Zo zijn de zeven generieke value drivers te herkennen als de bouwstenen van de EVAberekening. In figuur 3 is de relatie tussen de generieke value drivers en EVA weergegeven. De drie waardebepalende factoren rendement, risico en groei zijn direct te herkennen in de EVA-bouwstenen. Value drivers EVA-bouwstenen Investeringen in vaste activa Geïnvesteerd vermogen (vaste activa) Investeringen in werkkapitaal Geïnvesteerd vermogen (netto werkkapitaal) Omzetgroei Operationeel resultaat (omzet) Operationele marge Operationeel resultaat (t.o.v. omzet) Vermogenskosten WACC Belastingen Kasbelastingen Concurrentievoordeel Groei in EVA (ROIC > WACC) Figuur 3: Generieke value drivers als bouwstenen van EVA

8 De relatie tussen EVA en waardecreatie kan ook mathematisch worden aangetoond. De berekening van de ondernemingswaarde met behulp van de DCF-methode levert exact dezelfde uitkomst op als de berekening met behulp van toekomstige EVA s 8. Figuur 4 illustreert deze gelijkheid. De contante waarde van alle toekomstige EVA s van een onderneming wordt aangeduid met het begrip Market Value Added (MVA). De MVA geeft aan hoeveel waarde de onderneming creëert met behulp van het op dit moment geïnvesteerde vermogen. De som van dit geïnvesteerde vermogen en de MVA is gelijk aan de ondernemingswaarde. Free Cash Flows EVA s Market Value Debt Market Value Equity Enterprise Value Market Value Added Invested Capital Enterprise Value = present value of future free cash flows = Invested Capital + present value of future EVA s Figuur 4: De relatie tussen ondernemingswaarde en toekomstige EVA s De conclusie van deze mathematische gelijkheid is zeer belangrijk: een onderneming kan sturen op de waarde van de onderneming door te sturen op de toekomstige EVA s. Het is precies deze conclusie die EVA populair maakt. Hogere verwachtingen ten aanzien van toekomstige EVA s komen tot uitdrukking in een hogere MVA en een hogere ondernemingswaarde. Nu de berekening van EVA en de relatie tussen EVA en waarde(creatie) bekend is, kunnen de vier deelanalyses nader worden uitgewerkt. In de volgende paragraaf staat benchmarking centraal en worden interne en externe benchmarking besproken. Daarna wordt in paragraaf 4 de kapitaalmarktverwachtingen verder uitgewerkt. 8 Voor aansluiting met de ondernemingswaarde (DCF-waarde) dient de primo stand van het geïnvesteerd vermogen te worden gehanteerd. Dit artikel wilt aansluiten bij deze gelijkheid (zie figuur 4) en derhalve wordt de EVA in dit gehele artikel bepaald op basis van primo geïnvesteerd vermogen. Voor management control doeleinden wordt echter ook vaak gewerkt met een gemiddeld geïnvesteerd vermogen.

9 3. Benchmarking Benchmarking 9 is het systematisch analyseren, vergelijken en beoordelen van de eigen prestaties ten opzichte van het eigen verleden, concurrenten en/of een groep van vergelijkbare ondernemingen. De uitkomsten van een benchmark(onderzoek) leveren een ijkpunt op: waar sta ik ten opzichte van andere ondernemingen en ten opzichte van mijzelf in het verleden? Het antwoord op deze vraag levert vaak ook een indicatie van het potentieel tot prestatieverbetering. Een organisatie of een bedrijfsonderdeel waarmee de onderneming graag vergeleken wil worden wordt aangeduid met het Engelse woord peer. Soms is dit een concurrent, soms niet. Een voorbeeld van het laatste geval is een groothandel in medicijnen die haar logistieke systeem wil benchmarken met het logistieke systeem van een inkoopcombinatie voor fresh foods. Beide ondernemingen komen elkaar niet tegen op de markt maar kunnen wellicht toch van elkaar leren op het gebied van de inrichting van verschillende logistieke bedrijfsprocessen. De bedoeling van benchmarking is niet alleen het krijgen van een antwoord op de vraag: Hoe goed doe ik het?, maar vooral op de vraag: Hoe kan ik het nog beter doen? Het antwoord op de eerste vraag is vaak te kwantificeren (en geeft dus inzicht in de potentie voor prestatieverbetering), de tweede vraag levert vaak een kwalitatief antwoord op (manieren/werkwijzen om prestaties te verbeteren). 9 De inleidende tekst van de paragraaf is afkomstig van Steenvoorden en Urff (1999).

10 3.1. Interne benchmarking Hoe goed doe ik het? en Hoe kan ik het nog beter doen? Bij interne benchmarking 10 wordt het verleden geanalyseerd en van daaruit wordt een inschatting gemaakt van het verbeterpotentieel. In paragraaf 2.2 zijn de EVA-bouwstenen vermeld in figuur 3. Deze bouwstenen 11 worden hieronder voor Koninklijke Volker Wessels Stevin nader geanalyseerd. In figuur 5 wordt vervolgend de EVA berekend met behulp van de spread methode 12 voor Volker Wessels Stevin. EBITA margin EBITA margin ,9% ,6% ,9% ,3% ,9% 4,6% 4,9% 5,3% Pre Tax ROIC X Pre Tax 2000 ROIC 2001 X 16,8% ,8% ,9% ,3% ,8% 17,8% 18,9% 18,3% Turnover / Beginning Inv.Capital After tax ROIC 1998Turnover 1999 / Beginning 2000Inv.Capital 2001 X After tax 2000 ROIC , , , , X 13,8% ,0% ,0% ,2% ,4 3,8 3,9 3,4 13,8% 13,0% 15,0% 15,2% After tax ROIC After tax 2000 ROIC ,8% ,0% ,0% ,2% ,8% 13,0% 15,0% 15,2% * -/- -/- (1- cash tax rate) (1- cash tax 2000 rate) ,4% ,8% ,4% ,2% ,4% 72,8% 79,4% 83,2% Spread Spread ,8% ,0% ,0% ,2% ,8% 4,0% 6,0% 6,2% After Tax WACC EVA (x EUR 1000) After Tax 2000 WACC 2001 X EVA (x EUR ) ,0% ,0% ,0% ,0% 2001 X ,0% 9,0% 9,0% 9,0% Beginning Inv. Capital (x EUR 1000) 1998 Beginning 1999 Inv. Capital 2000(x EUR ) * *: hier gaat het figuur verder Figuur 5: EVA-berekening Volker Wessels Stevin Uit bovenstaand figuur blijkt dat de operationele marge 13 van Volker Wessels Stevin de afgelopen jaren een stijgende trend hebben heeft zien en in 2001 op een historisch hoog niveau ligt. Hoewel kostenbewustzijn van belang blijft, vormt dit niet het grote 10 Interne benchmarking hoeft niet tot het verleden beperkt te zijn, het kan ook benchmarking met andere bedrijfsonderdelen betreffen. 11 In appendix A zijn de EVA berekeningen verder afgeleid, wat de basis vormt voor figuur De after-tax WACC bedraagt 9%. Dit percentage wordt in het jaarverslag 2000 van Volker Wessels Stevin vermeld en is ook gelijk aan de after-tax WACC genoemd in een de sectorstudie van NIB Capital Bank Research Dutch Construction Industry in a European Perspective. 13 De EBITA marge wordt in plaats van de EBIT marge gehanteerd, omdat we in (in het verleden betaalde) goodwill hebben geactiveerd.

11 verbeterpotentieel. Dit potentieel wordt met name gevormd door de verslechterende kapitaalefficiency, want de ratio omzet / geïnvesteerd vermogen is in 2001 fors gedaald. De uitdaging voor Volker Wessels Stevin is om deze ratio weer terug te brengen naar het niveau van In 2001 bedroeg de ratio omzet / geïnvesteerd vermogen (capital turnover) slechts 3,4, terwijl deze in ,9 bedroeg. Ook in 1999 was de ratio veel beter dan in Volker Wessels Stevin heeft dus laten zien dat het in het verleden wel degelijk mogelijk was om efficiënter met haar kapitaal om te gaan. Op basis van deze best practices vanuit het verleden blijkt dat er een verbeterpotentieel van (3,9/3,4) van ruim 15% aanwezig is. Bij gelijkblijvende operationele marges en percentage aan kasbelastingen, zou de after-tax ROIC theoretisch kunnen verbeteren met 15% naar 17,2%. Bij een constante WACC 14 kan de spread daardoor in absolute termen met 2% toenemen, een stijging van meer dan 30%. Zoals we in paragraaf 2 hebben kunnen zien hebben we nu rendement en risico uitgedrukt in een spread. Resteert de factor groei die wordt uitgedrukt als groei in geïnvesteerd vermogen. In 2001 bedroeg deze groei 8%, want ultimo 2001 bedroeg het geïnvesteerd vermogen 978,4 miljoen euro. Dit is een duidelijke trendbreuk met het verleden waarin een hogere en stijgende groei werd gerealiseerd. Een belangrijke reden voor de afzwakkende groei is dat de bouwsector laatcyclisch is. De Nederlandse economie kent vanaf 2001 een scherpe terugval en groeit slechts marginaal (bijna nihil). Voor de komende jaren (tot 2004) is derhalve de verwachting dat de autonome groei voor de bouwsector en daarmee groei in geïnvesteerd vermogen voor Volker Wessels Stevin beperkt blijft 15. Kortom, het verbeterpotentieel wordt vooral gevormd door efficiënter gebruik te maken van het aanwezige kapitaal. Immers, operationele marges liggen reeds op een historisch hoog niveau, het risicoprofiel is ongewijzigd en groei zal beperkt blijven. Een hogere belastingdruk ligt in lijn der verwachting daar het verschil groot is tussen de huidige (kas)belastingdruk van ongeveer 20% en het marginale vennootschappelijk belastingtarief van 34,5%. 14 Het risicoprofiel en daarmee de WACC wordt in het gehele artikel constant verondersteld. 15 Het is aan te bevelen om de interne en externe benchmark analyses te toetsen aan de hand van prognoses van het betreffende bedrijf voor middellange termijn (met bijbehorende strategische doelstellingen), researchrapporten over de sector en marktinformatie van brancheorganisaties. Voor de bouwsector zijn er bijvoorbeeld het Economisch Instituut voor de Bouwnijverheid en Euroconstruct.

12 3.2. Externe benchmarking Waar sta ik nu ten opzichte van peers? en Waar kan ik mij verbeteren ten opzichte van peers? Bij externe benchmarking zijn de volgende stappen van belang 16 : Identificeren van de risicoprofielen van een onderneming Selecteren van pure players Selecteren van gegevens (per pure players) Bepalen van benchmarkresultaten per risicoprofiel Vertalen van benchmarkresultaten per risicoprofiel naar de onderneming Figuur 6: Stappen bij externe benchmarking Voor Volker Wessels Stevin bestaat de peer-group uit beursgenoteerde Nederlandse bouwers, daar deze partijen een groot gedeelte van hun omzet in Nederland realiseren, soortgelijke activiteiten ontplooien en derhalve grosso modo een soortgelijk risicoprofiel kennen. 16 Voor een uitgebreide behandeling van deze vijf stappen wordt verwezen naar de bron van dit plaatje: Steenvoorden en Urff (1999), Wat is een goed rendement? - De kracht van strategische benchmarking

13 In onderstaand figuur wordt het rendement op geïnvesteerd vermogen van de bouwers in Nederland met elkaar vergeleken. Operating margin (EBIT / Revenues) Operating margin (EBIT / Revenues) 4-year avg year avg HBG 1,9% 2,2% 1,6% 2,0% 1,6% HBG 1,9% 2,2% 1,6% 2,0% 1,6% Volker Wessels Stevin 4,8% 5,3% 5,0% 4,4% 4,6% Volker Wessels Stevin 4,8% 5,3% 5,0% 4,4% 4,6% Heijmans 4,2% 4,4% 4,2% 4,1% 4,1% Heijmans 4,2% 4,4% 4,2% 4,1% 4,1% BAM NBM 2,5% 2,1% 2,6% 2,7% 2,5% BAM NBM 2,5% 2,1% 2,6% 2,7% 2,5% Ballast Nedam 1,2% -1,1% 2,2% 0,9% 2,9% Ballast Nedam 1,2% -1,1% 2,2% 0,9% 2,9% Industry average (incl. VWS) 2,9% 2,6% 3,1% 2,8% 3,1% Industry average (incl. VWS) 2,9% 2,6% 3,1% 2,8% 3,1% Capital turnover (excluding cash in invested capital) Capital turnover (excluding cash in invested capital) 4-year avg year avg HBG 12,6 10,0 18,4 12,2 9,8 HBG 12,6 10,0 18,4 12,2 9,8 Volker Wessels Stevin 4,1 3,8 4,3 4,3 3,8 Volker Wessels Stevin 4,1 3,8 4,3 4,3 3,8 Heijmans 4,9 3,7 5,1 6,0 4,9 Heijmans 4,9 3,7 5,1 6,0 4,9 BAM NBM 13,0 20,3 12,2 9,5 10,1 BAM NBM 13,0 20,3 12,2 9,5 10,1 Ballast Nedam 5,3 6,5 4,9 4,9 4,8 Ballast Nedam 5,3 6,5 4,9 4,9 4,8 Industry average (incl. VWS) 8,0 8,9 9,0 7,4 6,7 Industry average (incl. VWS) 8,0 8,9 9,0 7,4 6,7 Pre-tax ROIC Pre-tax ROIC 4-year avg year avg HBG 22,9% 22,0% 29,4% 24,4% 15,7% HBG 22,9% 22,0% 29,4% 24,4% 15,7% Volker Wessels Stevin 19,5% 20,1% 21,5% 18,9% 17,5% Volker Wessels Stevin 19,5% 20,1% 21,5% 18,9% 17,5% Heijmans 20,6% 16,3% 21,4% 24,6% 20,1% Heijmans 20,6% 16,3% 21,4% 24,6% 20,1% BAM NBM 31,3% 42,6% 31,7% 25,7% 25,3% BAM NBM 31,3% 42,6% 31,7% 25,7% 25,3% Ballast Nedam 5,5% -7,2% 10,8% 4,4% 13,9% Ballast Nedam 5,5% -7,2% 10,8% 4,4% 13,9% Industry average (incl. VWS) 20,0% 18,8% 23,0% 19,6% 18,5% Industry average (incl. VWS) 20,0% 18,8% 23,0% 19,6% 18,5% Figuur 7: Benchmark beursgenoteerde bouwbedrijven in Nederland Interessant is nu hoe de prestaties 17 van Volker Wessels Stevin zich verhouden met die van haar peers (de best practices zijn omcirkeld). Op het gebied van operationele winstgevendheid is Volker Wessels Stevin de absolute topper. In de jaren 1998 tot en met 2001 heeft Volker Wessels Stevin de beste marges. Echter, voor wat betreft kapitaalefficiency (capital turnover) heeft zij structureel de slechtste score. Ook uit deze analyse komt duidelijk naar voren dat in dit laatste toch het grote verbeterpotentieel schuilt. Uit deze externe benchmark blijkt tevens dat zelfs het jaar 2000, waarin Volker Wessels Stevin de beste capital turnover ratio liet zien, niet als prestatieplafond mag fungeren omdat deze ook nog ver verwijderd is van het marktgemiddelde. Nog maar te zwijgen over het grote verschil met de best-in-class op deze ratio. Immers, het is opvallend dat bouwers als BAM 17 Ten opzichte van de vorige paragraaf zijn er enkele verschillen in de cijfers als gevolg van licht afwijkende definities die zijn gehanteerd om de bouwbedrijven onderling te vergelijken. Echter, hoewel de definities kunnen leiden tot wat andere cijfers, blijft de redenatie voor Volker Wessels Stevin hetzelfde. Een stijgende trend in operationele marges met een top in 2001 en een verslechterende kapitaalefficiency in 2001.

14 NBM en HBG in staat zijn om bijna structureel een capital turnover van 10 of hoger te laten zien. Overigens is een diepere analyse met gedetailleerde informatie, over bijvoorbeeld beheer van het werkkapitaal, benutting van vaste activa en specifieke aard van de activiteiten (binnen de bedrijfskolom), noodzakelijk om precies aan te geven hoe groot het verbeterpotentieel redelijkerwijze kan zijn. Volker Wessels Stevin is namelijk historisch gezien namelijk al een under performer op dit vlak en het is derhalve niet realistisch om bij voorbaat het marktgemiddelde te hanteren als doelstelling voor de komende jaren. Het verbeterpotentieel kan dus groter zijn dan in de vorige paragraaf werd ingeschat, waardoor de spread voor belastingen nog sterker zal kunnen stijgen. Voor wat betreft groei sluiten we aan bij de conclusie in de vorige sub-paragraaf, want alle bouwers ondervinden hinder van de economische neergang en derhalve zal de autonome groei voor de gehele bouwsector in Nederland relatief laag blijven.

15 4. Kapitaalmarktverwachtingen De beschikbare informatie vanuit de kapitaalmarkt kan prima ondersteuning bieden aan het management bij beslissingen omtrent investeringen, groei en rendementsnormen. Door het volgen van de ontwikkelingen in de kapitaalmarkt dwingt de onderneming zich namelijk te verplaatsen in de denkwijze van de belegger (de relatie tussen risico s en rendementen). Dit resulteert onder andere in een antwoord op de belangrijke vraag: wat verwacht de kapitaalmarkt van ons? 4.1. Analistenverwachtingen De meest concrete verwachting in de markt zijn de analistenverwachtingen. Zij maken periodiek rapportages met daarin voorspelling over de koersontwikkeling en de winstgevendheid van een bedrijf. Helaas worden niet altijd een volledige winst- en verliesrekening met een balans gepubliceerd. Desondanks kan uit de beschikbare rapporten wel enkele EVA-parameters worden gedestilleerd. In onderstaand figuur kijken we naar de omzet en EBIT prognoses van de analisten voor Deze verwachtingen zijn van het voorjaar 2002 net na de publicatie van de jaarcijfers door Volker Wessels Stevin. Forecasts in Bloomberg (x EUR 1000) Mean estimates 2002E 2003E 2004E Sales EBIT EBIT Margin 5,0% 5,2% 5,2% EBITA EBITA Margin 5,1% 5,3% 5,3% Figuur 8: Analistenverwachtingen voor Volker Wessels Stevin Het bedrag aan amortisatie bedroeg in 2001 slechts 2,2 miljoen euro, dus EBIT en EBITA zijn nagenoeg gelijk aan elkaar. Daar het geïnvesteerd kapitaal primo 2002 bekend is, dient alleen een inschatting te worden gemaakt van de kasbelastingen voor een ROIC berekening. Nu wreekt zich dus dat de analisten geen volledige prognoses publiceren. Als oplossing veronderstellen we nu dat (1 cash tax rate) 83,2% blijft. Echter, we weten ook dat een dit percentage erg laag is, want het marginaal belastingtarief in 2002 bedraagt 34,5%. Derhalve rekenen we ook een normalized EVA uit met een (1- cash tax rate) van 65,5%.

16 Met behulp van de capital charge methode, de zogenaamde mean EBIT voorspellingen van analisten en een gelijkblijvende amortisatie komen we dan op de volgende EVA s: EVA = EBITA x (1 cash tax rate) (WACC x Geïnvesteerd vermogen primo 2002) EVA (gelijkblijvende kasbelastingen) = 171,2 x 83,2% - 9% x 978,4 = 54,3 miljoen euro EVA ( normalized ) = 171,2 x 65,5% - 9% x 978,4 = 24,1 miljoen euro Laten we eerst eens stil staan bij de EVA met gelijkblijvende kasbelastingen. De verwachte EVA is lager dan de gerealiseerde EVA in 2001, terwijl in paragraaf 3 een duidelijk verbeterpotentieel is geïdentificeerd. Hoe komt dat? Het verschil ligt in de pre-tax ROIC. De analisten verwachten een pre-tax ROIC van 171,2 / 978,4 = 17,5%, terwijl in paragraaf 3 een after-tax ROIC van 17,2% als haalbaar werd verondersteld. Uit de mean estimates van de analisten valt echter ook op te maken dat de EBITA-marge op 5,1% werd geschat en die ligt iets onder de 5,3% die in de vorige paragraaf is verondersteld. Maar het grote verschil ligt in de capital efficiency. Een ROIC van 17,5% gedeeld door 5,1% levert een capital turnover ratio van 3,4 op. Met andere woorden, de markt verwacht voor 2002 geen verbetering in de capital turnover ratio van Volker Wessels Stevin. Wel blijkt dat de analisten voor de jaren 2003 en 2004 verwachten dat Volker Wessels Stevin haar marge op 5,3% kan weten vast te houden. Dit stemt overeen met de eerdere conclusies in paragraaf 3 dat in margeverhoging niet het grote verbeterpotentieel schuilt daar deze al op een zeer hoog niveau liggen. Helaas zijn geen voorspellingen voor het toekomstige geïnvesteerd vermogen bekend, dus kunnen we voor wat betreft groei alleen aansluiten bij de eerdere conclusies in de vorige paragraaf, waarin de groei beperkt werd ingeschat. Deze conclusie wordt ondersteund door de lage verwachtingen over de omzetgroei. In 2003 wordt bijvoorbeeld een omzetgroei van minder dan 4% verwacht. Tot slot kan uit de normalized EVA worden afgeleid dat Volker Wessels Stevin erg profiteert van de zeer lage belastingdruk. De vraag is of de markt ook verwacht dat de lage belastingdruk in de toekomst kan worden gehandhaafd. Hiervoor biedt een analyse naar de lange termijn EVA-groei, die in de marktwaarde van een onderneming zit verdisconteerd, wellicht uitkomst.

17 4.2. Verwachte EVA-prestaties in de marktwaarde van de onderneming In figuur 4 is reeds aangeven dat de waarde van een onderneming gelijk is aan het geïnvesteerd vermogen plus de Market Value Added (MVA). MVA is hierbij de contante waarde van de toekomstige EVA s. Een onderneming kan dus gewaardeerd worden op basis van deze gelijkheid, immers indien zowel het geïnvesteerd vermogen als de toekomstige EVA s bekend worden verondersteld, dan kan de ondernemingswaarde worden berekend. In deze paragraaf maken we ook gebruik van deze gelijkheid, maar draaien we de relatie om. We veronderstellen dat we de marktwaarde van een onderneming en het geïnvesteerd vermogen weten, maar dat de toekomstige EVA s de grote onbekende zijn. Op deze manier kunnen we de verwachte toekomstige EVA-prestaties uit de huidige marktwaarde van de onderneming herleiden. We weten echter ook dat de toekomstige EVA s kunnen afwijken van de huidige EVAprestatie. Er kan immers een daling of een stijging plaatsvinden. Derhalve kan MVA ook anders worden uitgedrukt. Immers, MVA is ook gelijk aan de contante waarde van continuering van de huidige EVA plus de contante waarde van toekomstige veranderingen ten opzichte van de huidige EVA. In het onderstaande voorbeeld wordt deze gelijkheid cijfermatig toegelicht. Stel het is begin Het geïnvesteerd vermogen bedraagt 900 en voor het gemak stellen we dat de onderneming nog maar drie jaar positieve EVA s heeft, doordat daarna de concurrentie sterk toeneemt waardoor alle overwinsten (en daarmee dus de EVA s) verdwijnen. De verwachte EVA voor ultimo 2002 bedraagt 110, die voor 2003, 121, en die voor 2004, 133,1. Bij een WACC van tien procent bedraagt de MVA 300. Zoals gezegd, we kunnen de MVA ook anders berekenen door contante waarde van continuering van de EVA van dit jaar nemen en daarbij de contante waarde van de veranderingen daarbij op te tellen. De contante waarde van continuering van de EVA van 2002 in de jaren 2003 en 2004 is gelijk aan 110/ (1,1) + (110 /(1,1^2) / (1,1^3) = 273,55. De contante waarde van de verandering in de toekomstige EVA s ten opzichte van de EVA van 2002 is: ( )/1,1 + ( ) / (1,1^2) en (133,1-110)/(1,1^3) = 26,45. Bij elkaar geteld vormen deze twee berekeningen dus weer 300. Resumerend weten we nu het volgende. Ten eerste kunnen we uit de huidige marktwaarde van een onderneming ( enterprise value ) de MVA en daarmee de contante waarde van de toekomstige EVA s herleiden. Ten tweede kunnen de MVA splitsen in de waarde van continuering van de huidige EVA en de waarde van de toekomstige veranderingen ten

18 opzichte van de huidige EVA. Indien we deze kennis toepassen op onze Volker Wessels Stevin case, dan krijgen we het volgende plaatje voor begin Breakdown Breakdown Enterprise Enterprise Value Value MV Debt MV Debt MVA MVA Capitalized Capitalized EVA 2002 EVA MV Equity MV Equity Invested Invested Capital Capital Invested Invested Capital Capital PV of PV of expected EVA expected EVA Improvements Improvements Figuur 9: De ondernemingswaarde uitgesplitst Uit figuur 9 blijkt duidelijk dat de markt verwacht dat de toekomstige EVA-prestaties zullen verslechteren. Een probleem van de waarde van toekomstige EVA-veranderingen (of wel de present value of EVA improvements) is dat niet direct herleidbaar is wanneer de kapitaalmarkt verwacht dat de EVA-prestaties gaat verslechteren. Vanaf 2003? Of vindt er pas een scherpe daling plaats in 2010? Wellicht dat analistenvoorspellingen deze vraag kunnen beantwoorden, maar analistenvoorspellingen behelzen in het algemeen slechts enkele jaren, laat staan tot en met Ook kunnen deze verwachtingen getoetst worden aan de prognoses van het bedrijf zelf. Wat voorspellen die voor veranderingen ten opzichte van de huidige prestaties? Dus het exacte verwachtingspatroon vanuit de kapitaalmarkt inzake de toekomstige EVA s is niet bekend, maar we kunnen wel de langetermijntrend herleiden. De langetermijntrend drukken we uit in een groeivoet waarmee de toekomstige EVAprestaties gaat veranderen. De berekening staat uitgewerkt in appendix B, voor nu behandelen we alleen de uitkomst. In het onderstaande figuur is in woorden het volgende gedaan. We hebben verondersteld dat er tot en met 2011 positieve EVA s zijn en dat de EVA van 2002 in de jaren daarop met een constant percentage verandert (de groeivoet), zodat de contante waarde van de geprojecteerde EVA s gelijk is aan de MVA van 227,2 miljoen euro die we reeds in figuur 9 hebben onderscheiden.

19 Future expected EVA's Future expected EVA's PV future EVA's: PV future EVA's: EUR 227,2 million EUR 227,2 million g = -4,3% g = -4,3% Figuur 10: Toekomstige verwachte EVA s Uit figuur 10 volgt dat de groeivoet op lange termijn 4,3% negatief is. Waarom verwacht de markt een verslechtering van de EVA-prestaties? Uit de analistenvoorspelling die in de vorige paragraaf zijn besproken valt namelijk af te leiden dat op de operationele marges ten en met 2004 en de capital turnover voor 2002 relatief constant worden verondersteld, terwijl de omzet tot en met 2004 blijft groeien (zie figuur 8). Dus de pre-tax ROIC blijft in de komende jaren min of meer stabiel. Misschien dat op de lange termijn hierin een zware kentering komt? Oorzaken hiervoor kunnen onder andere zijn: Stijgende belastingdruk Marktgroei en omvang vallen tegen (verslechterend economische klimaat) Toegenomen concurrentie (nieuwe toetreders) Onzekere effecten als gevolg van de bouwfraude enquête Onzekere politieke situatie ten aanzien van infrastructurele ontwikkelingen Wat de precieze redenen zijn is misschien niet eens zo van belang. De boodschap van deze analyse is dat vanuit de marktwaarde van een onderneming een uitspraak kan worden gedaan over de verwachte toekomstige EVA-prestaties. Meer specifiek over de lange termijn trend c.q. groeivoet ten opzichte van de EVA-prestatie van dit jaar.

20 5. Het bepalen van EVA-doelstellingen op basis van de vier deelanalyses In figuur 11 staat een samenvatting van de deelanalyses met bevindingen en verwachtingen weergegeven. Interne benchmarking Externe benchmarking Analistenverwachtingen Bevindingen Historisch hoge operationele marges Hoog verbeterpotentieel voor wat betreft de capital turnover Lage belastingdruk Trendbreuk in groei geïnvesteerd vermogen Hoogste marges in de sector Slechte capital turnover, ver verwijderd van marktgemiddelde Hoge stabiele marges tot en met 2004 Voor 2002 relatief constante capital turnover Verwachtingen voor de toekomst Marges zullen relatief constant blijven Verbetering naar best practice in het verleden Stijgende belastingdruk Beperkte groei Marges zullen hoog blijven Capital turnover kan nog meer verbeteren t.o.v. vorige analyse Marges zullen hoog blijven Geen verbetering capital turnover in 2002 Verwachte Negatieve langetermijngroei toekomstige Op lange termijn een daling van EVA-prestaties EVA s toekomstige EVA s ten opzichte van de in marktwaarde EVA-prestatie in 2002 Figuur 11: Overzicht uitkomsten van de vier deelanalyses Wat is gedeeld en wat is niet gedeeld? Uit de bovenstaande analyses blijkt dat de marges voor de komende jaren hoog worden verondersteld. Tevens wordt de groei voor de komende paar jaar laag ingeschat en is de verwachting dat de belastingdruk zal gaan stijgen. Voor wat betreft het verbeteren van de capital turnover zijn de meningen enigszins verdeeld. Zowel de interne als externe benchmark laten een duidelijk verbeterpotentieel zien, maar de analisten verwachten voor 2002 in ieder geval nog geen verbetering. Daarbij dient te worden opgemerkt dat Volker Wessels Stevin historisch gezien al een relatief lage capital turnover heeft, waardoor niet per definitie mag worden verondersteld dat dit snel zal verbeteren. Tot slot blijkt dat op de lange termijn de marktwaarde van de onderneming een dalende EVA verwacht. Onderstaand figuur heeft de conclusie nog eens schematisch weer per EVAbouwsteen.

21 EVA-bouwsteen Verwachting Operationele marge (EBITA marge) Blijft in de eerst komende jaren hoog Invested capital turnover Er is potentieel, maar niet waarschijnlijk dat deze volledig benut gaat worden Belastingen Een stijgende belastingdruk Groei (in geïnvesteerd vermogen) Beperkte groei in nabije toekomst WACC Is constant verondersteld Concurrentievoordeel Geen harde toets, maar concurrentievoordeel lijkt op lange termijn te gaan verslechteren Figuur 12: EVA-bouwstenen met verwachtingen In het algemeen geldt dat de EVA-doelstelling op lange termijn groter dan nul moet zijn. Echter, op basis van de vier deelanalyses kunnen we een meer specifieke uitspraak doen over de EVA-doelstellingen, namelijk: op concernniveau is de verwachting voor de komende jaren een relatief stabiele EVA voor belastingen en een hooguit stabiel, maar waarschijnlijk (licht)dalende EVA na belastingen. Echter, alvorens de verwachtingen direct worden vertaald in (interne) EVA-doelstellingen dient er nog wel een interne toets te worden uitgevoerd die inzicht biedt in de uitvoerbaarheid van de doelstellingen. Hierbij zijn een aantal factoren van belang: 1. Bottom-up versus top down Hiermee wordt inzichtelijk welk bedrijfsonderdeel welke bijdrage levert aan het concernresultaat. Tevens wordt per bedrijfsonderdeel het groei- en verbeterpotentieel vastgesteld. Dit is van belang omdat het overall resultaat nu en in de toekomst wordt bepaald door de som der afzonderlijke delen. Een belangrijke uitkomst van dit proces is dat de doelstellingen voor het gehele concern vertaald en geaccepteerd worden door de respectievelijke bedrijfsonderdelen, waardoor verantwoordelijkheid c.q. accountability voor toekomstige prestaties en te halen resultaten wordt bewerkstelligd. 2. Managementambities en -stijl De stijl en ambities van het management zijn doorslaggevend voor het tempo waarin het groei- en verbeterpotentieel wordt gerealiseerd. Opmerkingen als weg der geleidelijkheid versus grote sprong voorwaarts zijn illustratief voor dit punt.

22 3. Organisatorische kwaliteit en organisatiecultuur Hiervoor is managementstijl en -ambities genoemd, echter het management kan veel plannen hebben, maar de organisatie als geheel is bepalend voor de geleverde prestatie. De aanwezige kwaliteiten binnen de organisatie en de heersende organisatiecultuur zijn uiteindelijk van groot belang. Misschien dat namelijk eerst een kwaliteitsimpuls of een cultuurverandering noodzakelijk is voordat de gewenste prestaties kunnen worden gerealiseerd. Gezien de aard van dit artikel gaan we nu niet uitvoeriger in op bovenstaande punten. Een uitvoeriger behandeling ligt immers meer op het terrein van management control. We volstaan nu met de opmerking dat de verwachtingen op concernniveau getoetst dienen te worden aan het aanwezige potentieel en de ambities binnen de organisatie voordat de EVAdoelstellingen definitief (voor intern gebruik) worden vastgesteld.

23 6. Samenvatting en conclusies In dit artikel is een viertal deelanalyses besproken waarmee doelstellingen voor toekomstige EVA-prestaties, zogenaamde EVA-targets, kunnen worden bepaald. Deze deelanalyses vormen een handreiking en geen exacte wetenschap. Het draait namelijk uiteindelijk om de interpretatie van de bevindingen, waarbij de externe data en verwachtingen vanuit de markt vergeleken dienen te worden met de interne cijfers en prognoses. Dit vormt een wederkerig, maar vooral leerzaam, proces. Afhankelijk van de beschikbaarheid van informatie en het al dan niet beursgenoteerd zijn van de onderneming blijkt hoeveel van deze deelanalyses kunnen worden toegepast. Bij voorkeur dienen alle vier de methoden te worden toegepast. Immers, de vier methodieken sluiten elkaar niet uit, maar complementeren elkaar juist. Benchmarking geeft met name inzicht in waar het verbeterpotentieel op value driver niveau weer, maar de targets die daaruit kunnen worden afgeleid is afhankelijk van de interpretatie en inschattingen voor de toekomst. De kapitaalmarkt geeft daarentegen met name verwachtingen op hoofdlijnen weer zonder diepgaande analyses in de achterliggende value drivers. Tevens valt onderscheid te maken tussen kortetermijn- (1-3 jaar) en langetermijndoelstellingen (>5jaar). Interne en externe benchmarking hebben met analistenverwachtingen gemeen dat zij met name toepasbaar zijn voor de nabije toekomst. De verwachte EVA- prestaties in de marktwaarde van de onderneming geeft daarentegen meer inzicht in de langetermijntrend c.q. groeivoet. Tot slot is aangeven dat verwachtingen op concernniveau niet direct worden mogen vertaald naar (interne) doelstellingen. Immers, hiervoor dienen deze eerst nog te worden getoetst aan het aanwezige potentieel en de ambitie binnen de organisatie.

24 Literatuur: - Christensen, P.O., G.A. Feltman en M.G.H. Wu, Cost of Capital in Residual Income for Performance Evaluation, The Accounting Review, vol. 77, no. 1, januari Copeland, T., T.Koller en J. Murrin, Valuation: Measuring and Managing the Value of Companies, third edition, McKinsey & Company, O Byrne, S.F., Executive Compensation, Handbook of Modern Finance, Warren Gorham & Lamont, O Byrne, S.F., Operating performance and shareholder value, - Steenvoorden, P.M. en E. Urff, Wat is een goed rendement? De kracht van strategische benchmarking, Tijdschrift Controlling, Stewart, G.B., The Quest for Value, Harper Business, Urff, E., Value Based Management: Concept en Toepassingen, Kluwer, 2000 Overig: - Het Financieele Dagblad, Bij Akzo Nobel moet iedere werknemer ondernemer worden, Het Financieel Dagblad, Heijmans gebruikt EVA vooral als financieel handvat, Jaarverslag Akzo Nobel, Jaarverslag Geveke, Jaarverslag Heijmans, Jaarverslagen Volker Wessels Stevin, 2000 en NIB Capital Research, Sector Study Dutch Construction Industry in a European Perspective, september 2002

25 Appendix A: Afleidingen bij EVA-berekeningen De Capital Charge methode is als volgt: (A.1) EVA = NOPAT WACC x Invested Capital, waarbij NOPAT kan als volgt worden gedefinieerd: (A.2) NOPAT = operationeel resultaat na kasbelastingen = EBIT(A) x (1-cash tax rate) Herschrijven van vergelijk in A.1 levert de Spread methodiek op. (A.3) EVA = (NOPAT / Invested Capital WACC) x Invested Capital, waarbij: (A.4) ROIC = NOPAT / Invested Capital en dus: (A.5) EVA = (ROIC WACC) x Invested Capital Indien vergelijkingen A.2 en A.4 worden gecombineerd dan: (A.6) ROIC = (EBIT(A) x (1 cash tax rate)) / Invested Capital Vergelijking A.6 kan worden herschreven in: (A.7) ROIC = ((EBIT(A) / Sales) x (Sales / Invested Capital) x (1 cash tax rate)) / Invested Capital Met vergelijking A.7 en de spread methode wordt in figuur 5 de EVA voor Volker Wessels Stevin berekend. Vergelijking A.7 bevat een aantal belangrijke bouwstenen, zoals die in figuur 3 zijn onderscheiden, namelijk: - de operationele marge (EBIT(A) / Sales, - capital efficiency (Sales / Invested Capital), waarbij geïnvesteerd vermogen de som is van vaste activa en netto werkkapitaal - de kasbelastingen (1- cash tax rate)

26 Appendix B: Het bepalen van de lange termijn EVA-groei die in de ondernemingswaarde zit verdisconteerd We hebben reeds in figuur 4 de volgende gelijkheid onderscheiden: (B.1) Enterprise Value = Invested Capital + MVA De Enterprise Value van Volker Wessels Stevin in voorjaar 2002 bedroeg ongeveer 1,2 miljard euro. Het verschil tussen de marktwaarde van de onderneming en het geïnvesteerd vermogen (978 miljoen euro) is dus de Market Value Added (MVA) die 227 miljoen euro bedraagt. We weten ook dat MVA gelijk is aan de contante waarde van toekomstige EVA s. (B.2) MVA = PV toekomstig verwachte EVA s Tevens wordt nu verondersteld dat de periode van concurrentievoordeel, de competitive advantage period (CAP), 10 jaar bedraagt. Reeds in de inleiding is gesproken over het feit dat concurrentie uiteindelijk overwinsten zal laten verdwijnen, waardoor toekomstige EVA s uiteindelijk nihil zullen worden. Bij een CAP van 10 jaar en het beginjaar 2002, zijn tot 2011 positieve EVA s te verwachten. Groeiverwachtingen ten aanzien van toekomstige EVA s kunnen met de volgende vergelijking worden geformuleerd: (B.3) E(EVA 2003) = E(EVA 2002) * (1+g), waarbij g het groeipercentage is Indien vergelijking B.2 met vergelijking B.3 wordt gecombineerd, dan levert dat het volgende op: (B.4) MVA primo 2002 = E(EVA 2002) / (1+WACC)^1 + E(EVA 2002) x (1+g) / (1+WACC)^2 + + E(EVA 2002) x (1+g)^9 / (1 + WACC)^10 We hebben reeds de EVA voor 2002 vastgesteld op 54,3 miljoen euro en we weten ook dat de MVA begin miljoen euro bedroeg. Met behulp van een lineaire interpolatie kan de groeiverwachting worden berekend. Het blijkt dat de groeiverwachting jaarlijks 4,3% negatief is.

DE RELATIE TUSSEN EVA, CASHFLOWS EN AANDELENKOERSEN

DE RELATIE TUSSEN EVA, CASHFLOWS EN AANDELENKOERSEN DOOR: IR. ERIC URFF Indicator voor waarderealisatie DE RELATIE TUSSEN EVA, CASHFLOWS EN AANDELENKOERSEN GEDURENDE EEN AANTAL JAREN IS IN HET NEDERLANDSE BEDRIJFSLEVEN (EN IN DE VAKBLADEN) SPRAKE GEWEEST

Nadere informatie

Toepassen van Adjusted Present Value

Toepassen van Adjusted Present Value Toepassen van Adjusted Present Value Blz. 1 van 8 In deze bijdrage wordt ingegaan op het berekenen van economische waarde. Naast de bekende discounted cash flow (DCF) methode wordt ook wel gebruik gemaakt

Nadere informatie

Welkom bij Aeternus. De vooruitkijkspiegel

Welkom bij Aeternus. De vooruitkijkspiegel Welkom bij Aeternus De vooruitkijkspiegel Wat doen we? Werkgebieden en internationale netwerken Aeternus heeft lokale kennis en is een relevante partij in haar netwerken en bezit een kwalitatief internationaal

Nadere informatie

De meest frequente Engelse waarderingstermen toegelicht

De meest frequente Engelse waarderingstermen toegelicht De meest frequente Engelse waarderingstermen toegelicht In publicaties betreffende waarderingen van ondernemingen worden we vaak geconfronteerd met diverse Engelse termen, al dan niet eenvoudig te plaatsen

Nadere informatie

Waardering van een Onderneming

Waardering van een Onderneming Waardering Congres Financieele Dagblad: Private Equity in de Praktijk 6 april 2006 Dr Michel van Bremen Partner First Dutch Capital B.V. Waardering, essentie: Res tantum valet quantum vendi potest Iets

Nadere informatie

De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur

De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur Hoofdstuk 5 De gemiddelde vermogenskosten en optimale vermogensstructuur 5.1 Inleiding In de vorige hoofdstukken hebben we het vreemd vermogen en het eigen vermogen van een onderneming besproken. De partijen

Nadere informatie

BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V.

BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V. BUSINESS VALUATION UITWERKING TOPAAS B.V. VERONDERSTELLINGEN Vraagprijs 2.500.000 (pand en inventaris). Inkomsten: In totaal 40 kamers; Bezetting kamers: T1 45%, T2 52%, T3 63%, vanaf T4 en verder 68%;

Nadere informatie

Business Valuation : groeiend belang

Business Valuation : groeiend belang Business Valuation : groeiend belang Inleiding Vandaag de dag worden we steeds vaker geconfronteerd met de vraag hoeveel een onderneming waard is en of ze gelet op de huidige crisis financieel gezond is.

Nadere informatie

De Grafiek. De waarde van een onderneming. Het lezen van de grafiek. Value drivers Interactief gebruik van de grafiek. Het lezen van de grafiek.

De Grafiek. De waarde van een onderneming. Het lezen van de grafiek. Value drivers Interactief gebruik van de grafiek. Het lezen van de grafiek. De Grafiek De waarde van een onderneming John Burr Williams definieerde al in 1938 de waarde van een onderneming: De waarde van een onderneming wordt bepaald door de netto verwachte kasstroom gedurende

Nadere informatie

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving

Alternatieve financiële prestatie-indicatoren. Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving Alternatieve financiële prestatie-indicatoren Toezicht Kwaliteit Accountantscontrole & Verslaggeving April 2014 Inhoudsopgave 1 Conclusie en samenvatting 4 2 Doelstellingen, onderzoeksopzet en definiëring

Nadere informatie

1 november 2011 Examenhal (18:30 21:30)

1 november 2011 Examenhal (18:30 21:30) Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Naam: Studentnummer: Tentamen Financiering voor Vastgoedkunde Antwoordsuggesties 1 november 2011 Examenhal (18:30 21:30) Omcirkel het meest juiste antwoord bij de Multiple

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 4

Persbericht Aantal pagina s: 4 Persbericht Aantal pagina s: 4 Brunel: sterke groei omzet en winst Kernpunten verslagjaar 2004 Omzet 313 miljoen; 27% groei EBIT 11,0 miljoen; toename van 8,1 miljoen Nettowinst 7,3 miljoen; toename van

Nadere informatie

ONTWERP, GEBRUIK EN EFFECTEN VAN VALUE- BASED MANAGEMENT RECENTE ONTWIKKELINGEN IN ONDERZOEK

ONTWERP, GEBRUIK EN EFFECTEN VAN VALUE- BASED MANAGEMENT RECENTE ONTWIKKELINGEN IN ONDERZOEK Management accounting & control: ONTWERP, GEBRUIK EN EFFECTEN VAN VALUE- BASED MANAGEMENT RECENTE ONTWIKKELINGEN IN ONDERZOEK Value-Based Management (VBM) systemen hebben betrekking op geïntegreerde interne

Nadere informatie

CTAC SLAAT DE BRUG TUSSEN MENS EN TECHNIEK

CTAC SLAAT DE BRUG TUSSEN MENS EN TECHNIEK CTAC SLAAT DE BRUG TUSSEN MENS EN TECHNIEK JAARCIJFERS 2011 14 maart 2012 Agenda 1. Ctac Solution Provider 2. Hoofdpunten 2011 3. Financiële details 4. Strategie en vooruitblik 2 Ctac Solution Provider

Nadere informatie

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo

Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever <> begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo Hoe cashflow te interpreteren. Volgens de lesgever begin liquiditeit einde liquiditeit hoewel alle reporting modellen wel zo zijn opgemaakt (ook onder IFRS) IAS 7 maakt gebruik van cashstroom tabellen,

Nadere informatie

Oefenopgaven Hoofdstuk 8

Oefenopgaven Hoofdstuk 8 Oefenopgaven Hoofdstuk 8 Opgave 1 Hazelkoning Onderneming Hazelkoning NV heeft 7 jaar geleden een obligatielening uitgegeven met een oorspronkelijke looptijd van 30 jaar. De couponrente van de lening bedraagt

Nadere informatie

Werkkapitaal, Equity cashflow, Entity cashflow en Discretionary Cashflow

Werkkapitaal, Equity cashflow, Entity cashflow en Discretionary Cashflow Werkkapitaal, Equity cashflow, Entity cashflow en Discretionary Cashflow Er is al heel wat gezegd en geschreven over het onderwerp Cash Flows. Wat ons blijft verbazen is hoe onvolledig deze publicaties

Nadere informatie

Wat is Sales Benchmarking?

Wat is Sales Benchmarking? benchmarking Wat is Sales Benchmarking? Sales Benchmarking vergelijkt de belangrijkste Sales prestatie indicatoren van uw organisatie met die van uw directe- en indirecte concurrenten. Benchmarking vindt

Nadere informatie

Verder in Fusie & Overnames

Verder in Fusie & Overnames Verder in Fusie & Overnames (Mid size en familiebedrijven) Datum: december 2009 Plaats: Zeewolde Door: Triple Play Keynote speaker: Mr. Pieter J.H. Mensink MBA Verbonden door vertrouwen; groeien door samenhang

Nadere informatie

Syllabus. Leerdoelen voor de European Business Competence* Licence, EBC*L Niveau A

Syllabus. Leerdoelen voor de European Business Competence* Licence, EBC*L Niveau A Syllabus en voor de European Business Competence* Licence, EBC*L Niveau A Modules: Bedrijfsdoelstellingen & kengetallen Financiële administratie Kosten & prijzen Bedrijfsvorm & wetgeving EBC*L International,

Nadere informatie

Aanpak, risico s en waardering

Aanpak, risico s en waardering Studiedag Journée d études Overdracht en overname van KMO s Transmission et reprise de PME Aanpak, risico s en waardering Hilde WITTEMANS Bedrijfsrevisor Inhoudstafel 1. Trends in de overnamemarkt 2. Overzicht

Nadere informatie

DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM

DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM Kwaliteit in Bedrijf oktober 0 Tweede deel van tweeluik over de toenemende rol van kwaliteit DE CAPABILITEIT VAN HET KWALITEITSSYSTEEM Om de gewenste kwaliteit te kunnen realiseren investeren organisaties

Nadere informatie

Financiële analyse. Les 3 Kengetallen. Opdracht voor volgende lesweek

Financiële analyse. Les 3 Kengetallen. Opdracht voor volgende lesweek Financiële analyse Les 3 Kengetallen Opdracht voor volgende lesweek 1. Ieder teamlid download de financiele gegevens en berekent voor zijn bedrijf uit elke categorie van kengetallen (liquiditeit, solvabiliteit,

Nadere informatie

Update over Advies Commissie UFR Alleen voor professionele beleggers

Update over Advies Commissie UFR Alleen voor professionele beleggers Investment Solutions & Research Update oktober 2013 Update over Advies Commissie UFR Alleen voor professionele beleggers Door Peter van der Spek, Remmert Koekkoek, Daniel Lai - Customized Overlay Management

Nadere informatie

FINANCIËLE ANALYSE EN RATIO S

FINANCIËLE ANALYSE EN RATIO S FINANCIËLE ANALYSE EN RATIO S 1 CONTACT PARMENTIER GUY MGI BVBA Valkenlaan 31 2900 Schoten Tel: 03/685.40.07 Mail: guy@parmrev.be Guy Parmentier Bedrijfsrevisor Executive professor University of Antwerp

Nadere informatie

Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen bij bedrijven onderling

Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen bij bedrijven onderling Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen bij bedrijven onderling Analyse voor: Ministerie van Economische Zaken 24 augustus 2015 Dun & Bradstreet Inhoud Dun & Bradstreet Onderzoek naar betalingstermijnen

Nadere informatie

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015

SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan Uitkomsten 2014 & verwachtingen 2015 SRA-Automotivescan De Automotivescan 2014 is 464 x ingevuld: 4 van de respondenten heeft een merk-garagebedrijf en 5 is universeel. 71% heeft een

Nadere informatie

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V.

Balanced Scorecard. Een introductie. Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Balanced Scorecard Een introductie Algemene informatie voor medewerkers van: SYSQA B.V. Organisatie SYSQA B.V. Pagina 2 van 9 Inhoudsopgave 1 INLEIDING... 3 1.1 ALGEMEEN... 3 1.2 VERSIEBEHEER... 3 2 DE

Nadere informatie

Value Based Business Steering / Value Based Management

Value Based Business Steering / Value Based Management Value Based Business Steering / Value Based Management Han Levink 2 maart 2004 1. Inleiding 1.1 Shareholder Value De focus van het management op het creëren van aandeelhouderswaarde heeft de afgelopen

Nadere informatie

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels.

Wat is marketing dan wel? De beste omschrijving komt uit het Engels. KENNETH NIEUWEBOER M arketing is meer dan het ontwikkelen van een logo en het bewaken van je huisstijl. Als er een goede strategie achter zit, levert marketing een wezenlijke bijdrage aan het rendement

Nadere informatie

5 Opstellen businesscase

5 Opstellen businesscase 5 Opstellen In de voorgaande stappen is een duidelijk beeld verkregen van het beoogde project en de te realiseren baten. De batenboom geeft de beoogde baten in samenhang weer en laat in één oogopslag zien

Nadere informatie

RSDB NV. Presentatie Jaarcijfers 2007. 20 maart 2008

RSDB NV. Presentatie Jaarcijfers 2007. 20 maart 2008 RSDB NV Presentatie Jaarcijfers 2007 20 maart 2008 1 Agenda RSDB in 2007 Performance Business Lines Financiële uitkomsten 2007 Focus 2008 2 RSDB in 2007 3 RSDB in 2007 EBITDA 40,9 mln, Netto Resultaat

Nadere informatie

Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland

Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland Nettowinst gestegen met 53%, sterke prestaties in met name Duitsland en Nederland Kernpunten tweede kwartaal 2005 Stijging met 52% van de verwaterde winst per gewoon aandeel (WPA) in Q2 tot 0,47 (Q2 2004:

Nadere informatie

Toelichting voor de AVA Agendapunt 3a: Vaststelling van het bezoldigingsbeleid van de raad van bestuur

Toelichting voor de AVA Agendapunt 3a: Vaststelling van het bezoldigingsbeleid van de raad van bestuur Toelichting voor de AVA Agendapunt 3a: Vaststelling van het bezoldigingsbeleid van de raad van bestuur Voorgesteld wordt om het bezoldigingsbeleid voor de raad van bestuur te wijzigen. Het bestaande beleid

Nadere informatie

Bedrijfswaardering door de ogen van. Robert Timmer Directeur Indutrade Benelux B.V. rtimmer@indutradebenelux.com

Bedrijfswaardering door de ogen van. Robert Timmer Directeur Indutrade Benelux B.V. rtimmer@indutradebenelux.com Bedrijfswaardering door de ogen van Robert Timmer Directeur Indutrade Benelux B.V. rtimmer@indutradebenelux.com Inhoud Business case Indutrade Bedrijfswaardering door de ogen van De praktijk Het verhaal

Nadere informatie

Haal het maximale uit uw onderneming! Thexton Armstrong maakt uw onderneming sterker, gezonder en waardevoller. Thexton Armstrong netherlands

Haal het maximale uit uw onderneming! Thexton Armstrong maakt uw onderneming sterker, gezonder en waardevoller. Thexton Armstrong netherlands Haal het maximale uit uw onderneming! Thexton Armstrong maakt uw onderneming sterker, gezonder en waardevoller Thexton Armstrong netherlands Voelt u zich directeur of werknemer in uw bedrijf? thexton armstrong

Nadere informatie

Richtlijn financieel ratingsysteem. Uitgave nr. : versie 2.7 Datum : 1 januari 2016

Richtlijn financieel ratingsysteem. Uitgave nr. : versie 2.7 Datum : 1 januari 2016 Richtlijn financieel ratingsysteem Uitgave nr. : versie 2.7 Datum : 1 januari 2016 INHOUD Inleiding... 3 Waardering financiële positie van licentiehouders... 3 Definities van kernvariabelen uit financieel

Nadere informatie

Klantwinstgevendheid Sligro Food Group

Klantwinstgevendheid Sligro Food Group Klantwinstgevendheid Sligro Food Group Agenda Sligro Food Group Doel van klantwinstgevendheid Uitgangspunten Randvoorwaarden Aanpak op hoofdlijnen Het model Valkuilen Wat bereiken we er nu mee? Sligro

Nadere informatie

Welkom. RB Studiekring Lezing ondernemingswaardering. ValuePro - RB Studiekring 1

Welkom. RB Studiekring Lezing ondernemingswaardering. ValuePro - RB Studiekring 1 Welkom RB Studiekring Lezing ondernemingswaardering 1 Voorstellen drs. Chris Denneboom RV RAB cdenneboom@valuepro.nl Master in Business Valuation Register Valuator Register adviseur bedrijfsopvolging Gerechtelijk

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2013 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2013 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland

Vierde kwartaal 2012. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Zeeland Vierde kwartaal 2012 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Halfjaarcijfers 2007. s Hertogenbosch, 30 augustus 2007

Halfjaarcijfers 2007. s Hertogenbosch, 30 augustus 2007 Halfjaarcijfers 2007 s Hertogenbosch, 30 augustus 2007 Onderwerpen 1. Ctac Powerhouse model 2. Recente ontwikkelingen 3. Toelichting halfjaarcijfers 4. Toekomstige focus 2 Ctac Powerhouse model Powerhouse,

Nadere informatie

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014

Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM. Rapport inzake de jaarrekening 2014 Global Opportunities (GO) Capital Asset Management BV gevestigd te AMSTERDAM Rapport inzake de jaarrekening 2014 Inhoudsopgave Pagina Opdracht 1 Algemeen 1 Resultaten 1 Financiële positie 2 Kengetallen

Nadere informatie

Value-based Management Control Systemen: Een analyse van ontwerp en gebruik

Value-based Management Control Systemen: Een analyse van ontwerp en gebruik NEDERLANDSE SAMENVATTING Paul C.M. Claes Value-based Management Control Systemen: Een analyse van ontwerp en gebruik In dit proefschrift staat de volgende vraag centraal: Hoe implementeren Nederlandse

Nadere informatie

Duurzaam Vermogensbeheer

Duurzaam Vermogensbeheer Duurzaam Vermogensbeheer Een keuzeafweging Keuze maken, afwegingscriteria Wat zijn de mogelijke afwegingscriteria bij het maken van een keuze uit de mogelijke oplossingen binnen het beleggingsbeleid. Versie:2001-11-02

Nadere informatie

Agenda. Wie is De Hooge Waerder?

Agenda. Wie is De Hooge Waerder? 1 Agenda 1. Wie is De Hooge Waerder? 2. Wat is mijn bedrijf waard? 3. Is uw bedrijf verkoopklaar? Vestigingen Wie is De Hooge Waerder? 2 Wie is De Hooge Waerder? Divisies: op alle vestigingen zijn alle

Nadere informatie

Beoordeling van investeringsvoorstellen

Beoordeling van investeringsvoorstellen Beoordeling van investeringsvoorstellen C2010 1 Beoordeling van investeringsvoorstellen Ir. drs. M. M. J. Latten 1. Inleiding C2010 3 2. De onderneming C2010 3 3. Investeringen G2010 3 4. Selectiecriteria

Nadere informatie

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Vierde kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Vierde kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

VALUEPLAN Corporate Finance Business Planning Bedrijfswaardering Winstoptimalisatie Herstructureringen. Waardering van Ondernemingen

VALUEPLAN Corporate Finance Business Planning Bedrijfswaardering Winstoptimalisatie Herstructureringen. Waardering van Ondernemingen LEARNING OBJECTIVES - slides/handouts op www.valueplan.me 1. Waardering van ondernemingen OF Waarde creatie van ondernemingen 2 2. Beperkingen van het waarderen 4 3. Betekenis van waarderen 6 4. Boekhoudkundige

Nadere informatie

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth

Stappenplan Social Return on Investment. Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth Stappenplan Social Return on Investment Onderdeel van de Toolkit maatschappelijke business case ehealth 1 1. Inleiding Het succesvol implementeren van ehealth is complex en vraagt investeringen van verschillende

Nadere informatie

Bedrijfsmodel en Omzet Verbeteraar (BOV)

Bedrijfsmodel en Omzet Verbeteraar (BOV) Bedrijfsmodel en Omzet Verbeteraar (BOV) Branchevergelijkend onderzoek tussenpersonen Performance verbetering door benchmarking Amsterdam, januari 2012 Ir. L. van Graafeiland Dr. P. van Gelderen Baken

Nadere informatie

9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation. Is sturen op budget voldoende?

9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation. Is sturen op budget voldoende? 9e PUG symposium PRINCE2, The Next Generation Is sturen op budget voldoende? Nieuwe ontwikkelingen om de resultaten te volgen! Nicole Claassen Gianni Piazza Performanagement Introductie Performanagement

Nadere informatie

Oefenopgaven Hoofdstuk 8A

Oefenopgaven Hoofdstuk 8A Oefenopgaven Hoofdstuk 8A Opgave 1 1. Welke vormen van dividend kunnen worden onderscheiden? 2. Een NV heeft in 2013 in maanden januari, april en juli per keer 0,34 aan dividend uitgekeerd. Het totale

Nadere informatie

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap

Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap Onderneming en omgeving - Economisch gereedschap 1 Rekenen met procenten, basispunten en procentpunten... 1 2 Werken met indexcijfers... 3 3 Grafieken maken en lezen... 5 4a Tweedegraads functie: de parabool...

Nadere informatie

Compare to Compete onderzoekt: Benchmarken door brancheorganisaties

Compare to Compete onderzoekt: Benchmarken door brancheorganisaties Compare to Compete onderzoekt: Benchmarken door brancheorganisaties Onderzoek van Compare to Compete: Hoe brancheorganisaties aankijken tegen benchmarken Wat is benchmarken of benchmarking? Benchmarking

Nadere informatie

Algemene vergadering van aandeelhouders ROTTERDAM,23 APRIL 2008

Algemene vergadering van aandeelhouders ROTTERDAM,23 APRIL 2008 Algemene vergadering van aandeelhouders Nyloplast NV ROTTERDAM,23 APRIL 2008 Agenda Algemene Vergadering van Aandeelhouders 1. Opening 2. Toelichting op jaarverslag 2007 3. Jaarrekening 2007: vaststelling

Nadere informatie

a. U hebt voor deze toets 75 minuten de tijd. VERGEET U NIET UW GEMAAKTE TOETS IN TE LEVEREN BIJ DE SURVEILLANT?

a. U hebt voor deze toets 75 minuten de tijd. VERGEET U NIET UW GEMAAKTE TOETS IN TE LEVEREN BIJ DE SURVEILLANT? TOETS JAARREKENINGLEZEN BEROEPSOPLEIDING ADVOCATUUR VOORJAARSSCYCLUS 2012 EN INHALERS 11 OKTOBER 2012 (12.00 13.15 UUR) Naam :..... Cursusgroep :..... a. U hebt voor deze toets 75 minuten de tijd. VERGEET

Nadere informatie

Hoe verkoop ik mijn onderneming: het verkoopproces. Whitepaper van de Jong & Laan corporate finance. Bel 038-7779807 of kijk op www.jonglaan.

Hoe verkoop ik mijn onderneming: het verkoopproces. Whitepaper van de Jong & Laan corporate finance. Bel 038-7779807 of kijk op www.jonglaan. Hoe verkoop ik mijn onderneming: het verkoopproces Whitepaper van de Jong & Laan corporate finance Inhoudsopgave Inleiding 3 Verkooptraject 4 Waardebepaling 5 Over de Jong & Laan corporate finance 6 1.

Nadere informatie

Financiële Risicobeheersing Port of Rotterdam

Financiële Risicobeheersing Port of Rotterdam Financiële Risicobeheersing Port of Rotterdam Brussel, 30 september 2011 Daniëlle van der Sluijs Concerncontroller Inhoud presentatie Port of Rotterdam in het kort Richting bepalen: Strategievorming Sturen

Nadere informatie

Verzuimcijfers 2010 sector Gemeenten

Verzuimcijfers 2010 sector Gemeenten Verzuimcijfers 00 sector Gemeenten A+O fonds Gemeenten, april 0 Ziekteverzuim bij gemeenten daalt licht tot, procent in 00 Het ziekte van gemeenten is in 00 licht gedaald tot, procent. Ten opzichte van

Nadere informatie

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report

27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report 27 april 2010 Emerging Markets Monthly Report Door Wim-Hein Pals, Head Robeco Emerging Markets Equities Vanwege hogere economische groei en sterkere financiële balansen, zijn de opkomende markten aantrekkelijker

Nadere informatie

Corporate finance & treasury. Werkkapitaal en liquiditeit in de overnamepraktijk. Current ratio en quick ratio zijn geen liquiditeitsratio s

Corporate finance & treasury. Werkkapitaal en liquiditeit in de overnamepraktijk. Current ratio en quick ratio zijn geen liquiditeitsratio s Werkkapitaal en liquiditeit in de overnamepraktijk Current ratio en quick ratio zijn geen liquiditeitsratio s 18 december 2014 TIJDSCHRIFT CONTROLLING TIJDSCHRIFT CONTROLLING december 2014 Tekst: Taco

Nadere informatie

GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010

GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010 Inspireren, creëren, organiseren GRIP OP MEER MET MINDER AMC SEMINAR AMSTERDAM 28 oktober 2010 1 Inleiding Enquete, SUTO 2010 De wereld In 2010 Trends, Scenario s en Prognoses Voor komende Jaren. Piet

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

Vastgoeddata woningcorporaties beperkt

Vastgoeddata woningcorporaties beperkt IV WONINGCORPORATIES Vastgoeddata woningcorporaties beperkt Geen inzicht in effectiviteit maatschappelijke doelen Jan Veuger Minister Blok van Wonen heeft de woningcorporaties gevraagd met een plan van

Nadere informatie

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt

Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt Bijlage 1 Toelichting kwantitatieve analyse ACM van de loterijmarkt 1 Aanpak analyse van de loterijmarkt 1. In het kader van de voorgenomen fusie tussen SENS (o.a. Staatsloterij en Miljoenenspel) en SNS

Nadere informatie

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan

BEDRIJFSWETENSCHAPPEN. 2. De investeringsbeslissing en de verantwoording ervan BEDRIJFSWETENSCHAPPEN Hoofdstuk 2: INVESTERINGSANALYSE 1. Toepasbare beoordelingsmethodes 1.1. Pay-back 1.2. Return on investment 1.3. Internal rate of return 1.4. Net present value 2. De investeringsbeslissing

Nadere informatie

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN

HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN HANDLEIDING VOOR HET OPSTELLEN VAN MEETBARE DOELSTELLINGEN drs. A.L. Roode Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) juni 2006 Centrum voor Onderzoek en Statistiek (COS) Auteur: drs. A.L. Roode Project:

Nadere informatie

HET BUSINESSPLAN Schrijven van de financiële paragraaf

HET BUSINESSPLAN Schrijven van de financiële paragraaf Trefwoorden: businessplan, financiering, ratioanalyse HET BUSINESSPLAN Schrijven van de financiële paragraaf De financiële paragraaf is een kritiek onderdeel van het businessplan. Het betreft de cijfermatige

Nadere informatie

SomethingOld. SomethingBlue

SomethingOld. SomethingBlue Financiële Analyse voor Credit Managers SomethingOld Something New SomethingBorrowed SomethingBlue... and a sixpence for luck in your shoe! 3 We are living in a world of bounded rationality, based on

Nadere informatie

Persbericht Aantal pagina s: 9

Persbericht Aantal pagina s: 9 Persbericht Aantal pagina s: 9 Brunel verdubbelt winst in eerste halfjaar Highlights eerste halfjaar 2005 Omzet Brunel International stijgt met 32% naar 184 miljoen Absolute bruto marge groeit met 25%

Nadere informatie

Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy

Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy Sociale media in Nederland Door: Newcom Research & Consultancy Sociale media hebben in onze samenleving een belangrijke rol verworven. Het gebruik van sociale media is groot en dynamisch. Voor de vierde

Nadere informatie

Professionalisering van Levensduurverlenging

Professionalisering van Levensduurverlenging Professionalisering van Levensduurverlenging De toegevoegde waarde van VITALE Rob van Dongen 9 februari 2012 Agenda 1 2 3 4 Levensduurverlenging volgens VITALE Het referentiemodel Toepasbaarheid VITALE

Nadere informatie

VOORBEELDEXAMENVRAGEN ( VOORBEELDEXAMEN!!!!)

VOORBEELDEXAMENVRAGEN ( VOORBEELDEXAMEN!!!!) VOORBEELDEXAMENVRAGEN ( VOORBEELDEXAMEN!!!!) VRAAG 1 WELKE VAN DE VOLGENDE UITSPRAKEN ZIJN JUIST? 1) IRR HOUDT GEEN REKENING MET DE GROOTTE VAN DE INVESTERING. 2) INDIEN EEN ONDERNEMING PROJECTEN DOORVOERT

Nadere informatie

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5

Themaboek IBL2 Beleidsadviseur 5 Project Balanced Scorecard Vakcode 56012 Verantwoordelijke dhr. H. Kevelham ECTS 6 Kwartiel 1.3 en 1.4 Competenties IBL1, IBL2, IBL3, IBL7 Prestatie-indicatoren 1.1, 1.2, 1.3, 1.4, 1.5, 2.1, 2.2, 2.3,

Nadere informatie

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen

Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Analyse van de vooraanmeldingen voor de lerarenopleidingen Aanmelding voor opleidingen tot vo docent steeds vroeger, pabo trekt steeds minder late aanmelders juni 2009 Inleiding Om de (toekomstige) leraartekorten

Nadere informatie

We gaan de winstgevendheid van een onderneming analyseren. DOEL: - hoe verliezen oplossen? - financieren met VV vanuit rentabiliteitsstandpunt?

We gaan de winstgevendheid van een onderneming analyseren. DOEL: - hoe verliezen oplossen? - financieren met VV vanuit rentabiliteitsstandpunt? Hfst 7: Rentabiliteit We gaan de winstgevendheid van een onderneming analyseren. DOEL: - hoe verliezen oplossen? - financieren met VV vanuit rentabiliteitsstandpunt? Goede rentabiliteit heeft ook z n invloed

Nadere informatie

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg

Eerste kwartaal 2013. Conjunctuurenquête Nederland. Provincie Limburg Eerste kwartaal 2013 Conjunctuurenquête Nederland Inhoud rapport COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting De Conjunctuurenquête Nederland

Nadere informatie

Mutatie ( miljoen) Mutatie 2009* in %

Mutatie ( miljoen) Mutatie 2009* in % Tweede kwartaal/eerste halfjaar 2010 26 augustus 2010 Halfjaarbericht Hoofdpunten Omzet met 10,8% gestegen naar 7,1 miljard (stijging van 4,4% tegen constante wisselkoersen) Bedrijfsresultaat met 17,6%

Nadere informatie

Samenvatting. Analyses. Kostendekkende premie

Samenvatting. Analyses. Kostendekkende premie Samenvatting Op 14 juli 2015 heeft DNB aangekondigd dat zij de berekeningsmethodiek van de Ultimate Forward Rate (UFR), welke onderdeel vormt van de rekenrente waarmee pensioenfondsen hun verplichtingen

Nadere informatie

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen

Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Voortgang en resultaat regionale uitwerking Bestuursakkoord Water, onderdeel afvalwaterketen Stand van zaken voorjaar 2015 In het Bestuursakkoord Water (BAW) van mei 2011 zijn afspraken gemaakt over onder

Nadere informatie

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf

De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf De haperende groeimotor van het Nederlands kleinbedrijf Januari 2016 Justin Jansen, Erasmus Universiteit Rotterdam Occo Roelofsen, McKinsey & Company Poll: Hoe gaat het met ondernemerschap in Nederland?

Nadere informatie

Klantengroei BinckBank zet onverminderd door in eerste kwartaal 2008

Klantengroei BinckBank zet onverminderd door in eerste kwartaal 2008 Persbericht Amsterdam, 6 mei 2008 Klantengroei BinckBank zet onverminderd door in eerste kwartaal 2008 Netto resultaat 9.7 miljoen in Q1 2008 ( 0,13 per aandeel) Netto gecorrigeerd resultaat 17,6 miljoen

Nadere informatie

Themaonderzoek 2011 Winst per aandeel (IAS 33)

Themaonderzoek 2011 Winst per aandeel (IAS 33) Themaonderzoek 2011 Winst per aandeel (IAS 33) Toezicht Financiële Verslaggeving 27 oktober 2011 Autoriteit Financiële Markten De AFM bevordert eerlijke en transparante financiële markten. Wij zijn de

Nadere informatie

Korte kennismaking Agenda van gesprek overlopen. Rekruteren, selecteren, opleiden en begeleiden van ambitieus sales talent

Korte kennismaking Agenda van gesprek overlopen. Rekruteren, selecteren, opleiden en begeleiden van ambitieus sales talent Korte kennismaking Agenda van gesprek overlopen Rekruteren, selecteren, opleiden en begeleiden van ambitieus sales talent 1 Positioning statement in één zin Over Vendetium Wij inspireren en motiveren ambitieuze

Nadere informatie

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014

BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD. Suriname Debt Management Office. Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 BUREAU VOOR DE STAATSSCHULD Suriname Debt Management Office Kosten en Risico analyse van de Surinaamse schuldportefeuille per ultimo 2014 Sarajane Marilfa Omouth Paramaribo, juni 2015 1. Inleiding De totale

Nadere informatie

GLOBAL ANALYZER HANDLEIDING

GLOBAL ANALYZER HANDLEIDING HANDLEIDING GLOBAL ANALYZER RAPPORTS 1 Het Identificatie blok 1 Het Diagnose blok 1 Het Conclusies blok 1 Het bedrijfsprofiel 2 De verschillende Onderdelen 2 DE WAARDERING 2 Koop laag, verkoop hoog! 2

Nadere informatie

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht

De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio Utrecht De arbeidsmarkt voor leraren po 2015-2020 Regio datum 16 maart 2015 auteurs dr. Hendri Adriaens dr.ir. Peter Fontein drs. Marcia den Uijl CentERdata, Tilburg, 2015 Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010

TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 TA3290 Life-Cycle Modeling and Economic Evaluation 2009-2010 CiTG, minor Mining and Resource Engineering Economie college 1: Grip op Geldstromen Dr.ir. Gerard P.J. Dijkema Energy & Industry Group December

Nadere informatie

Jaarcijfers 2012. 6 maart 2013

Jaarcijfers 2012. 6 maart 2013 Jaarcijfers 2012 6 maart 2013 Overzicht Klantbelang gediend met stevig financieel fundament Resultaat 255 miljoen Dividendvoorstel 88 miljoen Solvabiliteit 293% Kosten verder verlaagd met 6% Eigen Vermogen

Nadere informatie

19 mei 2008. Wat is de waarde van een bedrijf?

19 mei 2008. Wat is de waarde van een bedrijf? 19 mei 2008 Wat is de waarde van een bedrijf? Wat is de waarde van een bedrijf? P.P.C. Buijsrogge RV Register Valuator Makelaar in bedrijfsbelangen www.corporatesearch.nl buijsrogge@corporatesearch.nl

Nadere informatie

Monitor HH(T) 4 e kwartaalmeting

Monitor HH(T) 4 e kwartaalmeting Monitor HH(T) 4 e kwartaalmeting Marlijn Abbink-Cornelissen Marcel Haverkamp Janneke Wilschut 5 April 2016 1 Samenvatting Samenvatting Dit is het vijfde rapport van de monitor HH(T). Deze monitor inventariseert

Nadere informatie

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren

Coen in het kort. Inhoud rapportage. Toelichting. Provincie Limburg. Negatief beeld bij alle indicatoren Conjunctuurenquête Nederland I rapport eerste kwartaal 212 Inhoud rapportage COEN in het kort Economisch klimaat Omzet Export Personeelssterkte Investeringen Winstgevendheid Toelichting Hoe staat het Nederlandse

Nadere informatie

Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans.

Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans. FINANCIEEL BELEID Financiële positie op balansdatum Onderstaand treft u de balans aan per 31 december 2014. Na de balans volgt een korte toelichting op de belangrijkste wijzigingen in de balans. Activa

Nadere informatie

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011

IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 IMPRESSIE ICT BENCHMARK GEMEENTEN 2011 Sparrenheuvel, 3708 JE Zeist (030) 2 270 500 offertebureau@mxi.nl www.mxi.nl Inhoudsopgave 1 Inleiding 3 1.1 Zevende ronde ICT Benchmark Gemeenten 2011 3 1.2 Waarom

Nadere informatie

10 november 2010 Examenhal 01 (14:00 17:00)

10 november 2010 Examenhal 01 (14:00 17:00) Faculteit Ruimtelijke Wetenschappen Naam: Studentnummer: Tentamen Financiering voor Vastgoedkunde Antwoordsuggesties 10 november 2010 Examenhal 01 (14:00 17:00) Geef uw antwoorden in de daarvoor bestemde

Nadere informatie

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015

Conjunctuurenquête Nederland. Vierde kwartaal 2015 Conjunctuurenquête Nederland Vierde kwartaal 15 Ondernemers positiever over werkgelegenheid 16 Voorwoord Dit rapport geeft de belangrijkste uitkomsten van de Conjunctuurenquête Nederland van het vierde

Nadere informatie

Financieel management voor anesthesiologen

Financieel management voor anesthesiologen Financieel management voor anesthesiologen 08 & 22 September 2012 Novotel Rotterdam Brainpark 12 NVA CME credits Registration via our website: http://medina.net/?page_id=179 Doelgroep Deze training is

Nadere informatie

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance

De impact van HR op de business. Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance De impact van HR op de business Jaap Paauwe, Job Hoogendoorn en HR compliance Inhoudsopgave Heeft HR impact op de business? (interview met Jaap Paauwe) Certificering HR is must (interview met Job Hoogendoorn)

Nadere informatie