METHODIEKEN VOOR INNOVATIE BIJ KMO s/mkb s UIT DE VOEDINGSSECTOR

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "METHODIEKEN VOOR INNOVATIE BIJ KMO s/mkb s UIT DE VOEDINGSSECTOR"

Transcriptie

1 METHODIEKEN VOOR INNOVATIE BIJ KMO s/mkb s UIT DE VOEDINGSSECTOR Een introductie op basis van het Smaakklassen innovatietraject INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 1

2 Inhoud 1. Achtergrond.3 2. Van een idee naar innovatie Marketingstrategie.8 Wat is een Strategische ORiëntatie ronde?.8 Strategiebepaling als onderdeel van een marketingplan voor innovatie Microstructuur & Sensoriek 12 Het belang van de microstructuur in productverbetering en -ontwikkeling...12 Sensorische analyse als een tool voor productinnovatie Van idee tot duurzaam product...24 Productontwikkeling...24 Cradle to cradle Meer informatie Interessant materiaal..32 Referenties INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 2

3 1. ACHTERGROND Dit document is grotendeels gebaseerd op het innovatietraject Ontwikkeling van lekkere en gezonde voeding dat gedurende het project Smaakklassen (www.smaakklassen.eu) op verschillende tijdstippen voor KMO's/MKB's uit de voedingssector georganiseerd werd. Deze praktijkgerichte workshop werd wetenschappelijk onderbouwd en bestond uit drie sessies: 1. Sessie Marketingstrategie Tijdens deze workshop omtrent het opstellen van een marketingstrategie en plan als tool voor innovatie, inclusief het vertalen van ideeën naar innovaties, werden tools aangereikt om nieuwe voedingstrends te analyseren en een aangepaste innovatiestrategie te ontwikkelen. Er werd aangetoond hoe men op basis van een trend, een idee tot innovatie kan komen en hoe men het proces en de factoren van succesvolle productontwikkeling kan begrijpen waardoor relevante keuzes kunnen gemaakt worden inzake strategisch innovatie management. Daarnaast werd het opstellen van een marketingplan onder de loep genomen. Deelnemers werden op praktische wijze aangeleerd hoe een zinvolle SWOT-analyse en strategische oriëntatieronde op te stellen en te interpreteren als methodiek voor strategiebepaling waardoor men relevante keuzes inzake strategisch management perspectief kan maken. En er werd aangetoond op welke manier deze kwalitatieve onderzoeksmethode bijdraagt tot het opstellen van een coherent, goed onderbouwd marketingplan. Deze sessie werd in Oost-Vlaanderen (Universiteit Gent, Vakgroep Landbouweconomie) georganiseerd. 2. Sessie Microstructuur & Sensoriek Deze workshop gaat over het belang van inzicht in de microstructuur van producten op gebied van stabiliteit, nutritionele waarde en sensorische waarneming als tool voor product- en marktinnovatie. Met betrekking tot productinnovatie werden de bedrijven via het innovatietraject bijgestaan in het verbeteren van de sensorische eigenschappen van hun voedingsproduct en het optimaliseren van het nutritioneel profiel van hun voedingsproduct. Hiertoe zijn een goede kennis omtrent de microstructuur van het betreffende levensmiddel en INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 3

4 de wijzigingen die optreden gedurende de bereiding onontbeerlijk. Daarom worden KMO/MKB s ook gestimuleerd tot procesinnovatie, zoals het ontwikkelen van bepaalde recepturen en het beïnvloeden van bepaalde processen, waaronder bereidings-, conserveringen verpakkingsmethodes. Naast het toelichten van het begrip microstructuur en het aantonen van het belang van de microstructuur om een product aan te passen en te verbeteren, werden verschillende tools aangereikt om een goede en correcte sensorische analyse uit te voeren waardoor een product objectief kan geëvalueerd en nieuwe producten efficiënter te ontwikkelen. Verder werden deelnemers rondgeleid in de verschillende labo s van de divisie FTE (www.fte.ugent.be) met uitleg over de verschillende mogelijkheden inzake instrumentele analyse en sensorische analyse (www.sensolab.be). Daarbij werd een korte consumententest uitgevoerd en kregen deelnemers feedback over de praktische toepassing van de micro-structurele analyses en de sensorische analyse. Deze sessie werd in Oost-Vlaanderen (Universiteit Gent, Vakgroep Voedselkwaliteit en Voedselveiligheid en Vakgroep Landbouweconomie) georganiseerd. 3. Sessie Van idee tot duurzaam product Tijdens deze workshopsessie werd aandacht besteed aan de verschillende fases van innovatie, van idee tot realisatie. Deelnemers kregen informatie over hoe ze nieuwe producten kunnen ontwikkelen en hoe ze het principe van cradle-to-cradle kunnen toepassen en integreren in hun bedrijf. Ook werden nieuwe producten op basis van dit cradle-to-cradle principe bereid en geproefd. In de R&D keuken werden verschillende innovatieve toestellen en bereidingswijzen gedemonstreerd en werd op praktische wijze getoond hoe innovatie en innovatieve toestellen concreet kunnen toegepast worden. Deze sessie werd in West-Vlaanderen (KATHO, Departement HIVB) georganiseerd. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 4

5 2. VAN EEN IDEE NAAR INNOVATIE DOEL Aantonen hoe men op basis van een trend/idee tot innovatie kan komen en hoe men het proces en de factoren van succesvolle productontwikkeling moet interpreteren teneinde relevante keuzes te maken inzake strategisch innovatie management. Latente veranderingen in het consumentengedrag kunnen leiden tot het ontstaan van nieuwe trends die de hele maatschappij en dus ook het bedrijfsleven beïnvloeden. Elke trend roept ook een tegentrend in het leven. Als men in staat is om deze latente veranderingen in het gedrag van de consument vroegtijdig te identificeren, en deze veranderingen het potentieel hebben om tot trend een te uit te groeien (in tegenstelling tot de kortstondige hype), is men potentieel in staat om te anticiperen en dus ideeën te generen en ze uit te werken tot innovatie die tot duurzame competitiviteit zal leiden. Innovatie kan op vele verschillende manieren worden gedefinieerd, maar meestal gaat het om synoniemen. Daarom wordt ook wel van een typologie vertrokken, bestaande uit incrementele, marktgedreven, technologiegedreven en radicale innovatie. Deze innovaties zijn nieuw voor het bedrijf of zelfs voor de sector of de hele wereld. Gellynck et al. (2010) hebben recent een beslissingsinstrument voor het implementeren van een trend uitgewerkt, dat de bedrijfsleider of elk andere beslissingsnemer in staat moet stellen om vanuit trend- en marktanalyse een succesvolle innovatiestrategie te kiezen. Dit instrument (zie Figuur 1) is opgebouwd als een beslissingsboom. Vertrekkend van de vraag of er een nieuwe trend werd geïdentificeerd, word de gebruiker naar één van de vier types innovatiestrategieën geleid. Elke innovatiestrategie heeft bepaalde kenmerken, voordelen en nadelen. De innovatie kan radicaal zijn voor één bedrijf, maar incrementeel voor een ander. Voor elk bedrijf is het dus belangrijk om de meest aangewezen innovatiestrategie te kiezen. De beslissing voor welke innovatiestrategie het bedrijf wil gaan, moet dan ook afhankelijk zijn van de marketingstrategie (zie volgend hoofdstuk) en de middelen en mogelijkheden op het gebied van marketing en technologie. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 5

6 Figuur 1. Beslissingsinstrument voor het implementeren van een trend (Gellynck et al. 2010) Om na het identificeren van latente veelbelovende trends uiteindelijk nieuwe producten te ontwikkelen, is het best om te weten dat men afhankelijk van het type innovatie (incrementele, radicale, market-gedreven of technologie-gedreven innovatie) zich op verschillende stappen van het productontwikkelingsproces (POP) moet richten. In de volgende tabel worden de stappen van het POP opgelijst en wordt aangegeven op welke specifieke stappen zich men bij welk type innovatie moet richten (score 1 is het meest belangrijke aspect): INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 6

7 POP stappen Incrementele innovatie Radicale innovatie Marktgedreven innovatie Technologiegedreven innovatie a) Strategisch plannen b) Ontwikkelen en screenen van ideeën c) Business and market opportunity analysis d) Technische ontwikkeling e) Testen product f) Commercialisatie product De hierboven voorgestelde methodiek laat toe om bedrijven te confronteren met de mogelijkheden om nieuwe ideeën via trends en trend- of marktanalyse te identificeren en leert met behulp van een eenvoudig beslissingsinstrument hoe men op basis van deze ideeën een innovatiestrategie kan ontwikkelen en implementeren. Meer informatie over deze workshop: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 7

8 3. MARKETINGSTRATEGIE DOEL Deelnemers in staat stellen om een goede, correcte SWOT- en SOR-analyse op te zetten en te interpreteren, waardoor relevante keuzes kunnen gemaakt worden inzake strategisch management perspectief. Dergelijke oefening vormt een sterke basis voor het opstellen van een coherent, goed onderbouwd marketingplan. Wat is een Strategische ORiëntatie ronde? De Strategische ORiëntatie (SOR) is een strategisch management instrument dat toelaat om knelpunten te identificeren en te vertalen in strategische opties en objectieven. Deze kwalitatieve onderzoeksmethode wordt gebruikt om de diverse benaderingen van betrokken actoren, bijvoorbeeld een bedrijf dat deelneemt aan het innovatietraject of een bepaalde afdeling binnen het bedrijf, samen te brengen. Deze methode volgt dus een participatieve benadering waarbij gezocht wordt naar een consensus binnen een consortium van stakeholders. De SOR-methode bestaat uit drie stappen: de visie, missie en focus bepalen; de huidige situatie analyseren (sterkten, zwakten, opportuniteiten en bedreigingen) en de strategische opties en doelstellingen bepalen (Frambach en Neijssen, 1995). Deze stappen worden voorgesteld in Figuur 4. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 8

9 1. Waar willen we heen? Visie/missie Focus 2. Waar zijn we nu? 2. Waar zijn we nu? SWOT analyse Interne analyse Externe analyse 3. Hoe geraken we daar? Strategische Oriëntatie (SOR) Strategische objectieven Figuur 2. Strategische Oriëntatieronde (SOR) Het doel van de strategische oriëntatie ronde (SOR) is het identificeren van de belangrijkste strategische aandachtsvelden en knelpunten waarmee de onderneming of andere entiteiten geconfronteerd worden (zie Figuur 6). Sterkten Kansen maxi maxi (Aanval) Sterkten laten toe om kansen te grijpen Bedreigingen maxi mini (Verdediging) Sterkten zijn voldoende om bedreigingen te counteren Zwakten mini maxi (Schoon schip) zwakten die verhinderen om kansen te grijpen mini mini (Crisis) door de belangrijke zwakten kunnen bedreigingen afgewend worden Figuur 3. De SOR-matrix Deze analyse is een noodzakelijk vervolg op de SWOT-analyse omdat ze de link legt tussen de geïdentificeerde sterkten, zwakten, kansen en bedreigingen en nagaat welke verbanden cruciaal zijn om de vooropgestelde visie/missie te realiseren. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 9

10 Strategiebepaling als onderdeel van een marketingplan voor innovatie Figuur 2 geeft een voorstelling van de verschillende elementen van een goed onderbouwd, coherent marketingplan. De eerste drie elementen zijn inherent aan de strategische oriëntatieronde (SOR) en vormen de basis voor het opstellen van een actieplan dat moet toelaten de beoogde doelstellingen te bereiken. - Een goed onderbouwd marketingplan vertrekt vanuit een missie en visie statement. Een missie is een voor de buitenwereld verstaanbare en kernachtige formulering van de kernactiviteiten (wat we doen en hoe we het willen doen). - De visie omvat de beschrijving van de factoren die kritisch zijn voor het succes van de onderneming, datgene wat u kan onderscheiden van anderen in de ogen van de klant (hoe u wil dat de buitenwereld u ziet). - Twee cruciale elementen in een marketingplan zijn de analyse van de huidige situatie (wat hebben we; wat kunnen we) en het formuleren van een marktstrategie en strategische doelstellingen (wat willen we bereiken). De SWOT (Strenghts Weaknesses Opportunities - Threats) analyse is de standaardmethode om de huidige situatie in kaart te brengen, terwijl de SOR (Strategische Oriëntatieronde) analyse voortbouwt op de SWOT analyse teneinde strategische opties te identificeren. - Op basis van deze strategische doelstellingen kan een onderneming de marketing mix samenstellen. Deze mix omvat een set van vier marketing tools, de 4 P s (product, plaats, prijs en promotie) die een onderneming kan aanwenden om specifieke objectieven in de beoogde markt te bereiken. Deze vier P s komen overeen met de vier consumentgerelateerde C s zoals voorgesteld in onderstaande figuur (Lauterborn, 1990). - Vertrekkend van de marketing mix en marketingstrategie kan een strategisch actieplan ontwikkeld worden dat de verschillende actiestappen in relatie tot de benodigde middelen beschrijft, zoals Figuur 3 weergeeft (hoe kunnen we dit bereiken). - Tot slot is het ook cruciaal een evaluatiefase in het marketingplan op te nemen (hoe kunnen we nagaan wat we bereikt hebben). Het inbouwen van een evaluatiemoment tijdens en na de implementatiefase laat toe na te gaan in welke mate de vooropgestelde acties en de gekozen strategie succesvol zijn en of de beoogde doelstellingen al dan niet bereikt werden. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 10

11 Marketingplan 1. Visie/missie Doelstellingen Doelgroepen & behoeften 2. Evaluatie huidige situatie SWOT analyse 3. Strategische opties SOR analyse 4. Strategie: marketing mix Product Customer solution Price Customer cost Place Convenience Promotion Communication 5. Strategisch Actieplan 6. Evaluatie Source: McCarthy (1999) Missie Visie Huidig e situati e Strategi ebepalin g (SOR) Actieplan (4P s) Implementatie Evaluatie Figuur 4. Het opstellen van een marketingplan nr Actiestap Beschrijving Verantwoordelijke 1 Figuur 5. Componenten van het actieplan Middelen Personeel Budget Materiaal Informatie Totaal In deze handleiding wordt de basisprincipes van een SOR-analyse toegelicht. Hierbij wordt vertrokken vanuit de SWOT analyse (huidige situatie). Meer informatie over deze workshop: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 11

12 4. MICROSTRUCTUUR & SENSORIEK Het belang van de microstructuur in productverbetering en -ontwikkeling DOEL Deelnemers kennis laten maken met het begrip microstructuur en het belang van de microstructuur op gebied van stabiliteit, nutritionele waarde en sensorische waarneming van een product De opbouw van een levensmiddel kan op drie niveaus bestudeerd worden: macrostructuur, microstructuur en nanostructuur. Figuur 6. Structurele hiërarchie van levensmiddelen Het eerste niveau, namelijk de macrostructuur, kan rechtstreeks door de consument worden waargenomen en kan met andere worden via sensorische technieken geanalyseerd worden (zie sensorische analyse als tool voor productinnovatie). Echter, naast het gebruik van de INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 12

13 menselijke zintuigen om deze karakteristieken in kaart te brengen, is er ook de mogelijk om instrumentele technieken te gebruiken zoals textuur- en kleuranalyse. De microstructuur geeft de interacties weer tussen functionele componenten ( 0,1 100 μm). Dit zijn kleine entiteiten die interageren met elkaar en zo de macrostructuur van een levensmiddel vormen. Voorbeelden van deze functionele componenten zijn vet- of waterdruppels in emulsies, suiker- en cacaodeeltjes in chocolade, luchtbellen in schuim, vezels in vlees, zetmeelgranulen in bechamelsaus, caseinemicellen in yoghurt, Elk levensmiddel kan beschouwd worden als een netwerk van kleinere eenheden die via specifieke interacties de structuur van het levensmiddel vormen. De microstructuur is niet zichtbaar met het blote oog dus geavanceerde analyseapparatuur is nodig om hierin inzicht te bieden. Lichtmicroscopie, reologie en laser diffractie zijn maar enkele voorbeelden van technieken die kunnen aangewend worden. Wanneer we verder inzoomen bevinden we ons op het niveau van de nanostructuur (0,1 100 nm). Moleculen zoals water, polymeren, emulgatoren, gluten, proteinen, triglyceriden, vormen de kleinste onderdelen van levensmiddelen en behoren bijgevolg tot de nanostructuur. Technieken als differentiële scanning calorimetrie, elektronenmicroscopie en nucleaire magnetische resonantie kunnen hierin inzicht bieden. Elke verandering in samenstelling en/of productieproces van een product zal de finale structuur beïnvloeden op de verschillende niveaus. Inzoomen tot op microstructureel of zelfs nanostructureel niveau verhoogt de productkennis en zal finaal leiden tot een efficiëntere product- en procesontwikkeling. vet- en zoutreductie wordt steeds belangrijker in onze maatschappij. Echter, het toepassen ervan brengt nog vaak problemen met zich mee op vlak van sensorische evaluatie. De oorzaak kan terug gebracht worden op niveau van de microstructuur. Optimalisatie van de stabiliteit, de nutritionele waarde en de sensorische eigenschappen is enkel mogelijk wanneer er een duidelijk beeld is van de microstructuur en de interacties die plaatsvinden in deze microstructuur. Het Laboratorium voor Levensmiddelentechnologie en -proceskunde onder leiding van Prof. Dewettinck doet reeds jaren aan micro- en nanostructuur gebaseerd onderzoek op levensmiddelen. Onze missie is het ontwikkelen van levensmiddelen op een mesoscopische schaal die voldoen aan de strenge eisen van de consument: smakelijke, gezonde producten INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 13

14 met een hoog gebruiksgemak, tegen een betaalbare prijs. Verder, wordt er aandacht geschonken aan de valorisatie van nevenstromen en bijdrage tot het algemeen socioeconomische welzijn. Er kan een onderverdeling gemaakt worden in vier onderzoeksgroepen: zuivel, oliën en vetten, chocolade en zetmeel gebaseerde systemen. Vooreerst beschikt het laboratorium over apparatuur om op kleine schaal een hele reeks aan producten te produceren. Hierdoor kan snel en eenvoudig de samenstelling en/of het productieproces gewijzigd worden. Voorbeelden zijn de productie van chocolade (van cacaomassa tot chocolade repen of zelfs complexe chocoladesystemen zoals pralines), zuivelproducten (room, boter, yoghurt, kaas, ), vetgebaseerde producten (margarines en shortenings), zetmeelgebaseerde sausen en poeders. Daarnaast beschikt het laboratorium over een uitgebreid gamma aan analyseapparatuur: lichtmicroscopie, reologie, differentiële scanning calorimetrie, (cryo)-sem (vanaf 2013), p- NMR,. In de volgende casestudy s zal het nut van deze analyses in product- en procesontwikkeling worden aangetoond. Casestudy 1: vetreductie in slagroom Slagroom wordt gemaakt door het incorporeren van lucht in room met een vetpercentage van 35-40%. Door dit hoge vetgehalte is ook slagroom een geviseerd product in het kader van vetreductie. Aan de hand van een simpele opkloptest kan echter duidelijk gemaakt worden dat dit niet eenvoudig is (Figuur 9). Figuur 7. Slagroom met 25% vet links en met 35% vet rechts INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 14

15 Room is een olie-in-water emulsie wat betekent dat melkvet gedispergeerd is in kleine vetdruppels doorheen de waterfase. De lucht in slagroom wordt gestabiliseerd tijdens het opkloppen door een netwerk van partieel gecoalesceerde vetdruppels. Dit kan aangetoond worden aan de hand van figuur 10. Vetdruppels bestaan uit een combinatie van vetkristallen en vloeibaar vet. Het zijn de vetkristallen die bruggen zullen vormen tussen de vetdruppels om zo een netwerk te vormen die de lucht kan vasthouden. Figuur 8. Partiële coalescentie in room Dit verklaart de enorme impact van het vetgehalte op de structuur van slagroom (Figuur 10). Vetreductie in slagroom blijkt dan ook een hele uitdaging. Een techniek werd ontwikkeld waarbij reologie gecombineerd wordt met de analyse van druppelgrootte en lichtmicroscopie waarmee de partiële coalescentie in room kan opgevolgd worden. Deze techniek gecombineerd met klassieke opklopexperimenten en meer geavanceerde microscopische technieken werd gebruikt in het onderzoek naar monoglyceriden in gerecombineerde room (Fredrick, 2011). Dankzij onderzoek op mesoscopische schaal kon in dit onderzoek worden aangetoond dat de gepaste emulgatoren in staat zijn om een vetreductie in room toe te laten. Casestudy 2: vetbloem in pralines De smaak van chocolade wordt door bijna iedereen geliefd. Het is echter niet algemeen bekend dat de chocolade industrie vaak te kampen heeft met een groot probleem: vetbloem. Een wit-grijze schijn ontstaat aan het oppervlak van chocolade door rekristallisatie van de cacaoboter. De ontwikkeling van vetbloem wordt versneld in complexe chocolade systemen zoals pralines. In dit geval is er een grote hoeveelheid aan vloeibaar vet aanwezig in de vulling die zal migreren door de chocolade en zo de vetbloem ontwikkeling zal versnellen. Het Laboratorium voor Levensmiddelentechnologie en proceskunde heeft reeds jarenlange ervaring in het vetbloemonderzoek. Aan de hand van een versnelde vetbloemtest kan op een relatief korte tijdspanne de invloed van samenstelling en proces op de vetbloemontwikkeling van chocolade alsook van complexe chocolade systemen zoals pralines onderzocht worden. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 15

16 Bij deze test worden zowel modelsystemen als pralines bewaard bij verschillende temperaturen. Diverse analyses worden gecombineerd: vetmigratie van de vulling naar de chocolade aan de hand van HPLC, sensorische analyse aan de hand van een getraind panel, beeldanalyse en elektronenmicroscopie. Deze laatste techniek is uitermate geschikt om vetbloem te detecteren in een zeer vroeg stadium (wanneer dit met het blote oog nog niet mogelijk is). Figuur 11 toont links een microscopiebeeld van vetbloem in een zeer vroeg stadium en rechts vetbloem in een meer gevorderd stadium. Figuur 9. Scanning elektronenmicroscopie (deze beelden zijn eigendom van het Laboratorium voor Levensmiddelentechnologie en proceskunde) Beide casestudies tonen het belang van microstructureel onderzoek in product- en procesontwikkeling aan. Voor elk type product kan een hele reeks methoden gedefinieerd worden met het oog op een wetenschappelijk onderbouwd, efficiënt ontwikkelingsproces. Meer informatie over deze workshop: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 16

17 Sensorische analyse als een tool voor productinnovatie DOEL Deelnemers verschillende tools aanreiken om een goede en correcte sensorische analyse uit te voeren waardoor een product objectief kan geëvalueerd worden ten einde efficiënter nieuwe producten te ontwikkelen. Sensorische analyse is de wetenschappelijke discipline die gebruikt wordt om reactie op prikkels, waargenomen door zintuigen, op te wekken, te meten, analyseren en interpreteren. Deze analytische methode kan gebruikt worden om de kwaliteit van producten te onderzoeken. Problemen kunnen snel worden geïdentificeerd wat leidt tot een efficiënte optimalisatie van nieuwe producten. De sensorische eigenschapen van voedingsmiddelen zijn een belangrijke en beslissende factor voor de garantie op succes. Daarnaast is het een methode die ingezet wordt om consumentenvoorkeuren te bepalen. Het is echter belangrijk een duidelijk onderscheid te maken tussen de analytische en de affectieve analyse van producten (Figuur 8). Voor het eerste wordt gebruik gemaakt van een getraind panel, het laatste wordt uitgevoerd met consumenten. Voor de getrainde panels is het de bedoeling dat de geselecteerde en getrainde personen op een objectieve manier de producten evalueren zonder rekening te houden met persoonlijke voorkeuren. Bij de testen uitgevoerd met consumenten zullen de personen op een subjectieve manier de producten beoordelen. Hierbij wordt er gepeild naar acceptatie en preferentie van de consument. Voor beide methoden bestaan specifieke testen die gehanteerd worden tijdens een analyse. Sensorische evaluatie methoden Product evaluatie Product perceptie (affectieve testen) Verschil testen Drempelwaarden testen Beschrijvende testen Acceptatie Preferentie Figuur 10. Organigram sensorische analyse INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 17

18 Wat is een getraind panel? Een getraind sensorisch panel bestaat uit individuen die gebruikt worden als een gekalibreerd, analytisch meetinstrument. Om dit te bekomen moeten deze mensen op een vooraf gedefinieerde manier gerekruteerd worden. Daarna worden ze onderworpen aan een intensieve training en zullen hun prestaties steeds worden opgevolgd. Deze selectie en training zijn uitermate belangrijk. Indien deze niet goed uitgevoerd worden, zal de evaluatie van de producten eveneens van ondermaatse kwaliteit zijn. Waarom worden er mensen gebruikt voor het evalueren van voedingsstoffen? Ondanks de vele instrumentele analyses die beschikbaar zijn, is er geen beter instrument geschikt om sensorische kwaliteit te meten dan de mens. De mens is zeer gevoelig voor alle sensorische stimuli zoals geuren, smaken, Mensen zijn eveneens relatief makkelijk te trainen indien de training op een zeer consistente manier plaatsvindt. Bovendien kunnen mensen een zeer snelle respons geven op bepaalde stimuli, waarbij sommige instrumentele analyses vaak een bepaalde looptijd nodig hebben. Bovendien zijn de gegevens vaak vrij gemakkelijk te interpreteren. Het is echter belangrijk om vooraf duidelijk te maken dat niet iedereen kan lid zijn van een getraind panel. Een persoon moet immers aan bepaalde voorwaarden voldoen om te kunnen deelnemen aan een getraind panel: (1) De gezondheidsstatus van de personen is belangrijk aangezien bepaalde ziektes of medicatie er kunnen voor zorgen dat de betreffende personen niet alle stimuli ervaren (2) Aangezien een training heel wat groepsdiscussies vraagt, is het niet aan te raden dat één van de personen een té dominante persoonlijkheid heeft waardoor zijn/haar mening de consensus van het panel domineert. (3) Het is belangrijk om mensen te selecteren met een verhoogde gevoeligheid voor sensorische stimuli. Het is bijvoorbeeld af te raden om mensen te selecteren met anosmia/ageusia (niet in staat zijn om bepaalde geuren/smaken te detecteren) of kleurenblindheid. (4) Potentiële panelleden moeten in staat zijn om verschillen te kunnen vaststellen tussen verschillende producten. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 18

19 (5) Daarnaast moeten de panelleden in staat zijn deze verschillen te benoemen, beschrijven en/of omschrijven door bepaalde termen. (6) Panelleden dienen eveneens in staat te zijn om karakteristieken van bepaalde producten te onthouden over een bepaalde tijd en die kunnen reproduceren na een zekere tussentijd. Om problemen te vermijden met deze bovenstaande aspecten moet een grondige screening uitgevoerd worden naar de psychologische en fysiologische aspecten van de mogelijke panelleden. Het vroegtijdig detecteren van mogelijke problemen is essentieel aangezien in vele gevallen een training deze bovenstaande problemen kan oplossen. Indien een bepaald individu niet in staat om verschillende kleuren te onderscheiden, kan deze daarin ook niet getraind worden. Een continue evaluatie van de vaardigheden van de panelleden is nuttig aangezien dit ervoor zal zorgen dat de panelleden hun percepties beter kunnen verwoorden en deze ook op een uniforme manier leren communiceren. Wat is een consumentenpanel? Een consumentenpanel bestaat uit ongetrainde consumenten van een bepaald product. Voor er dieper wordt ingegaan op hoe een consumentenpanel kan gebruikt worden, zijn er opnieuw enkele kenmerken die in rekening moeten worden gebracht bij het opzetten van een consumententest. Er zijn immers een groot aantal factoren die de keuze van de consument beïnvloeden. Zo zijn er een aantal factoren die persoonsgebonden zijn zoals leeftijd, fysiologie, mogelijke ziektebeelden. Deze leiden zoals hierboven reeds vermeld tot een sensorische gevoeligheid. Daarnaast zijn er een aantal factoren die de persoonlijkheid van de consument bepalen. Verwachtingen die een bepaalde consument opbouwt waar het product moet aan voldoen, zal belangrijk zijn bij de eindevaluatie van het product. Het begrip gemak (= convenience) is eveneens belangrijk voor de consument. Dit zal vooral te maken hebben met de verpakking van het product. Prijs is eveneens een beïnvloedende factor. Daarnaast zijn de manier van produceren, de achterliggende technologie (b. GMO), belangrijk bij de keuze van de consument. Een zeer belangrijke trend in de voedingsindustrie, is hoe producten een invloed hebben op de gezondheid van de consumenten. Net zoals prijs, is het merk van het product factoren van het product die de keuze van de consument drastisch zal beïnvloeden. Voor bepaalde producten is het belangrijk om te kijken naar het type consument. Bij INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 19

20 producten zoals alcoholische dranken, chocolade of andere zoetwaren moet zeker de factor van plezier-zoekers in rekening worden gebracht. Hiermee gepaard gaand is het humeur van de consument dat een invloed zal hebben op de keuze. Als laatste is er de context waarin het product wordt geconsumeerd wordt, belangrijk voor de keuze van de consument. Een rode wijn die geproefd wordt op een vakantie in Zuid-Frankrijk in warme temperaturen, zal niet dezelfde perceptie hebben als dezelfde wijn op een koude winterdag op een saai familiefeest. Al deze factoren zullen samen bijdragen tot een sensorische perceptie die vanzelfsprekend wordt beïnvloedt door sensorische attributen en sensorische segmenten. Deze perceptie zal via een communicatie in de hersenen zorgen voor een bepaalde sensorische voorkeur, wat zal aanleiding geven tot een finale voedingskeuze. Figuur 11: Factoren die consumentenkeuze beïnvloeden (gebaseerd op (Van Trijp and Steenkamp 1998; Januszewska, Viaene et al. 2001) De rekrutering van het consumenten panel is belangrijk. Eerst moeten de populatie geïdentificeerd worden waarin het bedrijf geïnteresseerd is. Het heeft bijvoorbeeld weinig zin om een product dat speciaal voor kinderen is ontwikkeld, te laten evalueren door volwassenen. Daaruit volgt dat consumenten moeten gerecruteerd worden volgens een quota matching. Dit houdt in dat er bijvoorbeeld 100 mannen en 100 vrouwen worden geselecteerd. Andere mogelijke selectie categorieën zijn leeftijd, inkomen, woonplaats, aankoper van levensmiddelen in het huishouden, Bovendien kunnen werknemers van het bedrijf hiervoor niet in aanmerking komen aangezien deze reeds een bepaalde voorkennis hebben over het product. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 20

21 Binnen de consumenten testen zijn er twee soorten testen namelijk de kwantitatieve en de kwalitatieve methoden. Kwalitatieve methoden Bij kwalitatieve methoden spreken we vooral over focus groepen of diepte interviews. Elke focus groep bestaat uit 8 12 personen. Hierbij worden mensen aan een ronde tafel geplaatst met een moderator en eventueel het bedrijf/klant die de resultaten wil bekomen. Tijdens deze focus groepen zal de moderator bij de consumenten naar hun mening over bepaalde kwesties die het bedrijf/klant wil te weten komen. Op een kwalitatieve manier wordt informatie verzameld om verder te werken. Deze sessies kunnen anderhalf tot drie uur duren. Bovendien worden deze sessies vaak gevolgd achter blinde spiegels door een gespecialiseerde persoon of door een video om later de beelden te analyseren. Diepte-interviews komt er op neer dat de moderator één persoon zal ondervragen. Bij producten kan dit gepaard kan met het proeven van producten. Zo kan er een spontane reactie optreden omtrent bepaalde attributen wat een discussie op gang kan brengen. Deze discussie kan ook vooraf gevoerd worden om daarna de consumenten te laten proeven in het sensorische labo. Op deze manier wordt er enige kwantitatieve data verzameld. Kwantitatieve methoden Hier spreken we enerzijds van acceptatietesten en preferentie testen. Deze testen kunnen worden uitgevoerd in een laboratorium, op een centrale locatie of bij de consumenten thuis. Bij deze laatste soort test, kunnen de respondenten het product in hun normale omgeving evalueren. Telkens is er een minimum van 100 personen nodig om correcte resultaten te verkrijgen. Acceptatie test Preferentie test Acceptatie = ervaring gekarakteriseerd door Preferentie = Uiting van een hogere graad positieve houding van aanvaarding, keuze van het ene product boven het andere. Just about right schaal 9 punten schaal Gebruikt voor voorspelling van trend Welk product prefereert u? Welke vindt u het beste? INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 21

22 Hoe kan sensorische analyse leiden tot productinnovatie? Vandaag wordt sensorische analyse voornamelijk gebruikt om NA productontwikkeling en levert het daardoor geen bijdrage tot nieuwe product ontwikkeling. Veelal wordt het gebruikt om de kwaliteit te bepalen van een tussen of afgewerkt product. Hierbij worden dan de onderstaande vragen beantwoordt: - Beantwoordt de kwaliteit aan de vooropgestelde criteria? - Hoeveel variatie is er tussen de verschillende batchen? - Hoe veranderen opslagcondities de kwaliteit van een product? In welke mate? Maar waar ligt nu precies het potentieel voor sensorische analyse? In verschillende landen zoals VS, Zweden, Noorwegen, Frankrijk, is sensorische analyse een essentieel onderdeel van productontwikkeling. Voor een product op de markt wordt gebracht wordt het getest met een intern getraind panel en via een uitgebreide consumententest. Hierbij kunnen de volgende vragen beantwoord worden: - Ik wil ingrediënt vervangen, welke invloed zal dit hebben op de sensorische eigenschappen? - Na aankoop van een nieuwe machine, zullen de proces condities veranderen, welke invloed zal dit hebben op de sensorische eigenschappen? - Ik wil de verpakking van een bepaald product veranderen, zullen de sensorische eigenschappen van mijn product hieronder leiden? - Kunnen consumenten veranderingen waarnemen die onze machines opmeten? - Ik wil het marktaandeel van mijn product inschatten - Krijgt mijn product de voorkeur boven een concurrentieel product? - Welke attributen zijn belangrijk voor de consument? Veel bedrijven maken echter vaak de fout om de verkeerde vragen aan de verkeerde personen te stellen. Hieronder een voorbeeld van hoe het wel moet: Getraind panel verschil zoeken Vervangen van ingrediënt Veranderen van proces Andere verpakking Stabiliteit tijdens opslag Correlatie met instrumentele metingen Consumenten panel profiel opstellen Acceptatie / Voorkeur van de consument Bepalen van het marktaandeel potentieel Promotie, claims Product verbeteren INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 22

23 Enkele tips 1. Indien je start met sensorische onderzoek binnen je bedrijf, zorg ervoor dat je de juiste kennis en vaardigheden hebt. 2. Het opstellen van een getraind panel is een zeer tijdrovende bezigheid 3. Je kan geld en tijd besparen indien sensorische analyse ingevoerd wordt in een vroeg stadium in innovatie. 4. Vraag de juiste vragen aan de juiste personen Doel: Acceptatie consument? NEE Doel: Sensorische analyse? JA NEE Preferentie / Keuze test Rangschikken / Kwalificatie Net goed - schalen Andere analyse gebruiken JA Doel: Verschil tussen producten? NEE JA Triangle test Duo trio Twee of meer standaard product Gepaarde vergelijking Bepalen van verschil tov controle product Andere gedwongen keuzetesten Doel: Wat is het verschil tussen producten op vlak van sensoriek? NEE JA Smaak profiel QDA Vrije keuze profiel Andere analyse gebruiken Meer informatie over deze workshop: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 23

24 5. VAN IDEE TOT DUURZAAM PRODUCT Productontwikkeling Nieuwe producten ontwikkelen is niet altijd eenvoudig. Om dit proces zo optimaal te laten verlopen wordt gebruik gemaakt van volgend stappenplan: (1) Probleemstelling (2) Aflijnen van het probleem (3) State of the art (literatuurstudie / marktonderzoek) (4) Experiment opstellen (5) Experiment uitvoeren (6) Verslag/besluitvorming (7) Herhaling van het experiment (8) Product verkoopklaar maken Elk van bovenstaande stappen wordt uitgediept aan de hand van de productontwikkeling van een roomijs met een suikervervanger. (1) Probleemstelling In de huidige maatschappij eten consumenten veel vetter en ongezonder dan vroeger. Dit is één van de oorzaken van overgewicht. Daarenboven groeit het aantal mensen met diabetes. Op de markt zijn momenteel heel wat producten beschikbaar met suikervervangers of een verminderd gehalte aan vet, suiker, Ook in het gamma van de dessertproducten zijn lightversies verkrijgbaar. In ons voorbeeld gaan we roomijs ontwikkelen met een suikervervanger. (2) Aflijnen van het probleem Aan het roomijs met een suikervervanger worden verschillende eisen gesteld. Eerst en vooral verwacht de consument een lekker en smaakvol roomijs. Men wil ook een suikerarm product maken waarbij het gebruik van suikervervangers en zoetstoffen gewenst is. (3) State of the art Bij het maken van een state of the art (literatuurstudie) is voornamelijk de vraag Waar kan ik relevante informatie vinden van belang. Er zijn verschillende bronnen die geraadpleegd kunnen worden. Hieronder worden enkele voorbeelden besproken INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 24

25 - Wetenschappelijke bibliotheken: o o - Vakliteratuur en tijdschriften - Informatie vanuit de sector o Toeleveranciers o Sectororganisaties - Wetgeving o - Foodpairing o - Concurrentiële analyse o Patenten: o Winkelbezoek o Ingrediëntenlijsten o Nutritionele waarden o Technische specificaties - Commerciële bedrijven o Global new product database In het voorbeeld van het roomijs met suikervervangers, kan onder andere volgende informatie opgezocht worden: wetgeving rond criteria roomijs (samenstelling, vetgehaltes, ) en etikettering, opzoeking rond het productieproces, opzoeking rond gebruik van verschillende grond- en hulpstoffen, (4) Experiment opstellen Bij het opstellen van het experiment is het belangrijk om duidelijk het doel van het experiment weer te geven. In dit geval is het doel het maken van een roomijs met een suikervervanger die qua smaak zo goed mogelijk het originele recept benadert. Om het nieuwe recept te evalueren gebeurt een smaaktest. Een goede voorbereiding van het experiment is cruciaal. In het geval van het roomijs kunnen volgende experimenten opgesteld worden o Opstellen receptuur: Belangrijk hierbij is dat de zoetkracht van alle recepten gelijk moeten zijn. o Basis recept; o Recept met suikervervanger 1; o Recept met suikervervanger 2; o Recept met suikervervanger 3; Voor ieder recept legt men de werkwijze vast. Men gaat hierbij alles gedetailleerd weergeven zoals het vermelden van snelheden, minuten, gewenste temperaturen. INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 25

26 - Vastleggen werkwijze o Weeg alle ingrediënten af; o Breng de melk, boter, room en vanille aan de kook; o Meng de eidooiers met de suiker met de Kenwood (2 minuten, stand 6); o Met de werkwijze indachtig, wordt een lijst opgesteld van de benodigdheden. Indien producten moeten besteld worden, moet hiermee rekening gehouden worden zodat alles aanwezig is op het moment dat experimenten worden gestart. (5) Experiment uitvoeren Bij het uitvoeren van het experiment is het belangrijk om zo volledig mogelijk te noteren - Hoeveelheden; - Tijden; - Temperaturen; - Resultaten/opmerkingen/bevindingen; - Foto s. Na productie van de verschillende recepten voor het roomijs worden deze onderworpen aan een smaaktest. Er wordt gekozen voor een triangeltest (zie informatie onder hoofdstuk van sensoriek). (6) Verslag/besluitvorming Het verslag bevat de belangrijkste informatie: Materiaal; Methode; Resultaten en Besluit. Het rapport van het roomijs bevat volgende informatie - Materiaal: o Alle ingrediënten; o Kookpot; o Kenwood; - Methode: o Werkwijze op laboschaal; o Recept van roomijs met suikervervanger; - Resultaat: o Voor elk recept alle opmerkingen; INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 26

27 - Besluit o Recept en werkwijze van het beste recept. (7) Herhaling Het is aan te raden om de volledige procedure van experiment opstellen en experiment uitvoeren opnieuw te doorlopen. De resultaten van deze herhaling moeten opnieuw geïnterpreteerd worden. Deze worden teruggekoppeld met de eerste testen en indien nodig worden er aanpassingen in het recept of de werkwijze aangebracht. (8) Product verkoopklaar maken Om het product verkoopklaar te maken moeten/kunnen volgende stappen nog doorlopen worden - Smaakonderzoek bij consumenten; - Kostprijscalculatie; - Eventueel verfijnen recept; - Eventueel verfijnen procedure; - Verpakking; - Etikettering; (9) Vergeet de kwaliteitsverantwoordelijke niet In het volledige traject van productontwikkeling is het belangrijk om contact te houden met de kwaliteitsverantwoordelijke. Volgende thema s komen zeker aan bod: - Nieuwe grondstoffen: technische fiche? gevarenanalyse? - Allergenen management; - Nieuwe verpakking: conformiteitsattest? - Nieuwe leveranciers: goedgekeurd? - Nieuwe toestellen: in gebruiksnameformulier? - Aanpassen HACCP studie? - Nieuwe werkinstructies? - Wijzigingen in reinigingsschema? - Glas en hard plastiek register? INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 27

28 Cradle to cradle Principe cradle to cradle In 2002 werd door William Mc Donough en Michael Braungart een nieuwe kijk op duurzaam ontwerpen geïntroduceerd, namelijk cradle to cradle. William Mc Donough is een Amerikaanse architect, geboren in Tokyo en Michael Braungart is een Duitse chemicus. Cradle to Cradle wordt gedefinieerd als de ontwikkeling waarbij de huidige generatie in haar noden voorziet, zonder de mogelijkheden daartoe voor de volgende generatie te beperken. Het is een nieuw businessmodel met als streefdoel: producten zo te ontwerpen dat ze van begin tot eind veilig en herbruikbaar zijn. Dat vraagt om een geheel nieuwe samenwerking tussen leverancier, producent, gebruiker en verwerker. Een intensieve samenwerking tussen deze partijen is nodig om tot betere producten te komen. Cradle to Cradle is bijgevolg een strategie voor product- en procesinnovatie waarin het sluiten van materiaalkringlopen centraal staat. Het is de uitdaging om producten te ontwikkelen die veilig en gezond zijn voor mens en milieu, en die bovendien na gebruik volledig tot waardevolle grondstoffen te ontmantelen zijn of juist afbreekbaar zijn in de biosfeer. De gedachte afval is voedsel, is één van de pijlers van dit principe. Hiermee wordt de materiaalkringloop gesloten. Cradle to cradle in de voedingsindustrie Ook in de voedingsindustrie is het mogelijk om rekening te houden met de principes van Cradle to Cradle. Bij productontwikkeling kan onder andere stilgestaan worden bij de verschillende grondstoffen die men gebruikt of bij de verpakkingen waarin het product komt. Daarnaast zijn er in de voedingsindustrie ook heel wat reststromen. De reststromen kunnen onderverdeeld worden in verliesstromen en nevenstromen. Onder verliesstromen worden die stromen verstaan die bestaan uit de eetbare biomassa van voedingsproducten, halffabricaten of grondstoffen die verloren gaan voor menselijke consumptie zoals bijvoorbeeld misvormde komkommers. Een nevenstroom daarentegen is dat deel van voedselproducten of grondstoffen dat vrijkomt tijdens de productie en dat niet voor humane consumptie gebruikt wordt zoals bijvoorbeeld bananenschillen (bron definities: OVAM: Voedselverlies in ketenperspectief). Indien men het principe van cradle to cradle wenst toe te passen, moeten voor beide stromen oplossingen gezocht worden. Eerst moet men proberen van die stromen te minimaliseren door INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 28

29 bijvoorbeeld lijnen beter af te stellen, gerichtere controles te doen,. Indien deze stromen er toch zijn, moet men deze gaan proberen te valoriseren. Ofwel zorgt men ervoor dat men die stromen opnieuw in de menselijke voeding kan verwerken ofwel kunnen reststromen naar de dierenvoeders afgevoerd worden. In een laatste instantie kunnen deze stromen gebruikt worden voor het opwekken van energie. Een praktijkvoorbeeld Een voorbeeld van cradle to cradle in de agro- en voedingsindustrie is het verhaal van de hopscheuten. Hopscheuten zijn de jonge uitlopers van de hopplant. Ze zijn een typisch Belgisch product dat het kwaliteitslabel STREEKPRODUCT.BE van VLAM kreeg als streekeigen product met langdurige of historische bekendheid. Vroeger waren verse hopscheuten uit het hopveld alleen beschikbaar van half maart tot begin april. Dankzij nieuwe technieken, ontwikkeld in 1983, zijn hopscheuten te verkrijgen van Kerstmis tot april. Door de arbeidsintensieve teelt wordt deze groente ook wel eens s werelds duurste groente genoemd. De eerste kilo hopscheuten wordt in december geveild waarbij een prijs van ongeveer 995 euro per kilogram niet ongewoon blijkt. Het niet-vezelige witte deel van de hopscheut (bovenste 1/3 deel van de scheut) is het deel dat culinair heel interessant is. Het onderste 2/3 deel van de hopscheut is ontzettend vezelrijk. Door innovatie, in samenwerking met het EC-Voeding van KATHO, is men er in geslaagd om ook dat deel van de hopscheut te gebruiken om nieuwe producten te maken (www.houblonesse.be). Op die manier wordt de ganse hopscheut gebruikt en is er geen afval meer. Meer informatie over deze workshop: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 29

30 6. MEER INFORMATIE? UNIVERSITEIT GENT UGENT-Sensolab, Sensorisch laboratorium: Instrumentele analyse (Vakgroep voedselkwaliteit en veiligheid, FTE UGENT), oa Product reformulation/development en Proces optimization Meer informatie: o Consumentenonderzoek en expertpanels (Vakgroep Landbouweconomie, Divisie Agro-Food Marketing en Ketenbeheer), bv. effect van microstructurele aspecten op sensorische waarneming Meer informatie: Vakgroep Landbouweconomie, Divisie Agro-Food Marketing en Ketenbeheer: o Workshop Strategische OriëntatieRonde (SOR) Op basis van onze jaarlange expertise met SWOT/SOR analyses, organiseren we regelmatig deze oefening bij stakeholders uit de voedingssector. Meer informatie: o Workshop Trendanalyse Van Trend tot innovatie Deelnemers worden geconfronteerd met de mogelijkheden om nieuwe ideeën via trends en marktanalyse te identificeren en leren op praktische wijze hoe men op basis van een wetenschappelijk onderbouwd beslissingsinstrument de juiste innovatiestrategie kan selecteren en ontwikkelen. Meer informatie: o Ketenbeheer ter verhoging van de innovatiekracht van KMO s in de voedingsector Op basis van uitgebreide onderzoekservaring omtrent innovatie in KMOs uit de voedingssector, hebben Kühne & Gellynck (2011) een tool ontwikkeld voor het meten van de innovatiecapaciteit van KMO s/bedrijven uit de voedingsketen, waarbij vooral de samenwerking voor innovatie en de kwaliteit van de onderlinge relaties tussen de stakeholders centraal staat. Meer informatie: o Kostenreducerende technieken met Lean management Individuele training voor bedrijven inzake lean management, leiderschap en andere management technieken (7 waste, 5S, TPM, SMED, SPC). Meer informatie: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 30

31 KATHO (Katholieke Hogeschool Zuid-West-Vlaanderen) Expertisecentrum Voeding, campus Roeselare, HIVB o LED Voeding Laagdrempelige expertise en dienstverlening voor KMO s uit de voedingssector o.a. rond productontwikkeling, etikettering, houdbaarheid, autocontrole, microbiologie, Meer informatie: o Basisopleiding voedselveiligheid en persoonlijke hygiëne voor keukenpersoneel Het doel van deze basisopleiding is het sensibiliseren van werknemers voor de mogelijke gevolgen van niet hygiënisch handelen en hen er toe aanzetten om op een meer hygiënische manier te werken. De opleiding is bedoeld voor het personeel van keukens waar het voedsel bereid en verdeeld wordt, alsook voor het personeel van keukens waar er enkel verdeling van voedsel gebeurt. Meer informatie: o Erkend dienstverlener voor KMO portefeuille Technologieverkenning Expertise en dienstverlening op vlak van innovatieve receptuurontwikkeling, valorisatie van reststromen, voeding voor specifieke doelgroepen, microgolftechnologie voor industrieel gebruik en microbiologie. Meer informatie: INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 31

32 7. INTERESSANT MATERIAAL VOOR KMO/MKB S ALGEMEEN Agentschap Ondernemen: o o Flanders Food: FoodDrinkEurope o KMO webpagina: Innovatiecentrum: o Manuals: o Publicaties: IWT voor KMO s: KMO_handleiding_maart2012.pdf VIN & RIS (2005). 49 beste praktijken voor de innovatieve KMO.IWT: Brussel. Vlaams innovatienetwerk (VIN): VOKA kamer van koophandel UNIZO: INNOVATIE-SAMENWERKING tussen kennisinstellingen (KI) en bedrijven (KMO s) (al dan niet gesteund door de Vlaamse overheid) LED o Laagdrempelige expertise- en dienstverleningscentra, SBP s o Small business projects PWO o Projectmatig wetenschappelijk onderzoek, zie : o Eindwerken tussen bedrijf en master- of bachelorstudent o Zie sectie 6. Meer informatie KMO-portefeuille technologieverkenning o INTERREG IV A Smaakklassen als hefboom voor innovatie bij KMO/MKB s uit de voedingssector 32

sensorisch onderzoek Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen

sensorisch onderzoek Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen SENSORISCH sensorisch ONDERZOEK onderzoek voor elk sensorisch onderzoek Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen Wat biedt het PCG? Onze ploeg gekwalificeerd en goed opgeleid personeel

Nadere informatie

ZORG voor de TOEKOMST Expertise centrum VOEDING

ZORG voor de TOEKOMST Expertise centrum VOEDING ZORG voor de TOEKOMST Expertise centrum VOEDING 23 november 2012 An Callens INHOUD KATHO EC VOEDING K&E Cluster project Voeding voor senioren KATHO Afkorting Departement Campus HANTAL Handelswetenschappen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

SENSOFCEREAL OVERLEGMOMENT: VERSLAG

SENSOFCEREAL OVERLEGMOMENT: VERSLAG SENSOFCEREAL OVERLEGMOMENT: VERSLAG DOEL KENNISMAKING MET HET PROJECTVOORSTEL LOCATIE Food Pilot te Melle DATUM 19 maart 2015 START- EN EINDUUR 11:00u tot 12:00 DEELNEMERS De Pelsmaker Sara Gellynck Xavier

Nadere informatie

Minder zout, evenveel smaak?

Minder zout, evenveel smaak? Minder zout, evenveel smaak? Prof. dr. ir. Koen Dewettinck Horeca Expo, 25 november 2009 Overzicht Sensorische eigenschappen van levensmiddelen Sensorische testen Smaak Functies van zout: Smaak Microbiële

Nadere informatie

Bijlage. Bachelor opdracht Trends in Tech. Jessica Sennema S Universiteit Twente

Bijlage. Bachelor opdracht Trends in Tech. Jessica Sennema S Universiteit Twente Bijlage Bachelor opdracht Trends in Tech Jessica Sennema S1487000 Universiteit Twente 2 Inleiding In de bijlage staat alle informatie die tijdens de opdracht is verzameld en waarvan het nuttig is om te

Nadere informatie

Duurzaamheidsverslag. Belgische voedingsindustrie Een samenvatting FEVIA-DUURZAAMHEID.BE

Duurzaamheidsverslag. Belgische voedingsindustrie Een samenvatting FEVIA-DUURZAAMHEID.BE Duurzaamheidsverslag Belgische voedingsindustrie 2014 Een samenvatting FEVIA-DUURZAAMHEID.BE 2 Een essentiële dialoog met de stakeholders Een verslag met een gestructureerde methodologie Het verslag 2014

Nadere informatie

Effectmeting bij kinderen, ouders, leerkrachten en directie van smaakklassen

Effectmeting bij kinderen, ouders, leerkrachten en directie van smaakklassen Effectmeting bij kinderen, ouders, leerkrachten en directie van smaakklassen Vakgroep Landbouweconomie Prof. Dr. Xavier Gellynck Dr. Hans De Steur Ir. Sara De Pelsmaeker Universiteit Gent Faculteit Bio-ingenieurswetenschappen

Nadere informatie

Een marketingplan in twaalf stappen

Een marketingplan in twaalf stappen Reekx is gespecialiseerd in het adviseren van organisaties en detacheren van specialisten op het gebied van het efficiënt managen van informatiestromen. Kijk op onze website www.reekx.nl voor actuele informatie

Nadere informatie

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei

managing people meeting aspirations Natuurlijke groei managing people meeting aspirations Natuurlijke groei geloof Wij hebben een gemeenschappelijke visie pagina - managing people, meeting aspirations Vandaag verhoogt CPM de prestaties op elk niveau van uw

Nadere informatie

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat:

Experience Tracker is de eerste praktische tool op dit vlak in Vlaanderen en vermoedelijk ook in Europa. Deze tool zal zorgen dat: De opportuniteit In de huidige productmaatschappij hebben consumenten doorgaans de keuze uit een ruim assortiment producten om een bepaalde behoefte te bevredigen. Bijgevolg is het product op zich niet

Nadere informatie

LEERACTIVITEIT Tomatensaus B.V. Ent-teach Module 3 Marktonderzoek

LEERACTIVITEIT Tomatensaus B.V. Ent-teach Module 3 Marktonderzoek LEERACTIVITEIT Tomatensaus B.V. Ent-teach Module 3 Marktonderzoek Beschrijving van de leeractiviteit Je bent de eigenaar van een startend bedrijf in de voedingssector. Je wilt een nieuwe tomatensaus produceren.

Nadere informatie

ALTERNATIEVE EIWITBRONNEN : SAMENVATTING IDEEËN BRAINSTORM

ALTERNATIEVE EIWITBRONNEN : SAMENVATTING IDEEËN BRAINSTORM ALTERNATIEVE EIWITBRONNEN : SAMENVATTING IDEEËN BRAINSTORM Aan de bedrijven werden 6 vragen gesteld voor deze brainstorm. De eerste vraag was individueel en overkoepelend, en hiervan werd ook een schema

Nadere informatie

FOOD PILOT: van idee tot product

FOOD PILOT: van idee tot product FOOD PILOT: van idee tot product Ir. Geert Van Royen Dr. ir. Karen Verstraete, Dr. Katleen Coudijzer 10 oktober 2012 Food Pilot Van idee tot product Partners Food Pilot Missie Food Pilot Voordelen piloottesten

Nadere informatie

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject

Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Succesvolle toepassing van 360 graden feedback: De keuze van het 360 instrument en de voorbereiding op het 360 traject Augustus 2011 Waar werknemers onderdeel zijn van een organisatie, wordt beoordeeld.

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Mei 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Mei 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg De Belgische Voedingsindustrie Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste Mei 2013 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus 2 1150 Brussel +32-2-219-11-74

Nadere informatie

Wat zijn (de voordelen van) Flanders FOOD projecten?

Wat zijn (de voordelen van) Flanders FOOD projecten? Wat zijn (de voordelen van) Flanders FOOD projecten? Charlotte Boone, Flanders FOOD Infosessie Food Pilot 10/10/2012 Met steun van de Vlaamse Regering Voor wie Flanders FOOD niet kent VZW, opgericht in

Nadere informatie

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand

Learnshop. EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand Learnshop EN16001: Het kader voor uw energiemanagementsysteem? Nimaris b.v. Paul van Wezel Hertog van Brabantweg 15 5175 EA Loon op Zand tel: 0416-543060 Fax: 0416-543098 email: Web: paul.van.wezel@nimaris.nl

Nadere informatie

V A N C A C A O B O O N T O T C H O C O L A D E P R O D U C T E N

V A N C A C A O B O O N T O T C H O C O L A D E P R O D U C T E N Vrijdag 7 oktober 2005 V L A Z Prof. Dr. ir. Koen Dewettinck Dr. ir. Frédéric Depypere Universiteit Gent - Faculteit Bio-ingenieurswetenschappen Telefoon: 09 264 61 67 Fax: 09 264 62 18 E-mail: vlaz@ugent.be

Nadere informatie

SMEsNET. Resultaten. Juni 2006

SMEsNET. Resultaten. Juni 2006 SMEsNET Resultaten Juni 2006 SMEsNET 1. Projectinhoud 2. Resultaten vergaderingen stakeholder 3. Resultaten enquête 4. Conclusie 1. Projectinhoud SMEsNET Doel: mogelijkheden en verwachtingen van Europese

Nadere informatie

SWOT-ANALYSE. SWOT en confrontatiematrix aangeboden door www.managementmodellensite.nl 1

SWOT-ANALYSE. SWOT en confrontatiematrix aangeboden door www.managementmodellensite.nl 1 SWOT-ANALYSE De SWOT-analyse is een breed toegepaste manier om kansen en bedreigingen voor en sterkten en zwakten van de organisatie in beeld te brengen. Vaak blijft het bij het benoemen van deze vier

Nadere informatie

Strategische planning Workbook

Strategische planning Workbook Strategische planning Workbook Dr. Sebastian Desmidt 2 Inhoudstafel Opstellen strategisch businessplan: het 10 stappenplan... 4 STAP 0: Analyse van de organisatiestrategie... 5 STAP 1: Probleemanalyse

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO

MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO DETAILED CURRICULUM MAAK WERK VAN EEN INNOVATIEVE ORGANISATIECULTUUR IN UW KMO Innovatie is noodzakelijk om in de huidige hyper-competitieve, internationale en volatiele markt continuïteit te kunnen verzekeren.

Nadere informatie

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL

artikel SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH TECHNISCH ARTIKEL SUSTAINGRAPH is een Europees project, gericht (op het verbeteren van) de milieuprestaties van Europese Grafimediabedrijven binnen de productlevenscyclus van hun grafimedia

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Wereldwijd zijn meer dan 3 miljard mensen afhankelijk van biomassa brandstoffen zoals hout en houtskool om in hun dagelijkse energie behoefte te voorzien. Het gebruik van deze

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

DE MMO. De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams. zorgadviseurs

DE MMO. De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams. zorgadviseurs DE MMO De Lean verbetertool voor procesoptimalisatie door (verpleeg)teams zorgadviseurs pak nieuwe kaart Is dit wenselijk? ACTIVITEIT Is dit wenselijk? pak nieuwe kaart onnodige handeling z.o.z. CONTINU

Nadere informatie

Rapport samengesteld door: Jolanda van Essen. Tom Vansteenkiste. Januari 2016. Tervurenlaan 168 bus 2. 1150 Brussel

Rapport samengesteld door: Jolanda van Essen. Tom Vansteenkiste. Januari 2016. Tervurenlaan 168 bus 2. 1150 Brussel De Belgische Voedingsindustrie 2016 Rapport samengesteld door: Jolanda van Essen Tom Vansteenkiste Januari 2016 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus 2 1150 Brussel

Nadere informatie

INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2. Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink

INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2. Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink INNOVATIEMANAGEMENT HOOFDSTUK 2 Door Nienke Rusticus en Fleur Zumbrink 2.1 SUCCES IS NIET TE KOOP Succesfactoren van innovatieprojecten Het nieuwe product- gaat om de inschatting die klanten maken van

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma

Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Evaluatie National Contact Point-werking van het Vlaams Contactpunt Kaderprogramma Departement Economie, Wetenschap en Innovatie Afdeling Strategie en Coördinatie Koning Albert II-laan 35 bus 10 1030 Brussel

Nadere informatie

VOEDSELAUTHENTICITEIT GARANDEREN: 5 STAPPEN OM UW BEDRIJF TEGEN VOEDSELFRAUDE TE BESCHERMEN

VOEDSELAUTHENTICITEIT GARANDEREN: 5 STAPPEN OM UW BEDRIJF TEGEN VOEDSELFRAUDE TE BESCHERMEN VOEDSELAUTHENTICITEIT GARANDEREN: 5 STAPPEN OM UW BEDRIJF TEGEN VOEDSELFRAUDE TE BESCHERMEN Voedselauthenticiteit: 5 stappen om uw bedrijf te helpen zich tegen voedselfraude te beschermen Fabrikanten van

Nadere informatie

Lerend Netwerk. Coachingavond Draaiboek Plan B. Case Caermerklooster Firma Denys NV. Proactief handelen

Lerend Netwerk. Coachingavond Draaiboek Plan B. Case Caermerklooster Firma Denys NV. Proactief handelen Lerend Netwerk Coachingavond Draaiboek Plan B Case Caermerklooster Firma Denys NV Proactief handelen 30 november 2010 1 Coachingsessie thema 3: Proactief handelen (Plan B) Structuur van de avond: Inleiding

Nadere informatie

STRATEGIEONTWIKKELING

STRATEGIEONTWIKKELING STRATEGIEONTWIKKELING drs. P.W. Stolze 1 SITUATIE Strategie geeft in het algemeen richting aan een organisatie of organisatie-eenheid in haar omgeving (wat gaan we doen) en vormt een richtsnoer voor de

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma. Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Kunststof & Rubber in de Ondergrondse Infrastructuur Utrecht, 21 oktober 2015 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 RACE programma 6 Sectoranalyse

Nadere informatie

Workshop HR-scan. Naar een duurzaam HRM beleid

Workshop HR-scan. Naar een duurzaam HRM beleid Workshop HR-scan Naar een duurzaam HRM beleid Inhoud Voorstelling Wat is Human Resources? Overzicht bestaande tools Waarom de HRM Cockpit? Doel van de HRM Cockpit Opbouw van het model De HRM Cockpit Aan

Nadere informatie

Doelstelling VALORFOOD

Doelstelling VALORFOOD VALORFOOD Valorisatie van reststromen uit de agro- voedingsindustrie (West-Vlaanderen) Doelstelling VALORFOOD 1/ Welke zijn de grootste reststromen (voeding) in West-Vlaanderen? --> alle reststromen in

Nadere informatie

Duurzaam Product. Ecodesign methode van Tischner

Duurzaam Product. Ecodesign methode van Tischner Ecodesign methode van Tischner Omschrijving Stappenplan voor het ontwerpen van milieuvriendelijke producten. Het stappenplan is gebaseerd op gangbare methoden voor productontwerpen. Gebruik Het stappenplan

Nadere informatie

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen

High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen High-throughput technologieën versnellen de ontwikkeling van nieuwe formuleringen Johan Paul FLAMAC, a division of SIM 1 Overzicht Inleiding Activiteiten van FLAMAC High-throughput formulatie onderzoek

Nadere informatie

VOEDSELVERLIES, EEN PROBLEEM VAN IEDEREEN

VOEDSELVERLIES, EEN PROBLEEM VAN IEDEREEN VOEDSELVERLIES, EEN PROBLEEM VAN IEDEREEN FEVIA - Federatie Voedingsindustrie vzw Kunstlaan 43 1040 Brussel VOEDSELVERLIES, EEN PROBLEEM VAN IEDEREEN We gooien met z n allen teveel voedsel weg. De cijfers

Nadere informatie

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING

INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING INNOVATION BY MAKING LEARNING BY DOING 1 INNOVATION BY MAKING, LEARNING BY DOING Bij alles wat we doen, hanteren we deze twee principes. Innovation happens by making. The only way to learn innovation is

Nadere informatie

Competentiemanagement. Directoraat-Generaal Organisatie en Personeelsontwikkeling

Competentiemanagement. Directoraat-Generaal Organisatie en Personeelsontwikkeling Competentiemanagement Directoraat-Generaal Organisatie en Personeelsontwikkeling Inhoud Definitie Geïntegreerde aanpak Het competentiemodel van de federale overheid Competentieprofielen Tools Toegevoegde

Nadere informatie

BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING

BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING BASISOPLEIDING VOOR MOBILITEITSCOÖRDINATOREN INHOUD VAN DE OPLEIDING Module 1 Mobiliteitsmanagement en verkeersveiligheid in alle facetten In module 1 wordt het verband gelegd tussen mobiliteitsmanagement

Nadere informatie

turning data into profit knowhowmarketing

turning data into profit knowhowmarketing turning data into profit knowhowmarketing Kennis over de markt, de klant, de concurrent en de effectiviteit van marketing wordt steeds belangrijker. Succesvolle bedrijven gebruiken deze kennis om snel

Nadere informatie

Labanalyse in de voedingsmiddelenindustrie, ook een kwestie van chemie. Ron Davidse Cargill B.V. Rotterdam, 31 maart 2011 www.cargill.

Labanalyse in de voedingsmiddelenindustrie, ook een kwestie van chemie. Ron Davidse Cargill B.V. Rotterdam, 31 maart 2011 www.cargill. Labanalyse in de voedingsmiddelenindustrie, ook een kwestie van chemie. Ron Davidse Cargill B.V. Rotterdam, 31 maart 2011 www.cargill.com Waarom analyseren we voedingsmiddelen? Eisen van overheidswege

Nadere informatie

Welkom. 1. Innovatie Wat? Waarom? Voorbeelden

Welkom. 1. Innovatie Wat? Waarom? Voorbeelden Welkom 1. Innovatie Wat? Waarom? Voorbeelden 2. Innovatiecentra Wie? Wat hebben we te bieden? Kennis Kennissen: Vlaams Innovatienetwerk Zelfkennis: de innovatieaudit Geld: subsidie begeleiding Creativiteit:

Nadere informatie

Op weg naar een duurzame agro-foodindustrie. Marie Demarcke, Flanders FOOD Nathalie Bernaert, ILVO Food Pilot

Op weg naar een duurzame agro-foodindustrie. Marie Demarcke, Flanders FOOD Nathalie Bernaert, ILVO Food Pilot Op weg naar een duurzame agro-foodindustrie Marie Demarcke, Flanders FOOD Nathalie Bernaert, ILVO Food Pilot Outline Flanders FOOD Wat is een duurzame agro-foodindustrie? Lopende en komende acties Food

Nadere informatie

1. De methodiek Management Drives

1. De methodiek Management Drives 1. De methodiek Management Drives Management Drives is een unieke methodiek die u concrete handvatten biedt in het benaderen van de ontwikkeling van individu, team en organisatie. De methodiek kent een

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 1.2 Klantenadviserend (externe klanten)

FUNCTIEFAMILIE 1.2 Klantenadviserend (externe klanten) Doel van de functiefamilie Vanuit een specialisatie professioneel advies of begeleiding geven aan externe klanten deze klanten oplossingen aan te reiken of maximaal te ondersteunen in het vinden van een

Nadere informatie

sensorisch onderzoek Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen Contact

sensorisch onderzoek Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen Contact Contact Voor elke vraag op het gebied van sensorische analyse en een antwoord op maat, contacteer: Dr. ir. Saskia Buysens Provinciaal Proefcentrum voor de Groenteteelt Oost-Vlaanderen Karreweg 6 B-9770

Nadere informatie

The influence of team diversity inside and outside the team on the level of ambidexterity

The influence of team diversity inside and outside the team on the level of ambidexterity The influence of team diversity inside and outside the team on the level of ambidexterity Synopsis onderszoeksplan Afstudeerscriptie Strategisch Management, faculteit Bedrijfskunde, Wendy Poppelaars -

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding Inleiding Overgewicht en obesitas bij kinderen is een serieus volksgezondheidsprobleem. Het wordt veroorzaakt door een complex geheel van onderling samenhangende persoonlijke, sociale en omgevingsfactoren.

Nadere informatie

Appraisal. Datum:

Appraisal. Datum: Appraisal Naam: Sample Candidate Datum: 08-08-2013 Over dit rapport: Dit rapport is op automatische wijze afgeleid van de resultaten van de vragenlijst welke door de heer Sample Candidate is ingevuld.

Nadere informatie

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle

De strategische keuzes die moeten gemaakt worden zijn als volgt: Interne controle of zelfcontrole/sociale controle 1 Hoofdstuk 1 1.1 Dirigeren en coördineren p43 1.1.1 Dirigeren Dirigeren is een synoniem voor delegeren. Dirigeren houdt in dat bepaalde bevoegdheden overgedragen worden naar een persoon met een lagere

Nadere informatie

een merknaam tot stand brengen. een overzichtelijke, realistische marketingplanning opmaken.

een merknaam tot stand brengen. een overzichtelijke, realistische marketingplanning opmaken. STUDIEFICHE CVO DE AVONDSCHOOL Opleiding HBO5 Bedrijfsbeleid (90 studiepunten) Module Marketing (9 studiepunten) Plaats van de module in de opleiding: In deze module leer je de basisvaardigheden van schriftelijke,

Nadere informatie

Werkdocument Business Modelling

Werkdocument Business Modelling Werkdocument Business Modelling Objectief van dit werkdocument Een goed idee leidt niet vanzelfsprekend tot een succesvolle innovatie. Of het nu gaat om een vooruitstrevend product of dienst, nieuwe kennis

Nadere informatie

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige

Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Test naam Marktgerichtheidsscan Datum 28-8-2012 Ingevuld door Guest Ingevuld voor Het team Team Guest-Team Context Overige Klantgerichtheid Selecteren van een klant Wanneer u hoog scoort op 'selecteren

Nadere informatie

Wanneer wordt veranderen een succes?

Wanneer wordt veranderen een succes? Wanneer wordt veranderen een succes? Inhoud 1. Iedereen 100% tevreden?...2 2. Hoe als manager een veranderingsproces optimaal ondersteunen?... 2 Inzicht in het veranderingsproces... 3 Een externe partner

Nadere informatie

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering

Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Startbijeenkomst keten innovatieprogramma Klimaat voor Verandering Amsterdam, 26 januari 2016 1 Inhoud Introductie 3 Zij waren er bij! 4 Circulaire economie 5 Waarom circulair? 6 Nederland Circulair! 7

Nadere informatie

Zoutreductie, verandering van smaak doet eten?

Zoutreductie, verandering van smaak doet eten? Zoutreductie, verandering van smaak doet eten? Dennis Rijnders Business Line Manager Yeast Extracts DSM Food Specialties, Savoury Ingredients Artis, 1 November, 2012 Zoutreductie, verandering van smaak

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die

Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die Hoofdstuk 2: Kritisch reflecteren 2.1. Kritisch reflecteren: definitie Definitie: Kritisch reflecteren verwijst naar een geheel van activiteiten die worden uitgevoerd om uit het gevonden bronnenmateriaal

Nadere informatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie

Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Zorg om talent: van inzicht naar implementatie Johan Hellings voorzitter Zorgvernieuwingsplatform ViA Ronde Tafel, Brussel, 18 februari 2013 Flanders Care Bredere kader = Gekaderd in doorbraak warme samenleving

Nadere informatie

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen

Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen Het Innovatiekompas Inspiratie sessies Dr. Guy Bauwen 1 Innovatiekompas Inspiratie Sessies Contacteer ons voor: Een voordracht om kennis te maken met het kompasmodel. Een workshop om het toepassen van

Nadere informatie

NOOD AAN ONTWIKKELING VAN MENU'S MET STREEK- EN HOEVEPRODUCTEN IN RUST EN VERZORGINGSCENTRA

NOOD AAN ONTWIKKELING VAN MENU'S MET STREEK- EN HOEVEPRODUCTEN IN RUST EN VERZORGINGSCENTRA Prof. Dr. Xavier Gellynck & Ir. Sara De Pelsmaeker Universiteit Gent, Vakgroep Landbouweconomie, Afd. Agri-Food Marketing & Ketenmanagement NOOD AAN ONTWIKKELING VAN MENU'S MET STREEK- EN HOEVEPRODUCTEN

Nadere informatie

TEGEN VOEDSELVERLIES! EEN ACTUELE UITDAGING VOOR DE GROOTKEUKENSECTOR

TEGEN VOEDSELVERLIES! EEN ACTUELE UITDAGING VOOR DE GROOTKEUKENSECTOR SAMEN TEGEN VOEDSELVERLIES! EEN ACTUELE UITDAGING VOOR DE GROOTKEUKENSECTOR Kris Roels - Interdepartementale Werkgroep Voedselverlies @ Grootkeukencolloquium 2015 WAT IS VOEDSELVERLIES? Voedselverlies

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 4.2 Beleidsthemabeheerder

FUNCTIEFAMILIE 4.2 Beleidsthemabeheerder Doel van de functiefamilie Het beleidsthema vanuit theoretische en praktische deskundigheid implementeren en uitbouwen teneinde toepassingen omtrent het thema te initiëren, te stimuleren en te bewaken

Nadere informatie

Validatietraject Hyperspectrale Camera s

Validatietraject Hyperspectrale Camera s Validatietraject Hyperspectrale Camera s Vreemde voorwerpen en defecten detecteren en samenstelling visualiseren Algemene Projectinformatie In het nieuwe, goedgekeurde IWT VIS-traject Sensors For Food

Nadere informatie

3.1 Inleiding 67 3.2 Suiker en suikers

3.1 Inleiding 67 3.2 Suiker en suikers INHOUD 13 17 1.1 Inleiding 17 1.2 Definitie van vet 18 1.2.1 Structuur van vet 18 1.2.2 Vetzuurgroepen 19 1.2.3 Oorsprong van vet 23 1.3 Aanwezigheid van vet in levensmiddelen 24 1.3.1 Onverzadigde vetzuren

Nadere informatie

Mijn stappenplan, jouw marketingplan

Mijn stappenplan, jouw marketingplan Mijn stappenplan, jouw marketingplan Uit welke onderdelen bestaat dit E-book? 1). Vooronderzoek fase 5 2). Onderzoeksfase 5 3). Analysefase 5 4). Uitvoeringsfase 6 Het maken van een strategie 6 Uitwerken

Nadere informatie

FUNCTIEFAMILIE 5.1 Lager kader

FUNCTIEFAMILIE 5.1 Lager kader Doel van de functiefamilie Leiden van een geheel van activiteiten en medewerkers en input geven naar het beleid teneinde een kwaliteitsvolle, klantgerichte dienstverlening te verzekeren en zodoende bij

Nadere informatie

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder

Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan WTH Vloerverwarming in het kader van de CO2-Prestatieladder Communicatieplan, 22 Augustus 2014 1 Voorwoord Duurzaamheid is geen trend, het is de toekomst. Het is niet meer weg te denken

Nadere informatie

Sociale wijkzorgteams Den Haag

Sociale wijkzorgteams Den Haag Sociale wijkzorgteams Den Haag Onderzoek naar voorwaarden voor doeltreffend en doelmatig functioneren De rekenkamer heeft onderzoek gedaan naar de sociale wijkzorgteams in Den Haag. Daarbij is gekeken

Nadere informatie

Goede Hygiëne Praktijken ( GHP ) De opmaak van een GHP-plan

Goede Hygiëne Praktijken ( GHP ) De opmaak van een GHP-plan Goede Hygiëne Praktijken ( GHP ) De opmaak van een GHP-plan Wetgeving KB 14-11-2003 Koninklijk besluit betreffende autocontrole, meldingsplicht en traceerbaarheid in de voedselketen KB 27-04-2007 Koninklijk

Nadere informatie

LEERPUNTEN UIT DE MARKT

LEERPUNTEN UIT DE MARKT LEERPUNTEN UIT DE MARKT PIETER GOUDSWAARD MVO NEDERLAND, PROJECTMANAGER KIEM TOT KRACHT EN GEZONDER ETEN HUUSKES, VAN KOKEN NAAR STOMEN Vertrekpunt: - Produceren van hoogwaardige ambachtelijke producten

Nadere informatie

DIGITAL WORKPLACE TOOLKIT. stap voor or stap op weg naar een digitale werkplek

DIGITAL WORKPLACE TOOLKIT. stap voor or stap op weg naar een digitale werkplek DIGITAL WORKPLACE TOOLKIT stap voor or stap op weg naar een digitale werkplek DIGITAL WORKPLACE TOOLKIT stap voor stap op weg naar een digitale werkplek Fijn dat u samen met VanRoey.be op digitale reis

Nadere informatie

Verbeteren van de samenwerking met de ander, maar begin bij uzelf!

Verbeteren van de samenwerking met de ander, maar begin bij uzelf! Herkennen en Erkennen van drijfveren Verbeteren van de samenwerking met de ander, maar begin bij uzelf! Drs. J. Roddeman, NEVI Drs. W.R.C. Berenschot, Management Drives 22 juni 21 Stroom A Verbeter uw

Nadere informatie

Tabel competentiereferentiesysteem

Tabel competentiereferentiesysteem Bijlage 3 bij het ministerieel besluit van tot wijziging van het ministerieel besluit van 28 december 2001 tot uitvoering van sommige bepalingen van het koninklijk besluit van 30 maart 2001 tot regeling

Nadere informatie

Beste ondernemer, hoe ziet uw zaak eruit in 2025?

Beste ondernemer, hoe ziet uw zaak eruit in 2025? Beste ondernemer, hoe ziet uw zaak eruit in 2025? Het detailhandelslandschap evolueert snel. Internet is alomtegenwoordig. Sociale media, e-commerce, m-commerce, etc. zetten de klassieke, fysieke detailhandelszaken

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Intern MVO-management. Verbetering van motivatie, performance en integriteit

MVO-Control Panel. Instrumenten voor integraal MVO-management. Intern MVO-management. Verbetering van motivatie, performance en integriteit MVO-Control Panel Instrumenten voor integraal MVO-management Intern MVO-management Verbetering van motivatie, performance en integriteit Inhoudsopgave Inleiding...3 1 Regels, codes en integrale verantwoordelijkheid...4

Nadere informatie

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT

KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity BM-Support.org STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT STICHTING BUSINESS MANAGEMENT SUPPORT OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR SUCCES OPEN BUSINESS INNOVATIE KRACHTENBUNDELING VOOR 2009 Corporate Identity

Nadere informatie

Flanders FOOD Project 5 Suikerreductie en/of -vervanging 2006-2009

Flanders FOOD Project 5 Suikerreductie en/of -vervanging 2006-2009 Flanders FOOD Project 5 Suikerreductie en/of -vervanging 2006-2009 DEEL A: PROJECTGEGEVENS FFP5 1.1 en coördinaten van de projectleider en projectcoördinator Tabel 1: Administratieve gegevens van de projectcoördinator

Nadere informatie

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Juni 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg

Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste. Juni 2013. Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg De Belgische Voedingsindustrie Rapport samengesteld door: Lilong Mei Tom Vansteenkiste Juni 2013 Nederlandse Kamer van Koophandel voor België en Luxemburg Tervurenlaan 168 bus 2 1150 Brussel +32-2-219-11-74

Nadere informatie

Competentietest. Hoe werkt de test?

Competentietest. Hoe werkt de test? Competentietest Dit is een test die jou en de andere militanten in je bedrijf kan helpen om vrij eenvoudig en snel na te gaan hoe ver competentiemanagement in je eigen bedrijf ontwikkeld en/of ingevoerd

Nadere informatie

Concreet: in kaart brengen van Sterkten, Zwakten, Kansen en Bedreigingen

Concreet: in kaart brengen van Sterkten, Zwakten, Kansen en Bedreigingen INSTRUMENTEN fiche 2 Een handig hulpmiddel voor het maken van een analyse als onderbouw van je jeugdbeleid To SWOT or not to SWOT? Deze fiche verkent kort de mogelijkheden van een SWOT-analyse als methode

Nadere informatie

Recepten uit het kookboek. van het gebruik van sociale media voor innovatie

Recepten uit het kookboek. van het gebruik van sociale media voor innovatie Recepten uit het kookboek van het gebruik van sociale media voor innovatie 1 Sociale media en NPD Set Inzet sociale media: - vermogen definiëren probleem - vermogen identificeren juiste crowd - vermogen

Nadere informatie

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek

praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek praktijkseminarie de operationele aanpak valorisatieproblematiek SBO maatschappelijke finaliteit Prof. Dr. Ann Jorissen (UA) IWT, 11 januari 2010 1 Effective Governance of Private Enterprises: the influence

Nadere informatie

Innovatie-management

Innovatie-management De Innovator Stage-Gate Hoe maak je innovatieprocessen beheersbaar? Innovatie-management Stage-Gate De Stage-Gate methode is een onderdeel van het innovatiemanagement; hiermee kunt u het hele innovatieproces

Nadere informatie

Van Samenhang naar Verbinding

Van Samenhang naar Verbinding Van Samenhang naar Verbinding Sogeti Page 2 VAN SAMENHANG NAAR VERBINDING Keuzes, keuzes, keuzes. Wie wordt niet horendol van alle technologische ontwikkelingen. Degene die het hoofd koel houdt is de winnaar.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties

Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties Nederlandse samenvatting (Summary in Dutch) Het managen van weerstand van consumenten tegen innovaties De afgelopen decennia zijn er veel nieuwe technologische producten en diensten geïntroduceerd op de

Nadere informatie

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE

ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE COÖRDINATIE KWALITEIT EN PATIËNTVEILIGHEID TWEEDE MEERJARENPLAN 2013-2017 Contract 2013 ZELFEVALUATIE VAN DE THEMA S HOOG RISICO MEDICATIE IDENTITOVIGILANTIE Sp-ziekenhuizen 1 1. Inleiding Hierna volgt

Nadere informatie

Methodologie. Innovatiestrategie begeleiding

Methodologie. Innovatiestrategie begeleiding Methodologie Innovatiestrategie begeleiding Inhoudsopgave 1. INLEIDING 2 2. METHODOLOGIE 2 2.1. DOELSTELLING 2 2.2. DEFINITIE STRATEGIE 2 2.3. METHODE 3 2.4. STRATIBOX 4 2.5. ROLES EN RESPONSIBILITIES

Nadere informatie

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing?

Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Bewaren van digitale informatie: hoe kom je tot een goede beslissing? Hans Hofman Nationaal Archief Netherlands NCDD Planets dag Den Haag, 14 december 2009 Overzicht Wat is het probleem? Wat is er nodig?

Nadere informatie

De overdracht van KMO s in het segment van 2 à 5 miljoen! omzet en 5 à 20 werknemers.

De overdracht van KMO s in het segment van 2 à 5 miljoen! omzet en 5 à 20 werknemers. De overdracht van KMO s in het segment van 2 à 5 miljoen omzet en 5 à 20 werknemers. Een acute nood aan een structurele, innovatieve en globale aanpak "#$%#&'$(%$) Dit document bevat vertrouwelijke informatie

Nadere informatie

Dit bestand niet correct? Meld misbruik op www.saxionstudent.nl. Saxionstudent.nl Blok1

Dit bestand niet correct? Meld misbruik op www.saxionstudent.nl. Saxionstudent.nl Blok1 Inleiding Dit verslag is geschreven in het kader voor het project Desk & Fieldresearch. Het project is voor het eerste studiejaar van de opleiding Commerciële Economie, aan Saxion Hogeschool te Enschede.

Nadere informatie

Tips voor verkoop in de bouw. Staat uw Acquisitie Realisatie Monitor op scherp?

Tips voor verkoop in de bouw. Staat uw Acquisitie Realisatie Monitor op scherp? Tips voor verkoop in de bouw Staat uw Acquisitie Realisatie Monitor op scherp? Tips voor verkoop in de bouw Staat uw Acquisitie Realisatie Monitor op scherp? Hoe succesvol is uw verkoopbeleid? Welke belangrijke

Nadere informatie

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier

Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Expert groep PME / KMO Hoe een goede strategie ontwikkelen? Op een eenvoudige, andere en efficiënte manier Georges Dockx Lid Expert groep PME/KMO Onafhankelijk consultant voor KMO Georges.dockx@resulto.be,

Nadere informatie