MANIFEST2040. juli-versie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "MANIFEST2040. juli-versie"

Transcriptie

1 MANIFEST2040 juli-versie

2

3 TITEL Tekst inzet... <PM> WIJ MAKEN RUIMTE

4 COLOFON Redactie Hans Leeflang Peter Paul Witsen Ries van der Wouden Alan Hoekstra Marloes Bijlsma 9 JULI 2015

5 INHOUDSOPGAVE WIJ MAKEN RUIMTE

6 S GRAVENHAGE ROTTERDAM ROOSENDAAL DEN HELDER BREDA AMSTERDAM UTRECHT TILBURG LELYSTAD AMERSFOORT S HERTOGENBOSCH OSS EINDHOVEN HARDERWIJK UDEN HELMOND WEERT MAASTRICHT LEEUWARDEN NIJMEGEN DEURNE CUIJK APELDOORN ARNHEM ZWOLLE ROERMOND DEVENTER VENLO ZUTPHEN DOETINCHEM OMMEN GRONINGEN ASSEN ALMELO WINTERSWIJK OLDENZAAL HENGELO ENSCHEDE MANIFEST2040 Vijf ontwikkelingsprincipes Maatschappelijke energie benutten Verbindingen leggen Omgevingskwaliteit beheren en creëren Routines tarten Lerend ontwikkelen OPGAVE #01 Transformeer de energievoorziening OPGAVE #02 Versterk stedelijke netwerken OPGAVE #03 Zorg voor een gezonde leefomgeving OPGAVE #04 Versnel en innoveer de wateraanpak OPGAVE #05 Integreer technologie en ruimte OPGAVE #06 Hergebruik vrijgekomen ruimtes NL als Living Lab

7 INTRO WIE MAAKT NEDERLAND? Wat heeft prioriteit voor Nederland in 2040? Zes opgaven. 1. Transformeer de energievoorziening 2. Versterk stedelijke netwerken 3. Zorg voor een gezonde leefomgeving ENERGIE 4. Versnel en innoveer de wateraanpak 5. Integreer technologie en ruimte 6. Hergebruik vrijgekomen ruimtes Hoe willen we werken aan Nederland in 2040? Vijf ontwikkelingsprincipes. STAD 1. Maatschappelijke energie benutten 2. Verbindingen leggen 3. Omgevingskwaliteiten beheren en creëren 4. Routines tarten AGRARISCH 5. Lerend ontwikkelen Wie werken nu al aan Nederland in 2040? Mogelijke acties en actiehouders. 1. Wadden en Afsluitdijk 2. Het aardbevingsgebied in Groningen 2. De cleantechregio Apeldoorn-Deventer-Zutphen 3. IBA Parkstad Limburg WATER technologie 4. Smart city Brabantstad 5. Rijnmond en Stadshavens 6. Utrecht Centrum West: healthy urban living 7. Metropoolregio Amsterdam met de Westas 8. Floriade 2022, Almere 9. Lerend netwerk rond de kwaliteit van de openbare ruimte 10. Netwerk van slimme en circulaire steden en regio s ERFGOED 11. Netwerk van groene en gezonde steden en regio s 12. Netwerk van klimaatactieve steden en regio s 13. De overheid en de nieuwe omgevingsvisie 14. Professionals en de ontwikkeling van het vak 15. De media en het grote publiek als gebruikers van de ruimte WIJ MAKEN RUIMTE

8

9 TITEL Tekst inzet... <PM> WIJ MAKEN RUIMTE

10 INTRO 2015, JAAR VAN DE RUIMTE Waarom een Jaar van de Ruimte Nederland blijft veranderen. Stad en land veranderen mee. Dat doen we zelf. Dus kunnen we er zelf voor zorgen dat Nederland er in 2040 nog beter voorstaat dan nu. Dat vraagt om politieke keuzes, want in steden en landschappen gaan veel publieke waarden schuil. Maar het vraagt ook om samenwerking en vertrouwen in elkaar. Want verandering maken we zelf, maar wel met z n allen, ieder vanuit de eigen ambitie en verantwoordelijkheid. Het Jaar van de Ruimte is bedoeld om het maatschappelijke, politieke en professionele debat over de ruimtelijke toekomst van Nederland te stimuleren. Met als uitkomst een nieuw handelingsperspectief, voor overheid en marktpartijen, voor particulieren en maatschappelijke organisaties. Publicatie MAAK RUIMTE met oa het Openingsbod Een levend manifest in december 2015: van wie voor wie Het Jaar van de Ruimte is een initiatief van een bont gezelschap aan personen en organisaties die zich betrokken voelen bij de ruimtelijke toekomst van Nederland (zie www. wiemaaktnederland.nl). Wij willen de resultaten van een jaar lang dialoog laten neerslaan in een levend Manifest Levend, omdat we de urgente opgaven, ruimtelijke kansen en vernieuwende praktijken die we gedurende het jaar boven water halen, koppelen aan concrete acties en actiehouders. Aan het eind van het jaar hopen we vijftien actiehouders gevonden te hebben die nu werken aan het Nederland van Het Manifest 2040 wordt van alle kanten gevoed. Overal in het land staan evenementen en activiteiten in het teken van het Jaar van de Ruimte. Van een prijsvraag voor scholieren tot een internationaal congres en van een debatreeks tot de Dag van de Bouw en de Dag van de Architectuur. Op loopt de onlinediscussie. En het Jaar van de Ruimte is zelf on tour : met een start- en een slotbijeenkomst en daar tussenin vier regiobijeenkomsten. Dankzij de brede betrokkenheid die is ontstaan, denken we een Manifest 2040 te kunnen maken waaraan veel mensen en organisaties (publiek en privaat) zich willen verbinden. Een levend manifest gedragen door zoveel mogelijk mensen die zich bij de ruimtelijke ontwikkeling betrokken voelen, en waarmee zij zichzelf en elkaar aanspreken. Online community s voor het dialoog Werken aan het manifest Het Manifest 2040 leeft nu al. Op de startbijeenkomst van het Jaar van de Ruimte (15 januari in Amsterdam) presenteerden we een openingsbod : een eerste schets van wat het manifest zou kunnen worden. Dat was gemaakt mede aan de hand van twaalf opgaven die we omschreven in de publicatie Maak Ruimte. Dat openingsbod slijpen we gedurende het jaar voortdurend bij tot een volwaardig manifest. We doen dat in het ritme van de regionale bijeenkomsten van Jaar van de Ruimte on Tour: elke bijeenkomst wordt gevolgd door een nieuwe, bijgewerkte versie van het Manifest-in-wording. Natuurlijk spelen de resultaten van die bijeenkomst een grote rol in het bijwerken van dat Manifest-in-wording. Jaar van de Ruimte on Tour begon op 8 april in Loppersum (lees hier het verslag). De vorige editie was op 25 juni in Arnhem (lees hier het verslag), de volgende op 17 september in Helmond. Enkele bladzijden uit het Openingsbod

11 INTRO OPGAVE ONTWIKKELPRINCIPES ACTIES Een levend manifest Het hart van het Manifest 2040 zal bestaan uit opgaven, ontwikkelingsprincipes en acties met actiehouders. De opgaven komen hoe dan ook op onze samenleving af. Ze hebben hun invloed op het ruimtegebruik en in de ruimtelijke ontwikkeling zit een deel van de oplossing. Dit Manifest-in-Wording bevat er zes: onvermijdelijke opgaven die zich met prioriteit aandienen, die laten zien wat er moet gebeuren en waarom. De opgaven stellen eisen aan de fysieke omgeving, en andersom kunnen ingrepen in de fysieke omgeving richting geven aan de oplossing of deze versnellen. Maar de omgeving is van ons allemaal, dus ingrepen erin vragen om gezamenlijkheid en zorgvuldigheid. De ontwikkelingsprincipes geven aan hoe we aan 2040 willen werken en met wie. Ze passen bij een samenleving die initiatief toont en voortdurend, met een enorme snelheid, vernieuwing in zich opneemt. Deze juliversie van het Manifest-in-Wording noemt er vijf. De acties en actiehouders zijn organisaties die beschikken over doorzettings- en organisatiekracht. Zij laten zien hoe ze nu al werken en na 2015 verder zullen werken aan Nederland in Gezamenlijk vormen zij de kern van het levend laboratorium dat Nederland is. Zij zullen op 15 december 2015, bij de slotbijeenkomst van het Jaar, op het podium staan. Deze juliversie van het Manifest-in-Wording draagt een aantal actiehouders voor. De komende maanden werken we aan een definitieve selectie. WIJ MAKEN RUIMTE

12 INTRO Jaar van de Ruimte in Pakhuis de Zwijger RUIMTE ON TOUR # Loppersum Opening luchtbrug Rotterdam # Arnhem

13 INTRO NEDERLAND IN 2040 VRAAGT NU OM POLITIEKE KEUZES We leven in een zelfbewuste, actieve samenleving. Mensen nemen initiatief, zoeken elkaar op, bouwen samen aan iets moois. Het Jaar van de Ruimte on Tour in Arnhem liet legio initiatieven zien: zonnepanelen op vrijgekomen boerenerven, een hightech-campus op een voormalig bedrijventerrein, proeven met hennepteelt voor industrieel gebruik. De drijvende krachten achter deze initiatieven hebben de politiek lang niet altijd nodig. Wel hulp van de overheid om door procedures en vergunningaanvragen heen te komen, of om regels te doorbreken die ooit met een ander doel zijn vastgesteld. Toch is dat niet het hele verhaal. Kansen zijn niet gelijk verdeeld over het land. Dat kan niet anders: het maakt verschil of er een luchthaven in de buurt ligt, hoe vruchtbaar de bodem is, waar glasvezelkabels zijn aangelegd, of je dichtbij of ver weg van de landsgrens woont. De omgeving bepaalt voor een niet onbelangrijk deel welke kansen mensen zien en welke acties zij ondernemen. De overheid beïnvloedt de omgeving, door te investeren, te stimuleren en te reguleren. Zelfs als de politiek besluit om zich ergens niet mee te bemoeien, is dat een politieke keuze. In iedere ruimtelijke opgave, bij iedere ruimtelijke beslissing spelen (al dan niet op de achtergrond) politieke factoren een rol. Al te vaak blijven die verborgen. De politiek kan ervoor kiezen om ontwikkelingskansen in een omgeving doelbewust te vergroten, via een actief omgevingsbeleid. Dat staat tegenover het al dan niet accommoderen van een ruimtevraag die zich min of meer toevallig aandient. Zo kan de Rijksoverheid twee kanten op met de vele rijkskantoren, gevangenissen en ander vastgoedbezit dat de afgelopen jaren is vrijgekomen. Ze kan kansen benutten door het op de markt te brengen en een zo hoog mogelijke opbrengst te incasseren. Ze kan ook kansen vergroten door er een bestemming aan te geven waar de omgeving behoefte aan heeft. Wegen kunnen worden verbreed om alleen files op te lossen, maar ook om in één moeite door nieuwe ontwikkelingskansen voor een stad of regio te scheppen. Dat is een fundamentele politieke keuze, steeds weer en op alle schaalniveaus: kansen benutten of vergroten; instrumenteel werken op basis van tastbaar resultaat en financiële berekeningen, of visionair werken op basis van een gedeeld toekomstperspectief, ook als dat zich pas op langere termijn kan bewijzen. Als de overheid ervoor kiest om kansen te vergroten, is de logische vervolgvraag: voor wie? Krijgen koplopers meer ruimte, in de verwachting dat zij andere groepen op sleeptouw kunnen nemen? Of moet de overheid vooral zorgen voor kwetsbare groepen, en de kansen creëren die zij niet zelfstandig kunnen bereiken? Ook dat is een fundamentele politieke keuze: solidariteit of eigen verantwoordelijkheid. Amsterdam-Noord heeft nog nooit zoveel banen gehad als nu, maar ook nog nooit zo n hoge werkloosheid. De economische groei komt niet terecht bij de lokale bevolking. Moet de politiek solidariteit tonen en bijvoorbeeld scholingsprogramma s of laagdrempelige bedrijfsruimte aanbieden? Of is het gepaster om Amsterdam flink te laten doorgroeien en is het de eigen verantwoordelijkheid van de lokale samenleving om de kansen te pakken die dan ontstaan? Delen van het land hebben met bevolkingskrimp te maken. Vaak (maar niet altijd) gaat die gepaard met economische krimp. Is het aan de nationale politiek om hier uit oogpunt van solidariteit nieuwe kansen tegenover te stellen? Of kunnen deze regio s zich uitstekend op eigen kracht ontwikkelen, door zelf de groei te zoeken in kwaliteit in plaats van in bevolking of economie? Ruimtelijke ontwikkelingen, beleidsmatig ingestoken of niet, kennen winnaars en verliezers. In het Groningse aardbevingsgebied komt dat nu heel pregnant naar voren. De politiek bepaalt welke mate van solidariteit op zijn plaats is en hoe ver de eigen verantwoordelijkheid reikt: of en hoe verliezers van ruimtelijke ontwikkelingen recht hebben op compensatie, bescherming of betere kansen. Achter elke opgave in dit Manifest 2040-inwording gaat een behoefte schuil aan politieke keuzes: keuzes over de richting waarin het land zich, ook ruimtelijk, ontwikkelt. Leerlingen van middelbare scholen hebben zo n keuze gemaakt. Zij willen wonen in een groen en duurzaam Nederland. Die conclusie komt uit de Atlas van de Toekomst, een prijsvraag onder middelbare scholieren die het KNAG (Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap) organiseerde in het Jaar van de Ruimte. In hun eigen leefomgeving tekenen ze ongeacht het scenario windmolens, zonnepanelen en groene daken. Die vaststelling zegt iets over de waarden die leven onder de aankomende generatie, zij die in 2040 grotendeels vormgeven aan de samenleving. In hun ogen sluit het grote geloof in een duurzaam Nederland economische groei niet uit. Misschien wel omdat de keuze van de scholieren zo helder is, voegt de brochure daaraan toe: Dit leefbare, gezonde en duurzame Nederland is gemakkelijk te realiseren. Alle opgaven in dit Manifest 2040 vragen om politieke keuzes die de aanpak misschien niet gemakkelijk, maar ten minste realistisch maken. De politiek bepaalt op lokaal, regionaal en nationaal niveau uiteindelijk de ontwikkelingsrichting en vertaalt dat in de formulering van regels, de inzet van instrumenten en het eigen handelen. Zodat we van elkaar weten waar we aan toe zijn. Zodat iedereen die bezig is met zijn of haar eigen omgeving, ook helpt om Nederland te maken, en dat vol overtuiging kan blijven uitdragen. WIJ MAKEN RUIMTE

14

15 DE KOP VAN ZUID In Rotterdam kon de Kop van Zuid tot ontwikkeling komen omdat de gemeente de Erasmusbrug bouwde en veel overheidspartijen vervolgens in het gebied investeerden. Er staat een rechtbank, een theater, het gemeentekantoor, enzovoort. Dat zijn onmiskenbaar politieke keuzes: de keuze om de concurrentiepositie van Rotterdam in het internationale speelveld te versterken, gecombineerd met de keuze om de aansluiting van Rotterdam-Zuid met het stadscentrum te versterken. De Kop van Zuid is een dure herstructurering, maar betaalt zich terug in grotere kansen voor Rotterdam en haar inwoners. WIJ MAKEN RUIMTE

16 Eemshaven LEGENDA oude rivierklei jonge rivierklei met biomassalandschap in uiterwaarden Harlingen windlandschap op zeeklei (molen staat voor één of meerdere turbines) laagveen hoogveen met toekomstig windlandschap leem kleinscahlig biomassalandschap op dekzand duinen met windmolens Maxima centrale energiecentrale wind op land (bron: structuurvisie windenergie op land, 2014) gaswinning hoogspanningsverbinding Twence Leusden Essent Essent Waterpark Veerse Biomassa Sittard ruimtevraag om de gemiddelde energiebehoefte van de Nederlander op te wekken (PBL - afbeelding wordt in Manifeststjl verbeeld) WINDENERGIE PER PROVINCIE, in MW (2013) WINDENERGIE per Provincie, 2013 x 10 x 7.5 x5 x2 x1 Flevoland Groningen Noord Holland Zeeland Zuid Holland Friesland Noord Brabant Op zee Overige provincies

17 OPGAVE 1 #01 Transformeer de energievoorziening ENERGIE De focus op duurzame energiebronnen ontneemt soms het zicht op energiebesparing. Dat zou op één moeten staan, stelt Dirk Sijmons tijdens een expertmeeting van Nederland Kringloopland. Als we 1 megawatt minder gebruiken, scheelt dat soms al snel tot 3 megawatt aan opwekking, omdat er door onder andere conversie en transport warmte verloren gaat. En dus is besparing ook van belang als we de impact van de energietransitie op het landschap zo klein mogelijk willen houden. Op het online-forum vraagt Karen Jakschtow aandacht voor de nul-op-demeter -woningen. Wat is de potentie hiervan in termen van duurzame energieopwekking en energiebesparing? Investeren in dit soort ontwikkelingen betekent volgens haar een betere benutting van bestaande ruimte (woningen en andere gebouwen), in plaats van of in aanvulling op het inzetten van nieuwe ruimte voor de energietransitie. Eigenlijk zou elke nieuwe ontwikkeling energieneutraal moeten zijn, wordt gezegd bij Jaar van de Ruimte on Tour in Arnhem. Daar komt ook de omvang van de opgave pregnant naar voren. Om de Stedendriehoek Apeldoorn-Deventer- Zutphen energieneutraal te maken, zijn 1761 windmolens nodig. Dat is er één per vierkante kilometer. En dat terwijl het al een enorme inspanning blijkt te kosten om er tien neer te zetten. Ook dat wijst op energiebesparing als prioriteit. De energietransitie zal het landschap veranderen, ook bij maximale besparing. Laten we niet wachten tot de volledige opgave is gepland, klinkt het bij het tweede Ruimtelijke Kennis voor 2015-debat, maar de oplossing zoeken vanuit kleinschalig experiment en opschaling. Zoals in Gelderland, waar lokale energiecoöperaties actief zijn, en waar een plan is ontstaan om ondertussen op het web... Eind 2013 is met het nationale Energieakkoord een krachtig politiek en maatschappelijk statement gemaakt. Talloze particuliere initiatieven tonen aan dat de energietransitie leeft in de samenleving. Toch verloopt de energietransitie te traag. De oorzaak ligt deels in de invloed op het aanzien van stad en land. Vooral rond windparken lopen de emoties hoog op. Het is niet de enige vertragende factor. Ook de wettelijke en financiële context en onze afhankelijkheid van fossiele belangen pakt belemmerend uit. De optelsom zet Nederland in internationaal perspectief op achterstand. Vasthouden aan de ambitie is dan ook een harde noodzaak. Een sterkere verweving met het ruimtelijk beleid net zo. We willen de logica van het nieuwe energielandschap inzichtelijk maken en verbinden met lokale waarden en belangen, zonder angst voor de ruimtelijke veranderingen die nodig zijn. Een snelle, doelgerichte verduurzaming van de energiehuishouding bestaat uit twee verhalen die nu nog op te grote afstand van elkaar staan: de maatschappelijke voedingsbodem van particuliere en kleinschalige initiatieven, en de ontwikkeling van een nationaal (of beter nog internationaal) netwerk voor de grote energievraag. zonnepanelen te plaatsen op voormalige agrarische erven in de Achterhoek, op de plek van de overbodig geworden stallen en schuren. Er zijn veel initiatieven van onderop die allemaal hartstikke waardevol zijn, maar om tot een volledig duurzame energievoorziening te komen, is er nog veel meer nodig (JvdR on Tour). Er leeft aan deze discussietafel nadrukkelijk behoefte aan sturing door de overheid, ondanks de waardering voor het kleinschalig initiatief. Misschien een landelijke groen voor rood - regeling voor vrijkomende agrarische bebouwing? Of eigen wettelijke regimes voor energielandschappen? Volgens de deelnemers zou het in ieder geval helpen als subsidies op fossiele energie zouden stoppen en duurzame energie gestimuleerd zou worden. Ook een hervorming van het belastingsysteem, inzetten op grootschalige besparing, quota op energiegebruik van burgers en bedrijven en een masterplan zo groot als het Deltaplan passeren de revue. Op de werkconferentie van Agenda Stad kwamen ook belemmeringen in financiële instrumenten en bancaire regels naar voren, waardoor geld voor energiebesparende maatregelen moeilijk kan worden geleend. Volgens Dirk Sijmons (tijdens de expertmeeting van Nederland Kringloopland) raakt de energietransitie het landschap niet alleen kwantitatief (de hectares die ervoor nodig zijn), maar ook kwalitatief. De gebruiksstructuur, een compositie van belangen opgeladen met waarden, betekenissen, herinneringen en emoties. De energietransitie leidt onvermijdelijk tot frappante landschappelijke veranderingen die diep ingrijpen op vertrouwde aanspraken. De ruimtelijke impact zal hoe dan ook enorm zijn. Dat vraagt om draagvlak, om inzicht in de benodigde verandering door kaarten en scenario s op te stellen. Er zijn meer mogelijkheden nodig om energievragers en aanbieders in elkaars nabijheid te vestigen, zodat energieverlies door transport beperkt wordt. Vlak voor de tweede Jaar van de Ruimte on Tour, stelde de rechter de klimaatorganisatie Urgenda in het gelijk. Het behoort tot de zorgplicht van de overheid om de uitstoot van CO 2 te verminderen, minimaal met 25 procent in 2020 ten opzichte van Die uitspraak onderstreept de onvermijdelijkheid van de opgave, en daarmee ook van een nieuw energielandschap. WIJ MAKEN RUIMTE

18 LEGENDA xxxxx jxxxx stations met internationale treinverbinding Vlaamse Ruit knooppunten stadsregio metropoolregio spoortnetwerk mainport Schiphol bebouwing ruhrgebied rijkswegen

19 OPGAVE 2 #02 Versterk stedelijke netwerken STAD Nederlandse steden zijn te klein. Daardoor missen we economisch de boot, zo citeert moderator Charlot Teng op het online forum het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en de Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling (Oeso). In de woorden van Zef Hemel: Schaal, kritische massa, is van levensbelang voor allerlei specialistische functies in het internationale bank- en verzekeringswezen, de accountancy, reclame en advocatuur, maar ook voor allerlei creatieve, trendgevoelige bedrijfjes met een internationale oriëntatie waar onzekerheid sterk domineert. Bijna alle steden groeien. Mensen trekken naar de stad, steden dragen de economie, ze bepalen voor een groot deel de productiviteit en concurrentiekracht. Overal ter wereld, dus ook hier. Nederland heeft geen werkelijk grote steden. We hebben wel een netwerk van steden. Dat netwerk kan gaan functioneren als één grote stad, met als uniek voordeel dat een binnenstad en het buitengebied overal in de nabijheid zijn. Daar is een doelgerichte sturing voor nodig, die afstand neemt van de planologische reflex om elke stad dezelfde kansen te geven. De beste kansen komen voort uit gegroeide kwaliteiten en identiteiten, die we verder kunnen uitbouwen. Daarmee ligt de vraag naar afgestemde investeringsprioriteiten levensgroot op tafel. Liggen die in de onderlinge verbindingen, het aanbod van gevarieerde woon- en werkmilieus, de aantrekkelijkheid van het buitengebied...? Het verschilt per gebied. Maar er is ook een overeenkomst. Die zit in de behoefte aan afstemming, en dat is nog lang niet overal goed geregeld. In de aprilversie van het manifest-inwording riep de vraag op of we inzetten op de opslingering van Amsterdam of op verdelende rechtvaardigheid. Het Metropoolforum kiest voor opschaling. De Metropoolregio s Amsterdam en Rotterdam- Den Haag worden in professionele kringen al langer als belangrijk gezien. Nu wordt ook het belang benadrukt van de schaal die de Randstad ontstijgt: Randstad plus Brainport, Noordwest-Europa en onze relatie met Vlaamse Ruit en Ruhrgebied. (...) Nieuwe gezichtspunten hierbij zijn de noodzaak van een internationaal OV-systeem naast de sprinter- en intercitynetwerken, en een betere systeemintegratie op stadsregionaal en metropoolregioniveau. In november is station Arnhem klaar als hoogwaardige stationslocatie. Maar, zo wordt gesteld bij de tweede Jaar van de Ruimte-on-Tour, er stoppen nog te weinig internationale treinen en ze rijden in Nederland niet sneller dan de normale intercity s. Ook bij de Ruimtecamping in Parkstad Limburg blijkt hoe de landsgrens nog steeds een sta-inde-weg is voor de verbinding met steden net over de grens, en zo een effectieve netwerkvorming verhindert. Expeditie Drenthe redeneerde vanuit een andere invalshoek, maar met een soortgelijke conclusie: Ketens ondertussen op het web... Buurtcommunity s: de huiskamers van Nederland? en hoogwaardige netwerken zijn de organiserende principes van deze eeuw. Plaatsen doen er niet meer toe, maar de verbindingen tussen de plaatsen, de zogenaamde flows. Knooppunten in deze verbindingen hebben de toekomst. De Raad voor de Leefomgeving en infrastructuur ziet toekomst voor Nederland in de regionale stad. Hoe zorgen we dat steden samenwerken en elkaars complementariteit benutten? De discussie gaat hiermee in de richting van Nederland als één grote stad, of althans één stedelijk netwerk. Borrowed Size (of geleende omvang ) is een leidend principe. Dat betekent dat de massa die nodig is voor gespecialiseerde voorzieningen (een kenniscluster, een onderscheidend woonmilieu, een gethematiseerd winkelgebied, etc) niet uit de stad zelf hoeft te komen, maar ook elders in het netwerk kan worden geleend. Dat lukt alleen met goede onderlinge afspraken en goede verbindingen. Hoewel, stelt Rienk Kuiper, PBL-onderzoek laat zien dat goede verbindingen middelgrote steden ook kunnen leegzuigen. De verkenning Midsize Brabant wijst uit dat middelgrote steden in deze provincie (zoals Bergen op Zoom, Veghel en Waalwijk) het beste perspectief hebben als zij zich richten op hun bijzondere kwaliteit, en niet allemaal een compleet voorzieningenaanbod nastreven. Ook de grote Brabantse steden hebben daar baat bij, want zij blijken de economische backbone van de middelgrote steden hard nodig te hebben. De benadering van één stedelijk netwerk brengt daarnaast de gebieden in beeld die economisch minder succesvol zijn, of waar krimp optreedt. Kunnen zij onder het motto kleiner, minder, beter hun eigen rol in dat netwerk verder doorontwikkelen, en welke coalities binnen het netwerk zijn daarvoor nodig? Zowel bij het Metropoolforum als bij Jaar van de Ruimte on Tour komt ook het landschap naar voren als deel van het stedelijk netwerk. Daarin onderscheidt het netwerk zich immers van de werkelijk grote steden in Europa, waar de afstand tussen centrum en landschap soms uren reistijd neemt. Het landschap is als een accu voor de stad, klinkt het in Arnhem, het levert eten, drinken en energie. En ook het Metropoolforum legt de nadruk op een sterkere functionele verweving tussen stad en ommeland: van dichotomie van stad en land naar metropolitaan landschap. Voor de toekomst van de stad, en daarmee de economische positie, is versterking van het stedelijk netwerk essentieel. De uitbouw van specifieke kwaliteiten en het zorgen voor goede, betrouwbare verbindingen zijn daar de kernelementen in. Tot welke investeringsprioriteiten dat leidt, verschilt per gebied. Maar dat zo n investeringsagenda de grenzen van gemeenten, provincies en zelf het land overschrijdt, dat staat vast. Gegeven de bestaande bestuurlijke verhoudingen, is dat een forse politieke opgave. Want de felle onderlinge concurrentie tussen steden en regio s die nu gaande is, maakt een borrowed size-strategie dead on arrival, aldus Frank Eetgerink. WIJ MAKEN RUIMTE

20 Legenda (grote kaart) CONCEPT OPZET DEN HELDER LELYSTAD LEEUWARDEN ZWOLLE GRONINGEN ASSEN OMMEN AMSTERDAM HARDERWIJK ALMELO OLDENZAAL HENGELO DEVENTER ENSCHEDE APELDOORN AMERSFOORT ZUTPHEN S GRAVENHAGE UTRECHT ARNHEM DOETINCHEM WINTERSWIJK ROTTERDAM NIJMEGEN OSS S HERTOGENBOSCH CUIJK UDEN BREDA TILBURG ROOSENDAAL EINDHOVEN HELMOND DEURNE VENLO WEERT ROERMOND HITTE EILANDEN 2006 Gem. temperatuurverschil t.o.v. omgevingstemperatuur > 6 graden Celsius MAASTRICHT 4-6 graden Celsius

21 OPGAVE 3 #03 Zorg voor een gezonde leefomgeving AGRARISCH Het RIVM heeft vier scenario s opgesteld voor de toekomst van de volksgezondheid in Nederland, op grond van verschillende normatieve perspectieven: (1) iedereen zo lang mogelijk gezond houden en zieken beter maken, (2) kwetsbare mensen ondersteunen en maatschappelijke participatie bevorderen, (3) autonomie en keuzevrijheid stimuleren en (4) de zorg betaalbaar houden. De perspectieven leiden tot verschillende keuzes, en hebben daardoor een duidelijke politieke component. Die klinkt ook door in de vertaling van deze perspectieven naar de fysieke leefomgeving. Het gaat niet alleen om een omgeving die uitnodigt tot een gezonde leefstijl, of mensen beschermt tegen ziekte of ongevallen. Het gaat ook om de toegankelijke inrichting waardoor kwetsbare groepen mensen kunnen meedoen in de maatschappij, en waarbij rekening wordt gehouden met de wensen en voorkeuren van de bewoners zelf. En om kleinschalige zorgvormen in de buurt, die helpen de zorgkosten in de hand te houden. Er ligt een duidelijke parallel met de veiligheid van de woonomgeving. Een uitnodigende omgeving, een toegankelijke inrichting, die moet voor alles veilig zijn: verkeersveilig, sociaal veilig en bewust van de externe veiligheidsrisico s (van ontploffingsgevaar tot overstromingsrisico). Op die lijn zit ook Dayenne l Abée van het Nederlands Instituut voor Sport en Bewegen. Op het online forum stelt zij: Het gaat er steeds meer om dat mensen het vermogen hebben zich aan te passen en de regie te voeren in het licht van fysieke, emotionele en sociale uitdagingen in het leven. Dat betekent dus meer kijken naar de mens zelf in het creëren van een gezonde leefomgeving. Wat is zijn of haar behoefte en wat zijn de mogelijkheden zich daarnaar te gedragen? Is het veilig De kans om in goede gezondheid oud te worden is in stedelijke woonwijken significant kleiner dan elders. Veel van deze wijken nodigen niet uit tot bewegen en gezond gedrag. Stress en eenzaamheid komen er bovengemiddeld voor. Hitteeilanden leiden in warme zomers tot hogere sterfte en nabij verkeerswegen en industriecomplexen laat de luchtkwaliteit te wensen over. Fijn stof veroorzaakt meer dan vier procent van de totale ziektelast in Nederland. Dat plaatst de bestaande stedelijke woonwijken volop in de schijnwerpers. Meer aandacht voor groen en water in de stad, goede en veilige fiets- en wandelroutes, ontmoetingsplaatsen in de buurt, stadslandbouw die het bewustzijn over voeding vergroot het arsenaal van mogelijke verbeteringen is groot. De opgave krijgt extra accent door de vergrijzing en de ontwikkeling van kleinschalige vormen van zorg. Een toegankelijke inrichting van de leefomgeving helpt kwetsbare mensen om volwaardig te blijven participeren. Tot nu toe is het niet gelukt om de verschillen in gezondheidskansen binnen Nederland terug te dringen. Het is een onontkoombare opgave om dat de komende tijd wel te presteren. Dat vraagt veel meer dan alleen verbeteringen in de fysieke leefomgeving, maar het effect daarvan is in de ruimtelijke ontwikkeling onderschat. Als onderdeel van een integrale, massieve inzet op gezondheid zijn ook deze verbeteringen noodzakelijk. genoeg om kinderen zelfstandig lopend naar school te laten gaan, kan ik door gebruik te maken van slimme routes op de fiets sneller op plaats van bestemming komen dan met de auto, ligt de stoep er netjes bij zodat ik mijn dagelijkse ommetje kan maken zonder te vallen? Zij daagt ruimtelijke professionals uit om in gesprek te gaan met de gezondheids-, welzijns- en sportwereld om gezamenlijk de mogelijke win-winoplossingen op te sporen. Groen is een belangrijk onderdeel van een gezonde leefomgeving; groen in de wijk en aantrekkelijke verbindingen met het buitengebied. Maar staar je niet blind op groen-om-het-groen, is de boodschap van Pauline van den Broeke op wijmakennederland.nl. Gezond leven is een keuze en de inrichting van de stad kan hiertoe uitnodigen. Een groenere inrichting van de stad beïnvloedt die keuze naar mijn idee onvoldoende. Het gaat juist om het functioneren van mensen in de stad en een groene inrichting is een uitwerking daarvan. Die uitwerking kan zeer verschillend zijn. Van strookjes groen waar vele honden uitgelaten worden zullen mensen niet gezonder gaan leven. Maar een hoge dichtheid van voetbalveldjes zal kinderen en jongeren wel bewegen een balletje te trappen met elkaar. Dat beweegt mensen. Ook Marinette Mul definieert een gezonde leefomgeving als een omgeving die uitnodigt tot beweging en ontmoeting. Op het symposium van de Vakvereniging voor Fysische Geografie (VVFG) wijst zij op geluidsoverlast en luchtkwaliteit als boosdoeners. Zij merkt op dat er een paradigmashift heeft plaatsgevonden. Een gezonde omgeving creëren enkel door te voldoen aan vastgestelde normen, raakt uit de gratie. Tegenwoordig beoordelen we de feitelijke of verwachte effecten. De smart city kan de stad ook gezonder maken. Opnieuw is de parallel met veiligheid evident. Ook daarin zijn normen alleen niet meer zaligmakend, maar gaat het steeds meer om maatwerk: de beoordeling van de situatie ter plaatse. ondertussen op het web... WIJ MAKEN RUIMTE

Manifest 2040- in- wording Discussienotitie op weg naar de juliversie

Manifest 2040- in- wording Discussienotitie op weg naar de juliversie Manifest 2040- in- wording Discussienotitie op weg naar de juliversie Op 25 juni strijkt Jaar van de Ruimte on Tour neer in Arnhem. We gaan die dag aan het werk met het levend Manifest 2040. Er worden

Nadere informatie

Beter worden in wat we samen zijn!

Beter worden in wat we samen zijn! Beter worden in wat we samen zijn! Wie zijn we? Wat doen we? De gemeenten in de regio Stedendriehoek werken samen. Samen staan we sterk en maken we ons sterk voor het nog verder verbeteren van het VESTIGINGSKLIMAAT.

Nadere informatie

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant'

'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' 'Maak werk van Vrije tijd in Brabant' OPROEP VANUIT DE VRIJETIJDSSECTOR Opgesteld door: Vrijetijdshuis Brabant, TOP Brabant, Erfgoed Brabant, Leisure Boulevard, NHTV, MKB, BKKC, Stichting Samenwerkende

Nadere informatie

Geen woorden maar daden

Geen woorden maar daden Hans van Rossum Geen woorden maar daden 12-11- 2014 Rotterdam doet het goed Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: iconen ontwikkeld Momentum is daar: hippe architectuurstad Stadsvisie 2030

Nadere informatie

Concept Ruimtelijk Perspectief Windenergie op Land

Concept Ruimtelijk Perspectief Windenergie op Land Concept Ruimtelijk Perspectief Windenergie op Land 3 februari 2010 Inhoudsopgave 1. Aanleiding, doel en aanpak 2. Waar wél; concentratiegebieden 3. Waar niét: vrijwaringsgebieden i 4. Overig Nederland

Nadere informatie

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving

IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving IenM begroting 2015: inzetten op betere verbindingen in een schonere leefomgeving 16 september 2014-15:25 Het ministerie van Infrastructuur en Milieu besteedt in 2015 9,2 miljard euro aan een gezond, duurzaam

Nadere informatie

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025

Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Persbericht PB13 062 1 oktober 2013 9:30 uur Grote gemeenten goed voor driekwart van bevolkingsgroei tot 2025 Tussen 2012 en 2025 groeit de bevolking van Nederland met rond 650 duizend tot 17,4 miljoen

Nadere informatie

Perspectief voor de Achterhoek

Perspectief voor de Achterhoek Perspectief voor de Achterhoek 1 Perspectief voor de Achterhoek Aanleiding Op 23 september organiseerde De Maatschappij met Rabobank Noord- en Oost-Achterhoek een interactieve bijeenkomst met als doel

Nadere informatie

Klimaatbestendige steden

Klimaatbestendige steden Klimaatbestendige steden Klimaatbeleid en praktijk in Nederland Inspiratie voor Amersfoort Michaël Meijer Introductie Michaël Meijer Tuin- en Landschapsinrichting @ IAH Larenstein Planologie @ Radboud

Nadere informatie

De stedendriehoek-naar een energieneutrale stedelijke regio

De stedendriehoek-naar een energieneutrale stedelijke regio De stedendriehoek-naar een energieneutrale stedelijke regio Eindhoven 27-10-2015 Na jarenlang sudderen lijkt er nu een versnelling te komen in het nadenken over de energietransitie in ons land. Zowel op

Nadere informatie

Apeldoorn. Ede Arnhem

Apeldoorn. Ede Arnhem Lelyst ad Harderw ijk Devent er Apeldoorn Zut phen Wint ersw ijk Ede Arnhem Doet inchem Tiel Nijmegen 1 Kans op krimp Vo geen kans op krimp weing kans op krimp enige kans op krimp kans op krimp onbekend

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE

Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen BRAINPORT SMART VILLAGE Ruimte voor de maatschappij van morgen De maatschappij van morgen is fundamenteel anders dan die van gisteren. De wereld wordt kleiner door

Nadere informatie

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg

POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg POL-uitwerking Landelijk Gebied Noord-Limburg Bestuursafspraken CONCEPT versie 27 november 2015 1. Inleiding Het landelijk gebied van de regio Noord-Limburg is divers van karakter; bestaande uit beekdalen,

Nadere informatie

Regio Stedendriehoek

Regio Stedendriehoek Regio Stedendriehoek 1 Energieneutrale regio Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander

Nadere informatie

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid,

1. Branding en voorzieningen in gehele subregio Cultuurhistorie benadrukken Toegankelijkheid zorg vergroten (sociaal, fysiek) Wie: overheid, Transformatie van de woningvoorraad Een afname van het aantal huishoudens heeft gevolgen voor de woningvoorraad. Dit geldt ook vergrijzing. Vraag en aanbod sluiten niet meer op elkaar aan. Problemen van

Nadere informatie

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland

Samenwerkingsagenda Hogeschool van Arnhem en Nijmegen en de Provincie Gelderland en de Provincie Gelderland 22 maart 2016 Overwegende dat: De provincie Gelderland veel waarde hecht aan de aanwezigheid van onderwijs/kennisinstellingen in haar Provincie. Uiteraard in hun functie van

Nadere informatie

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland

Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Duurzame Ruimtelijke Ordening in Nederland: De regio is slagvaardiger in klimaatbeleid De tussenstand van onze verkenning: West en Noord Nederland Ir. Martin Dubbeling, stedenbouwkundige bij SAB Drs. Wouter

Nadere informatie

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta)

Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Agenda Stad Concernstaf CSADV Stadhuis Grote Kerkplein 15 Postbus 538 8000 AM Zwolle Telefoon (038) 498 2092 www.zwolle.nl Klimaatadaptatie in Zwolle (IJsselvechtdelta) Hoe houden we onze delta leefbaar

Nadere informatie

Overijssels Ontwikkelmodel

Overijssels Ontwikkelmodel Overijssels Ontwikkelmodel Inzicht in duurzaamheid geeft toekomst met uitzicht! Door Egbert Dijk op 20 oktober 2011 Inhoud Wat is duurzame ontwikkeling? Omgevingsvisie Overijssel Processtappen duurzame

Nadere informatie

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit!

De Cleantech Regio Stedendriehoek 1 daagt uit! Stedendriehoek 1 daagt uit! Eo Wijers-prijsvraag 2014-2015 1 Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst en Zutphen eo wijers-stichting voor ruimtelijke kwaliteit in de regio Stedendriehoek daagt

Nadere informatie

Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad

Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad De stad als bevolkingsmagneet Koos van Dijken functie 29 januari 2013 1 Betekenisvol beleid voor een aantrekkelijke stad Wat maakt de stad aantrekkelijk

Nadere informatie

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323.

Trendbreuk? Netto kwantitatieve opgave 2023. Wonen 1.800 7.100. Bedrijventerreinen 18 (+30) ha 156 ha. (gemeentelijk + privaat) 248.000-323. Maastricht Maastricht 120.000 inwoners, stabilisatie Centrum van de regio (600.000-550.000) Universiteit Meer dan 20 miljoen bezoekers waarvan 2/3 uit Nederland, winkelen belangrijkste bezoekmotief Compacte

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Samenstelling bestuur

Samenstelling bestuur Presentatie KvO 2.0 Samenstelling bestuur Krachtteam Peter Beckers : voorzitter Jan van Loon : initiatiefnemer Theo Vinken : initiatiefnemer Paul Jansen : aanvoerder werkorganisatie 2a Karel Jan van Kesteren

Nadere informatie

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving

BOUWNETWERK. Kiezen en uitblinken. Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving BOUWNETWERK Kiezen en uitblinken Bouwnetwerk is hét netwerk voor vrouwen die werken aan de gebouwde omgeving Kiezen en uitblinken Aan mevrouw Schultz van Haegen, minister van infrastructuur en milieu,

Nadere informatie

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas

Duurzame energie. Leveranciersdag Rijk 27 november 2015. Piet Glas Duurzame energie Leveranciersdag Rijk 27 november 2015 Piet Glas P.Glas@mindef.nl Categoriemanager Energie Frans van Beek frans.beek@minbzk.nl BZK - DG Organisatie Bedrijfsvoering Rijk Opzet workshop 1.

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5

GEBIEDEN. 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 GEBIEDEN 4 havo 3 Stedelijke gebieden 4-5 Probleemwijken Groot aandeel sociale huurwoningen Slechte kwaliteit woonomgeving Afname aantal voorzieningen Toename asociaal gedrag Sociale en etnische spanningen

Nadere informatie

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen

Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen SMART CITY UTRECHT Healthy Urban Living Slim, Gezond en Groen Brigitte Hulscher Program Manager Smart Cities, Marketing & Innovation Utrecht Jong en hoog opgeleid 334.862 inwoners, 20 % < 17, 18% 18-26,

Nadere informatie

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector

Groeiplan voor warmte. een initiatief van provincies, gemeenten en sector Groeiplan voor warmte een initiatief van provincies, gemeenten en sector 27 november 2015 De Provincies Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Holland, en Limburg, Metropoolregio Rotterdam Den Haag, de Gemeenten

Nadere informatie

Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland

Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland Federatieplan Windenergie Wind werkt voor Flevoland Lelystad, juli 2014 Het plan Het Federatieplan Windenergie bestaat uit onderlinge afspraken tussen bewoners, grondeigenaren en windmoleneigenaren in

Nadere informatie

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND

STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND STERKE STEDEN - STERKE REGIO S - STERK NEDERLAND Nederland moet snel uit de crisis. Steden zijn de economische motor van Nederland. Zij vormen de spil in krachtige netwerken met het bedrijfsleven, het

Nadere informatie

Overijssel kleurt groen in 2020

Overijssel kleurt groen in 2020 Overijssel kleurt groen in 2020 Natuur en Milieu Overijssel Circulaire economie Vitale leefomgeving Kracht van de samenleving Waarom een groen Overijssel? Winst voor iedereen: Vitale leefomgeving voor

Nadere informatie

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities

Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities Grootschalige verduurzaming door creatieve coalities André de Groot gemeente Rotterdam, programma Versnelling010 27 januari 2015 Opbouw stedelijk programma Duurzaam Groene, gezonde en veerkrachtige stad

Nadere informatie

weer thuis in de stad

weer thuis in de stad weer thuis in de stad Wonen boven winkels Een levendige binnenstad is aantrekkelijk voor bezoekers, levert woongenot voor specieke groepen mensen, is een broedplaats voor kenniseconomie en cultuur en vormt

Nadere informatie

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 De waarde van de Academie Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 Een stad met een Academie heeft meer 1,8% Aantal kunstenaars als percentage van de bevolking 18 Aanbod galerieën per 100.000 inwoners 1,6%

Nadere informatie

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen

Regie op energie. Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Investeren in de productie van duurzame energie in de regio Arnhem-Nijmegen Regie op energie Wij, de 22 gemeenten in de regio Arnhem- Nijmegen, maken ons sterk voor een versnelde transitie van fossiele

Nadere informatie

Eijsden. Economische activiteit

Eijsden. Economische activiteit Eijsden Eijsden Eijsden is met ruim 8000 inwoners de grootste kern van de Limburgse gemeente Eijsden-Margraten. Deze fusiegemeente, die in 2011 ontstond, bestaat verder uit 14 andere kernen, en 25 gehuchten

Nadere informatie

2015-2016: WE GAAN HET DOEN!

2015-2016: WE GAAN HET DOEN! 2015-2016: WE GAAN HET DOEN! De BZW is het krachtigste ondernemerscollectief in Zuid-Nederland en het regionale netwerk van VNO-NCW. De BZW is een inspirerende plek voor ontmoeting en samenwerking, succesvol

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN

BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN BESTURINGSFILOSOFIE GEMEENTE GOOISE MEREN Projectleider Afdeling Iris van Gils Kerngroep Visie/Missie Datum 28 november 2014 Planstatus Vastgesteld in de Fusieraad 24 november 2014 Opdrachtgever Stuurgroep

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020

Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Blik op Leidschendam-Voorburg 2020 Een toekomstvisie voor Leidschendam-Voorburg De voormalige gemeenten Leidschendam en Voorburg kennen elk een eeuwenlange historie. Als gefuseerde gemeente gaat Leidschendam-Voorburg

Nadere informatie

Voorontwerp Structuurvisie Cuijk 2030. De Koers van Cuijk

Voorontwerp Structuurvisie Cuijk 2030. De Koers van Cuijk Voorontwerp Structuurvisie Cuijk 2030 De Koers van Cuijk Inhoud presentatie 1. Doel en opzet Structuurvisie - visie en thema s - deelgebieden 2. Gebiedsgerichte opgaven 3. Visiekaart 4. Het vervolg.. 5.

Nadere informatie

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015

Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 Circulaire gebiedsontwikkeling Jeanet van Antwerpen, directeur SADC Ontbijtsessie Dutch Green Building Week 22 september 2015 SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 titel SADC 9/23/2015 Circulaire werkmilieus

Nadere informatie

DUURZAME INFRASTRUCTUUR

DUURZAME INFRASTRUCTUUR DUURZAME INFRASTRUCTUUR wisselwerking van stad, spoor, snelweg en fietspad TON VENHOEVEN VENHOEVENCS architecture+urbanism Krimp werkgelegenheid Percentage 65+ Woon-werkverkeer Grondprijzen 2007, Toegevoegde

Nadere informatie

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s

Erfgoed als krachtvoer. Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s Erfgoed als krachtvoer Tips voor een nieuwe toekomst voor dorpen, steden en regio s U wilt nieuw leven blazen in uw dorp, stad of regio? Als alles tegen zit, is er altijd nog het erfgoed. Het DNA van het

Nadere informatie

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016

JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016 JUDITH LEKKERKERKER 11 FEBRUARI 2016 Verdere verstedelijking Groei concentreert zich in grotere steden o omvang van de stad o ligging ten opzichte van het economisch kerngebied o aanwezigheid van hoger

Nadere informatie

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner

Watersysteem van de Toekomst: vervolg debat-diner Memo Aan deelnemers diner-debat Eye Kopie aan Contactpersoon Rik van Terwisga Datum 8 januari 2015 Onderwerp Vervolg Debat-diner "Watersysteem van de Toekomst" Watersysteem van de Toekomst: vervolg

Nadere informatie

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/

snel dan voorzien. In de komende jaren zal, afhankelijk van de (woning)marktontwikkeling/ 2 Wonen De gemeente telt zo n 36.000 inwoners, waarvan het overgrote deel in de twee kernen Hellendoorn en Nijverdal woont. De woningvoorraad telde in 2013 zo n 14.000 woningen (exclusief recreatiewoningen).

Nadere informatie

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015

StadsDashboard. Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld. Merle Blok 12 mei 2015 StadsDashboard Staat van de Stad brengt slimme logistiek in beeld Merle Blok 12 mei 2015 Missie TNO verbindt mensen en kennis om innovaties te creëren die de concurrentiekracht van bedrijven en het welzijn

Nadere informatie

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei

Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Green Deals gesloten voor stimuleren groene economische groei Burgers, bedrijven, milieu-organisaties en overheden hebben vandaag op initiatief van minister Verhagen van Economische Zaken, Landbouw en

Nadere informatie

MANIFEST 2040- IN- WORDING aprilversie

MANIFEST 2040- IN- WORDING aprilversie MANIFEST 2040- IN- WORDING aprilversie Nederland blijft veranderen. Steden en landschappen veranderen mee. Dat doen we zelf. Dus kunnen we er zelf voor zorgen dat Nederland er in 2040 nog beter voorstaat

Nadere informatie

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS

HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS HERBESTEMMINGSINFORMATIE PROFESSIONALS www.herbestemmingnoord.nl Kenniscentrum Herbestemming Noord Het doel van Kenniscentrum Herbestemming Noord is een duurzame herbestemming tot stand te brengen met

Nadere informatie

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012

Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Speech van commissaris van de koningin Max van den Berg, Symposium LifeLines, Groningen (UMCG), 1 oktober 2012 Dames en heren, [Inleiding] Ik vind het wel leuk, maar ook een beetje spannend. Maar moet

Nadere informatie

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013

FRYSLÂN FOAR DE WYN. Plan van aanpak. Finale versie, 14 november 2013 FRYSLÂN FOAR DE WYN Plan van aanpak Finale versie, 14 november 2013 Albert Koers, Comité Hou Friesland Mooi Hans van der Werf, Friese Milieu Federatie Johannes Houtsma, Platform Duurzaam Friesland FRYSLÂN

Nadere informatie

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid

Duurzaamheid in Amersfoort: kansen en inspiratie Het Amersfoorts Afwegingskader Duurzaamheid Duurzaamheid in : kansen en inspiratie Het s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid s Afwegingskader Duurzaamheid Leefomgeving Dit project draagt bij aan een gezond woon- en werkklimaat

Nadere informatie

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee.

Programma. 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. Programma 9.30-10.00 uur Inloop met koffie en thee. 10.00-10.15 uur Welkom en introductie op de dag door Gerdo van Grootheest, Frank Strolenberg en Frans Pollux 10.15-10.45 uur Introductie Maastrichtse

Nadere informatie

Nijmegen Waalfront Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

Nijmegen Waalfront Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Nota Ruimte budget 25 miljoen euro Planoppervlak 33 hectare Nijmegen Waalfront Trekker Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Synergie tussen stad en water De directe ligging

Nadere informatie

Samen op weg naar een Smart City

Samen op weg naar een Smart City Samen op weg naar een Smart City Amsterdam Smart City (ASC) is een uniek samenwerkingsverband tussen bedrijven, overheden, kennisinstellingen én de Amsterdammer. ASC loopt voorop in de ontwikkeling van

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Kwaliteitsimpuls kantoren

Kwaliteitsimpuls kantoren 10 maart 2014, Festival Leegstaand Vastgoed Kwaliteitsimpuls kantoren Sjef de Pont, hoofd afdeling Economische Zaken, sector Stadsontwikkeling Opzet workshop Situatie s-hertogenbosch Onze aanpak: Impuls

Nadere informatie

OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN

OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN OVERZICHTSNOTITIE INZENDINGEN Deze notitie behandelt enkele conclusies op hoofdlijnen, gebaseerd op de 36 inzendingen die zijn ingediend voor de pilot woonconcepten voor EU-arbeidsmigranten. Positieve

Nadere informatie

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan.

Met genoegen kondigen we de verkiezing van De Slimste Binnenstad van Nederland aan. Gemeente t.a.v. het College van Burgemeester en wethouders Datum: 24-2-2015 verkiezing@smartdatacity.org Aankondiging Slimste Binnenstad van Nederland Bijlage: Toelichting Geacht college, Met genoegen

Nadere informatie

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen

E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen 1 E-Transitie S3H Energietransitie Stedendriehoek Apeldoorn, Brummen, Deventer, Epe, Lochem, Voorst,Zutphen Netbeheer en Duurzame Gebiedsontwikkeling Pieter van der Ploeg, Alliander Strategie 8 november

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue)

Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Brainport Eindhoven/ A2-zone (Brainport Avenue) Nota Ruimte budget 75 miljoen euro voor Brainport Eindhoven en 6,8 miljoen voor ontwikkeling A2-zone Planoppervlak 3250 hectare (Brainport Eindhoven) Trekker

Nadere informatie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie

Sociale Windenergie. Windenergie langs de A16. Wind A16 & Sociale windenergie Sociale Windenergie & Windenergie langs de A16 1 Ons idee Samen Sociale Windenergie realiseren door samenwerking lokale initiatieven in Zundert?? 2 Wat zijn onze doelstellingen? DUURZAAM LOKAAL BETAALBAAR

Nadere informatie

Bereikbaarheidsagenda Zuid-Oost Brabant:

Bereikbaarheidsagenda Zuid-Oost Brabant: BEREIKBAARHEIDSAGENDA ZUID OOST BRABANT BEREIKBAARHEIDSAKKOORD ZUID OOST BRABANT Bereikbaarheidsagenda Zuid-Oost Brabant: Bereikbaarheidsagenda als basis voor een bereikbaarheidsakkoord De directe aanleiding

Nadere informatie

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015

Echt thuis. Ondernemingsplan 2011-2015 Echt thuis Ondernemingsplan 2011-2015 2 INLEIDING Mooiland is een woningcorporatie met circa 27.000 woningen verspreid over ruim 150 gemeenten in heel Nederland. Daarmee zijn wij een van de twintig grootste

Nadere informatie

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016

Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016. Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 Beknopte beleidsnotitie voor zonne-energie gemeente Leeuwarderadeel 2016 Versie : ontwerp Datum : 1 februari 2016 1 1 Inleiding Op 18 februari 2015 heeft Provinciale Staten van Fryslân het beleidsstuk

Nadere informatie

UITKOMSTEN*PROVINCIALE*NAWIJZER:*DE*STELLINGEN*

UITKOMSTEN*PROVINCIALE*NAWIJZER:*DE*STELLINGEN* UITKOMSTENPROVINCIALENAWIJZER:DESTELLINGEN De provincie moet de komst van nieuwe bedrijventerreinen tegengaan en stimuleren dat bestaande terreinenbeterbenutofherbestemdworden. Drachtenalsillustratiefvoorbeeld.Veelvandezeterreinenstaanleeg.Deverwachtingisnietdatzeooit

Nadere informatie

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid

F4-GEMEENTEN. Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord. Versterk Economie en Werkgelegenheid LEEUWARDEN SÚDWEST-FRYSLÂN SMALLINGERLAND HEERENVEEN Versterk Economie en Werkgelegenheid Manifest voor de vorming van een nieuw provinciaal coalitieakkoord SAMEN WERKEN AAN EEN SLAGVAARDIG FRYSLÂN 2 3

Nadere informatie

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland

Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Economie en arbeidsmarkt in Noord-Nederland Jan Dirk Gardenier 17 april 2015 Lokale verschillen in leefbaarheid veel gesloten platteland Economie is afhankelijk van ruimtelijke gebiedsontwikkeling en de

Nadere informatie

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET)

Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) Startbijeenkomst Energiestrategie Midden-Holland Woensdag 22 juni 2016 Workshopronde I sessie C Parkstad Limburg EnergieTransitie (PALET) GR: samenwerking van

Nadere informatie

Presentatie Actieplan FoodValley

Presentatie Actieplan FoodValley Presentatie Actieplan FoodValley Doorontwikkeling FoodValley Ambitie 26 oktober 2012 FoodValley: kristallisatiepunt voor innovaties in agrofoodsector (1) Sense of urgency: wereldvoedselproblematiek en

Nadere informatie

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen

Leegstand, herbestemming en verzorgingshuizen: een verkenning door de oogharen heen Lars Brugman Lars Brugman is projectadviseur/onderzoeker bij Kadaster Ruimte & Advies. Hij legt zich toe op complexe maatwerkvraagstukken vanuit de bij het Kadaster beschikbare ruimtelijke informatie.

Nadere informatie

Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag

Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag Vervoersknooppunt voor 110.000 reizigers per dag Een aantrekkelijk gebied, met een uitgebreid aanbod aan werkgelegenheid Onder de noemer Arnhem Centraal ondergaan station Arnhem en zijn directe omgeving

Nadere informatie

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN

KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN KLIMAAT, ENERGIE EN GRONDSTOFFEN AKKOORDEN EN GREEN DEALS Rafaël Lazaroms Coördinator Energie en duurzaamheid Unie van Waterschappen 1. Duurzaamheid en taken waterschappen 2. Duurzame ambities in akkoorden

Nadere informatie

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen

Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Klimaat- en energiebeleid Gemeente Nijmegen Fons Claessen sr.adviseur klimaat, energie & duurzaamheid Gemeente Nijmegen Waarom moeten we iets doen?? 1: Klimaatverandering 2: Energie en grondstoffen 3.

Nadere informatie

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat?

De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad: hoe doe je dat? De klimaatbestendige stad Klimaatadaptatie van stedelijk gebied staat sinds kort prominent op de publieke agenda. Op Prinsjes dag heeft het kabinet de Deltabeslissing

Nadere informatie

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting

Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Reconnecting Rotterdam Port Samenvatting Aart de Koning, april 2010 De aanleiding: de concurrentiepositie van de haven van Rotterdam staat onder druk De haven van Rotterdam is altijd sterk verankerd geweest

Nadere informatie

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE

DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE DE ECONOMISCHE KRACHT VAN ALMERE Hoofdlijnen van de strategische economische agenda 11 november 2014 2 ONDERNEMERS ZIJN DE ECONOMISCHE MOTOR VAN EEN STAD. OOK IN ALMERE. VOORWOORD Als getogen Almeerder

Nadere informatie

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek

Onderzoeksflits. Utrecht.nl/onderzoek Onderzoeksflits Platform31 De concurrentiepositie van Nederlandse steden. Nieuwe inzichten voor de Utrechtse economie en voor intergemeentelijke samenwerking Utrecht.nl/onderzoek Colofon uitgave Afdeling

Nadere informatie

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM

AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM AANPAK BINNENSTAD SCHIEDAM OPGAVE Tijdens het werken aan binnenstedelijke opgaven merken wij een grote betrokkenheid van inwoners en ondernemers. Zij spreken vaak vol passie over hun stad en komen met

Nadere informatie

VERLEIDEN OM TE INVESTEREN

VERLEIDEN OM TE INVESTEREN VERLEIDEN OM TEINVESTEREN Printerweg 6, 3821 AD Amersfoort tel. 036 524 8607 post@reo-amersfoort.nl www.reo-amersfoort.nl Advies van de Raad voor Economische Ontwikkeling (REO) gemeente Amersfoort over

Nadere informatie

Jaar van de Ruimte 2015

Jaar van de Ruimte 2015 Jaar van de Ruimte 2015 Meedoen Het motto voor het Jaar van de Ruimte 2015 is Wie maakt Nederland. Van heinde en verre komt men onze polders, nieuwe steden, stadsvernieuwing en waterwerken bekijken. God

Nadere informatie

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Zuid-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Zuid-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Zuid-Nederland (*1. m²) 42.2 2.15 5.518 Overig Nederland Het totale oppervlak aan kantoormeters in en

Nadere informatie

Veghel, het voorbeeld voor binnensteden van de toekomst?

Veghel, het voorbeeld voor binnensteden van de toekomst? Veghel, het voorbeeld voor binnensteden van de toekomst? Trots maakte wethouder Jan Goijaards van Veghel de resultaten bekend van de renovatie van het winkelgebied van Veghel: 22 nieuwe winkels erbij in

Nadere informatie

NAGELE. programmaboekje

NAGELE. programmaboekje NAGELE programmaboekje Januari 2013 GROEN Uit het ontwerp van Nagele en de beplantingsplannen valt af te leiden dat de groenstructuur van Nagele is opgebouwd uit verschillende typen beplantingen die elk

Nadere informatie

Hier komt tekst Agenda Utrecht. Utrecht.nl

Hier komt tekst Agenda Utrecht. Utrecht.nl Hier komt tekst Agenda Utrecht Hier RIA 15 komt sept ook 2015 tekst Opzet 1. Rijk, EU, onderzoekers en beleidsmakers herontdekken de stad 2. Dat biedt voor snelgroeiend Utrecht in het bijzonder kansen

Nadere informatie

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak

Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak Duurzame op bedrijventerreinen: Naar een gebiedsgerichte aanpak KIvI Jaarcongres Sustainable Mobility,6 november 2013 Pieter Tanja Leefbaarheid en gezondheid in stad en regio verkeersveiligheid geluidoverlast

Nadere informatie

Een nieuw hart in de stad

Een nieuw hart in de stad Een nieuw hart in de stad 1 Inhoudsopgave Rura Nova,... Nieuw perspectief voor Roermond 7 Kruispunt in de stad 9 Centraal in het dynamische Roermond 11 Waar je wereld samen komt 17 Het nieuwe werken en

Nadere informatie

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod

Oost-Nederland REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT. Marktstructuur. Vraag. Aanbod REGIONALE MARKTONTWIKKELINGEN KANTORENMARKT Oost-Nederland Marktstructuur Voorraad kantoorruimte in Oost-Nederland (*1. m²) 43.8 4.136 2.481 Overig Nederland In de oostelijke provincies is ruim 13% van

Nadere informatie

Pas je huizen aan of breng je mensen in beweging? Kees Konings, DomaVita Vastgoedadvies

Pas je huizen aan of breng je mensen in beweging? Kees Konings, DomaVita Vastgoedadvies Transformatie bestaande woningvoorraad Pas je huizen aan of breng je mensen in beweging? Kees Konings, DomaVita Vastgoedadvies Kansen en uitdagingen voor West-Brabant Thema s/ Agenda: 1. Steden en (kleine)

Nadere informatie

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming

Sámen werken aan. Voor gemeenten en MKB. erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB erduurzaming Sámen werken aan verduurzaming Voor gemeenten en MKB Gemeenten hebben forse ambities op het gebied van duurzaamheid, innovatie en lokale

Nadere informatie