Lara de Brito. Een betrokken overheid kiest voor meer paternalisme

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Lara de Brito. Een betrokken overheid kiest voor meer paternalisme"

Transcriptie

1 Lara de Brito Een betrokken overheid kiest voor meer paternalisme

2 Zomercollege uitgesproken door wethouder Zorg en Welzijn Lara de Brito op 17 september Ongelijkheid is wereldwijd het grootste sociale thema van deze tijd. Het sluipt in stilte dichterbij. We voelen het niet direct maar de gevolgen gaan de verbeelding van de meesten van ons te boven. Econoom Thomas Pikkety heeft loud and clear zijn boodschap aan de wereld proberen over te brengen: té grote verschillen brengen de stabiliteit in een samenleving in gevaar. Deze kloof tussen groepen moet verkleind worden. Die wetenschap zou ons belangrijkste kompas moeten zijn. Er zijn meer wegen die naar een minder ongelijke samenleving leiden. Vanavond probeer ik te schetsen wat ik denk dat de Wageningse weg is, welke

3 keuzes bij onze progressieve, sociale en groene stad passen. Naar nieuwe zekerheden, niet terug naar liefdadigheid Een kleine tijdreis om de keuzes waar we voor staan in een context te plaatsen. Terug naar het jaar 1956, Marga Klompé wordt in dat jaar de eerste vrouwelijke minister van ons land, minister van Maatschappelijk Werk. In 1963 lukt het haar om de Algemene bijstandswet door de Tweede Kamer aangenomen te krijgen. Een revolutionaire wet die mensen bevrijdt van liefdadigheid. Inkomensondersteuning is vanaf 63 geen gift meer, maar een recht. Voor de emancipatie van het individu, en vrouwen in het bijzonder, is het een enorme doorbraak. In de hele discussie over de participatiesamenleving -een term die we in Wageningen verbannen hebben- en de informele zorg is het belangrijk om deze recente geschiedenis op ons netvlies te houden. Want nu, het komende jaar, zestig jaar nadat Klompé de maatschappelijke verhoudingen emancipeerde, staan we voor een belangrijke keuze: terug naar liefdadigheid of vooruit naar een nieuw model, een andere balans tussen mensen, markt en overheid. Het inleveren van onafhankelijkheid en persoonlijke vrijheid, of het nu ineens participatiesamenleving heet of niet, is niet wat we met elkaar moeten willen. Wat we voor elkaar moeten krijgen, is dat we geen grote stap achterwaarts maken, maar een grote stap voorwaarts naar een nieuw economisch model met nieuwe zekerheden. Maar hoe komen we daar? Van consumentisme naar eigenaarschap We leven in een fantasieloze tijd waar maar één oplossing voor alle problemen lijkt te zijn: meer markt. Marktwerking in de zorg is niet de oplossing, het is het probleem. Het heeft de kwaliteit van de zorg niet verbeterd, de betaalbaarheid evenmin, maar het heeft wel een ontwrichtende vervreemding met zich meegebracht. Mensen worden continu als consument aangesproken. En dat maakt mensen behalve lui ook verwend. Consumentisme botst frontaal met het ideaal van een betrokken samenleving, het is de oorzaak van het ontbreken van samenhang en verantwoordelijkheid. Omdat we vergeten zijn dat we naast rechten ook plichten hebben. Dat een gezonde samenleving daarmee in evenwicht wordt gehouden. We moeten af van consumentisme en het vervangen door eigenaarschap. Mensen moeten zich verantwoordelijk gaan voelen voor de instellingen waar ze op aangewezen zijn. Het is niet dé overheid, dé politiek, dé school en hét ziekenhuis. Het moeten onze overheid, onze politiek, onze scholen en onze ziekenhuizen worden. Dat komt natuurlijk niet vanzelf. Een betrokken samenleving kent behalve niet al te grote ongelijkheid een levende democratie

4 als fundament. Met een rijk publiek debat en meer directe invloed van burgers. Waar je niets over te zeggen hebt, daar voel je je ook niet verantwoordelijk voor. Zonder zeggenschap geen verantwoordelijkheid Op dit gedachtegoed is de keuze van de gemeente om de inwoners van Wageningen te laten bepalen hoe ons sociaal beleid er uit moet komen te zien gebaseerd. De komende tijd gaan we samen belangrijke vragen beantwoorden: Welk vangnet hoort bij een sociale stad? Welke rechten en plichten gelden er lokaal? Welke grondhouding en bejegening past bij ons? Deze operatie, die over de besteding van bijna dertig miljoen euro gaat, is uitzonderlijk. Radicale politieke vernieuwing die hopelijk ook tot vergaande zorgvernieuwing leidt. Binnenkort bent u de vrouw of man van dertig miljoen. Democratie is zoveel meer dan eens in de vier jaar een vakje rood kleuren of bezwaar aantekenen wanneer iets niet zint, veelal omdat het aan de achtertuin grenst. Om het eigen belang te ontstijgen is er een herontdekking van het collectieve nodig. Op individualisme alleen bouw je geen samenleving. Individualisme dat uitmondt in alleen op de wereld zijn, is niet de wereld waar de meeste mensen in willen leven. Teruggaan naar de sociale controle van de jaren vijftig evenmin. Dat wordt nogal eens geromantiseerd. Want die kleine, kneuterige gezelligheid en overzichtelijkheid was ook benauwend en beperkend. Het ideaal is een gevoel ergens onderdeel van te kunnen zijn en tegelijkertijd je daaruit te kunnen onttrekken en afwijkende eigen standpunten en preferenties te mogen hebben. Een moeilijk evenwicht dat vrij nauw komt, maar wel mogelijk is. De gemeente is geen winkel Ik zie daarom twee belangrijke opdrachten voor de lokale overheid: het acuut stoppen met het benaderen van mensen als consument en het construeren van een publieke ruimte. De door politici vaak aangehaalde BV Nederland spreekt boekdelen. Het suggereert dat het alleen maar om het huishoudboekje draait. Maar de overheid is geen winkel. De overheid bewaakt, beschermt en bemiddelt; houdt zich bezig met grondrechten, burgerrechten, het algemeen belang, morele betekenis, kennis-ontwikkeling en het mogelijk maken van innovaties. De rol van de overheid reikt veel verder dan kosten-baten analyses. In de huidige dagelijkse praktijk wordt vooral de vraag gesteld hoeveel iets kost. Terwijl het zou moeten gaan over de echte waarde van dingen, over wat voor mensen echt belangrijk is. Vrij vertaald naar Oscar Wilde: Mensen kennen van alles de prijs maar van niets de waarde. We kunnen proberen om binnen het heersende economische denkmodel een rechtvaardiger resultaat te bereiken, een betere herverdeling. Maar slimmer is om een ander denkmodel te ontwikkelen dat in de basis rechtvaardiger is, gebaseerd op wat werkelijk van waarde is voor mensen, zodat

5 een rechtvaardiger resultaat niet steeds bevochten moet worden. Landelijk moet de discussie over de failliete Derde Weg volwassen worden en serieus gevoerd gaan worden. De een compenseren is niet de ander duperen Ondertussen zijn we lokaal aan de slag om de gevolgen van het consumentisme waar we collectief aan lijden te temmen. We moeten leren om individuele verschillen te accepteren en uiteindelijk zelfs te gaan waarderen. De gemeente zit nu klem in de benauwde omhelzing van de negatieve vergelijking. De voortdurend repeterende kwestie van precedentwerking is een van de lastigste om te doorbreken. Te vaak hoor ik het argument en de woorden: Als we het voor de één doen, dan moet het voor alle anderen. Het resulteert in niet durven doen wat passend en rechtvaardig is, in angst dat mensen of organisaties naar de rechter stappen om hun gelijkheid te halen. Ik denk dat die angst niet altijd uitkomt, want als je een goede onderbouwing hebt, dan kun je het ook goed uitleggen. Maar als de rechtszaken dan toch komen, leggen we het verschil wel uit. De samenleving, de zorg, smacht in die zin naar meer individuele ongelijkheid. Om gelijke uitkomsten te krijgen, moeten ongelijke gevallen ongelijk worden behandeld. We moeten leren om verschillen te zien en die uit te leggen, in plaats van ons blind te staren op kunstmatig niet bestaande bedachte gelijkheid. Individuen compenseren is niet automatisch anderen duperen. De verplichting van de overheid Steeds vaker werkt de gemeente samen met burgers en organisaties. Er is steeds meer sprake van een gezamenlijke aanpak en een gelijkwaardige relatie. Dat is een goede ontwikkeling. Maar het is belangrijk om te onthouden dat de overheid een bijzondere verantwoordelijkheid heeft. Dat komt omdat ze een machtspositie heeft, en vanuit haar machtspositie besluiten kan nemen die de levens van burgers positief beïnvloedt. Dat brengt de verplichting met zich mee om dat ook te doen, stelt econoom en filosoof Amartya Sen. Zoals ook een moeder de verplichting heeft om voor haar kind te zorgen. En ook de vader, voeg ik er aan toe. Sen, die een Nobelprijs heeft gekregen voor zijn werk over ethiek in de economie en het bestrijden van armoede, beschrijft in zijn laatste boek Het idee van rechtvaardigheid het belang van kwaliteit van leven. Daarin beschrijft Sen de vicieuze cirkel waar we in zijn beland. We kijken naar de verkeerde dingen - meten zaken die weinig tot geen betekenis hebben- en zeggen vervolgens dat we niet naar de goede dingen kunnen kijken omdat we dat niet doen. Kwaliteit van leven bestaat uit harde voorwaarden zoals

6 inkomen en voorzieningenniveau, die goed te meten zijn. Maar ook uit zachte voorwaarden zoals gevoel en relaties. Dat laatste past niet in onze rekenmodellen en laten we daarom buiten beschouwing. We hebben gewoon een nieuw model nodig. Denken vanuit reële kansen Sens capability approach - capabiliteiten benadering (benadering vanuit bekwaamheid) - is goed van toepassing op eigen regie. Eigen regie is wat mij betreft de drager van goede zorg, het staat voor keuzevrijheid maar ook voor waardigheid. Eigen regie als de moderne emancipatie-agenda. De overheid moet ruimte bieden maar ook investeren in vaardigheden om die eigen regie waar te kunnen maken. Meedoen met het democratisch proces bijvoorbeeld kan alleen als je snapt wat de waarde ervan is en de verschillende manieren kent om je democratisch recht te doen gelden, om invloed uit te oefenen en zeggenschap te hebben. De omwenteling in het denken die we nodig hebben, is die van denken in gelijke kansen naar denken in reële kansen. Van wat mogelijk is in theorie voor iemand, naar wat haalbaar is in de praktijk voor diezelfde persoon. Om bij Sen terug te komen, vanuit de mogelijkheden van mensen leren denken in plaats van vanuit beleid en structuren. Dat vraagt om een overheid die actief de hand reikt. De discussie over meer of minder overheid is te simpel. Als we vanuit capabiliteit redeneren dan vraagt het een tweesporenbeleid. Wat goed zou zijn, is meer overheid voor de groep die het goed kan gebruiken en minder voor degenen die het graag zelf doen. Je pakt als overheid vast waar je een verantwoordelijkheid en meerwaarde in kunt hebben en geeft vrij dat wat inwoners zelf kunnen en willen doen. Heel kort wil ik stilstaan bij burgerinitiatief. Een trend, de nieuwste panacee. Deze dagen lijkt burgerinitiatief een antwoord op alles te zijn. Wie is er nou op tegen? Van nature vertrouw ik eendimensionale benaderingen en oplossingen niet. Elke trend verdient een constructief-kritische analyse. Als het om burgerinitiatief gaat is het goed om ons te realiseren dat meer ruimte voor burgerinitiatief het verschil tussen groepen niet automatisch kleiner maakt, het is zelfs erg aannemelijk dat het het verschil juist vergroot omdat de groep die al een voorsprong heeft daardoor nog verder kan uitbreken. Het enige goede antwoord daarop is de groep die achter is geraakt beter te equiperen, toe te rusten. Dat betekent, zoals eerder gezegd, een actieve betrokken overheid bij die groep. Invulling van mensenrechten op lokaal niveau Het is altijd goed, en zeker wanneer het houvast van onwankelbare lijstjes en criteria weggevallen is, om de basis van ons handelen als overheid in het vizier te houden. De eerste taak van de overheid is om mensenrechten te garanderen voor alle inwoners. Mensenrechten gaan uit van grondrechten die voor elk

7 persoon op aarde gelden. Eleanor Roosevelt heeft een grote rol gespeeld bij de totstandkoming van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in Daarmee heeft ze een knap staaltje diplomatieke acrobatie laten zien. Internationaal van grote betekenis, tot de dag van vandaag. Ook het Kinderrechtenverdrag, het Verdrag voor Burger en Politieke Rechten en het Verdrag voor Mensen met een Beperking zijn belangrijke en relevante mensenrechtenverdragen voor het lokale beleid. Gevoelsmatig spelen mensenrechten zich elders af, ergens ver weg. In het land van Mandela en Malala. Toch is het heel dichtbij, want lokaal beleid gaat over de invulling van mensenrechten. Denk aan de invulling van kinderrechten als het gaat over jeugdzorg. Of de bescherming van kwetsbare groepen dat onderdeel is van de WMO. Wat de trend van meer informele zorg met de positie van vrouwen doet. De opvang van uitgeprocedeerde asielzoekers. Maar ook camera s in de openbare ruimte en het mee kunnen doen met het lokale democratische proces. Allemaal invulling van mensenrechten op lokaal niveau. Aandacht voor mensenrechten helpt ons niet alleen de vraag te beantwoorden of we het goed hebben verankerd in ons lokaal beleid, het is ook een mooi instrument om te helpen bij het voeren van veel wezenlijkere discussies met elkaar. Ik gun het Wageningen en de Wageningse gemeenteraad om goede debatten met elkaar te voeren over sociale grondrechten, inclusie en uitsluiting en welke rechten inmenging van de overheid vragen. Mensenrechten als basis nemen past naadloos bij onze identiteit als internationale gastvrije stad. De Wageningse identiteit bestaat, het is een inclusieve identiteit. Armoede hetzelfde effect als alcoholverslaving Naast mensenrechten moeten we beleid serieus gaan baseren op wetenschappelijke inzichten. Zo levert hersenonderzoek bruikbare nieuwe inzichten op die de keuzes die we maken totaal zouden moeten veranderen. Bijvoorbeeld hersenonderzoek over de gevolgen van armoede voor ons vermogen om te denken en over wat natuur aan gezondheidswinst oplevert. Wereldwijd neemt de ongelijkheid toe. In Nederland is de afgelopen decennia ook de armoede non-stop gestegen. Een op de tien huishoudens leeft in armoede. In Wageningen barsten de voedselbank, de kledingbank en speelgoedbank uit hun voegen. Professor Eldar Shafir deed baanbrekend hersenonderzoek dat liet zien dat arme mensen dommere beslissingen nemen. Armoede slokt je helemaal op waardoor mensen niet meer in staat zijn om slimme lange termijn beslissingen te nemen. Het leven in armoede heeft dezelfde ernstige gevolgen als het hebben van een alcoholverslaving. Dit zijn belangrijke nieuwe inzichten. Aandacht en

8 inzet voor re-integratie-cursussen of zorgtrajecten kunnen mensen in armoede nauwelijks opbrengen. Als wij slim zijn dan stoppen we direct met het in een bodemloze put gooien van dure re-integratie en zorg en investeren we eerst serieus en gericht in armoedebestrijding. Pleidooi voor vrijzinnig paternalisme Daarnaast moeten we ons veel meer focussen op gezond zijn en gezond blijven. Machteld Huber heeft een nieuw concept van positieve gezondheid ontwikkeld dat uitgaat van wat belangrijk is voor mensen. Die ruimere blik is nodig om goede preventieve keuzes te maken. Het gericht inzetten van de positieve voordelen die natuur op mensen -en op kinderen in het bijzonder- heeft, is een van de slimste en makkelijkste manieren om preventie vorm te geven. Om een beeld te schetsen: in steden hebben 21 procent meer mensen een angststoornis en 39 procent meer mensen gaan gebukt onder depressies. Natuur helpt gezond te zijn en te blijven. Hersenonderzoeker Mark Mieras heeft razend interessant onderzoek gedaan naar het effect van natuur op kinderen en komt -net als vele wetenschappers voor hem- tot de stellige conclusie dat natuureducatie, natuurlijke speelgelegenheden en groene schoolpleinen helpen bij gezond blijven en beter leren. Vorige week heb ik ademloos naar Mieras geluisterd. Hij sprak bij een bijeenkomst in Arnhem over Kinderen en Natuur. Ik vind dat we verplicht zijn om iets met deze kennis te doen. We mogen onze kinderen deze voordelen eigenlijk niet onthouden. Ik daag alle professionals die met kinderen werken uit om met concrete plannen te komen hoe we deze groene preventie, deze gezondmaker, naar de praktijk van alledag kunnen vertalen. Daarmee kom ik op mijn pleidooi voor vrijzinnig paternalisme. Want preventie is een vriendelijke vorm van paternalisme. Paternalisme vergroot onze reële persoonlijke vrijheid. Ik kan me nog als de dag van gisteren herinneren dat professor Ira Helsloot in de raadszaal van Wageningen tussendoor opmerkte dat het beste wat we konden doen als gemeente aan preventie was schoolfruit betalen. Als we dezelfde logica hanteren dan kunnen we naast een bezoek aan het park, ook het lidmaatschap van de sportschool aanbieden. Waarom kiezen we er niet voor om lidmaatschappen van sportscholen toe te kennen en begeleide wandelingen in de uiterwaarden, zoals we dat met trapliften en rollators doen? Als we preventie serieus nemen dan doen we dat. Een betrokken overheid kijkt niet weg Waarom doen we het dan niet? Vraag het aan een willekeurige voorbijganger en de kans dat het antwoord is dat het de eigen verantwoordelijkheid is van mensen, is bijzonder groot. Een reflex dat een goede illustratie is van de tijdsgeest maar

9 misschien helemaal niet zo logisch is als je er langer over nadenkt. Want wat doen we met de kennis dat veel mensen de verkeerde keuzes maken en die verantwoordelijkheid dus niet waar maken? En met het gegeven dat ze dat doen terwijl ze omgeven zijn door verleiding om de verkeerde ongezonde keuzes te maken? Wat doen we met die feiten, met die cijfers? We vinden het de normaalste zaak van de wereld dat we psychologische kennis gebruiken om mensen te manipuleren om dingen te doen en te kopen die vaak slecht voor mensen zijn -dat is namelijk de vrije markt- maar vinden het vervolgens niet acceptabel dat we dezelfde kennis inzetten om mensen te bewegen om gezonde duurzame keuzes te maken. In dit krachtenveld en het geweld van reclame vraag ik me af of we überhaupt nog kunnen spreken van vrijheid. Mensen hebben en houden altijd hun eigen keuzevrijheid, dat is zelfs een principieel punt voor mij. Maar ik heb wel moreel bezwaar tegen het mensen aan hun lot overlaten, terwijl we weten dat het dodelijke gevolgen heeft. De andere kant op kijken zoals we nu doen is geen oplossing voor het probleem en past geenszins bij de betrokkenheid bij elkaar waar we aan proberen te bouwen. We bouwen een stad van solidariteit en sociale principes. In een betrokken samenleving zijn mensen er voor elkaar. En is de overheid er voor haar inwoners. Dat maakt dat gezonde keuzes maken een gezamenlijke verantwoordelijkheid is. De complexiteit van keuzevrijheid De inzichten uit het boek Nudge, duwtje in de goede richting, van Sunstein en Thaler die ook Obama en Cameron hebben geadviseerd, zijn interessant. Wanneer supermarkten bijvoorbeeld gezonde snacks bij de kassa zouden uitstallen - de Lidl doet het al met hun gezonde kassa s - in plaats van dikmakers, dan wordt er tot een kwart meer van verkocht. Een kleine moeite levert een enorm positief verschil op. Keuzevrijheid is een mooi uitgangspunt, het is een belangrijk uitgangspunt van ons beleid in Wageningen. Het bieden van keuzevrijheid is een beginpunt, geen eindpunt. Want keuzevrijheid moet in goede banen worden geleid. Teveel keuze en te weinig kennis maken kiezen niet gemakkelijk. De meeste mensen maken als ze het niet hoeven dus maar helemaal geen keuze. Dat betekent dat het belangrijk is om na te denken over slimme en goede standaardopties. Zoals de ja tenzij aanpak bij orgaandonaties in België. Wil je geen donor worden dat geef je dat door, anders ben je het automatisch. Wageningen als pionier van zorgvernieuwing

10 De komende jaren moeten we de piramide van zorguitgaven op de kop zetten. Zodat de meeste investeringen aan het begin en niet aan het eind van het leven worden gedaan. Zodat het ons gaat lukken om te voorkomen in plaats van te genezen. Daarom moeten we flink wat experimenteren. Ik zie Wageningen als een pionier in de vernieuwing van de zorg en voel een grote verantwoordelijkheid om te investeren in het ontwikkelen van kennis en het meedoen aan experimenten en pilots die door onderzoek worden gevolgd. Meewerken aan het wetenschappelijk onderbouwen van nieuwe methodes zodat het peloton aan gemeenten die een minder goede startpositie heeft, straks ook belangrijke stappen kan zetten richting betere zorg. Een voorbeeld is de wo opgeleide praktijkondersteuner jeugd-ggz die voor alle huisartsen werkt. Met de juiste expertise aan de voorkant blijkt dat veel kinderen met lichtere hulp geholpen kunnen worden. Deze hoeven niet naar een jeugd-ggz instelling te worden doorverwezen. Dat is vooral goed voor het kind en bespaart de gemeente ook geld. Wanneer wel een doorverwijzing nodig is dan kan de praktijkondersteuner veel gerichter doorverwijzen waardoor kinderen niet door hulpverleningsland hoeven te zwerven. Een ander voorbeeld is het afgelopen zaterdag gelanceerde concept Social Brokers. Social Brokers zijn bestaande vertrouwde personen in de omgeving van jongeren die via een online-platform aan elkaar verbonden worden zodat ze ervaringen kunnen uitwisselen. Het spreekt me aan omdat het uitgaat van de bestaande contacten van jongeren en hoe deze het beste te ondersteunen. Met Social Brokers kunnen problemen op een natuurlijk manier en in een vroeg stadium worden opgelost en als het nodig is tijdig worden doorverwezen. Kernteam als ambassadeur van common sense Waar ik ook erg trots op ben is dat Wageningen landelijk voorop loopt met het vertrouwensexperiment -in de media bekend als basisinkomen- om bijstandgerechtigden zonder regels, controles of beperkingen op bijverdienen een inkomen te verstrekken. Wie weet is over tien à twintig jaar gratis geld voor elk Nederlander de nieuwe werkelijkheid geworden. Of het nou werkelijkheid wordt of niet, de gemeente is op een belangrijke wijze aan het innoveren. Dat geldt ook voor onze sociale loket het Startpunt, waar de gemeente en organisaties er samen voor de inwoner zijn. En het Kernteam, voor complexe vastgelopen zaken, die schotten slechten en de goede rekensommetjes maken van grote besparingen door common sense oplossingen voor problemen. Het Kernteam is behalve een breekijzer om een oplossing te forceren, ook een belangrijke spiegel voor de gemeente en andere organisaties. Het confronteert ons met het web aan regels en procedures waar we nog altijd te vaak in vastgedraaid zitten. Het helpt ons om het te ontwarren.

11 De overheid is de grootste uitvinder aller tijden Dat het bedrijfsleven erg innovatief is en dat overheden dat totaal niet zijn, is een hardnekkige mythe. Historicus Rutger Bregman schreef een mooi achtergrondstuk voor De Correspondent over de overheid als grootste uitvinder aller tijden. Bregman baseerde zijn artikel op het betoog van econome Mariana Mazzucato die daar een heel interessant boek over schreef: De ondernemende staat. Niet de bedrijven zorgen voor innovaties maar de overheid. Omdat innovaties tijd en geduld vereisen en de markt een korte termijn blik heeft. Zonder overheid hadden we nu geen internet of iphone, de wereld zou er heel anders uitzien. Het is zo n hardnekkige mythe dat ook overheden, die steeds meer van de korte termijn-kijk van de markt hebben overgenomen, daar zelf in zijn gaan geloven. Maar de overheid moet in het gat opvullen die de markt open laat, niet de slechte variant van de markt zijn. Een mooi voorbeeld dicht bij huis van een innovatie waar de overheid, de provincie in dit geval, in investeert, is de zelfrijdende auto die in november waarschijnlijk de weg op gaat. Potentieel een revolutie voor niet mobiele mensen. Het zou het einde betekenen van de afhankelijkheid van anderen. Wat techniek met ons doet Om de zelfstandigheid van ouderen en zorgbehoevenden die steeds langer thuis wonen te vergroten zullen technische innovaties belangrijk zijn. Voor domotica, apparaten die het mogelijk maken om langer zelfstandig thuis te wonen, is er zeker een rol weggelegd. Maar daarbij is het wel goed om bewust te zijn van de consequenties die techniek kan hebben. Filosoof Martin Heidegger, die techniek als drager van nuttigheid en efficiëntie beschreef - iets waar we in Wageningen juist van weg proberen te komen, om meer richting de menselijke maat te bewegen - wees ons op het feit dat elke activiteit vervolgens bestaat uit: controleren, manipuleren en beheersen. Het is goed om niet alleen na te denken over wat techniek voor ons doet, maar ook wat het met ons doet. Hoe het ons verandert, hoe het onze samenleving op een sluipende manier verandert zonder dat we er erg in hebben. Zoals we ook niet overzien welke prijs we betalen voor het weggeven van wat van ons was, van het publiek, aan de markt. Ons zorgsysteem zou weer in publieke handen moeten komen. Waarbij de primaire taak van de zorgverzekeraar zou moeten zijn om het belang en zeggenschap van burgers vorm te geven. Ik kan jullie gedachten haast horen. Klinkt sympathiek maar het is natuurlijk totaal onhaalbaar en ook erg naïef. Verbeelding, het vermogen om een andere samenleving voor te stellen

12 Recht op bijstand leek voordat het geïntroduceerd werd door Klompé ook onhaalbaar. Net als het stemrecht voor vrouwen en de beëindiging van de slavernij. We kunnen ons nu geen wereld voorstellen zonder die rechten. Moed en verbeelding, dat zijn de twee karaktereigenschappen die nodig zijn voor wezenlijke verandering. De gemeenteraad heeft een moedige openingszet gedaan door de macht, die formeel bij haar ligt, aan de stad over te dragen. Ik hoop oprecht dat inwoners, en niet alleen degenen die altijd al meepraten en democratisch invloed uitoefenen, in groten getale de komende maanden mee gaan beslissen over wat goede zorg en ondersteuning is. Zoals het hoort bij een betrokken gemeente zullen we groepen die niet vanzelf meedoen - zoals laaggeletterden, verstandelijk gehandicapten en ook migranten - actief opzoeken om ook van hen te horen wat zij belangrijk vinden. Ik kom bij het einde van wat ik u wil zeggen. Een mooi citaat van Einstein luidt: Logica brengt je van a naar b, verbeelding brengt je overal. Fundamentele veranderingen vragen om verbeelding. Het vermogen een voorstelling te kunnen maken van een andere samenleving, met een eerlijke economie en waar de mens de markt en munt regeert en niet andersom. Je moet het je eerst kunnen voorstellen. Ik stel me een samenleving voor waar mensenrechten vanzelfsprekend zijn en het voelen van maatschappelijke plichten ook. Ik stel me Wageningen voor als de stad van de vrijheid, waar inwoners verregaande zeggenschap hebben, over straat en stad, dat ze eigenaar zijn en zich eigenaar voelen van hun gemeente, de school waar de kinderen op zitten en het groen dat de buurten optilt. Ik stel me een betrokken overheid voor, die de hand reikt naar haar inwoners en een duwtje in de goede richting durft te geven. Een betrokken overheid die er vol overgave voor mensen is, om het mogelijk te maken dat ze hun leven in eigen hand krijgen en houden. Een betrokken overheid die grote maatschappelijke problemen als ongelijkheid, armoede en eenzaamheid, ziet en daar gericht iets aan doet. Dit is de Wageningse weg, waar innovatie niet iets extra s is, maar een basishouding en we bewust bouwen aan een publieke ruimte die uitnodigend is. Democratie, en ook goede zorg, is van iedereen.

Samen voor een sociale stad

Samen voor een sociale stad Samen voor een sociale stad 2015-2018 Samen werken we aan een sociaal en leefbaar Almere waar iedereen naar vermogen meedoet 2015 Visie VMCA 2015 1 Almere in beweging We staan in Almere voor de uitdaging

Nadere informatie

Participatieverslag Nieuw & Anders

Participatieverslag Nieuw & Anders Participatieverslag Nieuw & Anders Op 26 en 31 maart vonden twee bijeenkomsten plaats met de titel Nieuw & Anders plaats. Twee bijeenkomsten die druk bezocht werden door vrijwilligers, verenigingen en

Nadere informatie

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers

Iedereen sterk. Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers Iedereen sterk Zo stimuleer je innovatief gedrag en eigenaarschap van medewerkers JANUARI 2016 Veranderen moet veranderen Verandering is in veel gevallen een top-down proces. Bestuur en management signaleren

Nadere informatie

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel)

Wat is realiteit? (interactie: vraagstelling wie er niet gelooft en wie wel) Wat is realiteit? De realiteit is de wereld waarin we verblijven met alles wat er is. Deze realiteit is perfect. Iedere mogelijkheid die we als mens hebben wordt door de realiteit bepaald. Is het er, dan

Nadere informatie

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015

Ondersteuning en hulp. in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Ondersteuning en hulp in de gemeente Bunnik vanaf 1 januari 2015 Voorwoord Dichtbij, bereikbaar en aanspreekbaar Het klinkt zo vanzelfsprekend en simpel: biedt mensen ondersteuning en hulp dichtbij, in

Nadere informatie

De uitdagingen van de transformatie zijn de kansen voor de JGGZ en zijn academische functie

De uitdagingen van de transformatie zijn de kansen voor de JGGZ en zijn academische functie Inleiding Rutger Hageraats Symposium De Bascule 26-06-2015 De uitdagingen van de transformatie zijn de kansen voor de JGGZ en zijn academische functie De aanleiding Wat was er ook alweer aan de hand? Niet

Nadere informatie

Investeren in mantelzorg/ www.marjobrouns.nl 1

Investeren in mantelzorg/ www.marjobrouns.nl 1 1 Van onmacht naar kracht en balans www.marjobrouns.wordpress.com www.marjobrouns.nl 2 Tel.: 06 51 28 17 49 Email: marjo@marjobrouns.nl 3 Investeren in mantelzorg! Werkconferentie: Do it together, aan

Nadere informatie

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo?

U schrijft ook dat wij Belgen bang zijn voor elkaar. Hoezo? Wablieft praat met Paul Verhaeghe De maatschappij maakt mensen ziek Materieel hebben we het nog nooit zo goed gehad. De meesten van ons hebben een inkomen, een dak boven ons hoofd Toch voelen veel mensen

Nadere informatie

In verbinding zelf keuzes maken. Petri Embregts

In verbinding zelf keuzes maken. Petri Embregts In verbinding zelf keuzes maken Petri Embregts Cliënten eigen keuzes laten maken, ze regie geven over hun eigen leven, dat is wat we nastreven Dhr Hans Bouter Leidsch Dagblad Eigen regie, zelf keuzes maken

Nadere informatie

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn:

Naslagwerk KOERS. Producten van dit documenten zijn: Naslagwerk KOERS Dit document is bedoeld om ieder individu een eigen beeld te laten formuleren van de eigen koers als werkend mens en vervolgens als functionaris. Daarna kun je collectief de afdelingskoers

Nadere informatie

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand.

Als het economisch tegenzit, worden zij hard getroffen. Ze zitten vaker dan gemiddeld in de bijstand. 1 Dank voor dit rapport. Mooi dat het Sociaal en Cultureel Planbureau dit jaar dieper ingaat op één onderwerp dat de aandacht verdient: de arbeidsmarktpositie van migrantengroepen. Als het economisch tegenzit,

Nadere informatie

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker

Verkiezingsprogramma D66 Maastricht 2014-2018. Samen Sterker Samen Sterker Samenleven > niet gelijk, maar gelijkwaardig > aantrekkelijke, ecologische woonstad > iedereen een eerlijke kans op de arbeidsmarkt Samenleven Mensen zijn niet allemaal gelijk, maar wel gelijkwaardig.

Nadere informatie

filosofie havo 2015-I

filosofie havo 2015-I Opgave 3 Wat is de Wat 11 maximumscore 1 Een goed antwoord bevat het volgende element: een uitleg dat Eggers zich met morele vraagstukken bezighoudt: hij vraagt zich af wat hij zelf vanuit zijn eigen normen

Nadere informatie

Zorgen over het keukentafelgesprek De bedoeling en werkwijze van het keukentafelgesprek in de Wmo AVI / VNG / 19 april 2015

Zorgen over het keukentafelgesprek De bedoeling en werkwijze van het keukentafelgesprek in de Wmo AVI / VNG / 19 april 2015 Zorgen over het keukentafelgesprek De bedoeling en werkwijze van het keukentafelgesprek in de Wmo AVI / VNG / 19 april 2015 De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo 2015) is er op gericht dat gemeenten

Nadere informatie

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig)

Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) Maak je keuze (Uit: RECHT-vaardig, menswaardig) De deelnemers beslissen in kleine groepjes of ze akkoord gaan met stellingen over armoede in het Noorden. Onenigheid over bepaalde stellingen moet opgelost

Nadere informatie

Elke dag beter. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0. November 2014. elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20

Elke dag beter. Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0. November 2014. elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20 Elke dag beter Kwaliteit in de gehandicaptenzorg Cliëntenversie Visiedocument 2.0 November 2014 elke dag beter_biwerk_def.indd 1 04-11-14 14:20 Inhoud Inleiding 3 1 Wat is goede gehandicaptenzorg? 4 2

Nadere informatie

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014

Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Ontwikkelprogramma armoede gemeente Leeuwarden 2014 Inleiding Uit onze gemeentelijke armoedemonitor 1 blijkt dat Leeuwarden een stad is met een relatief groot armoedeprobleem. Een probleem dat nog steeds

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands

Examen HAVO. Nederlands Nederlands Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 2 Dinsdag 20 juni 13.30 16.30 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 47 punten te behalen; het examen bestaat uit 22 vragen

Nadere informatie

Factsheet Vrouwen en financiën

Factsheet Vrouwen en financiën Vergroten van financiële zelfredzaamheid AANLEIDING Drie miljoen vrouwen in Nederland zijn niet in staat om zelfstandig in hun levensonderhoud te voorzien. Oftewel zijn niet economisch zelfstandig. Hun

Nadere informatie

JIJ ÈN JOUW ZORGPLAN. Rapport over de toetsing van zorgplannen. Uitgevoerd en opgeschreven door Stef Harweg en Antoinette Meys

JIJ ÈN JOUW ZORGPLAN. Rapport over de toetsing van zorgplannen. Uitgevoerd en opgeschreven door Stef Harweg en Antoinette Meys JIJ ÈN JOUW ZORGPLAN Rapport over de toetsing van zorgplannen Uitgevoerd en opgeschreven door Stef Harweg en Antoinette Meys Jij èn jouw zorgplan 01-09-2014 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Het onderzoek 4

Nadere informatie

MODULE V. Ben jij nou Europees?

MODULE V. Ben jij nou Europees? MODULE V Ben jij nou Europees? V.I Wat is Europees? Wat vind jij typisch Europees? En wie vind jij typisch Europees? Dat zijn moeilijke vragen, waarop de meeste mensen niet gelijk een antwoord hebben.

Nadere informatie

Ouderen(zorg) van de toekomst. Opkomst verzorgingsstaat Ontwikkelingen Grenzen aan de groei Ouderen van de toekomst Ouderenzorg van de toekomst

Ouderen(zorg) van de toekomst. Opkomst verzorgingsstaat Ontwikkelingen Grenzen aan de groei Ouderen van de toekomst Ouderenzorg van de toekomst Ouderen(zorg) van de toekomst Opkomst verzorgingsstaat Ontwikkelingen Grenzen aan de groei Ouderen van de toekomst Ouderenzorg van de toekomst VERZORGINGSSTAAT Opkomst verzorgingsstaat 1800-1870: liefdadigheid

Nadere informatie

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Voorbereiden door krachten te bundelen... 2. Visie op nieuwe taken... 2. Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2 Nieuwsbrief sociaal domein, #1 Vernieuwing welzijn, (jeugd)zorg en werk Inhoud Voorbereiden door krachten te bundelen... 2 Visie op nieuwe taken... 2 Vernieuwingen in welzijn, (jeugd)zorg en werk... 2

Nadere informatie

Bewoners gaan het doen...

Bewoners gaan het doen... De complexiteit van de eenvoud De beproefde Vijf Sterrenmethode, gebaseerd op vijf stappen en bijbehorende werktechnieken, inspelend op toeval, emotie en overmacht van het werken aan de sociale ontwikkeling

Nadere informatie

Partij voor de Dieren

Partij voor de Dieren Partij voor de Dieren 1) Programmaonderdeel Zorg uit het verkiezingsprogramma 2012 2) Toelichting bij standpunt(en) bij stellingen uit de Stemwijzer Huisartsenzorg Zorg Solidariteit in de zorg staat onder

Nadere informatie

Bijeenkomst voor burgers van de gemeente Smallingerland

Bijeenkomst voor burgers van de gemeente Smallingerland Bijeenkomst voor burgers van de gemeente Smallingerland Programma 1. Opening en kennismaken 2. Inleiding door wethouder E. Berenst 3. De ambities voor 2012-2015 in vogelvlucht 4. Stellingen debat 1 5.

Nadere informatie

tekst voor voorbereiding forum visie

tekst voor voorbereiding forum visie + Vlaams Netwerk van verenigingen waar armen het woord nemen vzw Aromagebouw / Vooruitgangstraat 323 bus 6 (3 de verdieping) / 1030 Brussel / tel. 02-204 06 50 / fax : 02-204 06 59 info@vlaams-netwerk-armoede.be

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

PvdA Amsterdam, 7 mei 2012

PvdA Amsterdam, 7 mei 2012 PvdA Amsterdam, 7 mei 2012 Ten geleide Voor de Partij van de Arbeid geldt wet en regel én onze eigen moraal van soberheid en dienstbaarheid. In ons dagelijks politiek handelen laten wij ons daar door leiden.

Nadere informatie

Zelfredzaamheid en participatie in praktijk

Zelfredzaamheid en participatie in praktijk Van verzorgingsstaat naar handen uit de mouwen Training Zorg Verandert op zaterdag 13 juni leidt vrijwilligers op tot voorlichter en gespreksbegeleider voor oudere migranten Zelfredzaamheid en participatie

Nadere informatie

Onderwerp van de bijeenkomst: van decentralisatie naar burgerparticipatie :

Onderwerp van de bijeenkomst: van decentralisatie naar burgerparticipatie : Inleiding NGSZ Onderwerp van de bijeenkomst: van decentralisatie naar burgerparticipatie : Met de decentralisaties die van kracht zijn per 1 januari 2015 is een trend waarneembaar: burgers zijn behalve

Nadere informatie

Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving. Breed Welzijn s-hertogenbosch. Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd

Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving. Breed Welzijn s-hertogenbosch. Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd Nieuwe combinaties in een nieuwe tijd Iedereen in s-hertogenbosch doet volwaardig mee in de samenleving Breed Welzijn s-hertogenbosch Juvans Maatschappelijk Werk en Dienst verlening // Welzijn Divers //

Nadere informatie

De verbinding tussen gezondheidsachterstanden en de 3 D s in het sociaal domein: de rol van het (wijk)team

De verbinding tussen gezondheidsachterstanden en de 3 D s in het sociaal domein: de rol van het (wijk)team De verbinding tussen gezondheidsachterstanden en de 3 D s in het sociaal domein: de rol van het (wijk)team STUDIEOCHTEND GEZOND IN 11 DECEMBER 2014 Opzet Wijkteams in alle soorten en maten Stand van zaken

Nadere informatie

Verbeelding van de samenleving

Verbeelding van de samenleving Verbeelding van de samenleving denken, dromen en doen na de verzorgingsstaat 11. extra bijeenkomst: vragen & discussie http://zorgenparticipatie.wordpress.com/ Verbeelding van de samenleving in 10 colleges

Nadere informatie

Manifest voor de Rechten van het kind

Manifest voor de Rechten van het kind Manifest voor de Rechten van het kind Kinderen vormen de helft van de bevolking in ontwikkelde landen. Ongeveer 100 miljoen kinderen leven in de Europese Unie Het leven van kinderen in de hele wereld wordt

Nadere informatie

Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009. Dames en heren,

Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009. Dames en heren, Toespraak staatssecretaris Bijleveld (BZK) Festival In actie met burgers! Woensdag 16 december 2009 Dames en heren, Een maand geleden mocht ik in Utrecht samen met vertegenwoordigers van 47 Europese landen

Nadere informatie

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013,

Ontwikkelingen. in zorg en welzijn. Wij houden daarbij onverkort vast aan de Koers 2010-2013, KOERS 2014-2015 3 Het (zorg)landschap waarin wij opereren verandert ingrijpend. De kern hiervan is de Kanteling, wat inhoudt dat de eigen kracht van burgers over de hele breedte van de samenleving uitgangspunt

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer

de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer de vraag is niet of we de strijd tegen MS gaan winnen... maar wanneer belofte Onze belofte aan mensen met MS Al meer dan drie decennia neemt Biogen Idec het voortouw in de strijd tegen multiple sclerose.

Nadere informatie

Ik heb veel gehoord over burgerschap vanochtend...(twee VOORBEELDEN NOEMEN)

Ik heb veel gehoord over burgerschap vanochtend...(twee VOORBEELDEN NOEMEN) Mensenrechten als invulling van competent burgerschap Eduard Nazarski, Rotterdam, 6 maart 2013 Gesproken woord geldt. Geachte minister Asscher, geachte bestuurders van gemeenten, geachte vertegenwoordigers

Nadere informatie

Strategisch beleidsplan 2010-2015. Slingeland Ziekenhuis

Strategisch beleidsplan 2010-2015. Slingeland Ziekenhuis Strategisch beleidsplan 2010-2015 Slingeland Ziekenhuis Voorwoord Voor u ligt de verkorte uitgave van het Strategisch Beleidsplan 2010-2015 van ons ziekenhuis. Deze uitgave is speciaal voor u als medewerker

Nadere informatie

Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie

Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie Manifest voor vrijheid, gelijkheid en menselijkheid Een modern pleidooi met een knipoog naar de Franse revolutie Wij staan op! 16 mei 2015 1 Inleiding Wij staan op! is een beweging van jongvolwassenen

Nadere informatie

Voorwoord 9. Inleiding 11

Voorwoord 9. Inleiding 11 inhoud Voorwoord 9 Inleiding 11 deel 1 theorie en geschiedenis 15 1. Een omstreden begrip 1.1 Inleiding 17 1.2 Het probleem van de definitie 18 1.3 Kenmerken van de representatieve democratie 20 1.4 Dilemma

Nadere informatie

In haar openingsrede haalt rector Gerty Lensvelt-Mulders alvast een aantal ervaringen aan:

In haar openingsrede haalt rector Gerty Lensvelt-Mulders alvast een aantal ervaringen aan: Verslag van de Plenaire sessie Dies 2015 Universiteit voor Humanistiek Hoe vrijwillig is vrijwilligerswerk? In haar openingsrede haalt rector Gerty Lensvelt-Mulders alvast een aantal ervaringen aan: Wetenschappelijk

Nadere informatie

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN

PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN PROCESDOEL 3 HUMANISEREN VAN HET SAMENLEVEN MET ANDEREN 3.1 Exploreren, verkennen en integreren van de mogelijkheden van de mens 3.2 Exploreren, verkennen en integreren van de grenzen van de mens 3.3 Ontdekken

Nadere informatie

Weten waar we goed in zijn 1

Weten waar we goed in zijn 1 Inburgering als voortdurend proces voor allen Lezing ter gelegenheid van de Conferentie Burgerschapsvorming. Islamitisch Onderwijs Ingeburgerd. Jaarbeursgebouw Utrecht Zaterdag 4 juni 2005. A.M.L. van

Nadere informatie

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel

STICHTING KINDANTE. Visie Personeel STICHTING KINDANTE Visie Personeel Visie Personeel 1 Inleiding De onderwijskundige visie van stichting Kindante vormt de basis voor de wijze waarop de Kindantescholen hun onderwijs vormgeven. Dit vraagt

Nadere informatie

Zondag 30 oktober 2011, Kogerkerk Zevende zondag van de herfst, kleur groen Spreuken 9 & Matteüs 25, 1-13

Zondag 30 oktober 2011, Kogerkerk Zevende zondag van de herfst, kleur groen Spreuken 9 & Matteüs 25, 1-13 Zondag 30 oktober 2011, Kogerkerk Zevende zondag van de herfst, kleur groen Spreuken 9 & Matteüs 25, 1-13 Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Oost, west, thuis best. Als er 1 schaap over

Nadere informatie

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?)

Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Werkvel opdracht 9 (Onderhandelingsspel: hoe neem je samen moeilijke besluiten?) Toelichting op de opdracht Tijdens deze opdracht gaan jullie in kleine groepjes in onderhandeling met elkaar over een pakket

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage.

Examen VWO. Nederlands. tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur. Bij dit examen hoort een bijlage. Examen VWO 2007 tijdvak 1 woensdag 16 mei 9.00-12.00 uur Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 20 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Plan van aanpak voor de pilots Lief en Leed in het licht Nieuw Rotterdams Welzijn

Plan van aanpak voor de pilots Lief en Leed in het licht Nieuw Rotterdams Welzijn Plan van aanpak voor de pilots Lief en Leed in het licht Nieuw Rotterdams Welzijn Het Nieuw Rotterdams Welzijn is primair gericht op activeren van bewoners en hun inzet voor een ander. Met haar Lief &

Nadere informatie

Verslag bijeenkomst Preventieprogramma Jeugdhulp Hoeksche Waard 2016-2018 14 september 2015

Verslag bijeenkomst Preventieprogramma Jeugdhulp Hoeksche Waard 2016-2018 14 september 2015 Verslag bijeenkomst Preventieprogramma Jeugdhulp Hoeksche Waard 2016-2018 14 september 2015 1 Welkom en introductie Preventieprogramma Jeugdhulp Wethouder Paans spreekt allereerst zijn steun uit aan professionals

Nadere informatie

Naar een onderzoekende cultuur in de school

Naar een onderzoekende cultuur in de school Naar een onderzoekende cultuur in de school Uit meerdere studies blijkt dat leraren heel goed onderzoek kunnen doen naar de eigen lespraktijk om hun onderwijs te verbeteren. Als meerdere leraren gezamenlijk

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken?

Inhoudsopgave. Inleiding 4. Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10. Les 2. Denken Kunnen dieren denken? >> Inhoudsopgave Inleiding 4 Les 1. Introductie filosofie Hebben alle vragen een antwoord? 10 Les 2. Denken Kunnen dieren denken? 14 Les 3. Geluk Wat is het verschil tussen blij zijn en gelukkig zijn?

Nadere informatie

Verslag van de bijeenkomst Mannen Emancipatie in het Turks Museum d.d. 30 november 2013

Verslag van de bijeenkomst Mannen Emancipatie in het Turks Museum d.d. 30 november 2013 Verslag van de bijeenkomst Mannen Emancipatie in het Turks Museum d.d. 30 november 2013 Aanwezig ca. 100 personen. Sprekers: Vz. Turks Museum Rustem Akarsu, Vz. Platform Allochtone Ouderen de heer R. Ramnath,

Nadere informatie

Nu ook op mobiel of tablet! quez.movisie.nl. QueZ. Vragen naar zelfregie

Nu ook op mobiel of tablet! quez.movisie.nl. QueZ. Vragen naar zelfregie Nu ook op mobiel of tablet! quez.movisie.nl QueZ Vragen naar zelfregie Colofon Auteurs: Cora Brink, Anouk Poll en Petra van Leeuwen Met dank aan: Oda Berkhout (Beweging 3.0), Ieke Bron en Tineke van Dijk

Nadere informatie

PROJECT - SOCIAAL VERBONDEN

PROJECT - SOCIAAL VERBONDEN PROJECT - SOCIAAL VERBONDEN Organisatie: Stichting: Senioren Hobby Centrum gemeente Mill en Sint Hubert (SHC) Doelstelling SHC: Het Senioren Hobby Centrum is de plek waar ontspanning en inspanning samengaan.

Nadere informatie

Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee?

Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee? Bij de voorbereiding op de 3D s hoort ook aandacht voor risicomanagement. Maar hoe neem je de raad daarin mee? Hoe voorkom je dat straks bij elk incident de wethouder naar huis wordt gestuurd? Welke risico

Nadere informatie

Samenvatting Kinderrechtenmonitor 2012 voor kinderen en jongeren

Samenvatting Kinderrechtenmonitor 2012 voor kinderen en jongeren Samenvatting Kinderrechtenmonitor 2012 voor kinderen en jongeren Het gaat goed met kinderen in Nederland. Uit onderzoeken blijkt dat Nederlandse kinderen in vergelijking met kinderen uit andere rijke landen

Nadere informatie

Participatiesamenleving. WlZ, WMO, Zvw, Jeugdwet, Participatiewet. door Judith Hovius

Participatiesamenleving. WlZ, WMO, Zvw, Jeugdwet, Participatiewet. door Judith Hovius Participatiesamenleving WlZ, WMO, Zvw, Jeugdwet, Participatiewet. door Judith Hovius Inhoud 1) Wat is recht? 2) Mensenrechten 3) Verschuivende beroepsbeelden 4) Veranderingen per 2015 op een rij 5) Enkele

Nadere informatie

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT

MdV UITGESPROKEN TEKST GELDT MdV De begroting is wederom een knap staaltje werk waar door heel veel medewerkers in dit huis veel energie en vakmanschap in is gestoken. Dat verdient waardering, zowel richting college als richting al

Nadere informatie

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik

Werkplan 2014. Adviesraad Sociaal Domein Lopik Werkplan 2014 Adviesraad Sociaal Domein Lopik 18 februari 2014 Ter introductie De Adviesraad Sociaal Domein Lopik (ASDL) bestaat uit inwoners van Lopik die een actieve verhouding hebben met het sociale

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving

Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Bewegen tot leren: Perspectieven voor een krachtige leeromgeving Jouw ervaring Neem iets in gedachten dat je nu goed kunt en waarvan je veel plezier hebt in je werk: Vertel waartoe je in staat bent. Beschrijf

Nadere informatie

Samenvatting reacties regionale raadsbijeenkomst 2 oktober 2013 van 19.30 tot 22.00 uur

Samenvatting reacties regionale raadsbijeenkomst 2 oktober 2013 van 19.30 tot 22.00 uur Samenvatting reacties regionale raadsbijeenkomst 2 oktober 2013 van 19.30 tot 22.00 uur Aanwezig: 27 raadsleden ( 3 uit Boekel, 5 uit Landerd, 3 Sint-Oedenrode, 8 uit Uden, 8 uit Veghel 5 wethouders jeugdbeleid

Nadere informatie

SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN

SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN SAMEN VOORUIT PROGRAMMA PVDA-VOORZITTER PERIODE 2016-2020 HANS SPEKMAN De komende weken ga ik op campagne door het land. Ik vraag jullie om meer dan het vertrouwen in mij. Ik vraag jullie om samen met

Nadere informatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie

Het sociaal regelsysteem: externe sturing door discipline. Het systeem van communicatieve zelfsturing: zelfsturing in communicatie De logica van lef, discipline en communicatie Theoretisch kader voor organisatieontwikkeling Tonnie van der Zouwen, maart 2007 De gelaagdheid in onze werkelijkheid Theorieën zijn conceptuele verhalen met

Nadere informatie

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake

E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake E-participatie via sociale media: hoe doe je dat? Door: Janine Bake Kijkt u eens om u heen, zit u ook met een computer, mobiele telefoon, misschien wel twee en mogelijk ook nog andere type computer zoals

Nadere informatie

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II

Eindexamen maatschappijleer vwo 2003-II Opgave 1 Armoede en werk 1 Het proefschrift bespreekt de effecten van het door twee achtereenvolgende kabinetten-kok gevoerde werkgelegenheidsbeleid. / De titel van het proefschrift heeft betrekking op

Nadere informatie

Verdeling van zorg: recht & onrecht

Verdeling van zorg: recht & onrecht Verdeling van zorg: recht & onrecht Prof. Mr. Dr. Martin Buijsen Sectie Recht & Gezondheidszorg Erasmus School of Law/Erasmus MC (ibmg) Erasmus Universiteit Rotterdam Inhoud 1. Inleiding 2. Bijzondere

Nadere informatie

CNV VAKMENSEN 'DE VAKBOND WAAR DEZE TIJD OM VRAAGT'

CNV VAKMENSEN 'DE VAKBOND WAAR DEZE TIJD OM VRAAGT' CNV VAKMENSEN 'DE VAKBOND WAAR DEZE TIJD OM VRAAGT' De wereld verandert. Steeds meer mensen weten steeds meer. Steeds meer mensen laten zich steeds minder wijs maken. Voor vakbonden is dat een nieuwe realiteit,

Nadere informatie

InHouD. Leeswijzer 15

InHouD. Leeswijzer 15 InHouD Leeswijzer 15 Deel I: DENKEN Hoofdstuk 1 Positief de toekomst in 21 1.1 Duurzaamheid, wat moet je ermee? 1.2 Van denken naar doen 1.3 Duurzaamheid van alle tijden 1.4 Mijlpaal 1.5 Duurzaamheid is

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage

Examen HAVO. Nederlands Nederlands. tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur. Bij dit examen hoort een bijlage Examen HAVO 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 13.30-16.30 uur tevens oud programma Nederlands Nederlands Bij dit examen hoort een bijlage Dit examen bestaat uit 21 vragen en een samenvattingsopdracht. Voor

Nadere informatie

Leren van zelfbeheer. Onderzoek zelfbeheer in de maatschappelijke opvang. Mathijs Tuynman Amsterdam, 22 november 2012

Leren van zelfbeheer. Onderzoek zelfbeheer in de maatschappelijke opvang. Mathijs Tuynman Amsterdam, 22 november 2012 Improving Mental Health by Sharing Knowledge Leren van zelfbeheer Onderzoek zelfbeheer in de maatschappelijke opvang Mathijs Tuynman Amsterdam, 22 november 2012 Onderzoek: Clientgestuurde MO: kansen &

Nadere informatie

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts

Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie. Petri Embregts Inclusie van mensen met een verstandelijke beperking: Reële mogelijkheden zelfbepaling en participatie Petri Embregts Participatie Geplande ratificatie VN verdrag voor rechten van mensen met beperking

Nadere informatie

PvdA Amsterdam Ingediende moties Politieke ledenraad 19-09-2015. Motie bij agendapunt Basisinkomen

PvdA Amsterdam Ingediende moties Politieke ledenraad 19-09-2015. Motie bij agendapunt Basisinkomen PvdA Amsterdam Ingediende moties Politieke ledenraad 19-09-2015 Motie bij agendapunt Basisinkomen 1. de motie Basisinkomen (nr. 37), zoals aangenomen door het Congres van januari 2015, voorstellende een

Nadere informatie

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties

Perspectief op gewoon leven. Wat we leren van evaluaties Perspectief op gewoon leven Wat we leren van evaluaties Stichting Perspectief, juni 2005 Aanleiding De LFB komt op voor de belangen van mensen met een verstandelijke beperking. De LFB heeft de ervaring

Nadere informatie

LEZING. Beslissen vanuit je hart. Ellen van Son 23 mei 2014

LEZING. Beslissen vanuit je hart. Ellen van Son 23 mei 2014 LEZING Beslissen vanuit je hart Ellen van Son 23 mei 2014 Even voorstellen Nu werk ik als zingevingscounselor Opleiding Zingeving & Spiritualiteit Logotherapie (Viktor Frankl Centrum) Ooit wiskunde gestudeerd

Nadere informatie

De rechten van grootouders

De rechten van grootouders Mr E.L.M. Louwen advocaat familierecht/mediator Bierman advocaten, Tiel De rechten van grootouders Wet Al jaren vragen grootouders aan de rechter om een omgangsregeling met hun kleinkinderen. Al jaren

Nadere informatie

Teamkompas voor Zelfsturing

Teamkompas voor Zelfsturing Teamkompas voor Zelfsturing Wat is het teamkompas: Met dit instrument kun je inzicht krijgen in de ontwikkeling van je team als het gaat om effectief samenwerken: Waar staan wij als team? Hoe werken wij

Nadere informatie

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek,

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, 4 INZICHTEN De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, waarbij 37 trainers en coaches een seizoen lang intensief zijn gevolgd. Dit onderzoek

Nadere informatie

intelligent software for monitoring centres

intelligent software for monitoring centres intelligent software for monitoring centres Waarom UMO? Binnen Europa en daarbuiten hebben landen te maken met de vergrijzing. Daardoor stijgt de zorgvraag in het komende decennium sterk. Hoe wordt die

Nadere informatie

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10

Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Preek over de opdracht: Laat de Geest u vervullen (Efeziërs 5:18b) Van drs Ton de Ruiter. Lees vooraf eerst: Efeziërs 5:1,2 en 5:15-33 en 6:1-10 Bedrinkt u niet (5:18a) is duidelijk een opdracht waar we

Nadere informatie

Zienn gaat verder. Jaarplan 2014

Zienn gaat verder. Jaarplan 2014 Zienn gaat verder Jaarplan 2014 Een verhaal heeft altijd meer kanten. Zeker de verhalen van de mensen voor wie Zienn er is. Wij kijken naar ál die kanten. Kijken verder. Vragen verder. Gaan verder. Zo

Nadere informatie

Rekenen met verhoudingen

Rekenen met verhoudingen Rekenen met verhoudingen Groep 6, 7 Achtergrond Leerlingen moeten niet alleen met de verhoudingstabel kunnen werken wanneer die al klaar staat in het rekenboek, ze moeten ook zelf een verhoudingstabel

Nadere informatie

Kunstmatige intelligentie

Kunstmatige intelligentie Zullen computers ooit de menselijke taal begrijpen? Kunstmatige intelligentie 2014 Menno Mafait (http://mafait.org) 1 Al zo n zestig jaar zijn wetenschappers bezig met kunstmatige intelligentie, ook wel

Nadere informatie

Gedragscode. Gewoon goed doen

Gedragscode. Gewoon goed doen Gedragscode Gewoon goed doen 2 Inhoudsopgave pagina 1. Missie, ambitie en kernwaarden 4 2. Gewoon goed doen 5 3. Waarom een gedragscode? 6 4. Omgaan met de patiënt/klant: respectvol en gastvrij 7 5. Professioneel

Nadere informatie

Risicomanagement binnen de decentralisaties In het sociale domein. Regionale bijeenkomst 2 juli 2014 gemeenteraden BAR gemeenten. Anton van Rosmalen

Risicomanagement binnen de decentralisaties In het sociale domein. Regionale bijeenkomst 2 juli 2014 gemeenteraden BAR gemeenten. Anton van Rosmalen Risicomanagement binnen de decentralisaties In het sociale domein Regionale bijeenkomst 2 juli 2014 gemeenteraden BAR gemeenten Anton van Rosmalen a.vanrosmalen@risicomanagement.nl 06 53 22 88 34 2 juli

Nadere informatie

Wmo adviesraad Boxtel. p/a Boxtelseweg 31. 5298 VA Liempde

Wmo adviesraad Boxtel. p/a Boxtelseweg 31. 5298 VA Liempde Wmo adviesraad Boxtel p/a Boxtelseweg 31 5298 VA Liempde Gemeente Boxtel t.a.v. het College van Burgermeesters en Wethouders Postbus 1000 5280 DA Boxtel Betreft: Reactie van de Wmo adviesraad Boxtel op

Nadere informatie

Wat je moet weten vóór je de meereffect GTD-training doet

Wat je moet weten vóór je de meereffect GTD-training doet Wat je moet weten vóór je de meereffect GTD-training doet Binnenkort ga je meedoen aan de ééndaagse meereffect GTD-training. Je bent van harte welkom. Maar één dag is niet zoveel en we willen die dag graag

Nadere informatie

Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking

Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking DC 72 Delinquent gedrag bij jongeren met een licht verstandelijke beperking Dit thema is een bewerking van het krantenartikel uit NRC Handelsblad Vroeger een debiel, nu een delinquent. In dit artikel zegt

Nadere informatie

Notitie. Tegenprestatie naar vermogen

Notitie. Tegenprestatie naar vermogen Notitie Tegenprestatie naar vermogen Gemeente Den Helder Afdeling Publiekszaken Juli 2012 Inhoud Wat is de aanleiding voor deze notitie? Aan welke werkzaamheden denken we? Voor wie geldt de tegenprestatie?

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016

Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020. Workshop 18 februari 2016 Lokaal gezondheidsbeleid 2016-2020 Workshop 18 februari 2016 Programma 9.30 uur Welkom Toelichting VTV 2014 en Kamerbrief VWS landelijk gezondheidsbeleid Concept Positieve Gezondheid Wat is integraal gezondheidsbeleid?

Nadere informatie

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN

MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN MINISTERIE VAN DEFENSIE WERKGROEP STAAL EERSTE DRUK, NOVEMBER 2007 VISIE LEIDINGGEVEN INLEIDING Voorwoord Commandant der Strijdkrachten CONTEXT De complexe omgeving waarin bij Defensie leiding wordt gegeven

Nadere informatie