maart 2008 Colofon Jaargang 12 an een leien dak... - Zie het artikel op pagina 3. Stichting Martinikerk Groningen Vereniging van Vrienden Martinikerk

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "maart 2008 Colofon Jaargang 12 an een leien dak... - Zie het artikel op pagina 3. Stichting Martinikerk Groningen Vereniging van Vrienden Martinikerk"

Transcriptie

1 Jaargang 12 1 maart 2008 Stichting Martinikerk Groningen Vereniging van Vrienden Martinikerk Secretariaat: Martinikerkhof JG Groningen Telefoon: Fax: Website: Colofon Redactie Jaap Beintema Aeiko de Jager Tonko Ufkes Medewerkers Ab Gramsbergen Aeiko de Jager Carel Dicke Fotografie Jan Haak Aeiko de Jager Druk Grafische Industrie De Marne, Leens V an een an een leien dak... - Zie het artikel op pagina 3.

2 V an de an de redactie. Dit eerste nummer van Miniatuur 2008 bevat een artikel over de instandhouding van het met leien gedekte dak van de kerk en over de herkomst van de gebruikte leien. Ab Gramsbergen, orgelcommissaris in het bestuur van de Stichting Martinikerk Groningen, doet verslag van het Groningse leven en werken van de orgelbouwer Arp Schnitger. Wij nodigen u uit voor de jaarvergadering van de Vereniging van Vrienden Martinikerk op zaterdag 29 maart. Na het huishoudelijk deel houdt Gert Kortekaas, gemeentelijk archeoloog, een interessante lezing over het ontstaan van Groningen als stad. De nieuwe Commissaris der Koningin in Groningen, Max van den Berg, is bereid beschermheer te worden van de VVM, zoals ook zijn voorganger was. Hij wordt hier geïntroduceerd. Verder bevat dit nummer een verslag van het jaarlijkse Sint Maartensconcert. J.J. Beintema, A.E.J. de Jager, T. Ufkes A (zie ook genda Martinikerk (zie ook agenda onder Donderdag 13 maart 2008 Matthäus Passion - J.S. Bach. The Bach Choir & Orchestra o.l.v. Pieter Jan Leusink. Mmv: Robert Luts, evangelist; Henk van Heijnsbergen, Christus; Miranda van Kralingen, sopraan; Sytse Buwalda, countertenor; Martinus Leusink, tenor; Math Dirks, bas. Aanvang: uur. Toegang: 45,-; 40,- in de voorverkoop op of via Vrijdag 21 maart 2008 The Crucifixion - John Stainer. Roden Händel Chorus o.l.v. Rintje te Wies. Mmv: Henk Timmerman, bas; Daniël Rouwkema, tenor; Sietze de Vries, orgel. Aanvang: uur, deuren open om uur. Toegang: alleen met gratis entreekaart (Boekhandel Boomker en Savenije, Groningen, Boekhandel Daan Nijman, Roden en collecte bij de uitgang. Zaterdag 22 maart 2008 Matthäus Passion - J.S. Bach. Holland Boys Choir o.l.v. Pieter Jan Leusink. Solisten: zie concert 13 maart. Aanvang: uur. Toegang: zie concert 13 maart. Maandag 24 maart 2008 Requiem - W.A. Mozart. The Bach Choir & Orchestra o.l.v. Pieter Jan Leusink. Mmv: Miranda van Kralingen, sopraan; Sytse Buwalda, countertenor; Martinus Leusink, tenor; Math Dirks, bas. Aanvang: uur. Toegang: 40,-; 35,- in de voorverkoop op of via Woensdag 9 april 2008 Voorjaarsconcert. Grootkoor Groningen o.l.v. Nan van Groeningen en Etty van der Meij. Mmv. Skhumbuzo. Aanvang: uur, deuren open om 19:30 uur. Voorverkoop: via: Vrijdag 11 april 2008 Misa Criolla & Misa por la Paz y la Justica. Huygens Projectkoor o.l.v. Hans Tijssens. Mmv: Javier Rodriguez, tenor. Aanvang: uur, deuren open om 19:30 uur. Toegang: 22,50; voorverkoop: 20,- via Zaterdag 12 april 2008 Concerto Grosso op.61 - Derek Bourgeois en Canzon in echo duedecimi toni a 10 - Giovanni Gabrieli. De koperblazers van het Koninklijk Concertgebouworkest. Aanvang: uur, kerk open om uur. Toegang: 37,50; voorverkoop 32,50 via Donderdag 17 - zaterdag 19 april Tentoonstelling in het kader van de promotie voor de regiotram. Open van 10:00 uur tot 17:00 uur Zondag 4 mei 2008 Herdenkingsbijeenkomst in het kader van de 4 mei herdenking. Spreker: de heer Max J. van den Berg. Mmv: het Haydn Jeugd Strijkorkest o.l.v. Jan-Ype Nota. Aanvang: uur, deuren open om uur. Vrijdag 23 zondag 25 mei 2008 Tentoonstelling in het kader van 20 jaar INLIA. Open: uur (zondag tot uur). Zaterdag 31 mei 2008 Lustig dag. Mmv: Wim van Beek, Harald Vogel, Pieter Dirksen en Vincent van Laar. Lezingen door: Rudolf Rasch. Aanvang: uur, kerk open om 16:30 uur. Toegang: 10,- Op Woensdag 18 juni beginnen weer de jaarlijkse Orgelconcerten Avondtmusyck (elke woensdag om uur): 18 juni: Leo van Doeselaar; 25 juni: Wim van Beek Kerkdiensten Hervormde wijkgemeente Martinikerk; elke zondag: 9.30 en uur. Ook diensten op 12 maart uur, 21 maart uur en 1 en 12 mei uur. Groninger Studentenplatform (GSP, oecumenisch): Elke zondag: uur en Vesperdiensten (t/m 25/5): uur. In de lijdensweek diensten op 20 en 21 maart om Paaswake (22 maart) om uur. Zondag 4 mei: Hervormde wijkgemeente en GSP; Middagdienst met Requiem - J. Rutter. Mmv. het Roder jongenskoor. Aanvang (avonddiensten vervallen). Toeristische openstelling Martinikerk Entree 1,-; gratis op Open Torendag (14 juni) en Open Monumentendag (13 september). Van 29 maart tot en met 8 november: elke zaterdag van uur Daarnaast is de kerk ook open op 29 en 30 april, op 2 mei en in de zomermaanden (juni, juli, augustus tot en met 12 september) op dinsdag tot en met vrijdag. Op openingsdagen is er om uur telkens een rondleiding. Groepen kunnen de kerk buiten de openingstijden ook op afspraak bezoeken voor een rondleiding (tel ;

3 H et leien dak van de Martinikerk Aeiko de Jager en Carel Dicke In de middeleeuwen werd veelal als dakbedekking riet of stro gebruikt. Dat is goedkoop materiaal en gemakkelijk verkrijgbaar. Het heeft echter een groot bezwaar en dat is de brandbaarheid. In stedelijke gemeenschappen met dicht opeen staande huizen die vaak ook nog (deels) van hout waren, kon dit grote problemen geven. Omdat er geen goede brandweer was grepen branden hier gemakkelijk om zich heen. Hele stadswijken konden zo in een paar uur tijd door brand in de as worden gelegd. De stedelijke overheden bepaalden daarom dat een dak gedekt moest zijn met onbrandbaar materiaal, een harde dekking zoals daktegels, dakpannen of leien. In Nederland werden meestal dakpannen gebruikt. Immers, het materiaal hiervoor (klei) was volop voorhanden en de kunst van het pannenbakken werd door de De leidekkers worden in een bakje omhoog gehesen. monniken beheerst. Voor grote monumentale gebouwen zoals kastelen, stadspoorten en raadhuizen werden vaak leien gebruikt. In Nederland zijn nog ongeveer 1200 oude gebouwen met een leien dak. De laatste eeuw is het gebruik van lei meer algemeen geworden en worden ook kleinere gebouwen en particuliere woningen hiermee gedekt. Leisteen is ontstaan uit slib wat zich in de loop van vele duizenden jaren heeft afgezet op de bodem van rustig water onder de golfslag in zeeën en in uiterwaarden van rivieren. Daar konden de heel kleine en lichte kleideeltjes bezinken. Door het gewicht van het dikker wordend sedimentpakket werd het water uit de klei uitgedreven en verdichtte en verhardde het slib zich tot kleisteen. Door de voortdurende afzetting van nieuw slib en door bewegingen van de aardkorst kwamen de onderste kleisteenlagen, diep in de aardkorst, onder hoge druk en hoge temperatuur te staan. Hierdoor veranderde de oorspronkelijke kleisteen in zijn mineralogie, korrelgrootte en stevigheid en ontstond een nieuw gesteente, namelijk leisteen (een dergelijke omzetting heet metamorfose). Leisteen is splijtbaar omdat het uit laagjes is opgebouwd. Dit zijn niet de oorspronkelijke sliblagen maar deze laagvorming is het gevolg van chemische processen waarbij minuscule mica blaadjes worden gevormd uit de oorspronkelijke kleimineralen. Deze blaadjes ( glimmers ) rangschikken zich in parallelle vlakken en het materiaal wordt hierlangs makkelijk splijtbaar. Als gevolg van bijmenging met andere mineralen (grafiet, ijzeroxide, mangaan, chloriet) kan leisteen verschillende kleuren krijgen, van gitzwart tot donkerrood of groen. De grote kraan reikt tot 60 meter hoogte. Leisteen komt op veel plaatsen in de wereld voor. Het wordt meestal gewonnen in open mijnbouw (de leisteengroeve). Hier wordt de steen in brokken uitgezaagd en daarna in dunne platen van de gewenste dikte gespleten en op maat geknipt. Behalve voor dakleien wordt leisteen gebruikt voor vloertegels, schoolborden en biljarttafels. Alle leisteen in Nederland is geïmporteerd. Aanvankelijk gebeurde dat uit de omliggende landen Duitsland, België en Frankrijk. Tegenwoordig kan de importeur lei uit de hele wereld leveren. Leien uit Duitsland zijn schubvormig op grond van de oorspronkelijke waaiervormige structuur van de leisteen in de leisteengroeve. Leisteenplakken uit België en Frankrijk zijn groter en lenen zich goed voor bewerking tot rechthoeken. Een dekking met schubvormige leien heet een Duitse- of Rijndekking (naar de oorspronkelijke aanvoerroute) en een dekking met rechthoekige leien wordt Maasdekking genoemd. Leien kunnen naast elkaar worden gelegd (de enkelvoudige dekking) of overlappend (de dubbele dekking). Ze worden

4 bevestigd op het onderliggende dakbeschot door middel van spijkers of haken. Bij het spijkeren worden door de leidekker enkele gaatjes getikt in de lei en deze wordt vastgezet met leinageltjes. Bij voorkeur gebruikt men koperen nagels omdat stalen nagels op den duur doorroesten. Bij Maasdekking worden de leien meestal opgehangen aan haakjes (de leihaken) al wordt hier (bijvoorbeeld op tochtige hoeken) ook wel genageld. Leihaken zijn vanouds van De leien worden bevestigd met een leihaakje. koper maar tegenwoordig wordt roestvrij staal of kunststof gebruikt. Dakleien zijn 3 6 mm dik. De Rijksdienst voor de Monumentenzorg beveelt bij restauraties een dikte van 5 mm aan. Lei is betrekkelijk kwetsbaar. Het is niet erg slijtvast en door de gelaagdheid brokkelt het gemakkelijk af. Wanneer vocht tussen de laagjes dringt kan bij vorst de lei kapot gaan. Op den duur verpulveren leien volledig. Bovendien worden de leien door de wind in beweging gebracht waardoor de koperen leihaken afslijten en kapot gaan. Daardoor kunnen de leien op den duur van het dak afglijden. Gemiddeld gaat een daklei in Nederland tussen de 70 en 100 jaar mee. De Martinikerk is geheel gedekt met leien. Bij de grote restauratie van werden de vijf oorspronkelijke topgevels van het schip in ere hersteld en nieuw gedekt. De leien dekking van het koor is van oudere datum. De oppervlakte van alle dakdelen van kerk en koor te samen is ongeveer 4530 m 2. Op 1 m 2 liggen in de huidige dubbele Maasdekking 43 leien van 20 bij 30 cm. Zelfs de kleine dakkapellen zijn met leien gedekt. Het vervangen van een kapotte lei. In totaal liggen op de Martinikerk ongeveer leien. Een lei weegt 0,8 kg. De complete leien dakbedekking weegt dus kg. In december 2007 is de leibedekking van het koordak geïnspecteerd en waar nodig hersteld. Ook zijn enkele scheuren in de dakgoten gedicht. Het Leidekkerbedrijf Ellens uit Kommerzijl heeft deze klus geklaard. Om het dak van het koor te bereiken werd een grote kraan gehuurd die de leidekkers tot 60 meter hoog tilde. Jan Haak, beheerder van de Martinikerk, ging mee omhoog om de kerk van boven te fotograferen. Correspondentie naar: Bronnen: Restaureren, een heel karwei. Amsterdam: Stichting Nationale Contactcommissie Monumentenbescherming, Monumenten onderhouden. Stichting Matrijs, Utrecht: Monumentenwacht Nederland, Basisboek Bouwkunde. A.H.L.G. Bone. Utrecht: Thieme Meulenhoff, Constructieleer 3. A.P.J. Korsten. Houten: Educatieve partners Nederland BV, Met dank aan Fokko Ellens en Jeroen van Lith.

5 A Het orgel in Schnitger s tijd Al sinds de middeleeuwen bevindt zich een orgel in de Martinikerk. Na de verrp Schnitger en de Martinikerkrk Ab Gramsbergen Het grote orgel in de Martinikerk stamt in oorsprong uit het midden van de 15e eeuw. Arp Schnitger heeft in de jaren 1691 en 1692 het orgel gerestaureerd en uitgebreid met twee pedaaltorens en een aantal registers. Arp Schnitger s werkzaamheden in de Martinikerk betekenden een belangrijk markeringspunt voor het orgel en ook het begin van omvangrijke bouwactiviteiten van Schnitger in de Nederlanden. Foto: Fam. Rodenboog. Wie was Arp Schnitger. Arp Schnitger werd 2 juli 1648 geboren in Schmalenfleth bij Oldenburg. In 1662 kwam hij in de leer bij zijn vader die een meubelmakerij dreef in Neuenfelde bij Hamburg. Aan de kwaliteit van zijn orgels is tot op de dag van vandaag te zien dat hij het meubelmakervak op meesterlijke wijze leerde beheersen. Vier jaren later, op 18-jarige leeftijd kwam hij in dienst bij zijn oom, de orgelbouwer, Berendt Huß. Berendt Huß was een broer van Henrich Huß of Hendrick Huis en van Jannes Huis. Deze beide broers waren omstreeks 1660 uit het Oldenburgse naar Groningen verhuisd. Hendrick bouwde tussen 1663 en 1667 orgels in o.a. t Zandt, Holwierde en Kantens en Jannes was betrokken bij de vergroting van de orgels in de kerken van Usquert en Kantens. Na de dood van Berendt Huß begon Schnitger in 1679 voor eigen rekening te werken vanuit zijn werkplaats, de Orgelbauerhof in Neuenfelde. Reeds in die vroegste periode ontstonden belangrijke orgels waarvan enkele bewaard gebleven zijn, zoals het orgel dat nu staat in de kerk van Cappel bij Bremerhaven. In 1687 voltooide Schnitger een groot vierklaviers orgel met 67 stemmen in de Nikolai-kerk in Hamburg. Vanaf dat moment was zijn roem gevestigd. Helaas is dat orgel, ein Wunderwerk, verloren gegaan bij de grote brand in Hamburg op hemelvaartsdag Het orgel (1680) dat oorspronkelijk in de Johannis-kerk in Hamburg stond en zich nu in Cappel bevindt. Contacten met Arp Schnitger In de 18e eeuw bestonden nauwe banden tussen Groningen en Noord-Duitsland zodat de naam Schnitger in Groningen wel bekend moet zijn geweest. Er is gesuggereerd dat Henric Piccardt een rol speelde bij de benadering van Arp Schnitger. Piccardt (sinds 1680 wonend in Harkstede) was een invloedrijk politicus en syndicus van Groningen met wijd vertakte relaties tot aan het stadhouderlijk hof. Ook Petrus Havingha, sinds 1690 horlogeur of klockstelder van de Martinikerk heeft daarbij wellicht invloed gehad. Petrus Havingha was afkomstig uit Termunten en hij moet de orgels van Schnitger gekend hebben. In 1693 werd Havingha organist van de Martinikerk. De woning in Neuenfelde waar Arp Schnitger heeft gewoond en gewerkt. Foto: Fam. Rodenboog.

6 lenging van de kerk aan de westzijde is dit orgel omstreeks 1482 tegen de westwand geplaatst. Daarna is het orgel enkele keren gewijzigd en vergroot. Het hoofdwerk van het orgel is nagenoeg onveranderd gebleven sinds 1542 en het rugpositief van toen vertoonde een sterke gelijkenis met dat van het nu nog aanwezige orgel in de Petrus en Paulus kerk in Loppersum. Het orgel is nu nog goed te reconstrueren, als je de twee pedaaltorens ter weerszijden wegdenkt. Het orgel in de Martinikerk gold reeds aan het einde van de zeventiende eeuw als één van de belangrijkste orgels van de Nederlanden (samen met o.a. die van de Oude Kerk in Amsterdam, de Laurenskerk in Alkmaar en ook het Faber-van Hagerbeer orgel in de Der Aa-kerk te Groningen). Schade aan kerk en orgel, als gevolg van het beleg van 1672, leidde ertoe dat reparaties nodig waren en daarvoor werd Jan Helman uitgenodigd. Het werk begon kort na 1685 maar sleepte zich voort. Bij de dood van Helman in 1690 was het nog lang niet voltooid. De bestuurders waren hierdoor buitengewoon geïrriteerd geraakt en nodigden Schnitger uit. Schnitger had meerdere dagen nodig om de wanorde in het orgel en de noodzakelijke herstelwerkzaamheden te inventariseren. Het contract voor het werk is bewaard gebleven en daarin worden nauwkeurig de gebreken opgesomd. Op 6 juni 1691 is het contract getekend tussen Schnitger en burgemeesters en raad van de stad Groningen. Schnitger zou de werkzaamheden voor 870 rijksdaalders uitvoeren. Ruim een maand later begon Schnitger en in februari 1692 was het werk gereed. De raad was zo enthousiast over de kwaliteit van het werk en het spoedige gereedkomen dat op 18 februari het contract voor een uitbreiding van het orgel met twee grote pedaaltorens getekend werd, ditmaal voor een bedrag van 750 rijksdaalders. Midden december van datzelfde jaar was het orgel gereed. De laatste grote verbouwing, die het orgel zijn huidige voorkomen gaf, behelsde de vervanging van het oude rugpositief door het huidige. Die uitbreiding vond plaats in 1728 en 1729, door de zoon van Schnitger, Frans Caspar. De betekenis van Arp Schnitger Schnitger heeft vele orgels gebouwd, zowel in Hamburg (zoals het nog bestaande grote orgel in de St Jacobi-kerk), als in een wijd gebied rond Hamburg, tot in Berlijn, Stettin en Magdeburg, en in Sleeswijk-Holstein en in Oost-Friesland. Ook heeft Schnitger orgels geleverd naar Engeland, Moskou, Spanje en Portugal. Eén orgel is terechtgekomen in Mariana, in Brazilië, een geschenk van de koningin van Portugal. De verspreiding van zijn orgels over een zo groot gebied geeft de betekenis aan van Schnitger. Ook in Nederland heeft Schnitger vele orgels gebouwd, o.a. in de stad en provincie Groningen (in de Der Aa-kerk, in de Academiekerk, in Uithuizen, Noordbroek, Pieterburen, Godlinze, Middelstum, Eenum) en daarbuiten: o.a. in Sneek en in Zwolle. Het klankkarakter van Schnitger-orgels is wellicht het best te omschrijven als: helder, krachtig en boventoonrijk met een krachtig en sonoor fundament in de bas, o.a. door tongwerken. De werklijst met door hem gebouwde orgels omvat meer dan 170 instrumenten en dat is zelfs voor tegenwoordige orgelbouwers imposant te noemen. Tot vandaag zijn Schnitger-orgels een inspiratie bron voor orgelbouwers uit de gehele wereld. Zo is in het kader van het GOArt-project, gelieerd aan de Universiteit van Göteborg, recent een groot orgel De handtekening van Arp Schnitger. Het familiewapen van de familie Schnitger gebouwd volgens het stramien en de principes van Schnitger, dit om de bouwwijze grondig te leren kennen. Schnitger s leven en dood Schnitger moet een godvruchtig man geweest zijn gezien toevoegingen als Soli Deo Gloria of In Jesu namen, Amen aan zijn contracten. Hij schonk de Lutherse Kerk in Groningen waar hij ter kerke ging, een orgel. Hoewel zeer productief is hij niet als rijk man gestorven. Hij schrijft zelf dat hij nie viel verlangt hat, sondern den Kirchen, wenn sie keine ausreichende Mittel besaßen, zur Ehre Gottes die Orgeln für den halben Preis gebaut. In de zeer koude winter van toog hij met zijn zoon naar Zwolle om daar te onderhandelen over de bouw van het nieuwe orgel. Wellicht als gevolg van de ontberingen die hij onderweg leed stierf hij in juli van dat jaar. Hij werd begraven in Neuenfelde bij Hamburg. Grafsteen van Arp Schnitger in de Pankratiuskerk in Neuenfelde. Foto: Ralf Jenett.

7 Het vervolg Zijn zoons Frans Caspar en Johann Jürgen Schnitger namen de nieuwbouw van het orgel in de grote kerk van Zwolle over en Frans Caspar zette de orgelbouwerij voort. Hij gold als een veelbelovend orgelbouwer maar helaas overleed hij al spoedig. Zijn weduwe trouwde met Albertus Antoni Hinsz die de orgelbouwfirma voortzette en een groot aantal orgels bouwde in Noord-Nederland, maar ook o.a. in Deventer en in Wassenaar. Schnitger, Buxtehude en Bach Na de voltooiing in 1687 van Schnitger s magnum opus in de Nikolai-kerk in Hamburg werd Buxtehude in 1688 vanuit Lübeck erop uitgestuurd om contacten met Schnitger te leggen om het grote orgel in de Marien-kerk in Lübeck te doen restaureren. Schnitger kwam daarop naar Lübeck, maar een contract werd niet getekend. In 1702 kwam Schnitger nog eens naar de Marien-kerk voor het bespreken van reparatiewerkzaamheden maar wederom zonder succes. Gezien het feit dat Buxtehude meerdere malen gepoogd heeft Schnitger aan te trekken moet hij een grote bewondering gehad hebben voor deze orgelbouwer. Johann Sebastian Bach is in november 1720, kort na de dood van zijn eerste vrouw, ruim een week in Hamburg geweest. Op dat moment was de positie vacant van organist van het grote Schnitger orgel in de St Jacobi-kerk en wellicht heeft hij overwogen daar te solliciteren. Bach heeft toen in elk geval op het orgel van de Katharinen-kerk gespeeld maar ongetwijfeld ook op de orgels van de St Jacobi-kerk (waar hij solliciteerde) en van de Nikolai-kerk. Bach heeft Schnitger waarschijnlijk niet persoonlijk ontmoet maar hij heeft zijn orgels wel gekend en grondig bestudeerd. Correspondentie naar: martinikerk.nl Bronnen: Gustav Fock, Arp Schnitger und seine Schule, Bärenreiter, Kerala J. Snyder, Dieterich Buxtehude, Organist in Lübeck, Schirmer, NY, Christoph Wolff, Johann Sebastian Bach, the learned musician, Oxford UP, Oxford, Met dank aan Dr C.H. Edskes te Groningen. H et Sin et Sint Maartensconcert 2007 Niet op 11 november vond het St. Maartensconcert plaats dit jaar, maar op zaterdag de 10e en zo groot was de belangstelling dat er stoelen moesten worden bijgeplaatst. Deze dag werd medewerking verleend door het Ensemble Sonus Vita. Dit werd in 1991 opgericht, eerst als instrumentaal, later als vocaal ensemble. Vanaf het begin heeft het gezelschap zich beziggehouden met het uitvoeren van oude muziek. Prachtig klonken hun stemmen in o.a. Selig sind die Toten en Die Himmel erzählen van Heinrich Schütz. Het orgel werd weer bespeeld door Johan Beeftink, de vaste organist van de Martinikerk. Op deze dag ging in première het speciaal door hem voor het koor gecomponeerde Dies Irae. Ook speelde hij werken van Franz Liszt, Dietrich Buxtehude en Jean- Ariste Alain. Het concert eindigde met het door het koor gezongen lied Sint Meerten reed deur weer en wind. Van het gehele concert werden opnames gemaakt door de IKON-radio voor het programma Musica Religiosa. Jan Derksen, voorzitter van de Vereniging van Vrienden Martinikerk, bedankte de uitvoerenden met bloemen. Ineke Saan

8 E en nie en nieuwe beschermheer De heer M. J. van den Berg volgde op maandag 3 september de heer J.G.M Alders op als Commissaris der Koningin in de provincie Groningen. Hans Alders was beschermheer van de Vereniging Vrienden Martinikerk. Max van den Berg was bereid om deze functie over te nemen. Een delegatie van het bestuur van de VVM heeft onlangs een kennismakingsbezoek aan de nieuwe beschermheer gebracht. Max van den Berg is een oude bekende in Groningen. Hij studeerde sociologie aan de Rijksuniversiteit. Daarna was hij wethouder in de stad met onder andere het Verkeer in zijn portefeuille. Tijdens zijn wethouderschap werd het verkeerscirculatieplan bedacht en uitgevoerd. In 1979 werd Van den Berg voorzitter van de Partij van de Arbeid en in 1986 ging hij als directeur naar de Novib. Vanaf 1999 was hij fractieleider van de PvdA in het Europese parlement. Max van den Berg denkt met genoegen terug aan de plezierige en roerige jaren die hij eerder in Groningen doormaakte. Ook heeft hij goede herinneringen aan de Martinikerk: de definitieve versie van het beroemde verkeerscirculatieplan werd in een paar intensieve zittingen in elkaar gezet, zittingen gehouden in de kapel van de Martinikerk. Vanuit het raam van zijn werkkamer in het Provinciehuis kijkt Max van den Berg uit op de Martinikerk. UITNODIGING voor de jaarlijkse lezing van de Vereniging van Vrienden Martinikerk ZATERDAG 29 MAART 2008 om uur in de Kapel van de Martinikerk (ingang aan het Martinikerkhof tegenover het Provinciehuis; toegang vrij) Spreker: Gert Kortekaas Gemeentelijk archeoloog voor Groningen STAD Deze lezing gaat - hoe kan het ook anders? over de Stad. Ik sluit daarbij graag aan bij wat onze Burgervader daar tijdens de nieuwjaars ontvangst aan het begin van het jaar over te vertellen had, namelijk dat Groningen al bestond ver voor Amsterdam en zeker voor Den Haag. Maar ik blijf meer in het verleden hangen en wijk er ook een beetje van af. In dit verhaal probeer ik de roots van de stad bloot te leggen, gebaseerd op het archeologisch onderzoek van de afgelopen 25 jaar. Diverse opgravingen passeren de revue en ook de Martinikerk en omgeving blijven niet achterwege. Wanneer we het resultaat van die vele kubieke meters grondverzet bij elkaar optellen, dan blijkt dat de oorsprong van het dorp Drents is, maar de stadsvorming in de 11de eeuw zelf niet. Tenslotte kom ook ik niet onder de toekomst uit. Archeologie is dan wel de wetenschap van vroeger, maar heeft een doel voor volgende generaties: doorgeven van kennis die nu wordt opgedaan. En daar draagt deze lezing een beetje aan bij. Voorafgaande aan de lezing is de jaarlijkse huishoudelijke vergadering van de Vereniging van Vrienden Martinikerk. De vergaderstukken worden aan de leden van de Vereniging toegestuurd. Deze vergadering begint om uur en zal eveneens plaats vinden in de Kapel van de Martinikerk.

Orgelconcerten Willem Hörmann

Orgelconcerten Willem Hörmann Orgelconcerten Willem Hörmann Concerten 2013 Zaterdag 6 april, Middagconcert de Toonzaal m.m.v. Rembrandt Gerlach e.v.a. Zaterdag 4 mei 16.00 uur, Sint-Cathrienkerk, s-hertogenbosch Dinsdag 28 mei 20.15

Nadere informatie

BIJZONDER TE VERMELDEN

BIJZONDER TE VERMELDEN De Stichting Chris Fictoor Foundation bevordert verspreiding, uitvoering en beheer van het werk van Chris Fictoor. Daarnaast stimuleert de stichting kennisoverdracht als vorm van dienstverlening aan de

Nadere informatie

Woord van welkom tijdens het orgelspel worden de tafelkaarsen aangestoken

Woord van welkom tijdens het orgelspel worden de tafelkaarsen aangestoken ORDE VAN DIENST PAASTIJD Duinzichtkerk 21 april 2013 PROTESTANTSE WIJKGEMEENTE DUINZICHTKERK/VREDESKAPEL Voorganger: ds. L.J. Ridderhof-Boon ouderling van dienst: Mevr. R.T. Steinvoort de Groot diaken

Nadere informatie

Colofon. mrt 2011. Jaargang 15. oto gewelven... - Zie het artikel op pagina 3. Stichting Martinikerk Groningen. Vereniging van Vrienden Martinikerk

Colofon. mrt 2011. Jaargang 15. oto gewelven... - Zie het artikel op pagina 3. Stichting Martinikerk Groningen. Vereniging van Vrienden Martinikerk Jaargang 15 1 mrt 2011 Stichting Martinikerk Groningen Vereniging van Vrienden Martinikerk Secretariaat: Martinikerkhof 3 9712 JG Groningen Telefoon: 050 311 12 77 E-mail: info@martinikerk.nl Website:

Nadere informatie

Restauratie noordzijde Oude Ursulakerk Warmenhuizen:

Restauratie noordzijde Oude Ursulakerk Warmenhuizen: Restauratie noordzijde Oude Ursulakerk Warmenhuizen: In het najaar van 2015 hebben wij de noordzijde van de Oude Ursula gerestaureerd; Onder toeziend oog van Bouwadvies Grootholland, met projectleider

Nadere informatie

BIJLAGE 2 LESBRIEF BEZOEK DE KERK!

BIJLAGE 2 LESBRIEF BEZOEK DE KERK! EDE VROEGER EN NU Erfgoedleerlijn Ede BIJLAGE 2 LESBRIEF BEZOEK DE KERK! voor groep 5 t/m 8 EDE VROEGER EN NU Erfgoedleerlijn Ede MONUMENTEN bezoek de kerk Lesbrief Tijdens je bezoek aan de kerk onderzoek

Nadere informatie

zangen van zoeken en zien

zangen van zoeken en zien NIEUWSBRIEF nr 10 - NAJAAR 2015 presentatie nieuwe oecumenische liedbundel Sportlaan 4-47 9728 PH Groningen T +31 (0)50 851 75 85 M +31 (0)6 53 79 96 35 E c.w.a.fictoor@gmail.com W www.chris-fictoor-foundation.nl

Nadere informatie

Schooljaar , nieuwsbrief 7 december Beste ouders,

Schooljaar , nieuwsbrief 7 december Beste ouders, Schooljaar 2016-2017, nieuwsbrief 7 december 2016 Beste ouders, Sinterklaas en zijn Pieten zijn maandagochtend hartelijk ontvangen door de kinderen en hun ouders. Vele handen zijn geschud, tekeningen en

Nadere informatie

Inleiding. Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland Symbolen in deze tijd

Inleiding. Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland Symbolen in deze tijd Monumenten, symbolen en iconen Kindermonumentendag in Midden-Delfland 2016 Lesbrief voor de groepen 7 van de basisscholen in Midden-Delfland Deze les is de voorbereiding voor de Kindermonumentendag op

Nadere informatie

Programma Muziek in de Klaas 2016

Programma Muziek in de Klaas 2016 Programma Muziek in de Klaas 2016 In de Nicolaïkerk klinkt tijdens de kerkdiensten op zondagmorgen 10.00 uur vaak extra (kerk)muziek uitgevoerd door de Nicolaïcantorij en de Cappella di San Nicolaï en.

Nadere informatie

programma met werken van Sweelinck, Boyvin en Vierne en eigen werk. De overdadige akoestiek van de kapel stelt wel eisen aan de speelstijl van de orga

programma met werken van Sweelinck, Boyvin en Vierne en eigen werk. De overdadige akoestiek van de kapel stelt wel eisen aan de speelstijl van de orga Jaarverslag 2013 Wij begonnen het nieuwe vergaderseizoen met de jaarvergadering op zaterdag 19 januari2013 in de kapel van het nieuwe Jeroen Bosch ziekenhuis te s Hertogenbosch. Als gastheer fungeerde

Nadere informatie

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum.

Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Beste Donateurs, Voor u ligt de nieuwsbrief voorjaar 2013 van Stichting Historie Stedum. Agenda 27 maart; donateursavond; ontvangst vanaf 19:30. Aanvang 19:45 15 maart onthulling monument armenlap om 15.00

Nadere informatie

Liturgie Vesper Zondag 3 mei 2015 Nicolaïkerk Utrecht

Liturgie Vesper Zondag 3 mei 2015 Nicolaïkerk Utrecht Liturgie Vesper Jurjen Bertens Zondag 3 mei 2015 Voorganger Organist ds. Hans Koops Berry van Berkum Nicolaïkerk Utrecht Toelichting D e vorig jaar overleden predikant Christian Führer, verbonden aan de

Nadere informatie

Lichtinval Geroepen om te komen

Lichtinval Geroepen om te komen Maanlicht 2 e jaargang nr. 4, april 2015 Lichtinval Geroepen om te komen Geroepen om te komen, geroepen om te zijn. Een vast besluit genomen, begin van een refrein. Dat is voor ons de grond: Belangeloos

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

In 2014 heeft New Voices een koorreis naar Kent, Engeland ondernomen.

In 2014 heeft New Voices een koorreis naar Kent, Engeland ondernomen. In 2014 heeft New Voices een koorreis naar Kent, Engeland ondernomen. Via deze een link een impressie: http://www.youtube.com/watch?v=-xljmoj6ans&authuser=0 Verslag jubileumconcert 10 jaar New Voices,

Nadere informatie

Beleidsplan Stichting Reconstructie Schnitger-orgel Lutherse Kerk Groningen. Introductie

Beleidsplan Stichting Reconstructie Schnitger-orgel Lutherse Kerk Groningen. Introductie Beleidsplan Stichting Reconstructie Schnitger-orgel Lutherse Kerk Groningen Introductie Begin 2013 is de Stichting Reconstructie Schnitger-orgel Lutherse Kerk Groningen opgericht. Doel van de Stichting

Nadere informatie

Gebedsboek. voor dagelijks gebruik. Dinsdag

Gebedsboek. voor dagelijks gebruik. Dinsdag Gebedsboek voor dagelijks gebruik Gemaakt door club 12-14 Marije Hoekstra Indra de Vries Delia Postma Ekyoci Amisi Shabani Jentje Hansma Johan Gjaltema Mendé Bosma Femke Veenhuizen Elzerd Elzinga Gert

Nadere informatie

Lijst deelnemende orgels Orgeldag Noord-Nederland 10 Mei 2014

Lijst deelnemende orgels Orgeldag Noord-Nederland 10 Mei 2014 110 Leens Petruskerk A.A. Hinsz 1733-1734 10:00-15:00 120 Leens Andreaskerk Baders/Ypma/Hardoff 1668/1840/1846 125 Leens Huisorgel Fam. Rodenboog Hans Kriek/vd Putten ca. 10:00-15:00 1970/2012 130 Leens

Nadere informatie

Wat staan jullie naar de hemel te kijken?

Wat staan jullie naar de hemel te kijken? L I T U R G I E van de gemeenschappelijke viering op Hemelvaart, 29 mei 2014 in de Wilhelminakerk te Soest. Wat staan jullie naar de hemel te kijken? Voorganger: Ambtsdragers: Lector: Organist: Ds. Peter

Nadere informatie

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh?

Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Wie was Schafrat(h)? En wat was de relatie met Van Gogh? Soms weten bezoekers ons tijdens rondleidingen te vermelden dat Vincent van Gogh ooit een kamertje bewoonde in hotel Schafrath aan het Park in Nuenen.

Nadere informatie

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK

Het Onderzoek. Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Het Onderzoek Laura Koopman Groep 7 woensdag 5 maart 2014 HET ONDERZOEK Inhoud In deze hoofdstukken is mijn werkstuk verdeeld: 1.Christiaan Huygens blz: 4 2.Antonie van Leeuwenhoek blz: 6 3.De beschrijving

Nadere informatie

PERSONALIA. Snijders b.v. Ondergetekende:... Voornamen:... Geboorteplaats:... Geboortedatum:... Burgerlijke staat:... Gehuwd / gehuwd geweest met:

PERSONALIA. Snijders b.v. Ondergetekende:... Voornamen:... Geboorteplaats:... Geboortedatum:... Burgerlijke staat:... Gehuwd / gehuwd geweest met: PERSONALIA Ondergetekende:.......................................... Voornamen:.......................................... Geboorteplaats:.......................................... Geboortedatum:..........................................

Nadere informatie

Boven in het pand bevinden zich twee platte gevelstenen. In een van de gevelstenen (boven de voordeur) is de tekst 'HUIZE LOUISE' gebeiteld.

Boven in het pand bevinden zich twee platte gevelstenen. In een van de gevelstenen (boven de voordeur) is de tekst 'HUIZE LOUISE' gebeiteld. Huize Louise. Inleiding. Vanuit het zuiden, even voorbij de Markt en de Protestante kerk in de Grotestraat, staat op de nummers 92 tot 94 een pand dat de naam draagt 'Huize Louise'. In dit pand waren eerder

Nadere informatie

Open Monumentendag Hoogeveen 2012: Groen van Toen Deel 2: Overige activiteiten

Open Monumentendag Hoogeveen 2012: Groen van Toen Deel 2: Overige activiteiten Het groen in Hoogeveen: Van Park naar Park. Wandeltocht langs oud en jong groen. Speciaal voor Open Monumentendag 2012 is er een tweedaagse wandelroute door Hoogeveen ontwikkeld. Deze route is voor de

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg ter gelegenheid van in ontvangst nemen boek Klein en groot zijn daar gelijk, 23 november 2009 Dames en heren, Een nieuwe stad komt pas tot leven

Nadere informatie

Na afloop van elke zondagsdienst is er gelegenheid elkaar te ontmoeten met koffie/thee/limonade.

Na afloop van elke zondagsdienst is er gelegenheid elkaar te ontmoeten met koffie/thee/limonade. Zondagsbrief voor zondag 18 juni 2017 Hartelijk welkom in deze dienst in de Dorpskerk. Medewerkenden aan deze dienst zijn: Voorganger: ds. L. Giethoorn Groningen Ouderling: Dorinda Hijszeler Diaken: Jan

Nadere informatie

Welkom in de Sint Jacobskerk. Wij wensen u een gezegende kerkdienst

Welkom in de Sint Jacobskerk. Wij wensen u een gezegende kerkdienst Welkom in de Sint Jacobskerk Wij wensen u een gezegende kerkdienst Sint Jacobskerk Voorganger : Ds. Wout Alserda Ouderling v. dienst : Bert Heijstek Organist : Jos Vogel Lector : Katie Schiewold m.m.v.

Nadere informatie

Hendrick Avercamp, de winterschilder

Hendrick Avercamp, de winterschilder Hendrick Avercamp, de winterschilder Hendrick Avercamp werd in 1585 geboren in Amsterdam. Hij was een zoon van Berent Avercamp en Beatrix Vekemans. In 1586 verhuisde het gezin naar Kampen. Zijn vader kreeg

Nadere informatie

Colofon. Jaargang 11. tudenten, toen en nu... - Zie het artikel op pagina 3. november 2007. Stichting Martinikerk Groningen

Colofon. Jaargang 11. tudenten, toen en nu... - Zie het artikel op pagina 3. november 2007. Stichting Martinikerk Groningen Jaargang 11 3 november 2007 Stichting Martinikerk Groningen Vereniging van Vrienden Martinikerk Secretariaat: Martinikerkhof 3 9712 JG Groningen Telefoon: 050 311 12 77 Fax: 050 312 07 98 E-mail: info@martinikerk.nl

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

MOERASBOS IN STADSHAGEN. Thema: natuur

MOERASBOS IN STADSHAGEN. Thema: natuur DOCENT In het thema Natuur ontdekken de leerlingen van groep 7 en 8 dat er rond de jaartelling een bijzonder bos op de plek stond waar zij nu wonen. Dit moerasbos is in 2000 opgegraven door archeologen.

Nadere informatie

Protestantse Gemeente te Angerlo-Doesburg 3 april 2016, Galluskerk

Protestantse Gemeente te Angerlo-Doesburg 3 april 2016, Galluskerk Zondag Quasimodo geniti (als pasgeboren kinderen) Protestantse Gemeente te Angerlo-Doesburg 3 april 2016, Galluskerk Orgelspel Stilte Om te beginnen De kaarsen worden aangestoken Gemeente gaat staan Zingen'

Nadere informatie

De Kerk - Geschiedenis (Van deze kerk heb ik de DTB boeken ingezien)

De Kerk - Geschiedenis (Van deze kerk heb ik de DTB boeken ingezien) De Kerk - Geschiedenis (Van deze kerk heb ik de DTB boeken ingezien) Kerkgeschiedenis Hervormde Gemeente Oldemarkt - Paasloo c.a. De Hervormde Gemeente omvat vier kerkdorpen. Allen met een eigen kerk en

Nadere informatie

winnaar 2015 BOERDERIJ KLEIN HOEFIJZER een klein openluchtmuseum

winnaar 2015 BOERDERIJ KLEIN HOEFIJZER een klein openluchtmuseum winnaar 2015 BOERDERIJ KLEIN HOEFIJZER een klein openluchtmuseum genomineerd voor De Wassenaarse Monumenten Prijs 2015 Dit is een uitgave ter gelegenheid van de nominatie van de Wassenaarse Monumenten

Nadere informatie

Zo blijven dan geloof, hoop en liefde

Zo blijven dan geloof, hoop en liefde Zo blijven dan geloof, hoop en liefde 1 Kor. 13, vers 13a DUINZICHTKERK zondag 23 november 2014 Wijkgemeente Archipel-Benoordenhout voorganger ds C. van Duinen; ouderling van dienst L. Fijn van Draat;

Nadere informatie

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten. zondag 23 juni De wijsheid van Prediker

Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten. zondag 23 juni De wijsheid van Prediker Remonstranten en Vrijzinnige Protestanten zondag 23 juni 2013 De wijsheid van Prediker voorganger Joost Röselaers met medewerking van Sybrand van Haersma Buma organist Erik Visser Orde van de dienst. orgelspel,

Nadere informatie

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid

Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid History Christiane Simone Stadie Op reis door het rijk der Letteren en der Godgeleerdheid Herinneringen van mijne academiereis in 1843 (Abraham Des Amorie van der Hoeven Jr.) Seminar paper Christiane

Nadere informatie

Boerderij Binnenwijzend 102

Boerderij Binnenwijzend 102 Boerderij Binnenwijzend 102 Hoogkarspel De stolpboerderij Binnenwijzend 102 is in 2015 gesloopt vanwege de aanleg van de doorsteek van de N23 (Alkmaar- Zwolle). Het betreft een karakteristieke Noord- Hollandse

Nadere informatie

jaargang 44 - Mededelingenblad 02 - februari 2017

jaargang 44 - Mededelingenblad 02 - februari 2017 jaargang 44 - Mededelingenblad 02 - februari 2017 Een echt heem-huwelijk Op woensdag 28 december waren wij, Ben van Genugten en ik, Tonny Habraken, 50 jaar getrouwd. Op zich geen reden om door te geven,

Nadere informatie

Pers versus politiek, waakhond of schoothondje

Pers versus politiek, waakhond of schoothondje Uitnodiging Voorjaarscongres 2013 Pers versus politiek, waakhond of schoothondje Donderdag 23 mei 2013 Ontvangst 9.00 uur Aanvang 9.30 uur Gemeentehuis De Bilt Hartelijk welkom in de gemeente De Bilt!

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF 2 - MEI 2013

NIEUWSBRIEF 2 - MEI 2013 De Stichting Chris Fictoor Foundation bevordert verspreiding, uitvoering en beheer van het werk van Chris Fictoor. Daarnaast stimuleert de stichting kennisoverdracht als vorm van dienstverlening aan de

Nadere informatie

19.00 uur - Repetitie Fine Tuning uur - Repetitie kamerkoor

19.00 uur - Repetitie Fine Tuning uur - Repetitie kamerkoor ROOSTER Donderdag 11 september Vrijdag 12 september Zaterdag 13 september OPEN MONUMENTENDAG Zondag 14 september Maandag 15 september Dinsdag 16 september Woensdag 17 september 10.35 uur - De Vrouwenschola

Nadere informatie

Merklap van Dieuwertje Jans Dennebos 1827 Jan Pieter de Groot - MMXVI -

Merklap van Dieuwertje Jans Dennebos 1827 Jan Pieter de Groot - MMXVI - Foto: OL NZIELSTER Uitgave juli 2016 Merklap van Dieuwertje Jans Dennebos 1827 Jan Pieter de Groot - MMXVI - De kooiplaats geschilderd door Ruth Bugel 2016 Jan Pieter de Groot Tiros 6 9602 WG HOOGEZAND

Nadere informatie

SOCIAAL JAARVERSLAG 2013 STICHTING NEDERLANDS DRUKKERIJ MUSEUM

SOCIAAL JAARVERSLAG 2013 STICHTING NEDERLANDS DRUKKERIJ MUSEUM SOCIAAL JAARVERSLAG 2013 STICHTING NEDERLANDS DRUKKERIJ MUSEUM ALGEMEEN - Het bestuur bestond op 1 januari 2013 uit: Rien van Heck, voorzitter Cees Jochems, secretaris Jef Lazaroms, penningmeester Wil

Nadere informatie

Kijk ook op onze website: www.vvvbronckhorst.nl

Kijk ook op onze website: www.vvvbronckhorst.nl Eindejaarseditie Van 12 december 2009 tot 08 januari 2010 Zaterdag 12 december 2009 Bronkhorst Halle Kerst in Bronkhorst. Een oergezellig festijn met diverse activiteiten. Tijd: 11:00-18:00 uur. Kerstmarkt.

Nadere informatie

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500)

Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Klassieke Muziekgeschiedenis De Middeleeuwen (500 1500) Algemeen Als je aan de Middeleeuwen denkt, dan denk je waarschijnlijk aan grote kastelen, ridders en jonkvrouwen. Natuurlijk, dit is een gedeelte

Nadere informatie

Rondrit naar Groede 94.99 km

Rondrit naar Groede 94.99 km Rondrit naar Groede 94.99 0 2.04 0 Lissewege Het zeer landelijke Lissewege hoort sinds de gemeentefusies bij Brugge. De naam van het dorp duikt op in de 11de eeuw en zou afkomstig kunnen zijn van 'liswega',

Nadere informatie

TOG KORT NIEUWS GEBOREN: EVA DE LAAT! zo. 17 november: Concert met Philharmonisch orkest Het Gelre in Perron-3 in Rosmalen. Aanvang 15.

TOG KORT NIEUWS GEBOREN: EVA DE LAAT! zo. 17 november: Concert met Philharmonisch orkest Het Gelre in Perron-3 in Rosmalen. Aanvang 15. IN DE MAAT INFOBULLETIN HARMONIE TOG november 2013 TOG INTERNATIONAAL AGENDA 2013-2014: TOG KORT NIEUWS zo. 17 november: Concert met Philharmonisch orkest Het Gelre in Perron-3 in Rosmalen. Aanvang 15.00u

Nadere informatie

Als in de kerk van Eemnes -Binnen een huwelijksinzegening

Als in de kerk van Eemnes -Binnen een huwelijksinzegening Herinneringen In HKE, jaargang 17, nr 3, pagina 116, 117 heb ik verteld over Tinus de Toeter, die wekelijks langs kwam om zijn bijdrage, al of niet in ruil voor een stukje trompetmuziek. Tinus week niet

Nadere informatie

Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen

Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen Welkomstwoord commissaris van de koningin Max van den Berg viering Russisch Nieuwjaar, 13 januari 2013, provinciehuis Groningen Namens de stuurgroep Noord Nederland Rusland 2013 wil ik graag met u het

Nadere informatie

DR. LETTEPLEIN, GENOEMD NAAR WIE?

DR. LETTEPLEIN, GENOEMD NAAR WIE? DR. LETTEPLEIN, GENOEMD NAAR WIE? Wie de Hessenweg afrijdt richting Bilthoven, komt aan het eind daarvan op het Dr. Letteplein, een driehoekig plein dat aan de noordzijde wordt afgesloten door een karakteristieke

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

ANBI-INFORMATIE. Naam Stichting Musica Laurentius. RSIN of het fiscaal nummer 819966733

ANBI-INFORMATIE. Naam Stichting Musica Laurentius. RSIN of het fiscaal nummer 819966733 ANBI-INFORMATIE Naam Stichting Musica Laurentius RSIN of het fiscaal nummer 819966733 Contactgegevens Postadres: Molenvlietlaan 24 3271 BM Mijnsheerenland E-mail: musicalaurentius@gmail.com Bestuurssamenstelling

Nadere informatie

Zondagmorgen 30 oktober

Zondagmorgen 30 oktober Zondagmorgen 30 oktober 7 e zondag van de herfst, kleur groen, viering HA, Voorganger: Ds. J.E. Schelling Organist: Dhr. Scott Baks Piano: Pieter Blokland Ouderling van dienst: Cees Verhoeff Lector: Nel

Nadere informatie

Over de kerk van Marum

Over de kerk van Marum Over de kerk van Marum De kerk van Marum is een van de oudste bakstenen kerken in Groningen. Het oudste gedeelte, het koor, dateert uit de 12 e eeuw. De toren is 13 e -eeuws. De preekstoel werd in 1826

Nadere informatie

KRUISWEGSONNETTEN 2010

KRUISWEGSONNETTEN 2010 Wouter van Belle KRUISWEGSONNETTEN 2010 voor kamerkoor, fluit, althobo en fagot tekst Nanne Nauta 2009 Partituur in c (partituur met althobo in f beschikbaar) 2010 Wouter van Belle www.woutervanbelle.nl

Nadere informatie

Fotoverslag Leningrad Oblast week in Noord-Nederland. 4-7 maart 2013

Fotoverslag Leningrad Oblast week in Noord-Nederland. 4-7 maart 2013 Fotoverslag Leningrad Oblast week in Noord-Nederland 4-7 maart 2013 2 In het kader van het bilaterale vriendschapsjaar tussen Nederland en Rusland bracht een delegatie uit Leningrad Oblast, onder begeleiding

Nadere informatie

Wensen bij overlijden

Wensen bij overlijden Wensen bij overlijden De gegevens die op dit formulier zijn ingevuld, zijn bestemd voor degene die mijn uitvaart/crematie regelt. Ondergetekende,... voor... straat en huisnummer... postcode... plaats...

Nadere informatie

Orde van dienst voor de viering van zondag 10 november 2013 Wijkgemeente Ambacht-Oost Bethelkerk Vlaardingen

Orde van dienst voor de viering van zondag 10 november 2013 Wijkgemeente Ambacht-Oost Bethelkerk Vlaardingen Orde van dienst voor de viering van zondag 10 november 201 Wijkgemeente Ambacht-Oost Bethelkerk Vlaardingen voorganger : Ds. Jan de Geus orgel : Kees van den Berg 1 De kaarsen worden aangestoken Wij bereiden

Nadere informatie

zangen van zoeken en zien

zangen van zoeken en zien presentatie nieue oecumenische liedbundel Sportlaan 4-47 9728 PH Groningen T +31 (0)50 851 75 85 M +31 (0)6 53 79 96 35 E c..a.fictoor@gmail.com W.chris-fictoor-foundation.nl W.fictoor.nl PRESENTATIE OECUMENISCHE

Nadere informatie

Lesbrief i.v.m. de expositie: Bouwen in Vaassen

Lesbrief i.v.m. de expositie: Bouwen in Vaassen 2011 Lesbrief i.v.m. de expositie: Bouwen in Vaassen Museum Vaassen Historie 24-2-2011 Bouwen in Vaassen door de jaren heen. De Geschiedenis Om zichzelf tegen weersinvloeden te beschermen bouwden de mensen

Nadere informatie

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente,

Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl. (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, Johannes 20, 1-18 20 april Pasen 2014 Wehl (ds. A. Oude Kotte-de Boon) Thema: 'Het verhaal van Maria van Magdala ' Gemeente, We zijn er doorheen gegaan, Veertig dagen en nachten, Tijd van voorbereiding...

Nadere informatie

Korte geschiedenis van de parochie

Korte geschiedenis van de parochie Korte geschiedenis van de parochie Het dorp Schin op Geul is zeer oud. Onder de naam Schina komt het reeds voor in het oudste gedenkboek der abdij van de H.Remigius te Reims, dat omstreeks 847 werd opgesteld.

Nadere informatie

Het. riet- en gevestigd. Wilgenhorst. kopen. Sliebewust. zijn van drie. was

Het. riet- en gevestigd. Wilgenhorst. kopen. Sliebewust. zijn van drie. was Het Kompas kijkt binnen in Het Kompas keek binnen bij Vincent-Jan de Jong in aan de Molendijk. Een woonhuis dat rond 1886 gebouwd is in opdracht van zijn overgroot- was ouders. Erachter een hoepels-, biezen-,

Nadere informatie

Januari. woensdag 28 januari 2015 10:00 Ignatius Dag van Ontmoeting

Januari. woensdag 28 januari 2015 10:00 Ignatius Dag van Ontmoeting Januari donderdag 1 januari 2015 vrijdag 2 januari 2015 10:45 Jacobus Cenakel zaterdag 3 januari 2015 zondag 4 januari 2015 15:00 Jacobus Aanbidding maandag 5 januari 2015 dinsdag 6 januari 2015 woensdag

Nadere informatie

PROTESTANTSE KERK CASTRICUM. Dorpskerk. Zondag,26 november 2017 Aanvang 17.00uur

PROTESTANTSE KERK CASTRICUM. Dorpskerk. Zondag,26 november 2017 Aanvang 17.00uur PROTESTANTSE KERK CASTRICUM Dorpskerk Zondag,26 november 2017 Aanvang 17.00uur Zij raken niet vergeten die ons zijn voorgegaan. blijvend met ons verbonden. Namen, gedragen en geschrevenin de holte van

Nadere informatie

zondag 14 mei 2017 ORDE VAN DIENST

zondag 14 mei 2017 ORDE VAN DIENST ORDE VAN DIENST zondag 14 mei 2017 Voorganger: Ds. Alex van Ligten Cantor-organist: Harmen Trimp Ouderling van dienst: Leo Endedijk Diaken van dienst: Michelle Stukart PROTESTANTSE WIJKGEMEENTE Prinses

Nadere informatie

20 en 21 April maken de jongens en meisjes uit groep 8 de eindtoets van Route 8. We wensen ze heel veel succes!

20 en 21 April maken de jongens en meisjes uit groep 8 de eindtoets van Route 8. We wensen ze heel veel succes! INFO Jaargang 21, Nummer 32, 19-4-2016 20 en 21-04-2016 Route 8 Eindtoets groep 8 22-04-2016 Koningsspelen 8.00 uur op school. Vanaf 12.00 uur groep 1 t/m 5 vrij. Vanaf 13.00 uur groep 6 t/m 8 vrij. 27-04-2016

Nadere informatie

Thuis is meer dan een huis!

Thuis is meer dan een huis! Thuisboekje Kerk- School- Gezin Themaweek 19-25 januari 2015 Thuis is meer dan een huis! Beste ouders/ verzorgers, In de week van 19-25 januari is er op alle christelijke scholen in Putten aandacht voor

Nadere informatie

Chartres. Verheffing van de ziel tot de geest Een mysterie-impuls van de Nieuwe Mens

Chartres. Verheffing van de ziel tot de geest Een mysterie-impuls van de Nieuwe Mens Chartres Verheffing van de ziel tot de geest Een mysterie-impuls van de Nieuwe Mens Conferentie van 3 t/m 8 mei 2011 in Chartres Met medewerking van Christine Gruwez, Frans Lutters, Wim Veltman e.a. Waarom

Nadere informatie

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide

Vorming en Toerusting. Programma 2012-2013. Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur. Het Witte Kerkje Huis ter Heide Vorming en Toerusting Programma 2012-2013 Ontmoeting en verdieping van religie, kunst en cultuur Het Witte Kerkje Huis ter Heide In het seizoen 2012-2013 zet Het Witte Kerkje de traditie van Vorming &

Nadere informatie

Elke werkdag 9.00-9.10 uur De Ruimte. Morgengebed in de stilteruimte. Elke werkdag 19.45-19.55 uur De Ruimte. Avondgebed in de stilteruimte.

Elke werkdag 9.00-9.10 uur De Ruimte. Morgengebed in de stilteruimte. Elke werkdag 19.45-19.55 uur De Ruimte. Avondgebed in de stilteruimte. Week 2 Zondag 10 januari 10.00 uur Grote Kerk. Kerkdienst, voorganger ds. Jeroen Jeroense, bevestiging ambtsdragers. 10.00 uur The Meeting. 10-R-uur. 10.15 uur Tertzio. Kerkdienst, voorganger ds. Dick

Nadere informatie

Schoolbestuur baha i-school Bofokule

Schoolbestuur baha i-school Bofokule Nieuwsbrief September 2013 Schoolbestuur baha i-school Bofokule Bofokule nieuwsbrief September 2013 Nieuws uit het binnenland van Suriname De brief aan FHF Paramaribo, 31 augustus 2013 Brief gezonden aan

Nadere informatie

Kerstviering Maandag 25 december 2016

Kerstviering Maandag 25 december 2016 Kerstviering Maandag 25 december 2016 Geloof, hoop en liefde Protestantse Gemeente Laren ( Gld.) Voorganger: ds.jaap Jonk Orgelspel: Stefan Potman Trompet: Dirk Jan Bronsvoort We luisteren naar muziek

Nadere informatie

Als u naar aanleiding van deze berichten vragen of opmerkingen hebt, bel of mail ons dan. We zullen u graag te woord staan.

Als u naar aanleiding van deze berichten vragen of opmerkingen hebt, bel of mail ons dan. We zullen u graag te woord staan. Geachte belangstellende, Allereerst bieden wij u bij het begin van dit nieuwe jaar onze beste wensen voor 2015 aan. Graag brengen wij u ook nu weer op de hoogte van het laatste nieuws over de activiteiten

Nadere informatie

GERECHTELIJKE DWALING IN HET PROCES TEGEN JEZUS VAN NAZARETH MR.J.M.WESTSTEIJN EEN ZEER INDRINGEND VERHAAL MET GROTE BETEKENIS VOOR DE WERELD- EN

GERECHTELIJKE DWALING IN HET PROCES TEGEN JEZUS VAN NAZARETH MR.J.M.WESTSTEIJN EEN ZEER INDRINGEND VERHAAL MET GROTE BETEKENIS VOOR DE WERELD- EN Zie de mens ets van Rembrandt GERECHTELIJKE DWALING IN HET PROCES TEGEN JEZUS VAN NAZARETH MR.J.M.WESTSTEIJN EEN ZEER INDRINGEND VERHAAL MET GROTE BETEKENIS VOOR DE WERELD- EN KERKGESCHIEDENIS.DE INLEIDER

Nadere informatie

Nieuwsbrief December 2013

Nieuwsbrief  December 2013 Nieuwsbrief December 2013 In deze nieuwsbrief van het Luthers Bach Ensemble leest u: Over de net verschenen kerst CD van Tymen Jan Bronda. Het programma 2014, en daarbij het eerste concert met gastdirigent

Nadere informatie

De kerk Thomas Schans Godsdienstweek Sedra Abdulkarim Wereldgodsdiensten Stacy Tabak Naar de kerk Henk Huijgen Projectweek Yanick Fokker

De kerk Thomas Schans Godsdienstweek Sedra Abdulkarim Wereldgodsdiensten Stacy Tabak Naar de kerk Henk Huijgen Projectweek Yanick Fokker Van 7 tm 11 maart hadden we de projectweek wereldgodsdiensten. We maakten een uitstapje naar de grote kerk in Harderwijk, kregen een lezing van een meneer over het Jodendom en van juf Sparga over de Islam

Nadere informatie

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel

Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Naam: VAN WILLIBRORD tot Statenbijbel Willibrord Willibrord werd geboren als zoon van pas bekeerde ouders en werd als zevenjarige jongen door zijn vader Wilgis toevertrouwd aan het klooster van Ripon nabij

Nadere informatie

Personalia Annelies Willemse

Personalia Annelies Willemse Concertcyclus Op zondag 8 juli om 16.00 uur musiceren in de St.Willibrorduskerk in Deurne Annelies Willemse op orgel, Carla Nies op dwarsfluit/panfluit en Rolf van Meurs op gitaar. In diverse combinaties

Nadere informatie

Voor de dienst zingen we:

Voor de dienst zingen we: Voor de dienst zingen we: Looft de Here, alle gij volken, prijst Hem, alle gij natiën, want zijn goedertierenheid is machtig over ons, en des Heren trouw is tot in eeuwigheid. Halleluja (8x) Ben je groot

Nadere informatie

Eerste week vd advent

Eerste week vd advent Advent vieren en beleven derde graad Eerste week vd advent De adventskrans staat centraal. Er speelt zachte muziek. De kinderen nemen bij het binnenkomen een sparrentakje uit de mand en leggen dit rond

Nadere informatie

LESBRIEF MAARSCHALKERWEERDORGEL Dierendagproject 4 oktober 2012

LESBRIEF MAARSCHALKERWEERDORGEL Dierendagproject 4 oktober 2012 LESBRIEF MAARSCHALKERWEERDORGEL Dierendagproject 4 oktober 2012 1 HET KERKORGEL HET GROOTSTE BLAASINSTRUMENT Op het plaatje hierboven zie je een heleboel blaasinstrumenten. Welke? Welke komen terug als

Nadere informatie

Oogstdankdienst voor jong en oud(-er)

Oogstdankdienst voor jong en oud(-er) Hervormde gemeente Haaksbergen Buurse 8 e zondag van de Herfst 10 november 2013 Oogstdankdienst voor jong en oud(-er) voorganger: ds. Bob Wijnbergen ouderling: Riek Klumpers diaken: Hennie Canrinus en

Nadere informatie

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b

Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b Gemeenteviering rond Jesaja 9:5b 1 Verkondiging Enkele kinderen vragen in de kerk: waarom vieren we kerst? En wat betekent het voor u? Reactie op de antwoorden Ja, waarom vieren we kerst? En wat betekent

Nadere informatie

Het orgel in de kerk van Berghuizen, een Rijksmonument.

Het orgel in de kerk van Berghuizen, een Rijksmonument. Het orgel in de kerk van Berghuizen, een Rijksmonument. Het orgel Een pijporgel is een muziekinstrument dat bestaat uit één of meer klavieren, een windvoorziening en een groot aantal orgelpijpen. Wanneer

Nadere informatie

De steen die verhalen vertelt.

De steen die verhalen vertelt. De steen die verhalen vertelt. Heel lang geleden kenden de mensen geen verhalen, er waren geen verhalenvertellers. Het leven zonder verhalen was heel moeilijk, vooral gedurende de lange winteravonden,

Nadere informatie

Enthousiasme, passie, gedrevenheid, inzet en veel energie blijkt de sleutel tot succes te zijn.

Enthousiasme, passie, gedrevenheid, inzet en veel energie blijkt de sleutel tot succes te zijn. www.fbach.nl FBach Koor en Orkest - een nieuwe weg naar de muziek Het begon allemaal eind 2010 met een oproep van dirigent Arjan van Baest op Facebook. Een simpele vraag wie doet mee met de Hohe Messe?

Nadere informatie

Zing mee met het Requiem van Mozart o.l.v. Martin

Zing mee met het Requiem van Mozart o.l.v. Martin MuziekgebouwEindhoven.nl Zing mee met het Requiem van Mozart o.l.v. Martin van der Brugge Z0 10 SEP 2017 zing mee! Traditiegetrouw organiseren Muziekgebouw Frits Philips Eindhoven en de Eindhovense Koren

Nadere informatie

Broederenkerk. Ω Bouwjaar: 1772

Broederenkerk. Ω Bouwjaar: 1772 Informatiekaart Broederenkerk Broederenkerk De Broederenkerk is een van de drie grote kerken in de binnenstad van Zutphen. De toren van de kerk bevat een klok die elke avond om tien voor tien wordt geluid

Nadere informatie

uitvoeringen & composities Chris Fictoor

uitvoeringen & composities Chris Fictoor uitvoeringen & composities Chris Fictoor ZING MEE MET DELEN UIT DE STADSORATORIA BERNLEF (1972) DE MAN MET DE VIER HANDEN (1976) IN HET KADER VAN DE HERMAN VERBEEK WEEK (9 T/M 16 MAART) Sportlaan 4-47

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF oktober 2004

NIEUWSBRIEF oktober 2004 NIEUWSBRIEF oktober 2004 Voor u ziet u de laatste Nieuwsbrief van dit jaar ten behoeve van de vrienden van de Stichting Hans Kox, bol van de informatie en voor een belangrijk gedeelte gewijd aan de activiteiten

Nadere informatie

Axel, 19 juli Protestantse Kerk

Axel, 19 juli Protestantse Kerk Axel, 19 juli Protestantse Kerk Voorganger deze zondag is Ds. Overduin uit Hulst. Organist is de heer Ed van Essen. Vandaag lezen we: Jeremia 23: 1 8 Markus 6: 30-44 De uitgangscollecte is bestemd voor

Nadere informatie

JANUARI 2017. Yogacollege Tilburg. Telefoon: 06-33610765. Info@yogacollegetilburg.nl. www.yogacollegetilburg.nl

JANUARI 2017. Yogacollege Tilburg. Telefoon: 06-33610765. Info@yogacollegetilburg.nl. www.yogacollegetilburg.nl JANUARI 2017 1 2 3 4 5 6 7 8 1e jaar groep A 9 10 11 12 13 14 15 2e jaar groep A 16 17 18 19 20 21 22 1e jaar groep B 23 24 25 26 27 28 29 Opleiding 2e jaar groep A 30 31 FEBRUARI 2017 1 2 3 4 5 1e jaar

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF. Met stukjes leven. Bestemmingsplan Franse Klooster

NIEUWSBRIEF. Met stukjes leven. Bestemmingsplan Franse Klooster NUMMER 2 JAARGANG 6 JUNI 2016 NIEUWSBRIEF Stichting Behoud van Klooster, Kapel en Orgel zijnde het erfgoed van de zusters van de Goddelijke Voorzienigheid gelegen aan de Walramstraat 23 te Sittard. Stichting

Nadere informatie

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2

BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 1 BAKKERIJ P.J. JONGSTRAAT LUTJEBROEK 2015-2 De boerderij dateert waarschijnlijk uit 1868. Sinds 1926 is er een bakkerij in gevestigd. Hier beoefenen drie generaties Vriend het bakkers vak. Na 1986 wordt

Nadere informatie