Knorhaan 39 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Knorhaan 39 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar"

Transcriptie

1 Knorhaan 39 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie 14 december, Huisduinen Verslag excursie 25 januari, Zandmotor en Hoek van Holland Verslag excursie 16 februari, Camperduin Strandvondsten Wilberts stormseizoen Langst levende diersoort ook op de Nederlandse kust aanwezig Foto's voor zover niet bij het artikel vermeld: Jaap Cost Budde, Wilbert Kerkhof, Linda Keesman, Pieter Korstanje, Pieter Kruse en Henk Witte. Coördinator: Henk Witte, tel Excursieprogramma Verzamelen bij station Alkmaar-Noord (parkeerterrein bij huisartsenpost) tenzij anders vermeld. Aanmelden bij Henk Witte Zaterdag 22 maart Egmond aan Zee, tot uur. Verzamelen bij strandopgang naast het Grand Café Restaurant. Aanmelden niet nodig. Zondag 13 april Texel, tot uur. We nemen de boot van 9.30 uur. Vertrek Alkmaar 8.30 uur. Zondag 18 mei Goeree, tot uur. Vertrek 8.30 uur. Zondag 15 juni Wijk aan Zee, Noordpier tot uur. Vertrek uur. 1

2 Verslag excursie Huisduinen, 14 december 2013 Tijd: tot uur Aantal deelnemers: 6 Weersomstandigheden: Z 3, 7º C In de eerste jaren van onze strandwerkgroep startte een excursie naar Huisduinen steeds ter hoogte van de horecagelegenheid Nogal wiedus. Hier gaat de dijk over in de duinen en begint het strand. Begin 2011 ontdekten we dat zuidelijker, ter hoogte van Duinoord schelpenrijke zandhopen lagen, afkomstig van een zandsuppletie. Steevast vonden we hier flinke aantallen bonte mantels en verder allerlei andere soorten uit het Eemien, zo'n 120 duizend jaar geleden. Meestal ook één of meer exemplaren van de eierschelp, een zeldzame verschijning op onze stranden. Helaas had de Sinterklaasstorm onze zandhopen verzwolgen. Omdat ook lager op het strand weinig was te vinden zijn maar verhuisd naar ons vroegere excursiegebied. Grote aantallen schelpen lagen ook hier niet maar toch raapten we een fragment van een eierschelp op en verder 1x bonte mantel, 1x paardenzadel, 1x tere hartschelp, 1x geknobbelde hartschelp en 4x grijze tapijtschelp. Het meegenomen gruis leverde uiteindelijk een leuke waarnemingenlijst op met onder andere 1x melkwit traliedrijfhorentje, 1x vliezig drijfhorentje, 16x muizenkeuteltje, 1x gewone wenteltrap, 2x kleine fuikhoren, 2x gewone trapgevel, 1x stomp traliehorentje, 1x oubliehoren, 1x dubbeltjesschelp, 1x kleine platschelp, 2x korfschelp en 1x geplooide rotsboorder. Groenwieren Darmwier (Enteromorpha spec.). Algemeen. Bruinwieren Riemwier (Himanthalia elongata). Vrij algemeen. Knotswier (Ascophyllum nodosum). Vrij algemeen. Blaaswier (Fucus vesiculosus). Algemeen. Ribkwallen Zeedruif (Pleurobranchia pileus). 1x Geleedpotigen kreeftachtigen Noordzeekrab (Cancer pagurus). 1x schild Gewone strandkrab (Carcinus maenas). 1x schild Gewone zwemkrab (Liocarcinus holsatus). 1x schild Weekdieren buikpotigen Gewone alikruik (Littorina littorea). Aanwezig. Ruwe alikruik-complex (Littorina saxatilis s.l.). Aanwezig. Wadslakje (Hydrobia ulvae). (R: 41x) Opgezwollen brakwaterhorentje (Hydrobia ventrosa). 3x Melkwit traliedrijfhorentje (Alvania lactea). 1x Vliezig drijfhorentje (Rissoa membranacea). 1x Muizenkeuteltje (Bittium reticulatum). 4x heel en 12x fragment 2

3 Gewone wenteltrap (Epitonium clathrus). 1x Gewone tepelhoren (Euspira catena). 1x Glanzende tepelhoren (Euspira nitida). Vrij algemeen. Wulk (Buccinum undatum). 1x fragment. 3x fragment en 1x juveniel Gevlochten fuikhoren (Nassarius reticulatus). 4x heel en 5x fragment Kleine fuikhoren (Nassarius pygmaeus). 1x heel en 1x fragment Gewone trapgevel (Oenopota turricula). 2x Stomp traliehorentje (Chrysallida sarsi). 1x Melkwitte priemhoren (Turbonilla lactea). 1x fragment Oubliehoren (Retusa obtusa). 1x tweekleppigen Gewone mossel (Mytilus edulis). Zeer algemeen, ook doubletten. Bonte mantel (Mimachlamys varia). 1x Paardenzadel (Anomia ephippium). 1x Gewone oester (Ostrea edulis). Vrij algemeen. Japanse oester (Crassostrea gigas). 1x Dubbeltjeschelp (Lucinella divaricata). 1x Ovaal zeeklitschelpje (Tellimya ferruginosa). 2x Tweetandschelpje (Mysella bidentata). 5x klep en 14x doublet Gewone kokkel (Cerastoderma edule). Zeer algemeen. Brakwaterkokkel (Cerastoderma lamarcki). Algemeen. Geknobbelde hartschelp (Acanthocardia tuberculata). 1x Tere hartschelp (Acanthocardia paucicostata). 1x Noorse hartschelp (Laevicardium crassum). 5x Halfgeknotte strandschelp (Spisula subtruncata). Zeer algemeen. Ovale strandschelp (Spisula elliptica). Algemeen. Stevige strandschelp (Spisula solida). Vrij algemeen. Grote strandschelp (Mactra corallina cinerea). Enkele. Gewone otterschelp (Lutraria lutraria). Enkele fragmenten. Amerikaanse zwaardschede (Ensis directus). Algemeen, ook doubletten. Rechtsgestreepte platschelp (Tellina fabula). 1x Kleine platschelp (Tellina pygmaea). 4x Nonnetje (Macoma balthica). Algemeen. Gewone eierschelp (Gastrana fragilis). 1x fragment. Zaagje (Donax vittatus). Algemeen. Platte slijkgaper (Scrobicularia plana). 1x Gewone Venusschelp (Chamelea striatula). Vrij algemeen. Gewone tapijtschelp (Venerupis senegalensis). 1x juveniel doublet Grijze tapijtschelp (Paphia aurea senescens). 4x Korfschelp (Corbula gibba gibba). 2x Strandgaper (Mya arenaria). Enkele fagmenten. Noordse rotsboorder (Hiatella arctica). 2x Vóór de storm 3

4 Amerikaanse boormossel (Petricola pholadiformis). Enkele. Ruwe boormossel (Zirfaea crispata). 1x koppotigen Gewone zeekat (Sepia officinalis). 1x rugschild. Stekelhuidigen Zeeklit (Echinicardium cordatum). 1x gaaf exemplaar. Zeeboontje (Echinocyamus pusillus). Vrij algemeen. Vissen Hondshaai (Scyliorhinus canicula). 1x eikapsel. Verslag excursie Zandmotor en Hoek van Holland, 25 januari 2014 Tijd: tot uur Aantal deelnemers: 3 Weersomstandigheden: Z 4, 5º C We hebben eerst het strandgedeelte bezocht tussen Terheijde/Monster en het begin van de Zandmotor. Er lagen zo veel mooie schelpenbankjes dat we al gauw geen last meer hadden van de koude wind. Met zo'n 10 liter gruis in de auto zijn we op het einde van de middag ook nog even naar het strand van Hoek van Holland gegaan. Hier lag beduidend minder gruis. We hebben ongeveer een halve liter meegenomen om thuis uit te zoeken. Beide stranden staan onder meer bekend om hun fossiele schelpen. De oudste dateren van het Eoceen, gemiddeld 45 miljoen jaar geleden. Wij vonden bij de Zandmotor uit deze periode een slotfragment van de zwinkokkel en 4 exemplaren van de de Turritella solanderi (een soort penhoren). Ze zijn jaar geleden door de Oerschelde vanuit België naar de zandwinput voor de Maasvlakte 2 getransporteerd. Uit het gruis kwam ook een fragment van een stootandje te voorschijn dat veel overeenkomsten had met de Dentalium costatum. Deze soort leefde in het Plioceen (2½ 5 miljoen jaar geleden). De schelpen uit het Eemien (115 duizend jaar geleden) hebben hier wel geleefd. We vonden bij de Zandmotor van deze groep o.a. 3x asgrauwe tolhoren, 5x muizenkeuteltje (Bittium reticulatum), 12x Bittium spec., 1x platte cirkelhoren, 9x verdikte fuikhoren, 62x kleine fuikhoren, 11x gestreept priemhorentje, 4x fragment bonte mantel, 1x paardenzadel, 11x dubbeltjesschelp, vrij algemeen de geknobbelde hartschelp, 3x fragment pleistocene strandschelp, vrij algemeen de grijze tapijtschelp, 5x dichtgestreepte 4

5 artemisschelp, 12x korfschelp, 1x slotfragment afgeknotte gaper, 3x slotfragment van de pholade en 15x zwakgeribte olifantstand. En dat was nog niet alles. We verzamelden bij de Zandloper ook 54x gewone wenteltrap, 2x witte wenteltrap, 1x gekielde cirkelslak, 83x gewone trapgevel, 2x breed tandhorentje, 2x melkwitte arkschelp, 8x wijde mantel, 2x grote astarte, 19 fragmenten van de sabelschede, 9x kleine platschelp, 1x prismatische dunschaal en 4x geplooide rotsboorder. Bij Hoek van Holland vonden we o.a. 1 fragment van de melkwitte arkschelp, een gave pleistocene strandschelp, 9 fragmenten van de sabelschede, 1x kleine platschelp, 1x geplooide rotsboorder en 1 fragment van de papierschelp. De soortenlijst hieronder gaat uit van de vondsten bij de Zandmotor. Als een soort bij Hoek van Holland is gevonden wordt dit weergegeven met HvH. Ringwormen borstelwormen Schelpkokerworm (Lanice conchilega). Vrij algemeen, HvH: algemeen. Goudkammetje (Lagis koreni). Enkele. Geleedpotigen kreeftachtigen Gewone strandkrab (Carcinus maenas). Vrij algemeen. Gewone zwemkrab (Liocarcinus holsatus). Vrij algemeen. Breedpootkrab (Portumnus latipes). Vrij algemeen. Kleine heremietkreeft (Diogenes pugilator). 1x Idotea neglecta. HvH: 1x Weekdieren buikpotigen Asgrauwe tolhoren (Gibbula cineraria). 3x Gewone alikruik (Littorina littorea). Enkele. Ruwe alikruik-complex (Littorina saxatilis s.l.). Vrij algemeen. Wadslakje (Hydrobia ulvae). Algemeen; HvH: 12x Muizenkeuteltje (Bittium reticulatum). 5x Bittium spec. 12x Turritella spec. 15x, deels fragmenten. Turritella solanderi. 4x Gewone wenteltrap (Epitonium clathrus). 54x, deels fragmenten. Witte wenteltrap (Epitonium clathratulum). 2x Gekielde cirkelslak (Tornus subcarinatus). 1x Platte cirkelhoren (Circulus striatus). 1x 5

6 Gewone tepelhoren (Euspira catena). Vrij algemeen. Glanzende tepelhoren (Euspira nitida). Zeer algemeen. Muiltje (Crepidula fornicata). 1x juveniel. Stekelhoren Ocenabra erinaceus). 14x, enkele vrij gaaf. Wulk (Buccinum undatum). Enkele adult, 12x juveniel. Gevlochten fuikhoren (Nassarius reticulatus). Algemeen, 1x juveniel. Grof geribde fuikhoren (Nassarius nitidus). Enkele. Verdikte fuikhoren Nassarius incrassatus). verdikte fuikhoren 9x Kleine fuikhoren (Nassarius pygmaeus). 62x Gewone trapgevel (Oenopota turricula). 83x Trapgevel spec. 1x Breed tandhorentje (Odostomia unidentata). 2x Gestreept priemhorentje (Turbonilla rufa). 11x, meestal fragmenten. Vijver-pluimdrager (Valvata piscinalis). Vrij algemeen. Zoetwaterneriet (Theodoxis fluviatilis). Vrij algemeen. Slanke barnsteenslak (Oxyloma elegans). Algemeen; HvH: 4x Glanzende agaathoren (Cochlicopa lubrica). 2x tweekleppigen Melkwitte arkschelp (Striarca lactea). 2x; HvH: 1x fragment. Gewone mossel (Mytilus edulis). Algemeen, ook juveniel en doubletten. Wijde mantel (Aequipecten opercularis). 8x waarvan 4x juveniel. Bonte mantel (Mimachlamys varia). 4x fragment. Paardenzadel (Anomia ephippium). 1x Gewone oester (Ostrea edulis). Algemeen. Japanse oester (Crassostrea gigas). HvH: Vrij algemeen. Dubbeltjeschelp (Lucinella divaricata). 18x Ovaal zeeklitschelpje (Tellimya ferruginosa). 15x; HvH: 10x Tweetandschelpje (Mysella bidentata). 48, ook doubletten; HvH: 29x Grote astarte (Tridonte borealis). 2x Zwinkokkel (Venericor planicosta). 1x slotfragment. Gewone kokkel (Cerastoderma edule). Zeer algemeen, ook doubletten. Brakwaterkokkel (Cerastoderma lamarcki). Algemeen. Geknobbelde hartschelp (Acanthocardia tuberculata). Vrij algemeen. Noorse hartschelp (Laevicardium crassum). Enkele. Halfgeknotte strandschelp (Spisula subtruncata). Zeer algemeen, ook doubletten. Ovale strandschelp (Spisula elliptica). Zeer algemeen. Stevige strandschelp (Spisula solida). Algemeen. Grote strandschelp (Mactra corallina cinerea). Vrij algemeen, ook fossiele fragmenten. 6

7 Pleistocene strandschelp (Mactra corallina plistoneerdandica). 3x fragment; HvH: 1x gaaf. Gewone otterschelp (Lutraria lutraria). Algemeen, meestal fragmenten, ook juveniele doubletten. Sabelschede (Phaxas pellucidus). 19x fragment; HvH: 9x fragment. Amerikaanse zwaardschede (Ensis directus). Zeer algemeen, ook doubletten. Slanke kleine zwaardschede (Ensis ensis ensis). Enkele fragmenten. Rechtsgestreepte platschelp (Tellina fabula). Vrij algemeen, ook doubletten. Kleine platschelp (Tellina pygmaea). 9x; HvH: 1x Nonnetje (Macoma balthica). Algemeen, oud en recent, ook juveniele doubletten. Zaagje (Donax vittatus). Vrij algemeen. HvH: alg. Platte slijkgaper (Scrobicularia plana). Niet algemeen. Witte dunschaal (Abra alba). Vrij algemeen, ook doubletten. Primatische dunschaal (Abra prismatica). 1x Gewone Venusschelp (Chamelea striatula). Algemeen, ook doubletten. Gewone tapijtschelp (Venerupis senegalensis). Enkele, ook doubletten. Grijze tapijtschelp (Paphia aurea senescens). Vrij algemeen. Dichtgestreepte artemisschelp (Dosinia lupinus lincta). 3x waarvan 2x fragment juveniel. Korfschelp (Corbula gibba gibba). 12x Strandgaper (Mya arenaria). 1x juveniel doublet. Afgeknotte gaper (Mya truncata). 1x fossiel slotfragment. HvH: Vrij algemeen, met resten opperhuid. Geplooide rotsboorder (Saxicavella jeffreysi). 4x; HvH: 1x Amerikaanse boormossel (Petricola pholadiformis). Enkele. Witte boormossel (Barnea candida). Slotfragmenten vrij algemeen. Ruwe boormossel (Zirfaea crispata). Enkele, 2x juveniel, 1x fossiel. Pholade (Pholas dactylus). 3x slotfragment waarvan 1 nog met tand. Gewone papierschelp (Thracia papyracea). HvH: 1x fragment. Erwtenmossel spec. (Pisidium spec.). 6x; HvH: 1x olifantstandjes Zwakgeribte olifantstand (Dentalium vulgare). 15x, de grootste 25 mm. Dentalium costatum. 1x fragment. koppotigen Gewone zeekat (Sepia officinalis). Enkele rugschilden. Stekelhuidigen Zeeklit (Echinicardium cordatum). Vrij algemeen. Zeeboontje (Echinocyamus pusillus). Zeer algemeen. 7

8 Verslag excursie Camperduin, 16 februari 2014 Tijd: uur. Aantal deelnemers: 7 Weersomstandigheden: ZW 6, 8º C Het stormachtige weer van de vorige dagen had jammer genoeg niet gezorgd voor interessant aanspoelsel. De lijst met waarnemingen is deze keer dan ook niet lang. Vermeldenswaard was wel de vondst van een rugschild van de gedoornde zeekat. Bruinwieren Knotswier (Ascophyllum nodosum). Enkele stukjes. Blaaswier (Fucus vesiculosus). Vrij algemeen. Neteldieren hydroidpoliepen Zeerasp (Hydractinia echinata). Op tepelhoren. Ringwormen borstelwormen Driekantige kalkkokerworm (Pomatoceros triqueter). Op stukje veen. Geleedpotigen kreeftachtigen Gewone strandkrab (Carcinus maenas). Enkele. Gewone zwemkrab (Liocarcinus holsatus). Enkele. Weekdieren buikpotigen Gewone tepelhoren (Euspira catena). 1x met zeerasp. Glanzende tepelhoren (Euspira nitida). 5x Wulk (Buccinum undatum). Enkele fragmenten. tweekleppigen Gewone mossel (Mytilus edulis). Algemeen, ook veel doubletten. Gewone oester (Ostrea edulis). Enkele. Japanse oester (Crassostrea gigas). Enkele. Gewone kokkel (Cerastoderma edule). Zeer algemeen. Brakwaterkokkel (Cerastoderma lamarcki). Aanwezig. Noorse hartschelp (Laevicardium crassum). Enkele. Halfgeknotte strandschelp (Spisula subtruncata). Zeer algemeen, ook doubletten. Ovale strandschelp (Spisula elliptica). Aanwezig. Stevige strandschelp (Spisula solida). Enkele. Grote strandschelp (Mactra corallina cinerea). Vrij algemeen. Gewone otterschelp (Lutraria lutraria). Enkele fragmenten. Amerikaanse zwaardschede (Ensis directus). Zeer algemeen, ook doubletten. Nonnetje (Macoma balthica). Vrij algemeen. Zaagje (Donax vittatus). Vrij algemeen. Platte slijkgaper (Scrobicularia plana). Enkele. Gewone Venusschelp (Chamelea striatula). Algemeen. 8

9 Strandgaper (Mya arenaria). Enkele. Afgeknotte gaper (Mya truncata). 1x Amerikaanse boormossel (Petricola pholadiformis). Enkele, ook doubletten. Ruwe boormossel (Zirfaea crispata). Enkele fragmenten. koppotigen Gewone zeekat (Sepia officinalis). Vrij algemeen. Gedoornde zeekat (Sepia orbignyana). 1x Stekelhuidigen Zeeboontje (Echinocyamus pusillus). Enkele. Vissen Hondshaai (Scyliorhinus canicula). 1x eikapsel. Strandvondsten Linda Keesman, Petten, 3 oktober. De in de de vorige Knorhaan vermelde geruite ribhoren blijkt toch een stekelhoren te zijn. Linda Keesman, Petten, 18 november. Het was weer leuk op het strand van Petten: 10 wenteltrapjes(!), 2 trapgevels, 1 penhoren (stuk), 1 muizenkeutel, 2 x noorse hartschelp en 3 wijde mantels. Pieter Kruse, Wijk aan Zee, 1 december. Hallo allemaal. Ik liep met mijn vader op het strand op 1 december bij Wijk aan Zee en er waren heel veel schelpen aangespoeld. Mijn vader had tussen de scheermessen een bijzondere schelp gevonden: een grote tolhoren. We liepen verder en ik zag ook een noordhoren en een onderkaak van een haai. en op de terugweg zag mijn vader een kies van een zoogdier, ik weet het niet wat dat is en het moet ook gemeld worden in het Zeepaardje. Arthur Oosterbaan (Ecomare): "Die tolhoren is echt heel bijzonder! Die heb ik nog nooit gevonden. De kaak met de spitse tanden is niet van een haai, maar van een beenvis, misschien wel een snoek. Resten van zoetwatervissen vinden we hier wel vaker op het strand. De kaak met kiezen is van een koe zo te zien." Bram Langeveld (op verzoek van Ellen van der Niet): "Dat zijn een aantal mooie vondsten! Het stuk kaak is een stuk rechterbovenkaak van een rund. Waarschijnlijk enkele honderden jaren oud. De vissenkaak weet ik niet zeker, maar ik meen me te herinneren dat dergelijke stukken vaak aan zeeduivels worden toegeschreven. De noordhoren is prachtig, die andere slak ronduit bizar (en daarom nog leuker!). Ik heb wel wat vermoedens, maar ik weet niks zeker. Ik stuur daarom die twee foto's door naar een schelpenman van Naturalis. Je hoort daar hopelijk nog van." 9

10 Frank Wesselingh (Naturalis): "Dit is een Trochus of een Tectus, een tropische slak. Er zijn zowel Caribische als Indopacifische soorten soorten. Het kan recente menselijke vervuiling zijn. Het kan ook een exemplaar zijn dat net als de kauris mee is gekomen met VOC of WIC schepen. Mooi stuk!" Thijs W. de Boer (Schelpenmuseum Schiermonnikoog): "De slak die Lucas heeft gevonden is volgens mij de tolhoren Tectus pyramis. Deze soort komt algemeen voor in de Indische en Stille Oceaan. Hier is het een zeer zeldzame vondst!! Geen idee hoe hij op het strand is terecht gekomen." Verder een reactie van Herman en Ria. Die gaan voor een Tectus dentatus. Als ik zo wat plaatjes op internet bekijk zou dat best wel eens de juiste naam kunnen zijn. (HW). Ellen van der Niet, Katwijk, 15 januari. Sinds oktober zijn ze bezig met strandsuppletie in Katwijk in het kader van de kustverdediging. Tot onze grote spijt is het strand voor de Boulevard afgesloten, en kregen we geen toestemming om daar te zoeken. In oktober begonnen ze met strandsuppletie aan de Noordkant, vlakbij ons SW-traject. Dat leverde leuke vondsten op. Daarna gingen ze steeds verder naar het Zuiden, dus de leuke verse vondsten bleven uit. Deze week zijn ze ten Noorden van de Uitwatering begonnen, op het eerste deel van ons SW-traject. Het gevolg is dat Wil en ik vandaag veel leuke vondsten hadden. Vrijdag liep ik nog schelpjes te zoeken op la Gomera: een week lang geen jas nodig. Ik had dus heel optimistisch geen regenpak aangetrokken, en had thuis een heet bad nodig om weer bij te komen. Wat vonden we zoal: > 1000 zeeklitten, al of niet opengehakt door de meeuwen > 10 otterschelpen met vlees, en daarnaast losse sifo s, doubletten, losse kleppen < 10 Amerikaanse zwaardschedes met vlees > 10 levende en > 10 dode gewone heremietkreeften, deels dakloos - 30 nagelkrabjes (zie foto) > 100 dode zwemkrabben molgarnalen - 3 dode helmkrabben - 6 gekke zwemkrabben (zie foto) - 1 levend erwtenkrabbetje? (zie foto) pootjes van de molgarnaal (en er lagen er nog veel meer) en 5 hele molgarnalen (zie foto) (een aantal pootjes gingen thuis stuiptrekken na het wassen, doodeng, ik heb het gefilmd). De rest komt in de volgende mail. Groetjes, Ellen van der Niet, Strandwacht Katwijk-Noordwijk Henk Witte, Bergen aan Zee (paal 31-32), 31 januari In wat fijn gruis gevonden: 11x ovale zeeklitschelp, 23x tweetandschelp, 3x fragment sabelschede, 1x kleine platschelp, 5x fragment papierschelp, 9x stomp traliehorentje en 1 fragment schepje. Ruud Maarschall, St. Maartenszee, 3 en 4 februari. Gisteren, maandag 3 februari, een jonge bruinvis, vrouwtje (er is een foto van de buik). Het dier was dood, alleen een oog was al uitgepikt, voor de rest vrijwel gaaf. Plaats: bij strandhoofd t.o. zuidelijk strandrestaurant Sint Maartenszee. Tijd rond 12:30 uur (gezien door Ruud en Gaylene). 1

11 Vandaag, dinsdag 4 februari, rond 15:30 uur bij afvoerpijp NRG, vlak bij de waterlijn, levende zeenaald, ongeveer cm, warm oranje kleur. De beschrijving van Gaylene komt het dichtst bij adderzeenaald, geen grote zeenaald. Helaas geen foto. Direct na de waarneming komen we op basis van boeken en internet op adderzeenaald uit. (Gaylene had me gevraagd om mee te gaan, maar ik wilde werken aan administratie; zo mis je dus leuke waarnemingen!). Wilberts stormseizoen Het stormseizoen in december viel gelukkigerwijs samen met een deel van mijn kerstvakantie. Daarvan gebruik makend ban ik een aantal keren op verschillende stranden geweest om te kijken wat de zee zoal bracht. Op 10 december lag er ten noorden van de pier bij Wijk aan Zee een dik pakket aanspoelsel na de zware noordwesterstorm van enkele dagen eerder. Een strook van ongeveer 20 meter breed en enkele kilometers lang was bezaaid met wier en zeesterren. Van de Gewone zeester moeten er honderduizenden gelegen heben. Op sommige plaatsen was het een laag van zeker 10 cm dik. Verder lagen er honderden Slangsterren en vele tientallen Heremietkreeftjes. Opvallend was ook de vondst van een flink aantal 30? Wadpieren tussen de zeesterren en de veenkluiten. Van de tweekleppigen was de Otterschelp het beste vertegenwoordigd. Hiervan lagen er honderden vele nog levend met de sifon verkrampt uit de schelp. Op 16 december waren Marianne en ik op Schiermonnikoog en vonden ook daar veel slangsterren. Wat schelpen betreft was het magerder dan ik gehoopt had, maar de vondst van een gave Noordhoren maakte wel wat goed. otterschelp Op 20 december lagen er als restant van de storm nog twee dode Jan van Genten op de Hondsbossche Zeewering. Verder veel wier, maar niet naar schelpen gezocht. 23 December waren we met z'n tweeën op het strand van Hoek van Holland. Hier vonden we 7 geknobbelde hartschelpen. Het waren duidelijk oude verkleurde en afgesleten exemplaren. Ook raapten we een oude Artemisschelp op. Tot slot verzamelden we ook nog een Gedoornde hartschelp, dat was wel een vers exemplaar. 1 noordhoren

12 Op de 26ste was ik na de kerststorm die uit het zuidwesten kwam op het strand bij IJmuiden. Daar lag toen ook veel aanspoelsel en waren grote aantallen stormmeeuwen, zilvermeeuwen, steenlopers en drieteen strandlopers bezig met hun eigen kerstdiner. Er lagen tientallen levende Grote strandschelpen en Gewone tapijtschelpen. De duizenden Tepelhorens waren al wel leeg en meestal blauwzwart verkleurd. Verder vond ik nog een stuk of twintig muiltjes waarvan er een aantal levend op elkaar zaten. Vlak naast de piet raapte ik een levende zeer hoge driehoekkige mossel op die wel erg sterk doet denken aan de Middellandse Zeemossel Mytilus galloprovincialis. De schelp ligt thuis op een tafeltje, het "vlees" zit in een potje in de vriezer. Wie weet wil iemand dat ooit nog eens DNA barcoderen. In het nieuwe jaar was ik op 3 januari weer bij IJmuiden, maar nu op de terrassen en het strandje van de strandhuisjes ten noordoosten van de jachthaven in de monding van het Noordzeekanaal. Hier lagen zoals verwacht weer Artemisschelpen, dertien stuks deze keer. En ook zoals bijna vertrouwd vond ik tussen de eigen schelpenfauna weer iets exotisch. Dit keer lag er dicht bij het water een afwijkende tepelhoren. Het is een plattere horen met een mooie donkere spiraaltekening vanuit de top, de navel is gedeeltelijk afgedekt met eelt. Het lijkt het meeste op de Mediterrane koepeltepelhoren. Zeer waarschijnlijk ook weer een exemplaar uit een gekocht zakje schelpen of een souvenir van een strandvakantie in warmere oorden. Wat stormde het weer lekker in het weekend van 8 en 9 februari. Zaterdag raapte ik pal voor strandafgang Egmond een kleine zeenaald op. Zeer vers, de vorige golf moet hem aangespoeld hebben. We zijn gelijk op zoek gegaan naar de volgende maar helaas, of gelukkig, bleef het bij eentje. Zondag ging ik vol goede moed naar het zuidstrand bij IJmuiden, vanaf La Maranda. Eerst gezandstraald, vervolgens natgeregend, en het waaide zo hard dat er overal op het strand een laagje water bleef lopen. Natte voeten dus en maar weinig opgevist. Wel veel van de gebruikelijke fuikhorens, tepelhorens, tapijtschelpen en otterschelpen. En enkele honderden drieteenstrandlopers. Meer dan ooit. Toch weer genoten van de wind en de golven. Wilbert Kerkhof Langst levende diersoort ook op de Nederlandse kust aanwezig Bericht uitgegeven door Stichting ANEMOON op zondag 8 december 2013 De Noordkromp is een tweekleppig weekdier waarvan recent is vastgesteld dat een exemplaar dat in 2006 in de buurt van IJsland is gevangen 507 jaar oud is geworden. Hiermee is, voor zover we nu weten, de Noordkromp de langst levende diersoort ter wereld. De Noordkromp 1

13 komt ook in de Nederlandse kustwateren voor, maar over de lokale verspreiding van dit grote en zware schelpdier bestaan nog veel vraagtekens. Langst levende dier ter wereld De tot nu toe oudste verzamelde Noordkromp (Arctica islandica; Linnaeus, 1767) is in 2006 in IJsland gevangen. Toen ging men er nog van uit dat het dier circa 405 tot 410 jaar oud zou zijn geworden. Daarmee was het al meteen het oudste dier ter wereld. Recent onderzoek aan de Universiteit van Bangor, Wales, heeft echter aangetoond dat dit weekdier 507 jaar oud is geworden. Het is dus geboren in 1499: het jaar dat de NH kerk in Sommelsdijk is gebouwd en Amerigo Vespucci en Alonso de Ojeda, zeven jaar na de beroemde Amerika-reis van Christoffel Columbus, uit Europa vertrokken om naar Zuid-Amerika te varen waar ze toen de monding van de rivier de Amazone hebben bereikt. Levende Noordkromp, Denemarken, 2006 (foto: Peter H van Bragt) Ook in de Nederlandse kustwateren De Noordkromp komt ook in de Nederlandse kustwateren voor. De meeste waarnemingen zijn van het meest noordelijke deel van de Nederlandse Noordzee, ten noorden van Texel tot aan de Doggersbank. Na een fikse storm zijn er vaak Noordkromp-schelpen te vinden op de noordelijke stranden van de Waddeneilanden: Schiermonnikoog en Ameland zijn hiervoor de beste vindplaatsen. Op de Doggersbank en de Centrale Oestergronden zijn dichtheden tot 35 exemplaren per vierkante meter zeebodem gemeten. Meestal komen hier niet meer dan drie tot vier exemplaren per tien vierkante meter voor. Deze populaties hebben sterk te lijden onder de boomkorvisserij. De dichtheden lijken de laatste decennia af te nemen door bodemvisserij. 1

14 Lege verse Noordkrompschelp, 2006, Oosterschelde (foto: Peter H van Bragt) Ook in de Zeeuwse Delta? Heel af en toe worden er ook lege Noordkromp-schelpen in de Oosterschelde gevonden. Vaak betreft het verse schelpen die in de buurt van Yerseke zijn aangetroffen. Het zijn zeer waarschijnlijk schelpen die als bijvangst met geïmporteerde weekdieren elders van de WestEurpese kust zijn aangevoerd. Ook naast de visrestaurants van Yerseke, die uitkijken over de Oosterschelde, worden vaak grote aantallen lege schelpen aangetroffen. Dit zijn ook de schelpen van geïmporteerde dieren die in de restaurants zijn geserveerd en waarvan de lege schelpen als afval in de Oosterschelde zijn gegooid. Één levend exemplaar In juni van dit jaar hebben twee natuurliefhebbers, Frans de Jong en Hans Post, in de getijdenzone, in de omgeving van Gorishoek, meerdere lege verse doubletten en één levend exemplaar van de Noordkromp aangetroffen. Dit dier is aangetroffen op een schelpendumpplaats van de schelpdiervisserij. Hier lagen ook veel lege schelpen van andere weekdiersoorten die niet of slechts uiterst zeldzaam in de Oosterschelde voorkomen: onder andere Pelikaansvoetje, Penhoorn, Bonte mantel, Breedgeribde astarte en een Noordhoren. De vondst van dit levende dier toont onomstotelijk aan dat met de import van weekdieren in de Zeeuwse Delta, ook levende exemplaren van soorten die hier niet thuis horen, terecht komen. Dit exemplaar is verzameld, maar het is mogelijk dat er nog meer levende Noordkrompen in de Oosterschelde terecht zijn gekomen. Van deze soort hoeven we echter niet te vrezen dat hij zich in de Oosterschelde gaat vestigen. De Noordkromp komt voor in noordelijke gebieden waar het zeewater 's zomers niet warmer wordt dan 16 graden. In de Oosterschelde kan de watertemperatuur oplopen tot enkele graden boven 20 C. 1

15 Levende Noordkromp, Oosterschelde, 2013 (foto: Frans de Jong) Beschrijving van de Noordkromp Dit schelpdier wordt maximaal twaalf centimeter lang en 12,5 centimeter hoog. Hij heeft een dikke zware schelp met op de verse exemplaren een dunne zwarte opperhuid. De buitenzijde van de schelp draagt concentrische groeilijnen waarmee de leeftijd van het schelpdier kan worden bepaald. Levende dieren graven zich in in de zeebodem. Alleen de korte sifonen, waarmee hij water aanzuigt om er voedsel uit te filteren, steken dan nog uit de bodem. Ingegraven, levende Noordkromp, Denemarken, 2006 Foto: Peter H van Bragt De soort komt voor in de koudere kustwateren van Portugal tot Noord-Noordwegen en IJsland, de Oostzee, de Witte Zee en de westelijke Atlantische Oceaankust van NewFoundland tot Cape Hatteras. Tekst: Peter H van Bragt, Stichting ANEMOON Foto's: Peter H van Bragt; Frans de Jong 1

16 1

Knorhaan 42 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 42 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 42 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie 10 augustus, Huisduinen Verslag excursie 14 september, Strand Tweede Maasvlakte Verslag excursie

Nadere informatie

Knorhaan 43 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 43 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar december 04 Knorhaan 43 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Zuidpier IJmuiden, 3 december 04 Strandvondsten Eikapsels aan de Hollandse kust Foto's

Nadere informatie

Knorhaan 46 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 46 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 46 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Goeree / Schouwen, 23 mei 205 Verslag excursie Petten, 4 juni 205 Verslag excursie Hargen aan Zee,

Nadere informatie

Knorhaan 36 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 36 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 36 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie 14 april, Kaloot Verslag excursie 11 mei, Petten Verslag excursie 23 juni, Huisduinen Strandvondsten

Nadere informatie

Knorhaan 41 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 41 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar augustus 04 Knorhaan 4 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Ecursieprogramma Verslag ecursie 8 mei, Goeree Verslag ecursie 5 juni, Wijk aan Zee, Noordpier Verslag ecursie juli, Petten

Nadere informatie

Knorhaan 45 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 45 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 45 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Tweede Maasvlakte, 22 maart 2015 Verslag excursie Huisduinen, 18 april 2015 Strandvondsten Bijzonder

Nadere informatie

Knorhaan 50 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 50 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 50 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Wijk aan Zee, Noordpier, 14 februari 2016 Verslag excursie Strand Tweede Maasvlakte, 13 maart 2016

Nadere informatie

Knorhaan 48 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 48 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 48 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Bergen aan Zee, 25 augustus 2015 Verslag excursie Zandmotor, 20 september 2015 Strandvondsten Zak

Nadere informatie

Het Strand KNNV basiscursus 2012

Het Strand KNNV basiscursus 2012 Het Strand KNNV basiscursus 2012 Programma Eén groot natuurgebied - land en water - eb en vloed - zacht en hard substraat Ordening - plankton - wieren - neteldieren - wormen - gewervelden - geleedpotigen

Nadere informatie

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans

Wageningen IMARES. De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee. Pauline Kamermans De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling van de Waddenzee Pauline Kamermans is een samenwerkingsverband tussen Wageningen UR en TNO De rol van schelpdieronderzoek in een duurzame ontwikkeling

Nadere informatie

IMARES Wageningen UR. Schelpdieren in de Nederlandse kustwateren Bestandsopname 2011

IMARES Wageningen UR. Schelpdieren in de Nederlandse kustwateren Bestandsopname 2011 Schelpdieren in de Nederlandse kustwateren Bestandsopname 2011 P.C. Goudswaard, K.J. Perdon, J. Jol, J.J. Kesteloo, C. van Zweeden & K. Troost Rapport C094/11 IMARES Wageningen UR (IMARES - Institute for

Nadere informatie

Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013.

Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013. Verslag van een geologische excursie naar Simonszand (oostelijke Waddenzee) op 21 september 2013. Bert van der Valk 1 en Albert Oost 2 Met de Stichting Verdronken Geschiedenis is per ms Boschwad een bezoek

Nadere informatie

Knorhaan 47 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 47 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 47 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie Bergen aan Zee, 25 augustus 2015 Verslag excursie Zandmotor, 20 Strandvondsten Invasie van ikea-lampenkapjes

Nadere informatie

Het Strand cursus veldbiologie 2016

Het Strand cursus veldbiologie 2016 Het Strand cursus veldbiologie 2016 Programma Eén groot natuurgebied - land en water - eb en vloed - zacht en hard substraat Ordening - plankton - wieren - neteldieren - wormen - geleedpotigen - manteldieren

Nadere informatie

Met een kotter op schelpenvangst in de Noordzee

Met een kotter op schelpenvangst in de Noordzee Met een kotter op schelpenvangst in de Noordzee E. Blanken De laatste vier jaar heb ik elk jaar een reisje gemaakt met een kotter uit Stellendam. Met een kotter vist men voornamelijk op tong en schol.

Nadere informatie

Het strand, kwallen en krabben

Het strand, kwallen en krabben Het strand, kwallen en krabben Eb en vloed Door de getijden en de invloed van wind en zee is het strand nooit even breed. Soms gebeurt het dat als je terugkomt van het zwemmen, het water wel heel dicht

Nadere informatie

ONDER HET ZAND BELAND

ONDER HET ZAND BELAND ONDER HET ZAND BELAND Effecten van strand- en onderwatersuppleties op het macro- en epibenthos van de nabije kustzone, onderzocht met behulp van Systematisch Strandonderzoek (pilotstudie) Periode 1978-

Nadere informatie

Knorhaan 40 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar

Knorhaan 40 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Knorhaan 40 Nieuwsbrief Strandwerkgroep KNNV afd. Regio Alkmaar Inhoud Excursieprogramma Verslag excursie 22 maart, Egmond aan Zee Verslag excursie 13 april, Texel Nieuwvliet Bad en Kaloot 2013 Strandvondsten

Nadere informatie

Veranderingen in de molluskenfauna van Scheveningen

Veranderingen in de molluskenfauna van Scheveningen Veranderingen in de molluskenfauna van Scheveningen 1925-1988 door R.M.van Urk*) HISTORISCH OVERZICHT Als inleiding op de vraag naar wijzigingen in de molluskenfauna van onze kust mag hier eerst een kort

Nadere informatie

het strand, kwallen en krabben

het strand, kwallen en krabben het strand, kwallen en krabben eb en vloed Door de getijden en de invloed van de zee is het strand nooit even breed. Soms gebeurt het dat als je terugkomt van het zwemmen, het water wel heel dicht bij

Nadere informatie

GLORIA "MARIS ANTWERPEN

GLORIA MARIS ANTWERPEN VERENICNG VOOR CONCHYLIOLOGIE EN MALACOLOGIE GLORIA "MARIS ANTWERPEN "^^ri ^r^^ VLIZ (vzw) Rpdactie Antoine Vereycken Inlichtingen A Pellpgroms Tei 52 65 52 VLAAMS INSTiTiJUT VOOR DE ZEE FLANDERS MARINE

Nadere informatie

Haag - Rohrbeck. Luister naar de zee!

Haag - Rohrbeck. Luister naar de zee! Belangrijke informatie Dit product gebruikt drie batterijen van 1,5V (knoopcel batterijen van het type AG10/LR1130). Gebruik geen oude en nieuwe batterijen door elkaar. Plaats de nieuwe batterijen met

Nadere informatie

CS-verslag Rien de Ruijter

CS-verslag Rien de Ruijter 43 CS-verslag Rien de Ruijter Dit tweede CS-verslag kwam tot stand door meldingen van de SWG-groep Waterweg Noord, waarvan de groepen deelnemers, in verschillende samenstelling, aan de nu genoemde excursies

Nadere informatie

MAANDBLAD UITGEGEVEN DOOR DE. BELGISCHE VERENIGING VOORy CONCHYLIOLOGIEV.ZM. Gesticht in 1961

MAANDBLAD UITGEGEVEN DOOR DE. BELGISCHE VERENIGING VOORy CONCHYLIOLOGIEV.ZM. Gesticht in 1961 Fernand BOONE Van Steenestraat 15 B - S3Î0 BRUGGE 4 (Belgium) 67994 GLORIA MARIS MAANDBLAD UITGEGEVEN DOOR DE BELGISCHE VERENIGING VOORy CONCHYLIOLOGIEV.ZM ANTWERPEN -U (vzw) "^ DE 2EF tsociattofl balg*

Nadere informatie

WERKGROEP GEOLOGIE, DETERMINATIEBIJEENKOMST 25 NOV 2005: KLEINE TWEEKLEPPIGEN VAN DE ZEEUWSE STRANDEN EN ZEEGATEN.

WERKGROEP GEOLOGIE, DETERMINATIEBIJEENKOMST 25 NOV 2005: KLEINE TWEEKLEPPIGEN VAN DE ZEEUWSE STRANDEN EN ZEEGATEN. WERKGROEP GEOLOGIE, DETERMINATIEBIJEENKOMST 25 NOV 2005: KLEINE TWEEKLEPPIGEN VAN DE ZEEUWSE STRANDEN EN ZEEGATEN. Presentatie: George Simons en Harry Raad --------------------------------------------------------------

Nadere informatie

IMARES Wageningen UR (IMARES - Institute for Marine Resources & Ecosystem Studies)

IMARES Wageningen UR (IMARES - Institute for Marine Resources & Ecosystem Studies) Het bestand aan commercieel belangrijke schelpdiersoorten in de Nederlandse kustwateren in 2013 P.C. Goudswaard, K.J. Perdon, J. Jol, M. van Asch & K. Troost. Rapport nummer: C133/13 IMARES Wageningen

Nadere informatie

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken.

Kreeftachtigen hebben meestal kleine ogen, waar ze maar weinig mee zien. Ze kunnen wel bijzonder goed ruiken. Kreeftachtigen Er zijn veel verschillende soorten kreeftachtigen. Van ieder soort leven er vaak zeer grote aantallen in zee. Kreeftachtigen zijn bijvoorbeeld de roeipootkreeftjes, de zeepissebedden en

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

Fossielen uit Cadzand

Fossielen uit Cadzand Fossielen uit Cadzand In juli / augustus 2009 is op het strand van Cadzand (tussen het Zwin en Cadzand bad) actief naar fossielen gezocht. Figuur 3: Het visueel afzoeken van de kustlijn Figuur 1: De ligging

Nadere informatie

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 Inhoudsopgave Pagina: 1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 3.1. 9 september: Huisduinen, Donkere Duinen 4 3.2. 20 september: Donkere Duinen 5 3.3. 27

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 biologie CSE GL en TL Bijlage met informatie. 913-0191-a-GT-1-b De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met

Nadere informatie

-134- VONDSTEN AAN DE MONDING VAN "HET ZWIN" BIJ CADZAND (ZEEUWS VLAANDEREN - R. H. de Bruyne.

-134- VONDSTEN AAN DE MONDING VAN HET ZWIN BIJ CADZAND (ZEEUWS VLAANDEREN - R. H. de Bruyne. -4- VONDSTEN AAN DE MONDING VAN "HET ZWIN" BIJ CADZAND (ZEEUWS VLAANDEREN - R. H. de Bruyne. Het strand tussen Cadzand-Bad en Knokke (België) staat al heel lang in de belangstelling van allerlei "strandjutters".

Nadere informatie

Inlichtingen. Mevr. E. L«clercq. Telefoon : nr 11

Inlichtingen. Mevr. E. L«clercq. Telefoon : nr 11 VERENIGING VOOR CONCHYuiOuOGIE EN MALACOLOGIE GÜ ANTWERPEN AANGESLOTEN BIJ HET KONTAKTKOMITIE VAN OE KRINGEN VOOR NATUURSTUDIE EN NATUURBESCHÊRHING IN HET ANTWERPSE Redactie: A.rtoine Veraycken Inlichtingen.

Nadere informatie

sa sa sa BIJDRAGE TOT DEKENNIS VAN DE EEMVORMING

sa sa sa BIJDRAGE TOT DEKENNIS VAN DE EEMVORMING us si sa sa sa sa s] sa DE LEVENDE NATUUR hun prooi resp. de Bastaardrupsendoder en de Kleine rupsendoder kunnen noemen. Die beide laatste zijn zeer gemakkelijk van de Grote rupsendoder en ook onderling

Nadere informatie

De Waddenzee - Informatie

De Waddenzee - Informatie De Waddenzee - Informatie Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. Informatie 1 De Waddenzee R

Nadere informatie

Productboekje. Oesters, fruits de mer, mosselen, lamsoor en zeekraal

Productboekje. Oesters, fruits de mer, mosselen, lamsoor en zeekraal Productboekje Oesters, fruits de mer, mosselen, lamsoor en zeekraal esters Fine de Bretagne Bretagne, Frankrijk Deze dichte oester heeft een mooie, witte schelp. De Fine de Bretagne smaakt licht ziltig.

Nadere informatie

Informatie over de zee en de natuur

Informatie over de zee en de natuur Informatie over de zee en de natuur in en rond onze groepsaccomodatie Cadzandië 1 Maatschappelijke zetel : Idee Kids vzw Zwaantjesstraat 33 9090 Melle België De zee... 3 Algemene informatie... 3 Hoe komt

Nadere informatie

jaren op mijn verlanglijstje en er waren genoeg redenen om voor Ierland te kiezen. Ik Galway) en een week in Baltimore (County Cork).

jaren op mijn verlanglijstje en er waren genoeg redenen om voor Ierland te kiezen. Ik Galway) en een week in Baltimore (County Cork). 103 Corresp.-bladNed. Malac. Ver., No. 310 (September 1999) 103 Ierland, veel stranden, relatiefweinigsoorten door E. Veldhuis 1998 werd het jaar van de eilanden. Na een bezoek aan Cyprus in het voorjaar

Nadere informatie

DE WERKGROEP HET GENOOTSCHAP COLOFON

DE WERKGROEP HET GENOOTSCHAP COLOFON DE WERKGROEP De werkgroep beijvert zich voor het onder de aandacht brengen van de geologie in brede zin, met speciale aandacht voor die van Zeeland. Middelen om dit doel te bereiken zijn o.a. het verzorgen

Nadere informatie

De Noordkust van Bretagne

De Noordkust van Bretagne De Noordkust van Bretagne Enige notities voor de (beginnende) verzamelaar J. van der Linden Door de nieuwe vestiging van het Zeebiologisch museum in Scheveningen -dichtbij mijn woning- en door de thans

Nadere informatie

De indeling van het dierenrijk zie je hieronder in de mindmaps van Brent, Guus en Febe!

De indeling van het dierenrijk zie je hieronder in de mindmaps van Brent, Guus en Febe! Deze krant is het overzicht van het dierenrijk zoals we het in klas 6 zagen. Ze werd gemaakt naar aanleiding van de tentoonstelling en de uitstap naar het natuurhistorisch museum van Doornik! De indeling

Nadere informatie

en 13-9 massaal aan gespoeld resp. Halve Maan en Mariakerke

en 13-9 massaal aan gespoeld resp. Halve Maan en Mariakerke - 3- l!it HET N A T U U R H I S T O R I S C H A R C H I E F E. E n e m a n Dit jaar wordt deze aflevering drastisch ingekort en beperk ik mij tot het vermelden van waarnemingen van minder geziene of gekende

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken.

Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. De Waddenzee Lees eerst informatie 1 tot en met 7 en beantwoord dan vraag 40 tot en met 52. Bij het beantwoorden van die vragen kun je de informatie gebruiken. 2p 40 In de informatie worden biotische en

Nadere informatie

Een test van een videotechniek als quick scan methode om benthos te inventariseren K. Didderen S. Bouma W. Lengkeek

Een test van een videotechniek als quick scan methode om benthos te inventariseren K. Didderen S. Bouma W. Lengkeek Onderwater videobeelden van de zeebodem ten noorden van Ameland Een test van een videotechniek als quick scan methode om benthos te inventariseren K. Didderen S. Bouma W. Lengkeek Onderwater videobeelden

Nadere informatie

VOLUTA WERKGROEP GEOLOGIE KONINKLIJK ZEEUWSCH GENOOTSCHAP DER WETENSCHAPPEN

VOLUTA WERKGROEP GEOLOGIE KONINKLIJK ZEEUWSCH GENOOTSCHAP DER WETENSCHAPPEN WERKGROEP GEOLOGIE KONINKLIJK ZEEUWSCH GENOOTSCHAP DER WETENSCHAPPEN VOLUTA DE WERKGROEP De werkgroep beijvert zich voor het onder de aandacht brengen van de geologie in brede zin, met speciale aandacht

Nadere informatie

Amerikaanse zwaardschede, e n s is d i r e c t u s (c o n r a d, 1843) een nieuwe soort voor de Noordzee

Amerikaanse zwaardschede, e n s is d i r e c t u s (c o n r a d, 1843) een nieuwe soort voor de Noordzee Amerikaanse zwaardschede, e n s is d i r e c t u s (c o n r a d, 1843) een nieuwe soort voor de Noordzee j. Goud Afb. 1 Ensis directus (Conrad, 1843), de Amerikaanse zwaardschede. Twee exemplaren van Am

Nadere informatie

Kleur en fleur op het strand

Kleur en fleur op het strand Kleur en fleur op het strand Nancy Fockedey Het is een fenomeen dat enkel voorkomt aan onze kust. Op geen enkel strand in de buurlanden zijn ze te vinden: de strandwinkeltjes waar kinderen bij zonnig zomerweer

Nadere informatie

nieuwe mariene soorten in Nederland - 2007

nieuwe mariene soorten in Nederland - 2007 nieuwe mariene soorten in Nederland - 2007 door: Godfried van Moorsel, ecosub met bijdragen van: Marco Faasse & Marianne Ligthart Herre Stegenga: wieren Peter van Bragt notulen Marien Biodiversiteitoverleg

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

Rapportage in het kader van het Biologisch Monitoring Programma. E.B.M. Brummelhuis, W. Sistermans & E.C. Stikvoort

Rapportage in het kader van het Biologisch Monitoring Programma. E.B.M. Brummelhuis, W. Sistermans & E.C. Stikvoort I I I Rapportage in het kader van het Biologisch Monitoring Programma -. E.B.M. Brummelhuis, W. Sistermans & E.C. Stikvoort I I- - Konlnktljke Nederlandse Akademle van Wetenschappen NEDERLANDS INSTITUUT

Nadere informatie

Schaal- en schelpdieren. Waar gaat deze kaart over? Garnalen. Wat wordt er van jou verwacht? Schelpdieren

Schaal- en schelpdieren. Waar gaat deze kaart over? Garnalen. Wat wordt er van jou verwacht? Schelpdieren Waar gaat deze kaart over? Deze kaart gaat over schaal- en schelpdieren. We behandelen drie soorten garnalen en mosselen. Je leert hoe deze garnalen en mosselen eruit zien en waar ze leven. Ook leer je

Nadere informatie

CARRABELLA NAAR MANATEE SPRINGS S.P., 2 FEBRUARI

CARRABELLA NAAR MANATEE SPRINGS S.P., 2 FEBRUARI CARRABELLA NAAR MANATEE SPRINGS S.P., 2 FEBRUARI CARRABELLA NAAR MANATEE SPRINGS S.P., 2 FEBRUARI De rit van Carrabella naar Manatee Springs State Park is erg mooi. Veel naaldbossen, grotendeels nieuw

Nadere informatie

IMARES Wageningen UR. Zwarte zee-eenden bij Texel, een reactie op overvloedig voorkomen van Ensis?

IMARES Wageningen UR. Zwarte zee-eenden bij Texel, een reactie op overvloedig voorkomen van Ensis? Zwarte zee-eenden bij Texel, een reactie op overvloedig voorkomen van Ensis? Mardik Leopold, Margriet van Asch, Elze Dijkman, Kees Goudswaard, Sander Lagerveld & Hans Verdaat (IMARES), Kees Camphuysen

Nadere informatie

Over haaien, vissen en bruinvissen. Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen.

Over haaien, vissen en bruinvissen. Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen. VO Werkblad Doel: Leerlingen ontdekken het verschil tussen hondshaaien, bruinvissen en vissen. Materialen: - Werkblad 3: - Potlood - Filmpjes: Dolfijnen, bruinvissen en vissen. De filmpjes zijn te vinden

Nadere informatie

[datum woensdag 15 april, auteur Guido Keijl, gepubliceerd op www.walvisstrandingen.nl]

[datum woensdag 15 april, auteur Guido Keijl, gepubliceerd op www.walvisstrandingen.nl] Jaaroverzicht walvisstrandingen 2014 [datum woensdag 15 april, auteur Guido Keijl, gepubliceerd op www.walvisstrandingen.nl] Het totale aantal aangespoelde walvissen in 2014 is wat lager uitgekomen dan

Nadere informatie

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord

Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord Sedimentatie in Harderwijker Bocht ten gevolge van de strekdam bij Strand Horst Noord In het gebied tussen de strekdammen bij Strand Horst Noord en de bebouwing van Harderwijk ligt een klein natuurgebied

Nadere informatie

DE BRUINVIS. Kleinste walvisachtige van ons grootste natuurgebied, de Noordzee

DE BRUINVIS. Kleinste walvisachtige van ons grootste natuurgebied, de Noordzee DE BRUINVIS Kleinste walvisachtige van ons grootste natuurgebied, de Noordzee Bruinvis paspoort Lengte Gewicht Leeftijd Groepsgrootte 1-10 Voedsel vrouw ± 1,60 m man ± 1,45 m vrouw ± 60 kg man ± 50 kg

Nadere informatie

Bladluis. Nieuwsbrief van de KNNV Regio Alkmaar. zesde jaargang, nummer 1, maart 2015

Bladluis. Nieuwsbrief van de KNNV Regio Alkmaar. zesde jaargang, nummer 1, maart 2015 Bladluis Nieuwsbrief van de KNNV Regio Alkmaar zesde jaargang, nummer 1, maart 2015 -------------------------------------------------------------------- Kom naar de algemene ledenvergadering! Hoe staat

Nadere informatie

Mascha Pijnenborg. Naast een nieuwe outfit, hoort daar ook een natuurlijk ook nieuwe fiets bij. Deze fiets kon ik begin januari op gaan halen!

Mascha Pijnenborg. Naast een nieuwe outfit, hoort daar ook een natuurlijk ook nieuwe fiets bij. Deze fiets kon ik begin januari op gaan halen! Nieuwsbrief Mascha Pijnenborg Uitgave 1, 2011 Nieuw jaar, nieuwe ploeg, nieuwe fiets Een nieuw jaar is begonnen! Mijn oude ploeg bestaat nu écht niet meer en ik start nu officieel bij het nieuwe Dolmans

Nadere informatie

Inleiding: Duik op Aruba:

Inleiding: Duik op Aruba: Maarten Janse Duikteam Zeeland 1* duik opleiding maart-oktober 2007 Inleiding: In dit verslag zal er ingegaan worden op de biologische kant van de duiken die ik tot nu toe heb gemaakt omdat er elke duik

Nadere informatie

Boring 22W0351 Oostende Earth Explorer

Boring 22W0351 Oostende Earth Explorer Boring 22W0351 Oostende Earth Explorer 022W0351 boring Oostende Earth Explorer 2008 1. Algemene gegevens Plaats : Oostende Fortstraat 128b Doel : plaatsen seismometer Diepte : 307,2 m Datum : 27 maart

Nadere informatie

Dagje naar zee. Yosei

Dagje naar zee. Yosei Zandvoort We gingen met school een schoolreisje doen. We gingen naar Zandvoort met de bus. Het was een uur rijden. Kwart over tien eindelijk we zijn er. Toen ging ik met mijn groepje opdrachten doen. Het

Nadere informatie

Tussenresultaten De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud

Tussenresultaten De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud Tussenresultaten 2011-2015 De Zandmotor: Aanjager van innovatief kustonderhoud De Zandmotor In 2011 is voor de kust van Ter Heijde en Kijkduin De Zandmotor aangelegd: een grote kunstmatige zandbank in

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE

Lesbrief BIJZONDERE SCHATTEN OPDRACHT 1 - SCHATGRAVEN IN DE NOORDZEE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO BIJZONDERE SCHATTEN De haven van Rotterdam wordt te klein. Voor de in- en uitvoer van goederen is meer ruimte nodig in de haven. Daarom komt er een uitbreiding

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

Kleine beestjes Tijdstip: Deze activiteit kan in de lente, zomer of herfst en door alle groepen gedaan worden.

Kleine beestjes Tijdstip: Deze activiteit kan in de lente, zomer of herfst en door alle groepen gedaan worden. KB0 Tijdsinvestering: 60 minuten Kleine beestjes Tijdstip: Deze activiteit kan in de lente, zomer of herfst en door alle groepen gedaan worden. 1. Inleiding Kleine beestjes vinden kun je overal en in elk

Nadere informatie

Voordelta Een bijzondere zee

Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Voordelta Een bijzondere zee Wist je dat de Voordelta, de zee voor de Zeeuwse en Zuid-Hollandse eilanden, een bijzonder natuurgebied is? Terwijl je geniet op het strand, gaan

Nadere informatie

Land van wind en water

Land van wind en water Land van wind en water Groep 5 en 6 Leerkrachtenhandleiding Bezoekerscentrum De Kennemerduinen: Zeeweg 12 2051 EC Overveen Tel: 023-54 11 123 Mail: info@np-zuidkennemerland.nl Website: www.np-zuidkennemerland.nl

Nadere informatie

CALIFORNISCHE ZEELEEUW

CALIFORNISCHE ZEELEEUW CALIFORNISCHE ZEELEEUW Zwemmende acrobaat De Californische zeeleeuw is een van de meest elegante waterdieren die er bestaan. Met snelheden van wel 40 kilometer per uur schieten ze als een pijl door het

Nadere informatie

Eindexamen biologie pilot vwo I

Eindexamen biologie pilot vwo I Nonnetjes Op het strand langs de Noordzee en de Waddenzee kun je veel schelpen vinden van nonnetjes. Voor schelpenverzamelaars zijn ze interessant omdat ze in zoveel kleuren voorkomen: van rood, oranje

Nadere informatie

in zuidelijk Flevoland:

in zuidelijk Flevoland: AFZETTINGEN WTKG 31 (4), 2010 87 Het Eemi in zuidelijk Flevoland: bekk Amersfoort Wesselingh Frank+P. In kader e Philip+W. e foort kilogram in vrijwel aan de & Tom is op 26 * juni 2006 sedimt ctrum (figuur

Nadere informatie

van de Griekse eilanden

van de Griekse eilanden Praktische gids voor schelpenzoekers schelpen van de Griekse eilanden Met extra informatie over vindplaatsen op Lesbos Jan Jan Veltkamp Veltkamp en en Sylvia Silvia van van Leeuwen Leeuwen 2 Colofon auteurs

Nadere informatie

Effecten van menselijk gebruik op mariene weekdieren in Nederland

Effecten van menselijk gebruik op mariene weekdieren in Nederland Achtergrondrapport Effecten van menselijk gebruik op mariene weekdieren in Nederland 2013 Godfried van Moorsel & Sylvia van Leeuwen ECOSUB & STICHTING ANEMOON 1 Documenttype: Titel: Auteurs: Achtergrondrapport

Nadere informatie

Le tour du Mont Ventoux 2014

Le tour du Mont Ventoux 2014 Le tour du Mont Ventoux 2014 Geen berg zo hoog of... deel 2 waar gaan we heen? 16 december 2013 Fietstocht Mont Ventoux, Pagina 1 Waar ben ik aan begonnen...? Nou, om eerlijk te zijn weet ik dat wel. Maar

Nadere informatie

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ...

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ... Naam: DE WATERSNOOD- RAMP Het is 31 januari 1953. Het stormde vreselijk In Zeeland. Toch waren de meeste mensen gewoon rustig naar bed gegaan. Zij werden in hun slaap overvallen door een zware stormvloed.

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz.

Inhoud. Inleiding blz. 3. Wat is een fossiel? blz. 4. Hoe fossielen ontstaan blz. 5. Fossielen van zacht weefsel blz. 6. Zeedieren blz. Door: Oscar Zuethoff Groep 6b - Meneer Jos & Ingrid Februari 2008 Inhoud Inleiding blz. 3 Wat is een fossiel? blz. 4 Hoe fossielen ontstaan blz. 5 Fossielen van zacht weefsel blz. 6 Zeedieren blz. 7 De

Nadere informatie

HET ZEEPAARD 76(3/4) JUBILEUMNUMMER

HET ZEEPAARD 76(3/4) JUBILEUMNUMMER 1. iss HET ZEEPAARD 76(3/4) JUBILEUMNUMMER 1940-1944 1945-1947 1948-1949 1950-1967 1968-1984 1985-1988 1989-1999 2000-2013 STRANDWERKGEMEENSCHAP ISSN 0926-3497 85 INHOUD JAARGANG 76, NUMMER 3/4: JUBILEUMNUMMER

Nadere informatie

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten

Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Wageningen IMARES Risico inventarisatie schelpdier transporten Edwin Foekema Themadag werkgroep exoten NecoV Wageningen, 13 december 2007 Project-team IMARES Yerseke: Jeroen Wijsman, Aad Smaal TNO-IMARES

Nadere informatie

LEVENSGESCHIEDENIS VAN DE NOORDKROMP ARCTICA ISLANDICA (L.)

LEVENSGESCHIEDENIS VAN DE NOORDKROMP ARCTICA ISLANDICA (L.) LEVENSGESCHIEDENIS VAN DE NOORDKROMP ARCTICA ISLANDICA (L.) door W. Faber De noordkromp, Arctica islandica (L., 1767) is een opvallende schelp door zijn omvang en gewicht. Hij is voorts de enige overgebleven

Nadere informatie

Mul Mul wordt het hele jaar door in de Noordzee gevangen, maar is in de zomer op zijn best. Wordt ook wel koningspoon genoemd, maar is geen familie van de poon. Het visvlees is stevig en een beetje zoet

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

ONDERWERPEN jaar(nr): pag

ONDERWERPEN jaar(nr): pag ONDERWERPEN jaar(nr): pag REDACTIONEEL: Harry Raad 1(1): 2 EERSTE NUMMER PROGRAMMA: Riaan Rijken 1(1): 4 HET PROGRAMMA VOOR DE 2e HELFT VAN 1995 GRITFABRIEK: Tiny Koolen 1(1): 5 GRAVEN IN DE TIJD POSTER:

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui.

Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. KB2 Tijdsinvestering: 45 minuten Regenwormen Tijdstip: in september, oktober en november, na een regenbui. 1. Inleiding Een mol eet per jaar wel 50 kg wormen. Dat is veel, maar als je bedenkt dat in je

Nadere informatie

Strandvogels in de kijker Jan Seys communicatieverantwoordelijke Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ)

Strandvogels in de kijker Jan Seys communicatieverantwoordelijke Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) Strandvogels in de kijker Jan Seys communicatieverantwoordelijke Vlaams Instituut voor de Zee (VLIZ) Doelstelling = Herkennen & begrijpen vogels (& vogelsporen) op het strand Indeling/opbouw STRANDVOGELS

Nadere informatie

DE WERKGROEP HET GENOOTSCHAP COLOFON

DE WERKGROEP HET GENOOTSCHAP COLOFON DE WERKGROEP De werkgroep beijvert zich voor het onder de aandacht brengen van de geologie in brede zin, met speciale aandacht voor die van Zeeland. Middelen om dit doel te bereiken zijn o.a. het verzorgen

Nadere informatie

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal

Planten en dieren in de duinen. Interactief verhaal Interactief verhaal Doel: Leerlingen kennen na de les een aantal belangrijke eigenschappen van planten en dieren. Konijnen leven, hazen niet. Konijnen zijn sprinters, hazen zijn lange afstand renners.

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

wat vind jij? Schelpen Van mossel tot alikruik. Leer alles over schelpen > 05 Doggersbank

wat vind jij? Schelpen Van mossel tot alikruik. Leer alles over schelpen > 05 Doggersbank DOGGERSBANK NOORDKROMP- GEBIED GASFONTEINEN CENTRALE OESTERGRONDEN wat vind jij? Resultaten Wat vonden jullie in 2008 allemaal langs de kust? > 07 Beschermde gebieden Mee op zee Ontdek wat deze 10 gebieden

Nadere informatie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie Les met werkblad - topografie Doel: De leerlingen kennen na afloop de namen van de waddeneilanden en de volgorde waarin ze liggen. Ze kunnen enkele belangrijke plaatsen rond het waddengebied aanwijzen

Nadere informatie

HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 4)

HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 4) HET HERKENNEN VAN GROTE MEEUWEN (DEEL 4) Bram Rijksen In de voorgaande delen is ingegaan op specifieke leeftijdskenmerken en het verschijnsel rui bij grote meeuwen. In het derde deel is aangegeven hoe

Nadere informatie

Dit document vormt slechts een documentatiehulpmiddel en verschijnt buiten de verantwoordelijkheid van de instellingen

Dit document vormt slechts een documentatiehulpmiddel en verschijnt buiten de verantwoordelijkheid van de instellingen 2008R1251 NL 03.02.2014 007.001 1 Dit document vormt slechts een documentatiehulpmiddel en verschijnt buiten de verantwoordelijkheid van de instellingen B VERORDENING (EG) Nr. 1251/2008 VAN DE COMMISSIE

Nadere informatie