BULLETIN CULTUUR & SCHOOL # 39

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "BULLETIN CULTUUR & SCHOOL # 39"

Transcriptie

1 illustratie: Jeroen de Leijer 24 Contactpersonen BULLETIN CULTUUR & SCHOOL # 39 OKTOBER artikeltitel CATEGORIE CONTACTPERSONEN CULTUUR EN SCHOOL BIJ U IN DE BUURT Wilt u meer weten over de diverse activiteiten die bij u in de buurt worden ondernomen in het kader van het project Cultuur en School, dan kunt u contact opnemen met één van de volgende personen. Zij kunnen u naar de juiste instanties doorverwijzen. Voor algemene informatie kunt u bellen met het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, directie kunsten, Astrid Schulting, T HET NOORDEN PROVINCIE DRENTHE Sebastiaan Vos T PROVINCIE FRYSLAN Mark Stuijt T Lamijne Plat T PROVINCIE GRONINGEN Francisca Martens T groningen.nl GEMEENTE EMMEN Frans Meerhoff T GEMEENTE GRONINGEN Douwe Zeldenrust T groningen.nl GEMEENTE LEEUWARDEN Luciënne Ooijman T HET ZUIDEN PROVINCIE LIMBURG Jos Stalmeijer T PROVINCIE NOORD-BRABANT Jeroen Mulder T PROVINCIE ZEELAND Nathalie Jansen T Jan Leendert Verduijn T GEMEENTE BREDA Max van Alphen T GEMEENTE S-HERTOGENBOSCH Rogier Gerritsen T GEMEENTE EINDHOVEN Hanneke Wiersma T GEMEENTE HEERLEN Marie-José van der Weerden T heerlen.nl GEMEENTE MAASTRICHT Paul Lambrechts T maastricht.nl Jan Bessems T GEMEENTE TILBURG Edwin Koole T HET WESTEN PROVINCIE NOORD-HOLLAND Ellen Koning T PROVINCIE ZUID-HOLLAND Linde Gispen Gert Jan Bots T GEMEENTE ALKMAAR Rob Bangert T GEMEENTE DELFT Josephine Busch T GEMEENTE DORDRECHT Herman Aberson T GEMEENTE HAARLEM Noortje Benne T GEMEENTE HAARLEMMERMEER Liesbeth Staal T GEMEENTE LEIDEN Megchel van Es T GEMEENTE ZAANSTAD Karin Schuurman T Robert Oosterhuis T GEMEENTE ZOETERMEER Marjo Worms T HET OOSTEN PROVINCIE GELDERLAND Patricia van der Haak T gelderland.nl PROVINCIE OVERIJSSEL Rianne Brouwers Eenheid Zorg en Cultuur T GEMEENTE APELDOORN Miranda van Drie T GEMEENTE ARNHEM Annemieke Vervoort Afdeling CEWES T arnhem.nl GEMEENTE ENSCHEDE Irmgard Klaas T GEMEENTE HENGELO Klaske Buis T GEMEENTE NIJMEGEN Yvonne Lindsen T GEMEENTE ZWOLLE Ruth Prummel T GEMEENTE EDE Rita Landaal T rita.landaal HET MIDDEN PROVINCIE FLEVOLAND Charlotte Leech T evoland.nl PROVINCIE UTRECHT Mirjam Cloo T GEMEENTE ALMERE Saskia de Werdt T GEMEENTE AMERSFOORT Charles Rijsbosch T GEMEENTE UTRECHT Liesbeth van Droffelaar T AMSTERDAM GEMEENTE AMSTERDAM Nico van Rossen T amsterdam.nl DEN HAAG GEMEENTE DEN HAAG Diane Scheenstra T ocw.denhaag.nl ROTTERDAM GEMEENTE ROTTERDAM Sara van Eijk T Acht jongeren blikken terug op CKV

2 2 Colofon 3 Inhoud GRATIS ABONNEMENT Voor een gratis abonnement op Bulletin Cultuur & School: kies Tijdschriften > Bulletin C&S > Aanvraag Bulletin Cultuur & School Opgeven Katern Primair Onderwijs: onder vermelding van adres en telefoonnummer HET PROJECT CULTUUR EN SCHOOL Cultuur en School wil de samenwerking tussen culturele instellingen en scholen op het gebied van cultuureducatie een fl inke impuls geven. Cultuur en School beoogt: leerlingen in contact te brengen met verschillende cultuuruitingen; scholen te stimuleren meer gebruik te maken van hun culturele omgeving; cultuur ook een plaats te geven in andere vakken dan de kunstvakken, zoals in geschiedenis, techniek en de talen; culturele instellingen te stimuleren hun aanbod beter af te stemmen op de behoeften uit het onderwijs. Bulletin Cultuur & School oktober 2005, jaargang 8, nummer 39 Bulletin Cultuur & School wordt eens per twee maanden uitgegeven door Cultuurnetwerk Nederland op initiatief van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in het kader van het project Cultuur en School. Het Katern Primair Onderwijs wordt drie keer per jaar meegestuurd aan de doelgroep, samen met het Bulletin Cultuur & School. Hoofdredactie Marthe Bauwens Eindredactie Maaike Severijnen Als u teksten uit deze uitgave wilt overnemen, neem dan contact op met de redactie van Bulletin Cultuur & School. Redactiesecretariaat Cultuurnetwerk Nederland T F Aan dit nummer werkten mee Anja Geldermans, Heleen de Groot (Katern), Linda Huijsmans, Rita Kohnstamm, Dieuwertje Komen (Bulletin en Katern), Jeroen de Leijer, Josefi ene Poll (Katern), Bea Ros, Maaike Severijnen, Anita Twaalfhoven. Informantennetwerk De redactie van Bulletin Cultuur & School wordt door een informantennetwerk op de hoogte gehouden van ontwikkelingen in de culturele sector en in het onderwijs. Dit netwerk bestaat uit mensen uit diverse doelgroepen, verspreid over het hele land. Mocht u zelf een interessant onderwerp weten voor het blad, dan kunt u zich wenden tot de hoofdredacteur. Aanduiding Op verzoek van verschillende docenten staat in de inhoudsopgave achter elk artikel voor welke doelgroep in het onderwijs het artikel speciaal van belang is. PO staat daarbij voor primair onderwijs, VO voor voortgezet onderwijs, BVE voor de Beroeps- en Volwasseneneducatie en AO voor alle typen onderwijs (inclusief bijvoorbeeld PABO). Voor culturele instellingen is dit onderscheid niet gemaakt, omdat in principe alle artikelen voor hen interessant kunnen zijn. Ontwerp en opmaak Kummer & Herrman, Utrecht Druk Libertas, Bunnik pagina 4 pagina TALENTENJACHT OM MENSEN SAMEN TE BRENGEN Mundial Talents, de talentenjacht voor ROC-studenten blijkt een groot succes. Vijftien ROC s zullen volgend jaar waarschijnlijk meedoen aan de voorrondes. Het blijkt een goede manier om respect voor elkaars culturele achtergronden te creëren. [BVE] CROSS-OVERS BIJ CKV1 Hoewel het een goede aansluiting zou zijn bij de huidige jongerencultuur, vinden scholen het dikwijls moeilijk om vakoverstijgend of multidisciplinair te werken. Culturele instellingen kunnen hen daarbij helpen. [VO] CULTUUREDUCATIE VOLGENS... CINEKID Het fi lmfestival van Cinekid is bekend, maar de organisatie heeft ook nog veel te bieden op het gebied van televisie en nieuwe media. [AO] COVERSTORY JONGEREN GEVEN HUN MENING OVER CKV Acht jongeren blikken terug op het vak CKV. De ervaringen zijn wisselend. Dit blijkt onder meer uit het onderzoek dat Laurien Vogelaar deed naar de mening van jongeren over het vak CKV. [VO] PROPOSO GEEFT MUZIEKONDERWIJS FLINKE IMPULS Na jarenlange klachten over de kwaliteit van het muziekonderwijs in het primair onderwijs lijkt het tij nu defi nitief gekeerd. [PO] COLUMN IEDER Z N VAK Rita Kohnstamm roept culturele instellingen op om tegen het overheidsbeleid in door te gaan met het verzinnen van inspirerende lespakketten die ook voor de leerkrachten cultureel verrijkend zijn. [PO] DITJES EN DATJES Weetjes voor en door de lezer [AO] MEER INFORMATIE? ISSN nummer CONTACTPERSONEN CULTUUR EN SCHOOL pagina 12 Foto Cover: CKV-leerlingen van het Theresia-lyceum te Tilburg tijdens de tentoonstelling Space, over moderne kunst in de oude AABE-textielfabriek. (foto: Dieuwertje Komen)

3 tekst: Bea Ros 4 5 Talentenjacht om mensen samen te brengen Kleurrijk, multicultureel en kansen voor iedereen. Dat is het concept achter Mundial Productions (MP). Behalve een jaarlijks spetterend festival heeft MP ook voor het onderwijs het nodige in petto. Zoals Mundial Talents, een talentenjacht voor studenten van ROC s. Goed voor roem zonder grenzen. MC Sulex tijdens de fi nale van Mundial Talents. (foto: Dolph Cantrijn) Soms verandert Suleiman van der Straaten in MC Sulex. De bedaarde mbo-student Marketing & Communicatie van ROC Da Vinci in Dordrecht wordt dan een rapper die met zelfgeschreven teksten een swingende mix van house/ urban en UK underground op de planken brengt. Mijn muziek is echt om op te dansen, zegt hij zelf. Maar ik heb ook een boodschap. Mijn teksten gaan over onderdrukking en over respect voor elkaar. Suleiman deed afgelopen juni mee aan Mundial Talents, een door MP georganiseerde talentenjacht voor en door ROC-studenten. Sterker nog, Suleiman won. Zijn prijs is een optreden in Barcelona half september. ROC-PODIUM MP, opgericht in 1997, is een organisatie die creativiteit en maatschappelijke betrokkenheid combineert. Ze werkt vanuit de Millenniumdoelstellingen van de Verenigde Naties (rondom armoede, milieu en ontwikkelingssamenwerking) en ziet onder meer cultuur als motor om de wereld te veranderen en te verbeteren. Immers, cultuur brengt mensen samen en doet grenzen vervagen. Vanuit deze doelstelling richt MP zich nadrukkelijk ook op het onderwijs. Voor het basis- en speciaal onderwijs is er Mundial in de klas. Verder is er het uitwisselingsprogramma Mundial Exchange en Mundial Talents, de talentenjacht voor ROC-studenten. De laatste ontstond vijf jaar geleden door samenwerking tussen MP en ROC Midden-Brabant. Wij wilden onze naam verbinden aan een podium waar ook onze studenten iets met hun talenten konden doen, vertelt Jan van Esch van ROC Midden-Brabant. Zo kwam er een ROCpodium tijdens het Festival Mundial, het jaarlijkse wereldmuziek- en cultuurfestival van Mundial Productions. Het eerste jaar stonden op dat podium studenten van wie we wisten dat ze in hun vrije tijd iets met muziek of theater deden. Het tweede jaar al kregen we vragen van andere studenten of ze ook mee mochten doen. Toen moesten we gaan selecteren en ontstond het idee voor een talentenjacht, licht Van Esch toe. Inmiddels is deze Brabantse talentenjacht uitgegroeid tot een landelijke. In 2004 deden vijf, en in 2005 negen ROC s mee aan wat nu Mundial Talents ROCk your World heet. Naar verwachting zijn dat er volgend jaar vijftien. Het principe is simpel: elk ROC organiseert zijn eigen voorrondes. Een medewerker van MP zit in de jury van deze voorrondes. Per ROC gaat één winnaar door naar de fi nale ROC s kenmerken zich door een verscheidenheid aan culturen van studenten. De talentendag bevordert wederzijds respect voor elkaars culturele achtergrond. Lia Jansen, medewerker Mundial Productions Veel van onze studenten zijn verbaal niet sterk, maar muzikaal wel. Die zie je tijdens zo n talentenjacht opeens vol vertrouwen op het podium staan. Docent Jan van Esch van ROC Midden-Brabant tijdens het Festival Mundial. Er is ruimte voor muzikale, dansante en theatrale optredens, al overheerst in praktijk de muziek. VOL VERTROUWEN De ROC s zijn een welkome partner, zegt MP-medewerker Lia Jansen. ROC s kenmerken zich door een verscheidenheid aan culturen van studenten. Tijdens de talentenwedstrijd brengen zij hun talent en cultuur tot uiting. De talentendag bevordert zo wederzijds respect voor elkaars culturele achtergrond. Jongeren mogen hun eigen culturele achtergrond laten zien en kunnen er trots op zijn. Omgekeerd sluit de fi losofi e van Mundial Productions goed aan bij die van de ROC s. Studenten hebben meer competenties dan in het onderwijs naar boven komen, zegt Van Esch. Veel van onze studenten zijn bijvoorbeeld verbaal niet sterk, maar muzikaal wel. Die zie je tijdens zo n talentenjacht opeens vol vertrouwen op het podium staan. Ook het ROC Da Vinci in Dordrecht, dit jaar voor het eerst van de partij bij Mundial Talents, wil jongeren uitdagen hun talenten in brede zin te ontwikkelen. Jongeren moeten ontdekken wat ze kunnen en waar ze goed in zijn, licht docent Peter van den Nieuwendijk toe. Tijdens zo n talentenjacht ontdek je andere talenten dan in de klas. Een ogenschijnlijk stille jongen blijkt opeens onvermoede talenten te hebben. Suleiman is daar een mooi voorbeeld van. EXTRA DIMENSIE Elk ROC mag zelf weten hoe ze de voorrondes organiseert. ROC Midden-Nederland houdt al vier jaar, met hulp van de Kunstbende, een eigen talentenjacht, maar kon deze dit jaar moeiteloos invoegen bij Mundial Talents. In principe probeert deze school ROC-breed deelnemers te werven, maar in praktijk valt dat nog niet mee. We hebben leerlingen, verdeeld over heel veel locaties. Mijn streven was om op tien locaties voorrondes te houden, dat zijn er zeven geworden, vertelt docent Eveline Baud. Tijdens deze voorrondes worden deelnemers geselecteerd voor de eigen fi nale in concertzaal Tivoli in Utrecht. Aanvankelijk gold: één winnaar per locatie. Maar dat hebben we veranderd, omdat we dat oneerlijk vonden, vertelt Baud. Als op een locatie weinig concurrentie is, ben je zo door. Nu mag iedereen die goed genoeg bevonden wordt door. In Tivoli kiest een professionele jury een winnaar die vervolgens mee

4 illustratie: Jeroen de Leijer 6 tekst: Anita Twaalfhoven 7 mag doen aan Mundial Talents. ROC Da Vinci organiseerde op elk van de vijf locaties een promo-tour om deelnemers op te trommelen voor de talentenjacht in de Popcentrale in Dordrecht. Dat leverde uiteindelijk elf deelnemers op. Heel veel rap en hiphop, maar ook twee meisjes die a capella zongen en een soort stand-up comedian, vertelt Van den Nieuwendijk. Het Dordtse ROC werkt met eigen onderwijsleerbedrijven waar studenten praktijkervaring opdoen. Van den Nieuwendijk is begeleider van Out of Point Events, waar studenten culturele activiteiten en evenementen voor jongeren organiseren. De talentenjacht was een prachtige opdracht voor hen. Voordeel is dat werving van studenten door studenten beter, directer en laagdrempeliger is. Al viel het nog wel tegen om voldoende deelnemers te vinden die volhouden, vond Van den Nieuwendijk. Dat wordt wel beter, kan zijn Brabantse collega Van Esch hem geruststellen. Na een paar jaar gaat het echt leven. Bij ons is de talentenjacht inmiddels een begrip. Dat vooral studenten van de dagopleiding meedoen en slechts een enkele van de afdeling volwasseneducatie is niet vreemd. Volwassenen hebben nu eenmaal hun eigen leven en minder binding met school. Meedoen aan Mundial Talents geeft de eigen talentenjacht een extra dimensie, vindt Baud. Niet alleen voor de winnaar, maar ook voor overige studenten: We zijn met 35 studenten naar Festival Mundial in Tilburg gegaan, iets waar ze nog nooit van gehoord hadden. Dat heb- ben ze dan toch weer meegepikt. Vanuit Dordrecht gingen zo n zeventig fans mee naar Tilburg. Dat hadden we als docenten nooit voor elkaar gekregen, om zoveel van onze studenten naar zo n festival te laten gaan, aldus Van den Nieuwendijk. Persoonlijk vindt hij dat de aankondiging van de kandidaten tijdens het festival wel wat prominenter had gemogen. Nu werd het een beetje afgeraffeld. ENORME UITDAGING Wat Jansen van MP betreft, mag de samenwerking met de ROC s hechter en inhoudelijker worden om zo waarden als respect en culturele verscheidenheid nog beter uit te dragen. Ze denkt aan het samen ontwikkelen van workshops en lespakketten. Maar dat zijn nu nog maar losse ideeën. Concreter is de uitbreiding van Mundial Talents in (waarschijnlijk) 2006 met Europese partners. Jansen en Van Esch hebben al contacten gelegd met zusterfestivals in Spanje, Frankrijk en Estland. Zo ontstaan mooie kansen voor culturele uitwisselingen en stages. Suleiman van der Straaten kon hier in Barcelona al een voorproefje van nemen. Superspannend, maar een enorme uitdaging!, zegt hij vooraf. Hij is al tien jaar bezig met muziek, puur voor de lol, maar sinds het festival in Tilburg is muziek voor hem een serieuze optie geworden. Voorheen hoefde ik niets te bereiken, dat is nu anders. Ik heb inmiddels een manager. Na Tilburg heb ik nog drie keer opgetreden. Iedereen is superenthousiast. Door zo n festival rol je er gewoon in. Schoolprogramma in Tropenmuseum Junior bij de tentoonstelling Paradijs & Co. (foto: Steef Meyknecht) DE EDUCATIEVE POOT VAN MUNDIAL PRODUCTIONS KENT DRIE PIJLERS: Mundial in de klas: lesmateriaal voor onder-, midden- en bovenbouw van basisen voortgezet onderwijs dat leerlingen laat kennismaken met andere culturen. Respect voor elkaar en een open vizier staan daarin centraal. Hierbij hoort een cultureel aanbod (dans, muziek en acrobatiek) van Mundial on Tour-groepen. Elk jaar staat een ander land en thema in de schijnwerpers. In 2005 zijn dat Brazilië en Onderwijs Wereldwijd. Noesjka van den Heuvel T Mundial Exchange: bedoeld voor uitwisseling van ROC-studenten. Dit programma wordt in de toekomst verder uitgebouwd. Mundial Talents: talentenjacht voor ROCstudenten. MEER INFORMATIE EERDER VERSCHENEN ARTIKELEN OVER BVE-SECTOR IN BULLETIN CULTUUR & SCHOOL: Nummer 34, oktober 2004: Dromen van een plek in de culturele sector. Grote groei in mbo-kunstopleidingen Nummer 30, december 2003: Cultuureducatie in de BVE-sector Nummer 21, februari 2002: Kunst in de kapsalon, de bakkerij en het laboratorium. Een structurele plek voor kunst en cultuur in de BVE-sector Downloaden: > BVE > Tijdschriften > Bulletin C&S > Overzicht artikelen Bulletin Cultuur & School Cross-overs bij CKV1 Scholen hebben moeite met het multidisciplinaire karakter van CKV1. Terwijl in de kunstwereld mengvormen tussen theater, literatuur, fi lm, beeldende kunst of muziek heel gewoon zijn. Die aanpak is belangrijk om de aansluiting te vinden bij de jongeren die opgroeien in een multimediale beeldcultuur. Culturele instellingen kunnen de scholen de hand reiken, want inspirerende voorbeelden zijn er genoeg. Veel scholen hebben moeite om vakoverstijgend en multidisciplinair te werken, zo bleek tijdens een expertmeeting over CKV1 en de podiumkunsten in het voortgezet onderwijs, die op 3 juni plaatsvond in het Theaterinstituut in Amsterdam. De interne organisatie van CKV1 vraagt zoveel aandacht dat docenten vaak niet toekomen aan een vakinhoudelijke uitwisseling. Een deelnemer aan de expertmeeting, CKV-coördinator Bert Veldstra van het Berlage Lyceum in Amsterdam: Wij hebben niet alle kennis in huis en halen de kunstvakdocenten van buitenaf. Maar die zijn niet vaak genoeg aanwezig om samen met de andere docenten een vakoverstijgende aanpak te verzorgen. Niet alleen instellingen werken multidisciplinair, maar ook in de CKV-lesboeken komen de diverse kunstvormen aan de hand van thema s samen aan bod. CKV-coördinator Guus Reith van het Gregorius College Utrecht vindt het werken met thema s in de praktijk niet haalbaar: Je bent bijvoorbeeld bezig met het thema liefde en dan blijkt er geen theatervoorstelling te zijn die in het plaatje past. Hij werkt daarom liever met één kunstvorm en gespecialiseerde docenten. Het persoonlijke enthousiasme van een leerkracht voor één bepaalde kunstvorm is essentieel om ook leerlingen te enthousiasmeren.

5 8 9 Het persoonlijke enthousiasme van een leerkracht voor één bepaalde kunstvorm is essentieel om ook leerlingen te enthousiasmeren. CKV-coördinator Guus Reith van het Gregorius College Utrecht CKV-coördinator Titia Oosterloo van het Wessel Gansfortcollege Groningen beaamt dit. Op kleine schaal lukt het soms verbindingen te leggen, zoals bijvoorbeeld het visueel verbeelden van poëzie. Maar over het algemeen behandelen we disciplines als theater, fi lm of poëzie in afzonderlijke lesblokken. Wilma Smeets, educatiemedewerker bij Toneelgroep Amsterdam, vindt dat jammer. Zo werken CKVdocenten en taaldocenten bijvoorbeeld niet samen, terwijl dat bij theater wél voor de hand ligt. AFTERPARTY MET ACTEURS Scholen hebben dus moeite om het multidisciplinair of vakoverstijgend werken bij CKV1 zelf te organiseren. Maar tijdens de expertmeeting bleek dat het wel goed kan gaan als culturele instellingen het onderwijs een passend educatief pakket aanbieden. De kunstwereld kan scholen hierin de helpende hand bieden. Op de Dag van de cultuureducatie, die op 16 juni in Utrecht plaatsvond, waren aanstekelijke voorbeelden te zien van een multidisciplinair aanbod, zowel voor het basisonderwijs als het voortgezet onderwijs. Zo heeft het Onafhankelijk Toneel (OT) de verschillende kunstdisciplines al in huis. De drie artistiek leiders van het gezelschap zijn afkomstig uit het theater, de dans en de beeldende kunst en zo ontstaan als vanzelf multidisciplinaire voorstellingen. Die lijn is ook te zien in de kunsteducatie, vertelt Els van der Jagt van de educatieve dienst. De activiteiten variëren van het spelen van tekstfragmenten tot dansen of werken met fi lm en video. Om te laten zien hoe deze kunstvormen nu precies in onze voorstellingen samenkomen, werken de leerlingen in het decor van een voorstelling. Zo gingen kinderen in het programma rond de familievoorstelling Dominiek aan de slag met camera s, losse decorstukken en poppenspel. Net als de acteurs en poppenspelers van het OT. Het programma rond de voorstelling Schildpad met roos en mes heeft weer een andere invalshoek. Hierin zijn kunstwerken en fi lmprojecties van kunstwerken te zien. Leerlingen van de bovenbouw van het basisonderwijs en het vmbo volgen ter voorbereiding een atelierroute door de stad en ze maken zelf kunstvoorwerpen. Zo ervaren ze hoe rijk de beeldtaal is van multidisciplinaire voorstellingen. Een vergelijkbare aanpak is er voor CKV-leerlingen. Van der Jagt: Ze gaan bij ons in het decor aan het werk met workshops spel, techniek of dans en daarna zien ze de voorstelling. Soms zijn er ook na afl oop van de voorstelling activiteiten, zoals een afterparty met deejay na de voorstelling Let s Dance over het wel en wee van een groep ballroomdansers. Jongeren vinden het geweldig om te dansen met de acteurs en dansers die ze op het toneel hebben zien staan. Zo n party laat zien dat muziek, dans of het spelen van een rol en het uitgaanscircuit ook niet zo ver van elkaar af staan. Merkt Van der Jagt dat scholen moeite hebben met deze multidisciplinaire aanpak? Wij hebben de deskundigheid zelf in huis en nemen het werk van hen over. Het contact met het onderwijs verloopt verder via de Stichting Kunstzinnige Vorming Rotterdam. Zij denken mee bij het ontwikkelen van het aanbod en nemen veel regelwerk uit handen. IRANESE GEOMETRIE Ook Liesbeth Ruben van Tropenmuseum Junior liet tijdens de Dag van de cultuureducatie zien hoe diverse kunstdisciplines samenkomen in het aanbod van het museum. In onze tentoonstelling over Iran, Paradijs & Co, kunnen kinderen gedichten schrijven, dansen, muziek maken, tegels glazuren en nog veel meer. Bij elk onderwerp binnen zo n tentoonstelling kiezen we het medium dat daar het beste bij aansluit. Zo speelt in Iranese gebouwen en kunstwerken geometrie een belangrijke rol. Daarom heeft onze interactieve website een tool dat kinderen leert met geometrische patronen te spelen. Ruben vindt het werken met verschillende kunstdisciplines onmisbaar bij elke cultuur waar ze een expositie over maakt. Zo kan die cultuur pas in al haar facetten tot leven komen. De multidisciplinaire aanpak begint al bij de research voor een expositie. Ik ben enige tijd geleden met de tentoonstellingsvormgever naar Bombay geweest voor onze nieuwe expositie over deze stad. We verzamelen spullen, beelden, geluiden, geuren, verhalen, teksten en komen samen op ideeën voor projecten, zoals het schrijven en vormgeven van een smerig boek, met vodden als pagina s voor verhalen over de sloppenwijken. Ruben wil als experiment binnenkort ook brugklassers binnenhalen, maar CKV-leerlingen behoren niet tot de doelgroep van het kindermuseum. Toch zou de werkwijze ook voor hen geschikt zijn, denkt Ruben. Kan het Tropenmuseum Senior hierin voorzien? De reguliere exposities zijn gemaakt voor volwassenen en het ene programma biedt meer aanknopingspunten voor CKV-leerlingen dan het andere. Maar ook het Jongeren vinden het geweldig om te dansen met de acteurs en dansers die ze op het toneel hebben zien staan. Els van der Jagt, educatief medewerker het Onafhankelijk Toneel Scènefoto uit de voorstelling Let's Dance (2003) van het Onafhankelijk Toneel. (foto: Ben van Duin) Tropenmuseum Senior krijgt steeds meer oog voor een vakoverstijgende en multidisciplinaire aanpak. Sloten eerdere exposities al aan bij vakken als aardrijkskunde, geschiedenis of biologie, voor de vaste tentoonstelling Nieuw-Guinea maakte het Tropenmuseum een speciaal CKV-programma. Onder de titel Dead or alive gaan leerlingen op zoek naar de beeldtaal van de Papoea s. Ze komen uiteindelijk terecht bij Joan Miró en Paul Klee en vinden in Nieuw-Guinea bronnen voor hedendaagse tatoeages en piercings. Zo krijgt de school, net als in het kindermuseum, een pakket met diverse kunstdisciplines aangeboden. GLUREN BIJ DE BUREN In het primair onderwijs lijkt vakoverschrijdend werken zo op het oog gemakkelijker, omdat er over het algemeen één groepsleerkracht is die de activiteiten kan samenbrengen. Maar in het voortgezet onderwijs moet een multidisciplinair aanbod in samenwerking met diverse vakdocenten tot stand komen. Dat is in de praktijk nu eenmaal lastiger te organiseren. Culturele instellingen kunnen scholen hierin de helpende hand bieden en een inspirerend aanbod voor het onderwijs samenstellen. Maar het is ook mogelijk om met culturele instellingen onderling samen te werken. Zo vertelde Cobie de Vos van jongerentheater Het Syndicaat tijdens de expertmeeting over het project Scheur. In elke stad werden onze voorstellingen, in samenwerking met plaatselijke kunstinstellingen, gecombineerd met culturele activiteiten als schrijven en muziek maken. In dezelfde lijn koppelde het Tropenmuseum een bezoek aan de expositie over Het Kwaad aan een kwaadaardige voorstelling van Toneelgroep Amsterdam. Wie bij de buren naar binnen durft te gluren, kan een heel eind komen MEER INFORMATIE Tropenmuseum Junior Liesbeth Ruben T Het Onafhankelijk Toneel Els van der Jagt T verslag Dag van de cultuureducatie

6 tekst: Linda Huijsmans 10 Cultuureducatie volgens 11 Cultuureducatie volgens Kinderen zetten een eigen KijkRadiostation op en maken internetuitzendingen met behulp van KijkRadio. (foto: Helen Fokkens) Cinekid Hoe laat je kinderen en jongeren in aanraking komen met cultuur? Via scholen of juist individueel? Cultuureducatie volgens... portretteert elke keer een culturele instelling of school die kinderen en jongeren op zijn eigen manier weet aan te spreken. Deze keer Cinekid dat kinderen laat kennismaken met fi lm, televisie en nieuwe media. Het fi lmfestival van Cinekid is een begrip. Elke herfstvakantie is er een selectie van kwalitatief goede jeugdfi lms uit de hele wereld op dertig locaties door heel Nederland te zien. Afgelopen jaar zagen ruim kinderen in de leeftijd van 4 tot 16 jaar de fi lms. Ons belangrijkste doel is om de kwaliteit van de beeldcultuur voor kinderen en hun actieve participatie daarin te bevorderen, zegt directeur Sannette Naeyé. We laten daarom niet alleen fi lms zien, we betrekken de kinderen bij het programma. In het onderdeel Oog-in-oog met.. kunnen leerlingen bijvoorbeeld tijdens het festival regisseurs, schrijvers en acteurs interviewen. Daarnaast is er in een aparte ruimte het programma Kids & Bits. Dat is een digitale speeltuin waar kinderen de nieuwste games en cd-roms kunnen uitproberen. TELEVISIEPRIJS De fi lmeducatie vindt plaats binnen de context van het fi lmfestival. Maar dat is niet het enige wat Cinekid doet. De organisatie besteedt ook aandacht aan televisie en nieuwe media, met voor elke sector een specifi ek educatiebeleid. Zo leert een training media-educatie kinderen kritischer te kijken naar televisieprogramma s. Om het aanbod van goede programma s te stimuleren, heeft Cinekid samen met de omroepen de Kinderkasttelevisieprijs in het leven geroepen. Een professionele jury maakt een voorselectie en stopt daar bewust ook programma s bij waar ze zelf niet zo enthousiast over is. De publieksjury bestaat uit basisschoolleerlingen die klassikaal de selectie gaan bekijken. Deze sessies worden voorbereid en ondersteund door het uitgebreide lesprogramma Dat is een goed programma! Leerlingen leren daarmee vragen te stellen als: vind ik de hoofdpersoon geloofwaardig? Is dit wel een kinderprogramma? Waarom vind ik het spannend? De kinderjury nomineert zes fi lms, drie fi ctie en drie non-fi ctie. Die worden op tv uitgezonden, zodat alle kinderen in Nederland mee kunnen stemmen. NIEUWE MEDIA Met de komst van de nieuwe media is een belangrijke derde poot ontstaan in de activiteiten. Naeyé ziet voor Cinekid een nieuwe, belangrijke taak weggelegd. Op het gebied van de nieuwe media verandert er zoveel en dat gaat zo snel dat je kunt spreken van een historische breuk met vorige generaties. Ouders en docenten kunnen de kinderen niet uit eigen ervaring leren hoe ze kritisch met die lawine aan programma s, computerspellen en internet moeten omgaan. Een doemdenker is ze niet, maar dit gebied verdient veel meer aandacht dan het nu krijgt, vindt Naeyé. Kinderen moeten leren kwaliteit te herkennen en zich een mening te vormen over wat ze aangeboden krijgen. Daarom heeft Cinekid de ontwikkeling van nieuwe media voor de bovenbouw van het primair onderwijs als nieuw zwaartepunt aan haar beleid toegevoegd. Naeyé: Op school leren kinderen eerst zelf tekenen voor ze iets over kunstgeschiedenis leren, maar als het gaat om media laten we ze aan hun lot over. Wij willen kinderen de mogelijkheid geven om zelf fi lmpjes en programma s te maken, zodat ze daarna kritischer kunnen kijken naar het aanbod dat ze voorgeschoteld krijgen. NIEUWSUITZENDING In 2003 schreef Cinekid een prijsvraag uit. Ontwerpers en anderen werden uitgedaagd om ideeën in te sturen. De eerste keer werd uit de circa veertig inzendingen als winnaar De Kijkradio gekozen. Volgens Naeyé is dit project innoverend, omdat het kinderen stap voor stap en snel hun eigen televisieprogramma leert maken. Het bestaat uit drie lessen waarin wordt toegewerkt naar het maken van een eigen nieuwsuitzending, vergelijkbaar met het jeugdjournaal. Via de site van Cinekid kunnen leerlingen een complete uitzending maken. Voor leerkrachten is een lesbrief en Ons belangrijkste doel is om de kwaliteit van de beeldcultuur voor kinderen en hun actieve participatie daarin te bevorderen. Sannette Naeyé, directeur Cinekid voor leerlingen een werkblad beschikbaar. Op school wordt eerst klassikaal bekeken welke onderdelen deel gaan uitmaken van het programma. Dat kan een interview zijn, het weerbericht, wereldnieuws of juist een luchtig onderwerp. In groepjes loggen de leerlingen vervolgens in op de site. Ze kiezen een naam voor hun programma, een jingle en een presentator. Met behulp van een microfoon spreken ze zelf de tekst in. Het eindresultaat is één doorlopend programma, met items van een minuut of acht. Tot nu toe hebben kinderen buiten het onderwijs om al meer dan items gemaakt. Een selectie ervan is via de site te zien. Ook in 2004 schreef Cinekid een prijsvraag uit, de winnaar werd toen Moovl. Naeyé: Dat is een tekenprogramma dat technisch gezien erg innoverend is. Dit programma bestaat uit drie lessen waarin je leert een animatiefi lmpje, stripverhaal of interactief spel te maken. In 2005 wordt tijdens het festival de derde winnaar ClipsCamDance gepresenteerd, waarmee je dansend een videoclip kunt maken. DE SCHOLEN IN Hoewel educatie een belangrijk onderdeel is van het beleid, heeft Cinekid pas deze zomer een educatief medewerker in dienst genomen. Die gaat scholen en leerkrachten actiever benaderen dan tot nu toe mogelijk was. Voor leerkrachten, die vaak wel enthousiast zijn maar niet genoeg voorkennis hebben, organiseert Cinekid het hele jaar workshops. In april 2005 werd bijvoorbeeld Kindergereedschap op Internet georganiseerd in samenwerking met de Waag Society, het Amsterdamse centrum voor nieuwe media. Twintig docenten kregen uitleg over en werkten onder andere met De Kijkradio, Moovl en de bijbehorende lesbrieven. Cinekid kiest er bewust voor om leerkrachten op deze manier te benaderen. Net als de ouders hebben leerkrachten vaak minder kennis van nieuwe media dan hun leerlingen. Naeyé: We sturen mailings naar de scholen en schakelen netwerken als Kennisnet in om leerkrachten enthousiast te maken voor teachthe-teacher bijeenkomsten. Zo willen we ze motiveren en hopen we dat ze hun kennis overdragen op hun collega s. MEER INFORMATIE Stichting Cinekid T EDUCATIE VOOR WIE? Het Cinekidfestival vertoont fi lms voor kinderen van 4 tot 16 jaar. De interviews in Oog-in-oog-met worden gemaakt door leerlingen van het voortgezet onderwijs. Het media-educatiepakket Dat is een leuk programma! is beschikbaar voor basisschoolleerlingen en heeft een aanpak voor onder-, midden- en bovenbouw. Het is ook beschikbaar voor scholen die geen deel uitmaken van de publieksjury. De doelgroep van de nieuwe media-activiteiten is voorlopig de bovenbouw van de basisscholen.

7 fotografi e: Dieuwertje Komen 12 tekst: Anja Geldermans 13 Coverstory Het vak Culturele en Kunstzinnige Vorming (CKV) heeft als doel jongeren meer te interesseren voor kunst en cultuur. Sinds een paar jaar is het vak voor alle leerlingen op vmbo, havo en vwo verplicht. Wat vond de eerste lichting leerlingen van het vak? En denken huidige leerlingen er hetzelfde over? Zijn er verschillen tussen leerlingen van het vmbo, havo en vwo? Acht jongeren aan het woord. Jongeren geven hun mening over CKV CKV-leerlingen van het Theresia-lyceum te Tilburg doen mee aan het educatieve project Let's Space. Eerst bestuderen ze de plattegrond van de oude textielfabriek AABE waar de tentoonstelling over moderne kunst Space plaatsvindt. Vervolgens gaan ze hier naar toe om hun favoriete kunstobject te beschrijven. Ik had vooraf geen enkel idee wat het vak CKV inhield, zegt Ralph Meinen, tweedejaars student horecamanagement. Ralph volgde op het vwo twee jaar lang CKV1. Ik hoorde van oudere leerlingen dat het saai was en daarin hadden ze gelijk. Helaas is het vak verplicht, dus je moet het wel volgen, ook als kunst en cultuur je niet interesseert. De meeste leerlingen zijn niet erg positief over het vak CKV, zegt Laurien Vogelaar, die als afstudeeropdracht van haar studie algemene sociale wetenschappen aan de Universiteit Utrecht onderzoek deed naar de kunst- en cultuurbeleving van CKV-jongeren. Er wordt wat lacherig over het vak gedaan, het wordt niet al te serieus genomen. Dat is niet zo gek, zegt ze, want de meeste jongeren reageren in eerste instantie al negatief op het begrip kunst en cultuur. Hun eerste associatie met kunst en cultuur is voornamelijk saai. Er bestaat onder jongeren veel onduidelijkheid over. Vaak weten ze niet dat ook disciplines uit de jongerencultuur, zoals rap en breakdance, eronder vallen. Als je er langer over doorpraat en de begrippen breder trekt, zijn ze vaak al een stuk positiever. De meest negatieve kritiek is afkomstig van vmbo-leerlingen. Vogelaar: Havisten en vwo ers zijn in vergelijking tot vmbo-jongeren wat meer genuanceerd in hun oordeel over kunst en cultuur. Een zekere openheid ten opzichte van kunst blijkt onder meer afhankelijk te zijn van het gevoel er grip op te hebben, het te snappen en erin thuis zijn. Vmbo ers hebben vaak het idee, ook door alles erom heen, dat het hun wereld niet is. Het bijzondere aan Vogelaars onderzoek is dat ze jongeren zelf aan het woord laat. Dat is een bewuste keuze. Veel onderzoek gaat over jongeren, over wat er moet gebeuren om de interesse van jongeren voor kunst en cultuur te stimuleren. Jongeren worden daar zelf nauwelijks bij betrokken. Op die manier wordt de plank nogal eens misgeslagen. SAAIE DOCENT Vogelaar vindt het opvallend dat zelfs leerlingen die relatief open staan voor kunst en cultuur, veel kritiek hebben op het vak CKV. Jongeren die ervan overtuigd zijn dat CKV een leuk vak zou kunnen zijn, maar dat niet zo hebben ervaren, leggen de verantwoordelijk- heid daarvoor neer bij de docent. Mijn onderzoek is natuurlijk niet uitputtend, maar slechts een paar van de 66 onderzochte jongeren waren enthousiast over hun docent. Of zoals Roy Heitzer, student ergotherapie, het verwoordt: In mijn vijfde jaar kreeg ik CKV van een boventallige docent, die in plaats van zijn eigen vak nu CKV gaf. Het vak interesseerde hem eigenlijk niet en mij ook niet, dus dat kwam wel goed uit. Maar lang niet iedereen is die mening toegedaan, zoals Suzanne van Empel, nu derdejaarsstudent docent drama. Er rust een negatief imago op CKV, maar ik heb juist heel goed CKV-onderwijs gehad. Onze docent heeft zelf methoden ontwikkeld en dat kon je merken. Bij ons op school werd het vak heel gevarieerd aangeboden met veel afwisseling tussen theorie en praktijk. GEEN NUT Iets wat veel leerlingen tegen de borst stuit, is dat het vak verplicht is. Vogelaar: Leerlingen begrijpen vaak niet wat het vak inhoudt, wat er van hen wordt verwacht en wat de bedoeling ervan is. En dan is het ook nog verplicht! Het is dus belangrijk dat aan het begin een goede introductie wordt gegeven. Of zoals Ralph Meinen zegt: Ik snap niet waarom het vak verplicht is. Je hebt het toch later nergens voor nodig? Maar Thijs Aarts, student gamedesign and development, is het daar niet mee eens: Kunst en cultuur horen gewoon bij je algemene vorming, net als geschiedenis. Het geeft je een ruimere blik op de wereld en je hebt meer keuze, ook op het gebied van vervolgstudies, als je weet wat er te koop is. Veel onderzoek gaat over jongeren en kunst en cultuur, maar jongeren worden daar zelf nauwelijks bij betrokken. Op die manier wordt de plank nogal eens misgeslagen. Laurien Vogelaar, onderzoeker

8 14 Coverstory 15 Coverstory POPULAIRE KUNSTVORMEN Uiteraard speelt ook de invulling van het vak een grote rol bij de waardering voor het vak. Vogelaar: Het is belangrijk dat jongeren zich aangesproken voelen. Zij willen zich in dingen kunnen herkennen of zich kunnen identifi ceren. Dat betekent niet dat je alleen aandacht moet besteden aan wat al bekend is of aan populaire cultuur. Je moet de stap ook niet te groot willen maken. Het gaat om de koppeling die je maakt naar hun eigen leefwereld. Laat ze bijvoorbeeld de verbanden zien tussen populaire cultuuruitingen en de meer gevestigde cultuur, dan gaat het voor ze leven. Roy Heitzer herkent zich in deze uitspraken. Onze docent ging vooral in op de oudheid, met name beeldhouwwerken van eeuwen geleden. We werkten veel volgens het boekje, er werd nauwelijks aandacht besteed aan de hedendaagse cultuur. Dat lijkt me veel boeiender. Over culturele excursies zijn de meningen van de (ex-)leerlingen verdeeld. Gwenny Nelissen, vierdejaars vmbo: Ik vond vooral de uitstapjes leuk. We hebben een keer met de hele klas een stadswandeling gemaakt langs kunstwerken en standbeelden. We moesten opschrijven wat de beelden uitbeeldden en wie ze had gemaakt. Dat vond ik erg interessant én gezellig. En we zijn een keer naar een voorstelling van Afrikaanse dansers geweest. Heel leuk, maar we hadden het nog leuker gevonden als we zelf een voorstelling hadden mogen uitkiezen. Vogelaar: Uit mijn onderzoek bleek dat vrijwel niemand het leuk vindt om verplicht naar het museum te gaan. Maar rapvoorstellingen of de bioscoop worden wel heel positief ontvangen. Als niet wordt aangesloten bij de interesse van de leerlingen wil het, zeker bij vmbo-leerlingen in de praktijk wel eens uit de hand lopen of worden gesaboteerd. Ook de grote hoeveelheid verslagen draagt niet bij aan de populariteit van het vak. Melissa van Vliet, eerstejaars Hogere Hotelschool: Ik vond CKV interessant, maar het aantal verslagen dat we moesten maken, vond ik wel erg veel. Ik zou het leuker vinden om bijvoorbeeld een voorstelling te bespreken in de klas, dan hoor je ook wat de anderen ervan vinden. Maar ook op deze regel zijn uitzonderingen te vinden. Zoals Myrte Meens, vierdejaars psychologie: Ik had geen problemen met het maken van verslagen, ik heb er juist veel van geleerd. We kregen elke keer een vragenformulier voor beeldanalyse, daardoor ben ik bewuster gaan kijken naar onder andere architectuur en vormgeving. CKV2/CKV3 Zijn de meningen van (ex-)leerlingen over CKV2 en 3 net zo negatief als over CKV1? De vakken zijn niet helemaal vergelijkbaar, want leerlingen die het profi el Cultuur en Maatschappij volgen, kiezen bewust voor deze vakken. Over CKV2 zijn dan ook alle geïnterviewde studenten positief. Zoals Josselin Jolen, eerstejaars Media & Cultuur: Ik ben erg geïnteresseerd in geschiedenis en dus ook in kunstgeschiedenis. Vooral de oudere tijden, zoals Middeleeuwen. Ik vond het altijd boeiend als kunstgeschiedenis gelinkt werd aan de samenleving van die tijd. Ook kregen we op verschillende manieren les, met dia s Kunst en cultuur horen bij je algemene vorming. Het geeft je een ruimere blik op de wereld en je hebt meer keuze, ook op het gebied van vervolgstudies, als je weet wat er te koop is. Thijs Aarts, student gamedesign and development

9 16 Coverstory 17 Coverstory Ik ben door CKV niet anders over kunst en cultuur gaan denken en het interesseert me ook niet meer dan daarvoor. Mijn kijk is wel breder geworden, maar ik vind het geen nuttige kennis. Roy Heitzer, student ergotherapie en ex-ckv leerling of video. Dit was een goede manier om leerlingen te blijven boeien. Suzanne van Empel vult aan: Ik heb nu nog steeds veel baat bij het vak CKV2. Bij mijn huidige studie docent drama krijg ik veel theatergeschiedenis en algemene geschiedenis en dan kan ik teruggrijpen op de kunstgeschiedenis die ik heb gehad bij CKV2. Daarnaast kregen we bij CKV2 presentatietechnieken. Ook die kan ik bij mijn opleiding nog steeds goed gebruiken. De meningen over het vak CKV3 lopen wat meer uiteen. Suzanne van Empel vond het vooral een heel leuk vak. Je leert op heel andere manier, omdat je praktisch bezig bent. Het leek veel op de vakken tekenen en handvaardigheid uit de onderbouw. Bijzonder was wel dat we werkten aan de hand van de thema s die bij CKV2 werden behandeld, zoals het thema massacultuur. Josselin Jolen was niet zo tevreden. Mijn probleem was dat ik altijd goede ideeën had, maar ze nooit uitgewerkt kreeg. Je had wel genoeg vrijheid om elke keer andere materialen te kiezen en een andere insteek te kiezen, maar in mijn ogen heb ik niet echt vooruitgang geboekt in die jaren. Ik denk dat wij te weinig theoretische uitleg kregen over hoe we de materialen konden gebruiken. Het was vooral een gezellige les, niet zozeer leerzaam. Ik denk dat dat nog verbeterd worden zkan. Een aantal van de leerlingen die voor het profi el Cultuur & Maatschappij koos, volgt nu een kunstopleiding. Heeft CKV hen hiertoe geïnspireerd? Suzanne van Empel (opleiding docent drama): Ik was altijd al geïnteresseerd in kunst en cultuur, vooral in theater. Dat is iets dat uit mezelf komt. CKV heeft niet echt de doorslag gegeven, maar ik vond het wel heel prettig dat mijn interesse op deze manier een plek in het onderwijs kreeg. Misschien ga ik na mijn studie zelfs wel als CKV-docent aan de slag. Ook voor Thijs van Aarts, die uit een kunstzinnige familie komt, was CKV niet doorslaggevend. Ik wist altijd al dat ik naar de kunstacademie wilde. Maar door CKV werd ik wel in mijn keuze bevestigd. BREDERE KIJK Heeft Vogelaar het idee dat CKV erin slaagt meer jongeren te interesseren voor kunst en cultuur? Nee, zoals het nu wordt ingevuld niet. Dat is jammer, want de veelgehoorde uitspraak dat jongeren niet geïnteresseerd zijn in kunst en cultuur, klopt niet. Ook al zijn de meeste jongeren niet zo enthousiast over CKV, hebben ze er dan wel iets van geleerd? Ik ben niet anders over kunst en cultuur gaan denken en het interesseert me ook niet meer dan daarvoor. Mijn kijk is wel breder geworden, maar ik vind het geen nuttige kennis, zegt Roy Heitzer. De jongeren hebben bijna allemaal ideeën over hoe het vak leuker zou kunnen worden: meer en leukere uitstapjes, liever actief bezig zijn dan passief kijken of luisteren, meer vrijheid om zelf te kiezen, minder verslagen, meer workshops in disciplines die hen aantrekken zoals fotografi e, fi lm, mode, rap, streetdance en toneel. Volgens Vogelaar is het tevens heel belangrijk dat leerlingen hun mening mogen geven over kunst en cultuur. Docenten moeten leerlingen zien als volwaardige toeschouwers en oordelaars en leerlingen moeten zichzelf ook zo gaan zien. Je moet als docent hun eigen mening accepteren en dus ook hun onbegrip of afkeer serieus nemen. Als je doet alsof er maar één manier is om met kunst en cultuur om te gaan, werkt dat juist averechts. Mijn verwachting is dat als jongeren zich serieus genomen voelen, ze zich meer op hun plek voelen binnen de wereld van kunst en cultuur en zich daardoor positiever zullen verhouden tot kunst en cultuur. Daarnaast is het sociale aspect heel belangrijk voor ze, zegt Vogelaar. Ze vinden het leuk om dingen met een groep te doen. En dan het liefst in een omgeving waar niet te veel regels gelden of waar ze stil moeten zijn. Jongeren willen graag direct reageren op iets wat ze zien. Een voorstelling van een rapbattle is ideaal voor ze, waarbij ze kunnen dansen, roepen en lachen. En liever een stadswandeling dan een rondgang door een museum. Verder vindt Vogelaar het belangrijk dat de docent de leerling persoonlijk benadert. Iedereen heeft wel een bepaalde interesse, de een houdt van cartoons, de ander is geïnteresseerd in mode of styling en een derde in websites ontwerpen. Soms zijn ze zich er helemaal niet van bewust dat deze disciplines ook onder kunst en cultuur vallen. Zo kun je aangrijpingspunten vinden in hun eigen belevingswereld. Door geïnteresseerd te zijn in waarmee zij bezig zijn en nieuwsgierig te zijn naar de dingen die zij doen, zie je ze letterlijk groeien. CKV kan zo n leuk vak zijn. Maar de uitdaging ligt erin de leerlingen te raken. CULTURELE EN KUNSTZINNIGE VORMING De algemene doelstelling van CKV luidt: De kandidaat kan een gemotiveerde keuze maken voor voor hem betekenisvolle activiteiten op het gebied van kunst en cultuur op grond van: ervaring met deelname aan culturele activiteiten, kennis van kunst en cultuur, praktische activiteiten op het gebied van een of meer kunstdisciplines, de refl ectie daarop. VMBO In het algemene deel van het vmbo krijgen alle leerlingen ervaringsgericht cultuuronderwijs: Culturele en Kunstzinnige Vorming. CKV is sinds augustus 2003 verplicht voor het derde en vierde jaar. HAVO/VWO In de tweede fase (de vernieuwde bovenbouw) is sinds het schooljaar 1999/2000 het vak Culturele en Kunstzinnige Vorming (CKV1) verplicht. Het vak heeft expliciet cultuurdeelname als doel, waarbij de invulling per school verschilt. Als leerlingen kiezen voor het profi el Cultuur en Maatschappij krijgen zij het gecombineerde vak Culturele en Kunstzinnige Vorming 2 en 3 (CKV2 en CKV3). CKV2 is algemeen theoretisch, ingedeeld naar themagebieden. Bij CKV3 kiezen leerlingen een van de vier kunstdisciplines: beeldende vorming, muziek, dans of drama. Naast vaktheorie is er vakpraktijk. GYMNASIUM Klassieke Culturele Vorming (KCV) is verplicht voor leerlingen die examen doen in Latijn of Grieks. Gymnasiasten volgen het vak in plaats van CKV1. Bij KCV vormen leerlingen zich een beeld van aspecten van de antieke cultuur aan de hand van toneel, verhalen, beeldende kunst, bouwkunst en culturele activiteiten. Bron: MEER INFORMATIE De kunst- & cultuurbeleving van CKV-jongeren, Laurien Vogelaar, afstudeeronderzoek Universiteit Utrecht in opdracht van CJP, maart Het rapport is per te bestellen via: EERDER VERSCHENEN ARTIKELEN OVER DIT ONDERWERP IN BULLETIN CULTUUR & SCHOOL Nummer 38, juni 2005, Kunst en cultuur bloeien in het voortgezet onderwijs Nummer 38, juni 2005, Over nieuwe liefdes en nieuw elan. De kunstvakken vergeleken Nummer 36, februari 2005, Culturele netwerken komen tot bloei Nummer 35, december 2004, Vijf jaar CKV-bonnen. Docent speelt cruciale rol in besteding Nummer 31, februari 2004, Eindrapportage CKV1-volgonderzoek. Invoering CKV1 een succes Downloaden: > VO > Tijdschriften > Bulletin C&S > Overzicht artikelen Bulletin Cultuur & School

10 tekst: Maaike Severijnen Leerling tijdens de muziekles op de ZMLK-school De Rank. (foto: Roel Wijnholds) Proposo geeft muziekonderwijs flinke impuls Proposo heeft een structurele verbetering gebracht in het muziekonderwijs in het primair en speciaal onderwijs. Binnen vier jaar tijd zijn 11 lesprogramma s ontwikkeld voor studenten en docenten. Bovendien is een constructieve samenwerking op gang gekomen tussen de Nederlandse conservatoria. De afgelopen jaren is het muziekonderwijs in het primair onderwijs veel negatief in het nieuws geweest. Het werd vaak gegeven door leerkrachten die niet in staat bleken om goed onderwijs aan te bieden. Soms gingen de lessen zelfs helemaal niet door. Daardoor was het niveau van de leerlingen uiteindelijk te laag. Om daarin verandering te brengen, werd in 2001 op initiatief van het PvdA-kamerlid Marleen Barth 1,9 miljoen op de begroting van het Ministerie van OCW vrijgemaakt voor verbetering van het muziekonderwijs. Dat was bijzonder, want niet vaak in de geschiedenis van het Nederlandse muziekonderwijs stelde de politiek via een amendement extra geld ter beschikking. Het geheel werd Proposo gedoopt, Projecten Primair Onderwijs en Speciaal Onderwijs. Anno 2005 is er een handboek verschenen, getiteld Muziek leren, met artikelen over muziekonderwijs in het primair onderwijs en 11 nieuwe lesprogramma s. De docenten op de afdelingen Docent Muziek van de Nederlandse conservatoria hebben deze kans aangegrepen om met subsidie programma s te ontwikkelen om pabo- en muziekstudenten voor te bereiden op hun taak voor de klas en om leerkrachten bij te scholen. VAKSPECIALIST Een van de in het oog springende projecten is de opleiding Vakspecialist muziek. Dit is een opleiding voor vakdocenten in het basisonderwijs en consulenten in het speciaal onderwijs. Frans Haverkort van het Conservatorium in Zwolle ontwikkelde het programma samen met docenten van de conservatoria in Groningen en Maastricht. De doelgroep bestaat uit leerkrachten met een meer dan gemiddelde affi niteit met muziek. Mensen die bijvoorbeeld een muziekinstrument bespelen of zingen. Zij kunnen de aantekening vakspecialist basisonderwijs halen. Haverkort: Bij het opzetten van de opleiding vond ik twee dingen belangrijk: vaardigheden en coördinatie. We zijn bezig met muziek maken en muziektheorie. Daarnaast besteden we veel aandacht aan de coördinerende taak van een vakspecialist. De leerkracht moet niet alleen schoolconcerten en musicals kunnen organiseren, maar ook contacten leggen met culturele instellingen en muziekscholen. We leren hen in 15 bijeenkomsten onder andere hoe je iets organiseert en kiest uit het aanbod. Een voorwaarde voor de deelnemers is dat ze werkzaam zijn in het basisonderwijs, zodat ze tijdens de opleiding direct aan de slag kunnen gaan. Haverkort: Op die manier is het voor de school meteen zichtbaar wat de leerkracht op de cursus doet. Bovendien wisselen de deelnemers hun ervaringen uit tijdens de bijeenkomsten, wat ook waardevol is. De opleiding startte in september 2003 in drie regio s als pilot. Vanaf dit schooljaar is de opleiding offi cieel geregistreerd als posthbo-opleiding en bieden zo n 25 nascholingsinstellingen van pabo s en conservatoria hem aan. IMPROVISATIE Een kortere cursus groepsimprovisatie die in het kader van Proposo ontwikkeld werd, is Over muziek, maken en communiceren. Jos Schillings van de Hogeschool voor de Kunsten Utrecht stelde materiaal samen met het conservatorium in Amsterdam. Schillings: Wij zijn ervan overtuigd dat kinderen meer plezier beleven aan muziekonderwijs als ze zelf kunnen improviseren. De docent bepaalt daarbij niet meer vooraf wat een leerling gaat leren/spelen, maar hij bekijkt eerst wat de muzikale kwaliteiten zijn in de groep. De deelnemer krijgt dus een grotere inbreng in het muzikale proces. Aan het eind van de les ontstaat er nieuwe muziek waaraan de deelnemers doorgaans veel plezier beleven. En plezier is de motor om jarenlang met muziek bezig te kunnen zijn. Deze methode is niet nieuw, maar Schillings wilde iets maken om deze manier van werken te stimuleren en studenten en docenten te enthousiasmeren. Mijn probleem was dat ik niet goed wist hoe ik het moest aanbieden. Met een dik handboek vol spelletjes en werkvormen zou ik voor mijn gevoel de plank misslaan. Want deze manier van werken leer je niet uit een boek. Daarom hebben we een educatieve documentaire gemaakt waarin je ziet hoe het proces in z n werk gaat. Daarbij is er een dunne toelichting, waarin enkele concrete spelvormen staan beschreven. Deze zullen binnenkort aan alle muziekscholen, conservatoria en pabo s worden gestuurd. Geïnteresseerden kunnen zich vervolgens melden bij het conservatorium in de regio of een pabo die nascholingen verzorgt. HÉ...PSST! Binnen Proposo zijn ook projecten voor het speciaal onderwijs ontwikkeld. Een daarvan is Hé...Psst! Immie Klaver van het Noord Nederlands Conservatorium in Groningen bedacht het project. Ik ben jaren geleden al bezig geweest met het maken van materiaal voor deze doelgroep. Nu er subsidie voor vrijkwam, kon ik er echt mee aan de slag gaan. We hebben drie lessenseries ontwikkeld voor de ontwikkeling van luistergedrag met behulp van muziek. Het gericht zijn op je oren vinden kinderen moeilijk, maar dat geldt nog meer voor verstandelijk gehandicapte kinderen. De methode start met peuterspelletjes voor de concentratie en luisterhouding, zoals geblinddoekt luisteren waar geluid vandaan komt. Daarna volgen er spelletjes met liedjes en muziek om gericht te leren luisteren naar structuren in muziek. De rol van de docent is een andere dan bij de gangbare methodes. Klaver: Je bent als docent niet Wij zijn ervan overtuigd dat kinderen meer plezier beleven aan muziekonderwijs als ze zelf kunnen improviseren. Jos Schillings, Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

11 20 tekst: Rita Kohnstamm 21 Column aan het trainen of corrigeren, maar je observeert de leerlingen tijdens de spelletjes. Als ze iets niet snappen, doe je de spelletjes gewoon nog een keer. Deze leerlingen hebben namelijk nog meer herhaling nodig dan andere kinderen. Het conservatorium in Groningen heeft nu een lespakket gemaakt dat geïnteresseerde docenten kunnen bestellen. Maar Klaver hoopt dat het project een structurele voortzetting krijgt. Daarvoor zijn er nu gesprekken gaande met het Seminarium voor Orthopedagogiek dat docenten voor het speciaal onderwijs bijschoolt. Wij zijn een klein conservatorium en kunnen geen uitgeverij gaan spelen. Het seminarium had tot op heden niets voor kunstzinnige vorming. Ik hoop dat zij het oppakken. Janny den Os en Rina Wijga zijn beide docenten van ZMLK-school De Rank in Drachten. Zij behoorden tot de pilotgroep die het materiaal heeft uitgeprobeerd. Beiden waren zeer enthousiast. Den Os: Er is zo weinig materiaal voor deze leerlingen, we zijn daarom blij dat dit is ontwikkeld. De docenten hebben zich erover verwonderd hoe goed deze aanpak werkt. Je begint met luisteroefeningen en vervolgens ga je liedjes en bewegingen oefenen met de klas. Het zijn simpele, herkenbare liedjes met veel herhaling. Het verbaasde ons hoe snel dat resultaat oplevert. In het begin duurde het een tijdje om ze de liedjes aan te leren, maar na een paar keer kenden ze de liedjes al na één of twee keer. De enige kritiek die de docenten op de methode hadden, is dat voor de bovenbouwleerlingen de liedjes wel wat moderner mochten. Daar is nu een cd voor gemaakt met een uitvoering door studenten van de jazzafdeling van het conservatorium. NETWERK Dankzij Proposo liggen er nu 11 mooie producten die het muziekonderwijs een grote impuls hebben gegeven. Maar de subsidie heeft ook een mooi bijverschijnsel opgeleverd. Want daar waar voorheen weinig werd samengewerkt, is nu een netwerk ontstaan tussen alle conservatoria in Nederland. En dat contact zou op de langere termijn wel eens voor een extra impuls kunnen zorgen Leerkrachten leren dirigeren tijdens de opleiding Vakspecialist muziek. (foto: Frans Haverkort) Leerling tijdens de muziekles op de ZMLK-school De Rank. (foto: Roel Wijholds) MEER INFORMATIE Proposo Opleiding Vakspecialist muziek Deze opleiding wordt in veel verschillende regio s gegeven. In welke precies kunt u opzoeken via de site. Daar kunt u ook inhoudelijke informatie vinden. Over muziek, maken en communiceren, Jos Schillings Bestellen: Hé... Psst!, Project muziek in het speciaal (basis)onderwijs Bestellen (zolang de voorraad strekt): Kosten: 15,- Muziek leren Handboek voor het basis- en speciaal onderwijs, redactie Jos Herfs, Rinze van der Lei, Eleonore Riksen, Marc Rutten. 2005, Koninklijke Van Gorcum ISBN Dit handboek is tot stand gekomen dankzij de fi nanciële bijdrage van Proposo. Het geeft een goed en actueel beeld van het vak muziek in het primair onderwijs. Het is een bundeling artikelen over onderwerpen als waarom muziekonderwijs belangrijk is, de opleiding tot leraar muziek en de ontwikkeling bij het muzikale gehoor bij kinderen met verstandelijke beperkingen. Bestellen: via de boekhandel Kosten: 26,50. IEDER Z'N VAK Er was een tijd dat het onderwijzerschap voor intelligente kinderen uit eenvoudige milieus de sociale en culturele springplank bij uitstek was. Misschien was men niet altijd een gezegend pedagoog, maar in intellectuele en culturele kennis en kunde had men ook de pienterste leerlingen in de klas aardig wat te bieden. En daar is de school ook voor bedoeld, voor intellectuele en culturele inwijding. In de jaren zestig en zeventig trok een groot deel van deze onderwijsintelligentsia weg uit de schoolpraktijk. Sommigen gingen alsnog naar de universiteit voor de studie pedagogiek of onderwijskunde en vonden daar hun werk, of gingen naar schoolbegeleidingsdiensten en andere vormen van zorgverbreding. Anderen hielden het onderwijs helemaal voor gezien. Hoeveel mensen met kweekschool kwamen niet in het bedrijfsleven, culturele instellingen en de omroepwereld terecht. Allemaal zeer begrijpelijk, want zowel salaris als status waren daar heel wat hoger dan op de werkvloer in de klas. Sinds die tijd is die afbrokkeling van status van het onderwijzerschap alleen maar versneld doorgegaan. Intelligente leerlingen beginnen niet eens meer aan de Pedagogische Academie. Wie maar enigszins kan, gaat naar de universiteit. Degenen die wel naar de pabo gaan, doen dat niet omdat ze kiezen voor een intellectueel beroep, maar omdat ze het leuk vinden met kinderen te werken. Dat is vergeleken met vroeger ook te zien als een vooruitgang. In het algemeen zijn jonge leerkrachten tegenwoordig kindgericht en hebben zij oog voor wat er in sociaal-emotioneel opzicht in de klas speelt. Maar daarmee is het basisonderwijs meer in de welzijnshoek terecht gekomen dan in die van de intellectuele en culturele vorming. Keer op keer worden er onderzoeksresultaten gepubliceerd waaruit blijkt dat de cognitieve bagage van pabo-studenten net aan is voor wat zij de kinderen moeten bijbrengen. Ze weten van de schoolvakken niet zo heel veel meer dan leerlingen eind basisschool. En aan het inpakken van culturele bagage komen zij nauwelijks toe. Neveneffect daarvan is dat zij niet altijd gelijkwaardige gesprekspartners zijn voor ouders met een bredere ontwikkeling, die voor meer informatiebronnen voor hun kinderen kunnen zorgen dan de school kan bieden. Beleidsmakers bij de overheid, met hun ideeën en plannen voor Cultuur en School moeten van deze feiten op de hoogte zijn, maar doen of hun neus bloedt. Ze houden hardnekkig vast aan dat oude beeld van de onderwijzer als cultuurdrager en -overdrager. Vandaar dat nieuwe model van vraagsturing, waarbij ervan wordt uitgegaan dat de school zelf weet wat cultuureducatie voor haar leerlingen moet inhouden. Er zou voldoende expertise in huis zijn om relevante leerdoelen en -middelen te formuleren en bij een culturele instelling een bijpassende bestelling te plaatsen. Ik weet niet wat het motief is voor deze beleidslijn-tegen-beter-weten-in. Ik weet wel dat de culturele instellingen zich er niets van aan moeten trekken. Zij moeten vooral doorgaan met het bedenken en aanbieden van inspirerende lespakketten, die ook voor de leerkrachten cultureel verrijkend zijn. Gelukkig zijn er nog steeds scholen die daar dankbaar gebruik van maken, omdat ze weten dat dààr, op het culturele vlak, hun sterke kant niet is te vinden. Ieder z n vak. Rita Kohnstamm Rita Kohnstamm is psychologe en publiciste. Zij zat enkele jaren zowel in de Onderwijsraad als in de Raad voor Cultuur. Daardoor kreeg het project Cultuur en School haar speciale belangstelling.

12 22 Ditjes & Datjes 23 Ditjes & Datjes UIT DE WEG HIJ KOMT ERAAN Speciaal voor vmbo- en mboleeringen is er een onderwijsproject over de rapper Ali B. ontwikkeld. Doel van het project Uit de weg hij komt eraan is bovenbouwleerlingen van vmbo en mbo-leerlingen kennis te laten maken met drie verschillende kunstdisciplines: muziek, theater en fi lm. Een kennismaking die ertoe kan leiden dat meer jongeren voor een beroep in de theater-, media- of muziekbranche zullen kiezen. Leerlingen krijgen inzicht in het maakproces van een rapnummer, een cabaretstukje en een documentaire. Door het uitvoeren van opdrachten krijgen ze ervaring met de praktische realisering van een rapsong, een cabaretstukje en een documentaire. Het project bestaat uit een website met informatie, opdrachten en een docentendeel en een documentaire over Ali B. op dvd. Een docententraining kan ook onderdeel uitmaken van het project. Miramedia, Ad van Dam T KOSTEN: dvd 35,- docententraining 500,- CULTONLINE VERDWIJNT De jongerenwebsite Cultonline.nl verdwijnt wegens beëindiging van de subsidie. Daarmee verliest de Kunstbende, die de site beheert, een belangrijk communicatiemiddel met haar doelgroep. Het materiaal dat is ontwikkeld, blijft voorlopig nog bereikbaar via het bestaande adres. De site met weblogs voor en door jongeren (www.cultblog.nl) wordt voortgezet. VERSLAG DAG VAN DE CULTUUREDUCATIE De eerste Dag van de cultuureducatie die op 16 juni 2005 door Cultuurnetwerk Nederland werd georganiseerd, stond in het teken van cultuureducatie voor 4- tot 12- jarigen. Voor culturele instellingen is educatie de laatste jaren een steeds belangrijker onderdeel geworden van het beleid. Maar hoe bereik je kinderen? Wat kun je leren van de ervaringen die andere instellingen hebben opgedaan? En hoe kan cultuureducatie de sociale cohesie in wijken vergroten? Het verslag bevat impressies van de lezingen en de zestien deelsessies. Enkele tips die tijdens de deelsessies werden gegeven: Kleur en detail zijn heel belangrijk in de communicatie met kinderen, Ontvang kinderen als gasten en Zoek samenwerking met instellingen in de wijk, zoals buurthuizen. DOWNLOADEN: MAAK ZELF EEN SOUNDTRACK Spelenderwijs leren bewust te kijken en het effect van geluid op beeld kennen. Dat kunnen kinderen vanaf acht jaar leren met het programma Movie Sound Designer. Met dit programma kunnen kinderen zelf een soundtrack maken bij een aantal korte fi lmpjes, waaronder fi lmpjes uit de collectie van het Filmmuseum in Amsterdam en fi lmpjes die speciaal voor dit programma zijn gemaakt voor jonge cineasten. Movie Sound Designer is bedacht en uitgevoerd door het Centrum Elektronische Muziek (CEM), dat eerder Het Geluidenboek ontwikkelde. Bij het programma is lesmateriaal ontwikkeld, zodat het te gebruiken is in de lessen muziek en audiovisuele vorming op basisscholen. Het programma dingt mee naar de Cinekid Nieuwe Media Award. KOSTEN: 250,- (software en lesmateriaal) STUDIEDAG JONGEREN- MARKETING Op dinsdag 6 december organiseert Bureau Promotie Podiumkunsten de studiedag Jong & Grijpbaar over culturele jongerenmarketing. Op het programma staan onder andere presentaties over jongerentrends en praktische marketingtips, gesprekken met jongerenmarketingdeskundigen, forums van jongeren en experttafels om best practices uit te wisselen. Op deze dag wordt ook het handboek Jong & Grijpbaar gepresenteerd: een kleurrijk en handig boek met tips en tricks om jongeren te winnen voor cultuur. KOSTEN en BESTELLEN: 50,- voor de studiedag (inclusief handboek) 15,- voor het handboek ACHT MAGNETISCHE KUNSTWERKJES In de publicatie Acht magnetische kunstwerkjes worden de ervaringen van acht kunstmagneetscholen beschreven. Deze kunstmagneetscholen maakten deel uit van de vierjarige proefperiode Kunstmagneet Den Haag. Bij de publicatie horen acht brochures met daarin persoonlijke achtergrondverhalen en sfeertekeningen van de scholen die meededen aan het project. BESTELLEN: Koorenhuis, Cynthia Pietersen T DOWNLOADEN: (kies Onderwijs) LESPAKKET NOORDERLICHT Het lespakket Waarheid en werkelijkheid in de fotografie laat leerlingen zien dat het leuk is naar foto s te kijken en dat er vaak meer is te zien op een foto dan je in eerste instantie denkt. Bij dit lespakket ligt de nadruk op de beeldende en inhoudelijke betekenis van de foto s. Leerlingen en docenten hoeven geen kennis te hebben van de technische kant van fotografi e. Er bestaan twee versies: een havo/vwo-versie en een vmbo-versie. Vooral de vmbo-versie gaat uit van al doende leren. Het lespakket is niet verbonden aan een bepaalde tentoonstelling. KOSTEN en BESTELLEN: 45,- HANDBOEK ERFGOED IN DE KLAS De publicatie Erfgoed in de klas. Een handboek voor leerkrachten is het resultaat van het eerste overkoepelende project over erfgoededucatie in een Europese context, HEREDUC (HERitage EDUCation). Het handboek bevat algemene beschou- wingen over erfgoed in Europa en spitst zich toe op de manier waarop leerkrachten erfgoed in hun lessen kunnen integreren, zowel in het basis- als het voortgezet onderwijs. De teksten zijn geschreven met het oog op de praktijk. Het boek besluit met een reeks van 34 inspirerende praktijkvoorbeelden uit vijf Europese landen en een selectieve bibliografi e over het onderwerp. BESTELLEN: Museum t Oude Slot, Pieter Mols T KOSTEN: 25,- VOOR EN DOOR CULTUURSCHOLEN Op 3 november vindt in de Reehorst in Ede de eerste landelijke uitwisselingsmanifestatie Cultuurprofi elscholen plaats voor schoolleiders, docenten en onderwijsbegeleiders. Onder de term Cultuurprofi elscholen worden de 20 scholen verstaan die in het kader van de regeling Cultuurprofi elscholen 2004 subsidie hebben ontvangen om de toegenomen ruimte in het onderwijs voor profi lering in te vullen middels cultuur. Daarnaast zijn er zo n 20 scholen die al veel aan cultuur deden, die een kleine subsidie hebben ontvangen om deel te nemen aan een tweede uitwisselingsnetwerk. Beide typen scholen presenteren zich op de landelijke manifestatie Voor en door cultuurscholen, waar uitwisseling van ideeën en activiteiten centraal staan. > agenda KOSTEN: 75,- FILMEDUCATIE DVD- COLLECTIE UIT Het Nederlands Instituut voor Filmeducatie geeft dit schooljaar voor het eerst een Filmeducatie DVD-Collectie uit. Daarmee wordt het voor scholen mogelijk ook na het bezoek aan bioscoop of fi lmtheater fi lms te bekijken en in te zetten bij fi lmeducatieve activiteiten op school. De dvd s worden geleverd inclusief lesmateriaal. Dit materiaal bestaat uit een docenten- en (kopieerbaar) leerlingendeel met lessuggesties, achtergrondinformatie en verwerkingsopdrachten. Het lesmateriaal biedt tevens aanknopingspunten voor de inzet van de fi lms binnen andere vakken dan CKV zoals geschiedenis en maatschappijleer. Er zijn 13 titels leverbaar, waaronder 21 grams, Shouf Shouf Habibi en Lost in Translation. KOSTEN en BESTELLEN: 15,- per titel lmeducatie.nl NIEUWE SERIE EDUCATIEVE TONEELSPELEN Een slecht rapport, een problematische thuissituatie, te dik zijn, groepsdruk, machtsmisbruik, kleine criminaliteit. Dit zijn moeilijke onderwerpen om over te praten. HREducatief, een nieuwe educatieve uitgeverij, heeft een serie uitgebracht met educatieve toneelspelen over deze onderwerpen. Educatieve toneelspelen bieden mogelijkheden om sociale vaardigheden en gewenst gedrag uit te proberen, te trainen en te bespreken. De serie bevat een dvd en een lesset met vier toneelspelen onder de regie van Porgy Fransen. De toneelspelen zijn geschikt voor kinderen en jongeren van 10 tot en met 16 jaar en zijn voor elk schooltype geschikt. KOSTEN en BESTELLEN: 199,- T BOEKENWEEK 2006: SCHRIJVERS EN MUZIEK Het thema voor de komende Boekenweek (15 tot en met 25 maart 2006) is schrijvers en muziek. Het motto van de week is BOEM PAUKE- SLAG, ontleend aan het gedicht van Paul van Ostaijen. Stichting Lezen stelde een brochure samen, met de titel Lessuggesties bij de Boekenweek In deze brochure staan suggesties hoe scholen, in samenwerking met de openbare bibliotheek en de boekhandel, activiteiten kunnen opzetten om de Boekenweek te laten leven in de school. Er staan verschillende tips in op dit gebied, aangevuld met een overzicht van landelijke literaire projecten voor de tweede fase. Verder bevat de brochure acht uitgewerkte themalessen met fragmenten uit de Nederlandse literatuur waarbij vragen en opdrachten zijn geformuleerd. Deze themalessen zijn direct te kopiëren. In september ontvingen scholen voortgezet onderwijs deze brochure met lessuggesties. DOWNLOADEN: > Vakinformatie > Onderwijs, Tweede Fase DE KRACHT VAN CULTUUREDUCATIE Filmen is een sociaal proces, groepen moeten samen een product maken, je bent voor elkaar verantwoordelijk (...). Een kort citaat van een enthousiaste CKV-docent uit de inspirerende mini-documentaire De kracht van cultuureducatie die Suzanne Raes en TV-DITS in opdracht van OCW en in samenwerking met CJP gemaakt hebben over het belang van cultuureducatie. De fi lm is ontwikkeld om een discussie op gang te brengen over de mogelijkheden van cultuureducatie als middel tot persoonlijke groei en sociale vorming van leerlingen, een grotere binding van leerlingen aan de school en een verbetering van het schoolklimaat. Wat gebeurt er met de sociale cohesie op de scholen waar cultuur een belangrijke plek heeft? Wat doet het met de individuele leerling? Een leerling zegt: Je leert je kijk op dingen te verbreden en op een andere manier te oordelen. Een docent vertelt: Het treft je in je hart, je emotie, je ziet die kinderen gewoon groeien. > voortgezet onderwijs LEESTIPMACHINE De Provinciale Bibliotheekcentrale Drenthe heeft in samenwerking met twee scholen voor voortgezet onderwijs een leestipmachine ontwikkeld. Na het invullen van een vragenlijst krijgen leerlingen drie leestips die aansluiten bij hun leeservaring en -interesse. De Leestipmachine is ontwikkeld om de keuze van boeken voor jongeren te vergemakkelijken. Jongeren blijken namelijk moeite te hebben om uit een grote hoeveelheid boeken een voor hen aantrekkelijk exemplaar te zoeken.

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

MUSIC UNIVERSITY DAYS

MUSIC UNIVERSITY DAYS MUSIC UNIVERSITY DAYS Ben jij een groepsleerkracht en wil je graag meer muziek in je klas, maar weet je niet hoe? Kom dan naar onze Music University Days! Deze gratis workshops worden in de maand maart

Nadere informatie

Regeling versterking cultuureducatie in het primair onderwijs

Regeling versterking cultuureducatie in het primair onderwijs OCenW-Regelingen Bestemd voor: schoolbesturen; schoolleiders en schoolteams. Algemeen verbindend voorschrift Datum: 12 februari 2004 Kenmerk: PO/KB-2004/5550 Datum inwerkingtreding: zie artikel 12 Geldigheidsduur

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Het gymnasium: iets voor jou?

Het gymnasium: iets voor jou? Het gymnasium: iets voor jou? Stel jezelf eens de vraag... Ben ik nieuwsgierig? Heb ik een brede belangstelling? Hou ik van onderzoeken? Ben ik gek op cultuur? Houd ik van nieuwe dingen leren? Ben ik kritisch?

Nadere informatie

www.shine-houten.nl mail@shine-houten.nl 06-26340416 SHINE THE PLACE TO BE FOR PEOPLE WITH A ARTISTIC FLAVOUR!

www.shine-houten.nl mail@shine-houten.nl 06-26340416 SHINE THE PLACE TO BE FOR PEOPLE WITH A ARTISTIC FLAVOUR! www.shine-houten.nl mail@shine-houten.nl 06-26340416 SHINE THE PLACE TO BE FOR PEOPLE WITH A ARTISTIC FLAVOUR! Shine Wij zijn SHINE, een centrum voor podiumkunsten. Graag willen wij u hierbij kennis laten

Nadere informatie

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs

Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Bestuurlijk kader Cultuur en Onderwijs Cultuuruitingen spelen een belangrijke rol in de samenleving en in het leven van mensen. Cultuur vertegenwoordigt daarbij zowel een maatschappelijke, een artistieke

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor VMBO/HAVO/VWO 9 2.1 Kies je Kunst 9

Nadere informatie

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier

Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Aanbod Kunst- en Cultuureducatie voor de basisscholen in De Lier Dario Fo, ondernemers in de kunst Poeldijk, 13 december 2012 Inleiding Op de vraag van de gezamenlijke basisscholen uit De Lier voor een

Nadere informatie

Cultuurbeleidsplan 2015-2019

Cultuurbeleidsplan 2015-2019 CBS Maranatha Hoogklei 7, 9671 GC Winschoten Cultuurbeleidsplan 2015-2019 1. Inleiding Dit is het cultuureducatieplan van de CBS Maranatha in Winschoten. Een plan dat is opgesteld om een bijdrage te leveren

Nadere informatie

1. Visie op cultuureducatie... 1. 2. Cultuureducatie binnen de programmering... 4. 3. Culturele activiteiten buiten de programmering...

1. Visie op cultuureducatie... 1. 2. Cultuureducatie binnen de programmering... 4. 3. Culturele activiteiten buiten de programmering... Inhoud 1. Visie op cultuureducatie... 1 2. Cultuureducatie binnen de programmering... 4 3. Culturele activiteiten buiten de programmering... 5 4. De volgende culturele instellingen leveren een bijdrage

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten voortgezet onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie Inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle klassen 9 3 Kunstproject voor VMBO

Nadere informatie

Brugklasbrochure voor leerlingen

Brugklasbrochure voor leerlingen Brugklasbrochure voor leerlingen 2015 2016 Beste leerling van groep 8, Beste leerling van groep 8, Binnenkort moet je beslissen naar welke middelbare school je wilt. De keuze die je gaat maken is belangrijk

Nadere informatie

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling

Boekwerk. Voorstel voor een project omschrijving. 1.1 Doelstelling Boekwerk Voorstel voor een project omschrijving 1.1 Doelstelling Het doel van het te ontwikkelen lespakket Boekwerk is leerlingen op een nieuwe manier bezig te laten zijn met taal, boeken en vakinhoud.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma

Docentenhandleiding Educatieprogramma Docentenhandleiding Educatieprogramma Hoe, wat & waar Primair Onderwijs groep 3 t/m 6 Inhoud Het Dordrechts Museum..p.3 Algemene doelstelling programma...p.3 Aansluiting bij kerndoelen. p.3,4 Programma:Hoe,

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Sprekende Portretten Sprekende Portretten Jacob Cuyp, Michiel Pompe van Slingelandt, 1649 Primair Onderwijs Groep 4 t/m 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling programma..

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 30 234 Toekomstig sportbeleid 31 293 Primair Onderwijs Nr. 143 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP Aan de Voorzitter

Nadere informatie

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science

Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Ontwikkel je specialiteit! TOPklas leerjaar 1 Cultuur, Sport, ICT en Science Op het Picasso Lyceum sta jij centraal. En de leraren doen er alles aan om jouw talenten verder te ontwikkelen. Daar staat natuurlijk

Nadere informatie

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering

PRESENTEERT. onderwijsteam MIKspecials. onderwijsteam MIKxer. onderwijsteam deskundigheidsbevordering PRESENTEERT onderwijsteam MIKspecials onderwijsteam MIKxer onderwijsteam deskundigheidsbevordering Deskundigheidsbevordering De nieuwe beleidsperiode voor cultuureducatie is op 1 januari 2013 van start

Nadere informatie

historischcentrumoverijssel

historischcentrumoverijssel Met de klas... Educatief aanbod voor primair, voortgezet en beroepsonderwijs Eikenstraat 20 8021 WX Zwolle T 038 426 63 00 twitter: @HCOverijssel educatie@.nl volg ons! Met de klas... Educatie bij het

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs

Beweging die nu te zien is m.b.t. cultuureducatie binnen het primair onderwijs Bijlage 2 Aanvraag Cultuureducatie met Kwaliteit in het Primair Onderwijs 2013 2016 Opgesteld door Cultura in samenwerking met de en besproken met Fonds Cultuurparticipatie. Lokale Situatie en context

Nadere informatie

Regeling versterking cultuureducatie in het primair onderwijs en het (voortgezet) speciaal onderwijs 2005-2007

Regeling versterking cultuureducatie in het primair onderwijs en het (voortgezet) speciaal onderwijs 2005-2007 OCenW-Regelingen Regeling versterking cultuureducatie Bestemd voor: schoolbesturen, schoolleiders en schoolteams in het basisonderwijs, hetspciaal basisonderwijs en (voortgezet) speciaal onderwijs. Algemeen

Nadere informatie

Samen het beste uit jezelf halen

Samen het beste uit jezelf halen Samen het beste uit jezelf halen Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag. 6 Technasium en bèta-onderwijs pag. 4 Kunst en Cultuur pag. 5 Talen en gymnasium pag.

Nadere informatie

Concours: talenten voortgezet onderwijs

Concours: talenten voortgezet onderwijs Concours: talenten voortgezet onderwijs Concours: uitnodiging Beste docenten, schoolleiders, Namens Kunstencentrum Kadmium willen wij via u uw leerlingen uitnodigen om mee te doen aan het project Concours,

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG >Retouradres Postbus 16375 2500 BJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA..DEN HAAG Primair Onderwijs Rijnstraat 50 Den Haag Postbus 16375 2500 BJ Den Haag

Nadere informatie

De blijft je hele leven een rol spelen

De blijft je hele leven een rol spelen Laat je zien. In de Theaterklas. Stilletjes zijn we er heel trots op: onze Theaterklas. Omdat we ernstig vermoeden dat geen enkele andere middelbare onderwijsinstelling op dit hoge niveau programma s aanbiedt

Nadere informatie

Cultuureducatie in het basisonderwijs

Cultuureducatie in het basisonderwijs Cultuureducatie in het basisonderwijs Gemeente Westland Nulmeting Inleiding Teneinde aan het einde van het programma Cultuureducatie met Kwaliteit (CMK) vast te kunnen stellen wat de bereikte resultaten

Nadere informatie

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs!

Gymnasium. Op lariks. www.csvincentvangogh.nl. Ook tweetalig onderwijs! Gymnasium Ook tweetalig onderwijs! Op lariks Inhoud Welkom! Het gymnasium aan CS Vincent van Gogh Eerste fase Tweede fase Romereis Gymnasium en tweetalig onderwijs Activiteiten Gymnasiumteam Viva Vox Contact

Nadere informatie

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op]

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] +31613021720 Info@muziekschoolmontauban.nl www.muziekschoolmontauban.nl Over Muziekschool Montauban Muziekschool Montauban staat voor de bereikbaarheid van muziekles voor

Nadere informatie

De beste basis voor je toekomst

De beste basis voor je toekomst Visser t Hooft Lyceum Leiderdorp KANSRIJK EN UITDAGEND De beste basis voor je toekomst i 11gymnasium 11atheneum 11havo vhl.nl 11mavo (vmbo-t) Muzenlaan 155 q Op de open avond vond ik de school meteen leuk

Nadere informatie

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit

Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Brabantse aanpak Cultuureducatie met Kwaliteit Hoe breng je meer lijn en structuur in je cultuureducatie en hoe werk je gericht aan de persoonlijke (creativiteits)- ontwikkeling van leerlingen? Basisscholen

Nadere informatie

THEATER DEGASTEN WIE ZIJN WIJ?

THEATER DEGASTEN WIE ZIJN WIJ? THEATER DEGASTEN WIE ZIJN WIJ? Hoewel we sinds februari 2013 stichting DEGASTEN zijn, bestaan we al sinds 2003 onder de naam Jong RAST, in Amsterdam. Jong RAST bestaat sinds 2003 als talentontwikkelingsorganisatie

Nadere informatie

Ckv verslag. Julia van Sluijs April 2015. Kunst- en Cultuurroute en cabaret CKV VERSLAG

Ckv verslag. Julia van Sluijs April 2015. Kunst- en Cultuurroute en cabaret CKV VERSLAG Ckv verslag Kunst- en Cultuurroute en cabaret Julia van Sluijs April 2015!1 Inhoudsopgave - Algemene gegevens 3 - Verantwoording keuze 4 - Kunst- en cultuurroute Workshop 1: Graffiti 5 Workshop 2: Capoeira

Nadere informatie

De effecten van combifuncties in het onderwijs

De effecten van combifuncties in het onderwijs De effecten van combifuncties in het onderwijs Peter Gramberg Jessica van der Linden 8 december 2011 Waarom een onderzoek naar de effecten? Combifunctionarissen zijn sinds 2008 o.a. aan de slag gegaan

Nadere informatie

Sprekende Portretten

Sprekende Portretten Docentenhandleiding Educatieprogramma Sprekende Portretten Wouter van Riessen, zelfportret met luchtbel, aankoop 2000 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum.... p. 3 Algemene

Nadere informatie

Cultuur op school; een hele kunst

Cultuur op school; een hele kunst G:\Beleid & Regelingen\Beleid\Cultuur op school een hele kunst.doccultuur op school; een hele kunst - 1 - ONDERWIJSPR PR1MAIR Openbaar Primair Onderwijs Krimpenerwaard, Montfoort & Oudewater Cultuur op

Nadere informatie

MAAK WERK VAN JOUW TALENT

MAAK WERK VAN JOUW TALENT MAAK WERK VAN JOUW TALENT Schatgraven heeft altijd iets spannends. Zeker als je weet dat je iets gaat vinden. Wat komt er tevoorschijn? De komende jaren ga jij schatgraven. Als het kan op onze school.

Nadere informatie

Filosoferen over kunst. Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs. 4 k i d s

Filosoferen over kunst. Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs. 4 k i d s de kunstuitleen arnhem thuis in beeldende kunst Filosoferen over kunst Educatief programma over kunst voor primair en voortgezet onderwijs 4 k i d s Verder kijken dan je neus lang is Zonder kunst is het

Nadere informatie

Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk?

Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk? Doorgaande leerlijnen cultuureducatie, hoe werkt dat in de praktijk? www.kunstedu.nl info@kunstedu.nl 06 11322235 www.kunstedu.nl Cultuureducatie denkkader: VISIE verankering cultuurmenu verankering cultuurmenu

Nadere informatie

INFORMATIE ROTTERDAM CULTUURDAG CKV1 donderdag 18 april 2013

INFORMATIE ROTTERDAM CULTUURDAG CKV1 donderdag 18 april 2013 INFORMATIE ROTTERDAM CULTUURDAG CKV1 donderdag 18 april 2013 SCAPINO BALLET EN HET WERELDMUSEUM Het Scapino Ballet is een Nederlands ballet- en dansgezelschap uit Rotterdam. Het Scapino Ballet was de eerste

Nadere informatie

C u r r i c u l u m V i t a e

C u r r i c u l u m V i t a e C u r r i c u l u m V i t a e P e r s o o n l i j k e g e g e v e n s Roepnaam : Noortje Voorletters : NM Naam : van Roosmalen Geslacht : vrouw Geboortedatum : 26 februari 1982 Geboorteplaats : Tilburg

Nadere informatie

C u r r i c u l u m V i t a e

C u r r i c u l u m V i t a e C u r r i c u l u m V i t a e P e r s o o n l i j k e g e g e v e n s Roepnaam : Noortje Voorletters : NM Naam : van Roosmalen Geslacht : vrouw Geboortedatum : 26 februari 1982 Geboorteplaats : Tilburg

Nadere informatie

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE

M CCA EXPERTISENETWERK CULTUUREDUCATIE Keizersgrach T 020-6 info@mocca-amsterdam.nl Factsheet Basispakket, Overgangsregeling Kunstkijkuren en de Cultuurbus Amsterdam Juli 2014 Inhoud Het Basispakket Kunst- en Cultuureducatie 2 MoccaAcademie

Nadere informatie

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad

Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Wessel Gansfortcollege vestiging Heerdenpad Film bekijken? Scan met Layar! vmbo-theoretisch leerweg (tl) havo, atheneum, atheneum+ 900 leerlingen Uit de kunst! Ongeveer 900 leerlingen komen elke dag naar

Nadere informatie

Informatie voor ouders. schooljaar 2015-2016. Lyceum volgens. Mischa. Hart voor jouw talent! Uitdagend leren

Informatie voor ouders. schooljaar 2015-2016. Lyceum volgens. Mischa. Hart voor jouw talent! Uitdagend leren Informatie voor ouders schooljaar 2015-2016 Lyceum volgens Mischa Hart voor jouw talent! Uitdagend leren Uitdagend leren De leerlingen op het Lyceum volgen een opleiding voor havo, atheneum of gymnasium.

Nadere informatie

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING:

De DOELSTELLING van de kunstbv-opdrachten & De BEOORDELING: beeldende vorming De DOELSTELLING van de -opdrachten & De BEOORDELING: Doelstellingen van de opdrachten. Leren: Thematisch + procesmatig te werken Bestuderen van het thema: met een open houding Verzamelen

Nadere informatie

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht

De kwaliteit van educatieve activiteiten meten. Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht De kwaliteit van educatieve activiteiten meten Universiteitsmuseum Utrecht Claudia de Graauw Bo Broers Januari 2015 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Cultuureducatie in het PO en SO

Cultuureducatie in het PO en SO Cultuureducatie in het PO en SO 04-10-2015/JD Inhoud Introductie 1. PR8cultuurprogramma 2. Expertisecentrum Kunst en Scholen 3. Cultuureducatie met Kwaliteit 4. Aanvullende educatieve projecten Introductie

Nadere informatie

Sociale Alliantie. Er zijn geen kosten verbonden aan deze bijeenkomsten. Vervoerskosten kunnen op verzoek worden vergoed.

Sociale Alliantie. Er zijn geen kosten verbonden aan deze bijeenkomsten. Vervoerskosten kunnen op verzoek worden vergoed. Europees Jaar ter bestrijding van armoede en sociale uitsluiting Lokale Sociale Agenda 2010 Regionale instructie- en werkbijeenkomsten Vrijdag 19 februari Leiden regio Noord- en Zuid-Holland Dinsdag 2

Nadere informatie

Het beleidsplan cultuureducatie

Het beleidsplan cultuureducatie Het beleidsplan cultuureducatie Beleidsplannen voor cultuureducatie kunnen variëren van 1 A4 tot een compleet beleidsplan. Belangrijk hierbij is dat het cultuureducatiebeleid onderdeel is van het schoolplan.

Nadere informatie

De studielast is voor de tweede fase vwo in totaal 4800 uur (drie maal 1600), voor het havo 3200 uur (twee maal 1600). Dit is als volgt verdeeld:

De studielast is voor de tweede fase vwo in totaal 4800 uur (drie maal 1600), voor het havo 3200 uur (twee maal 1600). Dit is als volgt verdeeld: (oud, maar hier en daar nuttig) Studielasttabellen Studielast is een nieuw begrip in de bovenbouw van havo en vwo. Het staat voor de gemiddelde tijd die de gemiddelde leerling aan schoolwerk besteedt.

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Ik bied. Voortgezet Onderwijs Alle niveaus Docentenhandleiding Educatieprogramma Ik bied Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud Het Dordrechts Museum p. 3 Algemene doelstelling programma p. 3 Aansluiting bij kerndoelen p. 3-4 Programma Ik Bied.

Nadere informatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie

Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht. Een stevige basis voor cultuurparticipatie Kunsteducatie projecten primair onderwijs Utrecht Een stevige basis voor cultuurparticipatie inhoudsopgave Voorwoord 5 1 Schoolabonnement 7 2 Kunstprojecten voor alle groepen 9 3 Kunsteducatieproject voor

Nadere informatie

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen

WORKSHOP LEERLIJNEN. Dag van de Cultuureducatie: workshop leerlijnen WORKSHOP LEERLIJNEN Welkom en inleiding Wat is een leerlijn? Voorbeelden en achtergronden van leerlijnen cultuuronderwijs Leerlijnen in Flevoland: KIDD en De Culturele Haven Hoe bouw je een leerlijn? WORKSHOP

Nadere informatie

Samen bouwen aan je toekomst. Het Maerlant in 10 stappen

Samen bouwen aan je toekomst. Het Maerlant in 10 stappen SC H L OO JA AR 20 1 20 6-17 Samen bouwen aan je toekomst Het Maerlant in 10 stappen Je wilt naar... een leuke school, waar iedereen elkaar kent. Een relaxte, overzichtelijke school, waar je jezelf kunt

Nadere informatie

Starters-enquête. 9 september 2014. Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat

Starters-enquête. 9 september 2014. Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat Starters-enquête 9 september 2014 Een initiatief van AOb-Groene Golf en het NCRV-programma Altijd Wat 1 EEN STROEVE START Een fantastische baan, maar heel erg zwaar. De Groene Golf de jongerenafdeling

Nadere informatie

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO

ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO ONTDEK ONTDEK BORNEGO BORNEGO Eerlijk gezegd vond ik het eerst doodeng en spannend om naar een andere school te gaan. Ik wou mijn oude klas van de Ekke de Haan gewoon niet kwijt. We hadden het daar zo

Nadere informatie

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs

Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Beeldtaal in toekomstgericht onderwijs Eind januari bracht het Platform Onderwijs2032 het eindadvies uit met hun visie op toekomstgericht onderwijs. Het rapport bevat veel bruikbare ideeën en aandacht

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken. Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851. Primair Onderwijs groep 7 en 8 Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Lamme, Ary Scheffer aan het werk in het atelier, 1851 Primair Onderwijs groep 7 en 8 Inhoud Het Dordrechts Museum...p. 3 Algemene doelstelling

Nadere informatie

danstheater Iedereen kan dansen KUNSTHUIS Danstheater IMPRO VI stimuleert het plezier in beweging via expressie het is toegankelijk voor iedereen.

danstheater Iedereen kan dansen KUNSTHUIS Danstheater IMPRO VI stimuleert het plezier in beweging via expressie het is toegankelijk voor iedereen. danstheater Iedereen kan dansen Danstheater IMPRO VI stimuleert het plezier in beweging via expressie het is toegankelijk voor iedereen. KUNSTHUIS open academie lingewaard www.openacademie.nl t is de lazersklas?

Nadere informatie

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken

Docentenhandleiding Educatieprogramma. Schilderspraktijken Docentenhandleiding Educatieprogramma Schilderspraktijken Ary Scheffer aan het werk in het grote atelier bij zijn woonhuis te Parijs Lamme, Ary Johannes 1851 Voortgezet Onderwijs Alle niveaus 1 Inhoud

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Meer jonge mensen in de techniek. Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf!

Meer jonge mensen in de techniek. Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf! Meer jonge mensen in de techniek Daarbij ondersteunen we uw school of bedrijf! Over TechniekTalent.nu TechniekTalent.nu is een samenwerkingsverband van acht technische sectoren met één doel: meer instroom

Nadere informatie

VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT

VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VOOR DE SCHOLIER DIE VERDER KIJKT NAAR VU PRE UNIVERSITY COLLEGE VERDIEPT, VERRIJKT EN VERBINDT De VU wil graag met u werken aan de versterking van de kwaliteit van het voortgezet

Nadere informatie

The voice of Holland workshops

The voice of Holland workshops Presenteert The voice of Holland workshops Wie zijn wij? Babette Labeij is de bekendste zangcoach van Nederland. Zij is als zangcoach te zien bij televisieprogramma s als The voice of Holland en The Voice

Nadere informatie

a.roland holst c ollege QUEST een avontuurlijke zoektocht...

a.roland holst c ollege QUEST een avontuurlijke zoektocht... a.roland holst c ollege QUEST een avontuurlijke zoektocht... de uitdaging... Hallo, ik ben Hanna. Dit jaar ben ik begonnen aan QUEST. QUEST past prima bij mij. Dat denk ik zelf, dat denken mijn ouders

Nadere informatie

praktijkvakken spel 6 6 beweging 2 2 stem 2 2 muziek 2 2 scenografie 2 2 Theatermaken 6 6

praktijkvakken spel 6 6 beweging 2 2 stem 2 2 muziek 2 2 scenografie 2 2 Theatermaken 6 6 Bijlage B, Onderwijs Examen Regelement, 2014-2015 EC EC jaar 1 Zwolle Arnhem spel 6 6 beweging 2 2 stem 2 2 muziek 2 2 scenografie 2 2 Theatermaken 6 6 theatergeschiedenis 3 3 theatertheorie 3 3 cultuurgeschiedenis

Nadere informatie

completer is beter Meer weten? = leren + U heeft nu een beeld van onze school, en misschien wilt u daarom nog meer weten.

completer is beter Meer weten? = leren + U heeft nu een beeld van onze school, en misschien wilt u daarom nog meer weten. Meer weten? completer is beter U heeft nu een beeld van onze school, en misschien wilt u daarom nog meer weten. Op onze website www.rscollege.nl vindt u alle informatie. Daarnaast is het natuurlijk mogelijk

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2015 2016 34 242 Evaluatie Wet ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie (Wet OKE) Nr. 2 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN WETENSCHAP

Nadere informatie

JE CULTURELE ZELFPORTRET

JE CULTURELE ZELFPORTRET JE CULTURELE ZELFPORTRET Dit is het culturele zelfportret van Vul alles in hele antwoordzinnen in. Gebruik een ander lettertype of een andere kleur voor de antwoorden. Plak hier je pasfoto Film/tv 1 Ga

Nadere informatie

Programma Kinderen Maken Muziek

Programma Kinderen Maken Muziek Programma Kinderen Maken Muziek Periode 2015-2017 Inleiding Kinderen Maken Muziek wil een bijdrage leveren aan het versterken van de sociale cohesie door kinderen samen een instrument te leren bespelen.

Nadere informatie

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0

LESBRIEF HARTENJAGERS 3.0 INHOUDSOPGAVE Voorwoord Inhoudsopgave Docentenhandleiding Leerlingenbladen: Jonge Harten Theaterfestival FILMmmmmmmmm Wie werkt er mee aan een voorstelling? Opdracht Papagaaienjas Kijkwijzer LESBRIEF HARTENJAGERS

Nadere informatie

(Zelf)evaluatie-instrument leerlingen Cultuurprofielscholen

(Zelf)evaluatie-instrument leerlingen Cultuurprofielscholen (Zelf)evaluatie-instrument leerlingen Cultuurprofielscholen Ten behoeve van de (zelf)beoordeling door de leerlingen van de scholen voor het lidmaatschap van de Vereniging CultuurProfielScholen. I Gegevens

Nadere informatie

Elke dag inspirerend. vwo / havo. elke dag een uitdaging

Elke dag inspirerend. vwo / havo. elke dag een uitdaging Elke dag inspirerend vwo / havo elke dag een uitdaging Samen met uw zoon of dochter staat u voor een belangrijke keuze. Op basis van het advies van de basisschool ligt de uitdaging op vwo of havo-niveau.

Nadere informatie

Cultuureducatie VO onderwijs 2013. Stedelijk Museum Amsterdam

Cultuureducatie VO onderwijs 2013. Stedelijk Museum Amsterdam Cultuureducatie VO onderwijs 2013 Stedelijk Museum Amsterdam Kunstvakken per niveau VMBO Kunstvakken 1 Kunstvakken 1 bestaat uit twee verplichte onderdelen: het leergebied Kunst en cultuur (kerndoelen,

Nadere informatie

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3

Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Portfolio 2014 / 2015 CKV Voor klas 3 Naam: Klas: Inleiding Dit is jouw persoonlijke CKV-portfolio, waarmee je het onderdeel CKV in het derde en vierde leerjaar afrondt. CKV is een wettelijk verplicht

Nadere informatie

- het lezen van het boek van Soldaat van Oranje en het maken van de literatuurwijzer het bekijken van de film Soldaat van Oranje;

- het lezen van het boek van Soldaat van Oranje en het maken van de literatuurwijzer het bekijken van de film Soldaat van Oranje; LESSUGGESTIES blijkt de blijvende grote interesse van scholieren voor de Tweede Wereldoorlog. Zij geven aan vooral gegrepen te worden door persoonlijke verhalen, gekoppeld aan inzet van hedendaagse middelen.

Nadere informatie

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Gewoon naar school, mét begeleiding Wat ziet mijn leerling en wat niet? Zijn er aanpassingen nodig in de klas?

Nadere informatie

Bijlage 1: Uitwerking per regio

Bijlage 1: Uitwerking per regio De locatiekeuzes worden in deze bijlage per regio weergegeven. Daarbij volg ik de grenzen van het arrondissement / de politie-eenheid. 1. Regio Noord-Nederland eenheid Noord-Nederland leidt eenduidig tot

Nadere informatie

Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo. (edoc 512410, projectgroep Profielen)

Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo. (edoc 512410, projectgroep Profielen) Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo (edoc 512410, projectgroep Profielen) 1 Verslag internetconsultatie wetsvoorstel bovenbouw havo-vwo 1. Inleiding Op 20 september 2012 is de openbare

Nadere informatie

Cultuurbeleving. Junipeiling Bewonerspanel. Utrecht.nl/onderzoek

Cultuurbeleving. Junipeiling Bewonerspanel. Utrecht.nl/onderzoek Cultuurbeleving Junipeiling Bewonerspanel Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling Onderzoek Gemeente Utrecht 030 286 1350 onderzoek@utrecht.nl in opdracht van Cultuur Ontwikkelorganisatie Gemeente

Nadere informatie

Cultuur-beleidsplan. februari 2012. Christiaan Huygens College. locatie Broodberglaan

Cultuur-beleidsplan. februari 2012. Christiaan Huygens College. locatie Broodberglaan Cultuur-beleidsplan februari 2012 Christiaan Huygens College locatie Broodberglaan 1. Inleiding Op het CHC Broodberglaan worden de kunstvakken Beeldend, Muziek & Drama gegeven. In de brugklassen volgen

Nadere informatie

ANGRY. De verbeelding van de radicaal. Informatie over de educatieve modules bij een fotografie en nieuwe media project over radicaliserende jongeren.

ANGRY. De verbeelding van de radicaal. Informatie over de educatieve modules bij een fotografie en nieuwe media project over radicaliserende jongeren. ANGRY De verbeelding van de radicaal Informatie over de educatieve modules bij een fotografie en nieuwe media project over radicaliserende jongeren. Jasper Groen, Jeffrey, 2008 Paradox, het Nederlands

Nadere informatie

Samen bouwen aan je toekomst. Het Maerlant in 10 stappen

Samen bouwen aan je toekomst. Het Maerlant in 10 stappen SC H L OO JA AR 20 1 20 5-16 Samen bouwen aan je toekomst Het Maerlant in 10 stappen Je wilt naar... een leuke school, waar iedereen elkaar kent. Een relaxte, overzichtelijke school, waar je jezelf kunt

Nadere informatie

Cultuureducatie in Amsterdam. Ada Nieuwendijk. SCHOLINGSAANBOD 2014-2015 Onderwijs

Cultuureducatie in Amsterdam. Ada Nieuwendijk. SCHOLINGSAANBOD 2014-2015 Onderwijs Cultuureducatie in Amsterdam. Ada Nieuwendijk SCHOLINGSAANBOD 2014-2015 Onderwijs Inleiding De MoccaAcademie biedt iedereen die werkzaam is in cultuureducatie in Amsterdam de mogelijkheden om zich verder

Nadere informatie

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO

VMBO praktische leerweg VMBO theoretische leerweg HAVO VWO Page of 7 Enquête voortgezet onderwijs Deze vragenlijst bestaat uit vijf delen, A t/m E. Er zijn in totaal 9 vragen. A. Over jezelf Dit onderdeel bestaat uit zeven vragen. Hoe oud ben je? In welke klas

Nadere informatie

Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8

Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8 Gratis cultuuronderwijs voor Haagse basisscholen: een digitale ladekast met 128 projecten voor de groepen 1-8 Cultuuronderwijs op zijn Haags Met het project Cultuuronderwijs op zijn Haags (COH) zorgen

Nadere informatie

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking

Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Ambulante Onderwijskundige Begeleiding voor leerlingen en studenten met een visuele beperking Gewoon naar school, mét begeleiding In de buurt naar school Wat ziet mijn leerling en wat niet? Zijn er aanpassingen

Nadere informatie

Tekenen in de Tweede fase

Tekenen in de Tweede fase Tekenen in de Tweede fase Wat kun je verwachten? Wat kun je verwachten? Lessen per week: Havo 4 / 5 2 uur praktijk en 1 uur theorie (KG/KB) Vwo 4 2 uur (de verdeling praktijk / theorie wisselt door het

Nadere informatie

Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk

Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Reclame maken, doe je zo! Groep 6 Thema-overzicht Thema-overzicht Reclame maken, doe je zo! Groep 6 Theater/Bioscoop De Nieuwe Kolk Kern van het thema Het thema Functies

Nadere informatie

Speelwijzer Go VMBO game

Speelwijzer Go VMBO game Speelwijzer Go VMBO game Voor docenten basisonderwijs Welkom bij Go VMBO. Het spel dat uw leerlingen helpt om een gedegen keuze te maken voor het voortgezet onderwijs. Door het spelen van deze uitdagende

Nadere informatie

Olympisch Lespakket 2004

Olympisch Lespakket 2004 Olympisch Lespakket 2004 Verantwoording Doelgroep Het pakket is bedoeld voor alle leerlingen van de basisschool. Doelstellingen Algemene doelstellingen Leerlingen leren over de Olympische Spelen nu en

Nadere informatie

MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 1. MCO Educatie Voortgezet Onderwijs. Muziek. moet je maken! Muziekcentrum van de Omroep www.

MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 1. MCO Educatie Voortgezet Onderwijs. Muziek. moet je maken! Muziekcentrum van de Omroep www. MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 1 MCO Educatie Voortgezet Onderwijs Muziek moet je maken! Muziekcentrum van de Omroep www.mco/educatie MCO_VO_krant_23_10 25-10-10 09:15 Pagina 2 Muziek moet je

Nadere informatie

Wat is de kunstklas? Kunstklaslessen op school

Wat is de kunstklas? Kunstklaslessen op school 1 kunstklas Intro Op het Haags Montessori Lyceum is er een kunstklas in de onderbouwklassen (klas 1 tot en met 3). Er zijn immers veel leerlingen, die kunstzinnige interesses en talenten hebben. Op het

Nadere informatie

Kruistocht in spijkerbroek DVD-box voor de eerste vijftig scholen die nu het lespakket bestellen!*

Kruistocht in spijkerbroek DVD-box voor de eerste vijftig scholen die nu het lespakket bestellen!* Een luxe Kruistocht in spijkerbroek DVD-box voor de eerste vijftig scholen die nu het lespakket bestellen!* * gebruik hiervoor de antwoordkaart achterin deze brochure Uniek Kruistocht in Spijkerbroek-lespakket

Nadere informatie

Cultuur in cijfers Leiden 2011

Cultuur in cijfers Leiden 2011 Maart 2011 Cultuur in cijfers Leiden 2011 Leiden is een historische stad met een breed aanbod aan culturele voorzieningen. Zo is de oudste schouwburg van het land hier te vinden, zijn de musea flinke publiekstrekkers,

Nadere informatie

Nieuwsbrief CultuurlinC. Marktplaats gaat verder als CultuurlinC

Nieuwsbrief CultuurlinC. Marktplaats gaat verder als CultuurlinC Augustus 2007 Jaargang 2, nummer 1 Nieuwsbrief CultuurlinC In deze nieuwsbrief Nieuwe naam Stuurgroep Website Netwerk CultuurlinC Tevredenheidsonderzoek ICC cursus Cursus KPCGroep Workshop Creëren draagvlak

Nadere informatie

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud

Werknemersonderzoek. Bram Masselink Willem Minderhoud Werknemersonderzoek Bram Masselink Willem Minderhoud (Bij)baan in het onderwijs: een meerwaarde voor school, scholier en student. Wij hechten veel waarde aan de werkomstandigheden van studenten die door

Nadere informatie