Activiteit in het brein als men gevraagd wordt niets te doen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Activiteit in het brein als men gevraagd wordt niets te doen"

Transcriptie

1 Activiteit in het brein als men gevraagd wordt niets te doen Het functionele basisnetwerk van de hersenen Koene van Dijk De ontwikkeling van beeldvormende technieken zoals positron emission tomography (PET) en magnetic resonance imaging (MRI) heeft in de afgelopen decennia een grote impuls gegeven aan de vermeerdering van kennis over het functioneren van het brein. Talloze hersenfuncties zijn inmiddels onderzocht. In experimenten wordt vaak activiteit in het brein tijdens het uitvoeren van een bepaalde taak vergeleken met activiteit tijdens rust. De laatste jaren is er echter een groeiende belangstelling voor een netwerk van hersengebieden dat juist actief blijkt tijdens rust. Als een proefpersoon de opdracht krijgt om in de scanner te liggen en niets te doen, is een netwerk van gebieden actief dat default mode network of brain function wordt genoemd, het functionele basisnetwerk van de hersenen. Dit netwerk blijkt onder andere een rol te spelen bij het denken aan gebeurtenissen in het verleden, het zich voorstellen van de mentale staat van anderen en het zich inbeelden van toekomstige handelingen. De klassieke fmri-studie In een klassieke fmri-studie wordt een proefpersoon gevraagd in de scanner een taak uit te voeren. Tijdens het uitvoeren van de taak en tijdens perioden van rust wordt de doorbloeding van het brein gemeten, wat een indicator is voor hersenactiviteit gedurende taak en rust. Door het verschil te bekijken in de hersenactiviteit tijdens het Dr. K.R.A. van Dijk, psycholoog, postdoc onderzoeker, Department of Psychology, Harvard University, 33 Kirkland Street, Cambridge MA 02138, Verenigde Staten, en Faculteit der Psychologie, Universiteit Maastricht. uitvoeren van de taak en tijdens rust worden hersengebieden geïdentificeerd die specifiek tijdens de desbetreffende taak verhoogde activiteit tonen die vervolgens aan de taak worden toegeschreven (zie de doorgetrokken lijn in figuur 1). Zo kunnen proefpersonen gevraagd worden om liggend in de MRI-scanner woorden te onthouden die kort op een scherm geprojecteerd worden, terwijl tijdens de rustperiode de proefpersonen passief naar betekenisloze combinaties van letters kijken. De juiste keuze van de rustperiode de controleconditie is van belang omdat deze bij voorkeur identiek is aan de taak (fixatie op het scherm, visuele informatieverwerking, omgevingsgeluid) behalve het onderwerp van onderzoek (onthouden van woorden). Alleen bij een goed gekozen controleconditie kan het verschil in activiteit, na subtractie van taak en rust, aan de taak worden toegeschreven (zie voor een uitgebreidere beschrijving Rombouts en Veltman, Neuropraxis 6, 2003). Ondanks een sterke vooruitgang in beeldvormende technieken en ontwikkeling van nieuwe experimentele designs (zoals snelle event-related fmri-studies) worden de bovengenoemde principes nog veelvuldig toegepast. Negatieve activiteit Hersengebieden die in fmri-studies gedurende de taak hogere activiteit tonen dan tijdens rust worden in afbeeldingen van het brein gewoonlijk weergegeven in de warme kleuren geel, oranje en rood. Echter, er worden in analyses ook gebieden gevonden die tijdens de taak verminderd actief zijn en deze gebieden worden in afbeeldingen meestal weergeven in de koele kleuren lichtblauw en donkerblauw. Men verwijst vaak naar deze gebieden als de-activiteit of negatieve activiteit. Deze termen hebben een ambigu karakter maar zijn logischerwijs ontstaan doordat men vrijwel altijd hersenactiviteit tijdens rust 86 neuropraxis

2 Figuur 1 Het model van een klassieke fmri studie Aan de proefpersoon worden afwisselend blokken rust en blokken taak aangeboden. Met de doorgetrokken lijn wordt schematisch de hoogte van de activiteit in een bepaald hersengebied weergegeven. Omdat activiteit in dit gebied de taak volgt kan dit hersengebied aan deze taak worden toegeschreven. Met de gestippelde lijn wordt schematisch de activiteit in een hersen gebied weergegeven dat tijdens de taak minder actief is dan tijdens rust. Opmerking: de eenheid van de verticale as van de figuur is arbitrair. aftrok van hersenactiviteit tijdens taakuitvoering. Onderzoekers verwezen naar hersengebieden die na deze subtractie een positief teken hadden als activiteit en naar gebieden met een negatief teken als de-activiteit of negatieve activiteit. Men kan de negatieve gebieden beschouwen als minder actief tijdens de taak dan tijdens rust of, in andere woorden, meer actief tijdens rust dan tijdens de taak (zie gestippelde lijn in figuur 1). Er zijn grofweg twee verklaringen voor verminderde activiteit tijdens taken die elkaar overigens niet uitsluiten. Enerzijds kan verminderde activiteit veroorzaakt worden door een actief proces op een andere locatie in het brein dat gerelateerd is aan de taak. Bijvoorbeeld als tijdens het uitvoeren van een visuele taak ook verstorende auditieve informatie wordt aangeboden, kan men een verlaging van activiteit in de auditieve gebieden zien, dat duidt op inhibitie van de verstorende auditieve informatie (Haxby et al., 1994). Anderzijds kan vermin- derde activiteit duiden op een netwerk van hersengebieden dat actief is op momenten dat men niet een specifieke opdracht uitvoert. Als proefpersonen een expliciete opdracht uitvoeren zoals tijdens een geheugentaak, wordt de activiteit in dit netwerk tijdelijk verlaagt, wat de negatieve uitslag verklaart (Shulman et al., 1997). Default mode network of brain function In een artikel van Shulman en colle - ga s (1997) werd melding gemaakt van taakonafhankelijke verminderde activiteit in een netwerk van hersengebieden. Tijdens verschillende visuele taken vonden zij verminderde hersenactiviteit in eenzelfde netwerk met centra in de posterieure gyrus singularis en de precuneus (BA 1 31 en 7), de mediale prefrontale cortex (BA 8, 9 en 10) en de linker en rechter laterale pariëtale cortex (BA 39/40). Deze hersengebieden werden pas jaren later door Raichle en collega s (2001) bestempeld als default mode network of brain function, wat vertaald zou kunnen worden als het functionele basisnetwerk van de hersenen. Dit netwerk is dus niet alleen verminderd actief tijdens taken maar vooral specifiek actief als een proefpersoon wordt gevraagd rustig in de scanner te liggen zonder een gerichte taak uit te voeren. Sinds de publicatie van het artikel van Raichle en collega s is er een groeiende interesse in de functies van dit basisnetwerk, wat te zien is aan een exponentiële groei van het aantal wetenschappelijke artikelen op dit gebied (zie figuur 2). Figuur 2 Aantal artikelen in de bibliografische database PubMed (www.pubmed.org) over het onderwerp default mode of brain function sinds het verschijnen van de publicatie waarin dit fenomeen voor het eerst werd benoemd (Raichle et al., 2001) * Opmerking: het aantal artikelen voor het jaar 2008 is geschat als vier maal het aantal publicaties in het eerste kwartaal van Activiteit in het brein als men gevraagd wordt niets te doen 87

3 Intrinsieke hersenactiviteit In het klassieke fmri-experiment wordt activiteit aan het brein ontlokt door een beroep te doen op een specifieke hersenfunctie; men spreekt ook wel van evoked activity. Als men echter het basisnetwerk wil meten, is men geïnteresseerd in de activiteit van het brein die continu plaats vindt, juist zonder invloed van buitenaf; dit wordt intrinsieke activiteit of spontane activiteit genoemd. Als twee of meer verschillende hersengebieden synchroon intrinsieke activiteit vertonen, neemt men aan dat er een onderlinge functionele samenhang bestaat tussen deze gebieden. Men spreekt dan van hoge intrinsieke correlaties of hoge spontane correlaties tussen hersengebieden. Een functionele samenhang suggereert ook directe of indirecte fysieke verbindingen tussen deze gebieden in de vorm van bundels zenuwuiteinden (de witte stof) onder de buitenste laag van de hersenen (de grijze stof). Integriteit van de witte stof lijkt dan ook van belang voor het goed functioneren van het basisnetwerk (zie ook de paragraaf Klinische implicaties ). Het basisnetwerk wordt typisch gemeten tijdens een resting-state scan met een duur die kan variëren van enkele minuten tot meer dan tien minuten. De enige opdracht die de proefpersoon krijgt is om stil te blijven liggen, om niet aan iets te denken in het bijzonder en, als men dat wil, de gedachten de vrije loop te laten. Verzamelde fmri-data ondergaan een aantal specifieke bewerkingsstappen en door middel van independent component analyses worden één of meerdere netwerken van gebieden gelokaliseerd die hoog met elkaar correleren (zie voor een voorbeeld Damoiseaux et al., 2006) of correlaties berekend tussen a priori gekozen kernen van een netwerk (zie voor een voorbeeld Vincent Figuur 3 Data van zes proefpersonen verzameld tijdens een twaalf minuten durende resting-state fmri sessie zijn weergegeven op een structurele mri-scan van één van de proefpersonen. Een regio in de posterieure gyrus cingularis (pgc) is gekozen als bron-regio. Na een aantal bewerkingsstappen (identiek aan de methode van Biswal et al., 1995 en Vincent et al., 2006) is een kaart gemaakt van gebieden in het brein die een hoge correlatie vertonen met de bron regio. De laagst weergegeven correlatie in deze figuur is 0.4 (rood) en de hoogste 1.0 (geel). De grafiek rechtsonder geeft het verloop weer van het gemeten fmri-signaal in drie verschillende hersengebieden van één de proefpersonen. Activiteit in de pgc (de gele lijn) en de rechter laterale pariëtale cortex (LatPar_R; de rode lijn), beide onderdeel van het basisnetwerk, vertonen een hoge intrinsieke correlatie. De linker visuele cortex (VisC_L; de blauwe lijn), een gebied dat typisch geen onderdeel is van het basisnetwerk, vertoont een lage intrinsieke correlatie met de pgc en LatPar_R. (data afkomstig van een studie van het Cognitive Neuroscience Laboratory - spitsen de definities zich momenteel toe op de gedachte dat tijdens rust niet alleen het basisnetwerk zoals hiervoor omschreven synchroon activiteit laat zien maar dat ook andere netwerken spontane correlaties laten zien tussen gebieden die onderdeel zijn van een functioneel samenhangend netwerk. Ter verduidelijking: tijdens een resting-state scan kunnen verschillende resting-state networks woret al., 2006). Deze laatste methode is gebruikt voor figuur 3 waarin de kernpunten van het basisnetwerk te zien zijn alsook een illustratie van hoe intrinsieke activiteit tussen hersengebieden een hoge of een lage correlatie kan vertonen gedurende enkele minuten van een resting-state scan. Hoewel sommige auteurs het woord resting-state network als synoniem gebruiken voor default mode network 88 neuropraxis

4 den geïdentificeerd waarvan één het default mode network wordt genoemd. Functies van het basisnetwerk Waarschijnlijk speelt het basisnetwerk een rol in een veelheid van cognitieve functies en gedragingen. Een mogelijkheid is dat verwerken van gebeurtenissen uit het verleden en het voorstellen van toekomstige scenario s functies zijn die worden verzorgd door het basisnetwerk (Schacter et al., 2007). Het is niet verwonderlijk dat dit precies het gedrag is wat men vertoont als men in een scanner ligt en gevraagd wordt niets te doen. Ook het zich inbeelden van de mentale staat van andere personen, gebruik makend van kennis en ervaringen uit het verleden, lijken een beroep te doen op onderdelen van het basisnetwerk (Mitchell, Macrae & Banaji, 2006). Een andere mogelijkheid is dat het basisnetwerk functioneert als antenne voor gebeurtenissen in de omgeving. Op momenten dat men rustig zit te mijmeren wordt tegelijkertijd onbewust de omgeving in de gaten gehouden (Hahn, Ross & Stein, 2007). Deze gedachte veronderstelt dat proefpersonen tijdens een specifieke cognitieve taak aandacht op de stimuli richten, wat ten koste gaat van waakzaamheid voor gebeurtenissen uit de omgeving, en verklaart tevens dat een taak-positief gebied (gerichte aandacht voor taken) en een taak-negatief gebied (het basisnetwerk) tegenpolen lijken te zijn (Fox et al., 2005). Sommigen zien in het basisnetwerk de zetel van menselijk bewustzijn (Cavanna, 2007), maar recente bevindingen tonen dat het basisnetwerk ook spontane correlaties laat zien bij apen onder algehele anesthesie (Vincent et al., 2007) en bij mensen tijdens slaap (Horovitz et al., 2007) en ook onder lichte sedatie (Greicius et al., 2008). De herhaalde waarnemingen van het netwerk bij verschillende typen experimenten en gedragingen geeft enerzijds de complexheid van dit netwerk aan, maar toont anderzijds de robuustheid van het fenomeen. Klinische implicaties Door gebruik te maken van informatie uit het verleden en door het zich inbeelden van wat anderen denken en wat mogelijke consequenties kunnen zijn van gedrag, lijkt het basisnetwerk een rol te spelen bij veel alledaagse handelingen. Cognitieve- en gedragssymptomen van verschillende ziektebeelden waren reeds in verband gebracht met een of meerdere van de hersengebieden behorende tot het basisnetwerk, maar uit recente studies blijkt bij deze aandoeningen ook het basisnetwerk als geheel verstoord. Zo zijn onder andere veranderingen in het basisnetwerk aangetoond bij patiënten met autisme (Cherkassky et al., 2006), schizofrenie (Zhou et al., 2007), depressie (Anand et al., 2005), ADHD (Uddin et al., 2008b) en de ziekte van Alzheimer (Buckner et al., 2005; Rombouts et al., 2005; 2007). Een verstoord basisnetwerk als overeenkomstig fenomeen versterkt het vermoeden van disconnectie van hersengebieden door middel van wittestofabnormaliteiten in bovengenoemde ziektebeelden. Echter, ondanks de overeenkomst van een verstoord basisnetwerk zal manifestatie van symptomen verschillend zijn, afhankelijk van welke onderdelen van het basisnetwerk (het meest) zijn aangedaan en met welke andere hersengebieden deze onderdelen van het basisnetwerk in verbinding staan. Verder onderzoek naar spontane correlaties, met name van associaties tussen onderdelen van het basisnetwerk en ander gebieden binnen en buiten het basisnetwerk (Uddin et al., 2008a), kan helpen bij het verder in-vivo onderscheiden van de neuropathologie van deze ziektebeelden. Normale veroudering gaat gepaard met geleidelijke vermindering van cognitieve vermogens, met name van de executieve functies. Het is reeds bekend dat bij normale veroudering de frontale cortex relatief het meest is aangedaan en de primaire sensorische gebieden het minst (Raz & Rodrigue, 2006). Maar waarom vooral de frontale corticale gebieden het meest zijn aangedaan is niet bekend. De disconnectie-hypothese van veroudering suggereert dat schade aan de witte stof een rol speelt (O Sullivan et al., 2001). Recente bevindingen dat ook spontane correlaties in het basisnetwerk en met name frontaal gelegen onderdelen verminderd zijn bij normale veroudering (Andrews-Hanna et al., 2007; Damoiseaux et al., 2007) komen overeen met deze theorie. Het ontwikkelen en evalueren van interventies die de cognitieve achteruitgang bij normale veroudering of de ziekte van Alzheimer mogelijk kunnen voorkomen of afremmen vormt een van de grootste uitdagingen voor de huidige wetenschap en het meten van spontane correlaties zou een methode kunnen zijn om effecten van interventies vast te stellen. Tijdens een resting-state scan kunnen naast het basisnetwerk ook een aantal andere functioneel betekenisvolle netwerken worden geïdentificeerd, zoals een netwerk voor aandacht, visueel functioneren en motoriek (Biswal et al., 1995; Damoiseaux et al., 2006). Het blijkt bijvoorbeeld dat motorische gebieden zonder lichamelijke beweging toch synchroon activiteit vertonen en als samenhangend netwerk geïdentificeerd kunnen worden. Dit geeft mogelijk een praktische toepassing Activiteit in het brein als men gevraagd wordt niets te doen 89

5 van deze techniek tijdens pre-chirurgische planning van verwijdering van hersentumoren. Momenteel wordt fmri gebruikt om een functioneel gebied in kaart te brengen dat vervolgens zo veel mogelijk wordt gespaard tijdens de chirurgische ingreep. Als bijvoorbeeld de tumor dicht bij de motorische schors ligt wordt aan een proefpersoon gevraagd om in de MRIscanner een aantal motorische taken uit te voeren waarna het motorische gebied wordt geïdentificeerd door een subtractie van taak en rust. Bij patiënten die door neurologische uitval ten gevolge van de tumor een degelijke taak niet kunnen uitvoeren, omdat bijvoorbeeld de instructies niet worden begrepen of onthouden, kan mogelijk in de toekomst het netwerk toch in kaart worden gebracht door het meten van spontane correlaties zonder dat de patiënt actief een taak uitvoert. Conclusie Recent beeldvormend onderzoek wijst op het bestaan van een netwerk van hersengebieden dat synchroon actief is tijdens rust. Dit functionele basisnetwerk van de hersenen blijkt onder andere een rol te spelen bij verwerking van gebeurtenissen uit het verleden en het voorbereiden van toekomstige handelingen. Veranderingen van dit basisnetwerk lijken relevant voor een beter begrip van ziektebeelden zoals de ziekte van Alzheimer maar ook van normale cognitieve veroudering. Het meten van netwerken die functioneel samenhangen biedt mogelijkheden voor lokalisatie van functies, en evaluatie van behandeling met een standaard MRI-scanner en zonder complex experiment. Het onderzoek van de auteur wordt financieel ondersteund door een Rubicon-beurs van de Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (nwo). Noot 1 BA = Brodman area (zie o.a.: H.C. Elliott (1963) Textbook of Neuroanatomy, Philadelphia: Lippincott) Literatuur Anand, A., Li, Y., Wang, Y., Wu, J., Gao, S., Bukhari, L., Mathews, V.P., Kalnin, A. & Lowe, M.J. (2005). Activity and connectivity of brain mood regulating circuit in depression: a functional magnetic resonance study. Biological Psychiatry, 57, Andrews-Hanna, J.R., Snyder, A.Z., Vincent, J.L., Lustig, C., Head, D., Raichle, M.E. & Buckner, R.L. (2007). Disruption of large-scale brain systems in advanced aging. Neuron, 56, Biswal, B., Yetkin, F.Z., Haughton, V.M. & Hyde, J.S. (1995). Functional connectivity in the motor cortex of resting human brain using echoplanar MRI. Magnetic Resonance in Medical Sciences, 34, Buckner, R.L., Snyder, A.Z., Shannon, B.J., LaRossa, G., Sachs, R., Fotenos, A.F., Sheline, Y.I., Klunk, W.E., Mathis, C.A., Morris, J.C. & Mintun, M.A. (2005). Molecular, structural, and functional characterization of Alzheimer s disease: evidence for a relationship between default activity, amyloid, and memory. The Journal of Neuroscience, 25, Cavanna, A,E, (2007). The precuneuos and consciousness. CNS Spectr, 12, Cherkassky, V.L., Kana, R.K., Keller, T.A., Just, M.A. (2006). Functional connectivity in a baseline resting-state network in autism. Neuroreport, 17, Damoiseaux, J.S., Beckmann, C.F., Arigita, E.J., Barkhof, F., Scheltens, P., Stam, C.J., Smith, S.M., Rombouts, S.A. (2007) Reduced restingstate brain activity in the default network in normal aging. Cerebal Cortex. E-publication, ahead of print. Damoiseaux, J.S., Rombouts, S.A., Barkhof, F., Scheltens, P., Stam, C.J., Smith, S.M. & Beckmann, C.F. (2006). Consistent resting-state networks across healthy subjects. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 103, Fox, M.D., Snyder, A.Z., Vincent, J.L., Corbetta, M., Van Essen, D.C. & Raichle, M.E. (2005). The human brain is intrinsically organized into dynamic, anticorrelated functional networks. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 102, Greicius, M.D., Kiviniemi, V., Tervonen, O., Vainionpaa, V., Alahuhta, S., Reiss, A.L. & Menon, V. (2008). Persistent default-mode network connectivity during light sedation. Human Brain Mapping. E-publication, ahead of print. Hahn, B., Ross, T.J. & Stein, E.A. (2007). Cingulate activation increases dynamically with response speed under stimulus unpredictability. Cerebral Cortex, 17, Haxby, J.V., Horwitz, B., Ungerleider, L.G., Maisog, J.M., Pietrini, P. & Grady, C.L. (1994). The functional organization of human extrastriate cortex: a PET-rCBF study of selective attention to faces and locations. The Journal of Neuroscience, 14, Horovitz, S.G., Fukunaga, M., Zwart, J.A. de, Gelderen, P. van, Fulton, S.C., Balkin, T.J. & Duyn, J.H. (2007). Low frequency BOLD fluctuations during resting wakefulness and light sleep: A simultaneous EEG-fMRI study. Human Brain Mapping. E-publication, ahead of print. Mitchell, J.P., Macrae, C.N. & Banaji, M.R. (2006). Dissociable medial prefrontal contributions to judgments of similar and dissimilar others. Neuron, 50, O Sullivan, M., Jones, D.K., Summers, P.E., Morris, R.G., Williams, S.C. & Markus, H.S. (2001). Evidence for cortical disconnection as a mechanism of age-related cognitive decline. Neurology, 57, Raichle, M.E., MacLeod, A.M., Snyder, A.Z., Powers, W.J., Gusnard, D.A. & Shulman, G.L. (2001). A default mode of brain function. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, 98, Raz, N. & Rodrigue, K.M. (2006). Differential aging of the brain: patterns, cognitive correlates and modifiers. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 30, Rombouts, S.A. & Veltman, D.J. (2003). Functionele MRI (fmri) Inleiding en technische achtergrond. Neuropraxis, 6, Rombouts, S.A., Barkhof, F., Goekoop, R., Stam, C.J. & Scheltens, P. (2005). Altered resting state networks in mild cognitive impairment and mild Alzheimer s disease: an fmri study. Human Brain Mapping, 26, Rombouts, S.A., Damoiseaux, J.S., Goekoop, R., Barkhof, F., Scheltens, P., Smith, S.M. & Beckmann, C.F. (2007). Model-free group analysis shows altered BOLD FMRI networks in dementia. Human Brain Mapping. E-publication, ahead of print. 90 neuropraxis

6 Schacter, D.L., Addis, D.R., Buckner, R.L. (2007) Remembering the past to imagine the future: the prospective brain. National Review of Neuroscience, 8, Shulman, G.L., Fiez, J.A., Corbetta, M., Buckner, R.L., Miezin, F.M., Raichle, M.E., Petersen, S.E. (1997) Common blood flow changes across visual tasks: II. Decreases in cerebral cortex. Journal of Cognitive Neuroscience, 9, Uddin, L.Q., Kelly, A.M., Biswal, B.B., Xavier Castellanos, F. & Milham, M.P. (2008a). Functional connectivity of default mode network components: Correlation, anticorrelation, and causality. Human Brain Mapping. E-publication, ahead of print. Uddin, L.Q., Kelly, A.M., Biswal, B.B., Margulies, D.S., Shehzad, Z., Shaw, D., Ghaffari, M., Rotrosen, J., Adler, L.A., Castellanos, F.X. & Milham, M.P. (2008b). Network homogeneity reveals decreased integrity of default-mode network in ADHD. The Journal of Neuroscience Methods, 169, Vincent, J.L., Snyder, A.Z., Fox, M.D., Shannon, B.J., Andrews, J.R., Raichle, M.E. & Buckner, R.L. (2006). Coherent spontaneous activity identifies a hippocampal-parietal memory network. Journal of Neurophysiology, 96, Vincent, J.L., Patel, G.H., Fox, M.D., Snyder, A.Z., Baker, J.T., Essen, D.C. van, Zempel, J.M., Snyder, L.H., Corbetta, M. & Raichle, M.E. (2007). Intrinsic functional architecture in the anaesthetized monkey brain. Nature, 447, Zhou, Y., Liang, M., Tian, L., Wang, K., Hao, Y., Liu, H., Liu, Z. & Jiang, T, (2007). Functional disintegration in paranoid schizophrenia using resting-state fmri. Schizophrenia Research, 97, Activiteit in het brein als men gevraagd wordt niets te doen 91

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer

Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Integratie van functionele en moleculaire beeldvorming bij de ziekte van Alzheimer Achtergrond De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer (Alzheimer s disease - AD) is een neurodegeneratieve ziekte

Nadere informatie

Transcraniële magnetische stimulatie

Transcraniële magnetische stimulatie Transcraniële magnetische stimulatie S.F.W. Neggers (PhD) Hersencentrum Rudolf Magnus UMC Utrecht Transcraniële magnetische stimulatie Korte magnetische puls als gevolg van ~15cm grote spoel op het hoofd

Nadere informatie

Cognitieve veroudering en veranderingen in de structuur en functie van de hersenen: een nieuw perspectief

Cognitieve veroudering en veranderingen in de structuur en functie van de hersenen: een nieuw perspectief Cognitieve veroudering en veranderingen in de structuur en functie van de hersenen: een nieuw perspectief Saartje Burgmans, Jelle Jolles en Harry Uylings Het klassieke beeld van veroudering is dat het

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING 188 Type 1 Diabetes and the Brain Het is bekend dat diabetes mellitus type 1 als gevolg van hyperglykemie (hoge bloedsuikers) kan leiden tot microangiopathie (schade aan de kleine

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Focus op aandacht! Aandacht en aandachtsstoornissen: de gedragsneurologische en neuropsychologische invalshoek

Focus op aandacht! Aandacht en aandachtsstoornissen: de gedragsneurologische en neuropsychologische invalshoek Focus op aandacht! Aandacht en aandachtsstoornissen: de gedragsneurologische en neuropsychologische invalshoek VWVJ-Symposium Leuven, 20-3-2015 Prof. Dr. Evert Thiery Universiteit Gent Disclosure belangen

Nadere informatie

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond

Werkgeheugen bij kinderen met SLI. Indeling presentatie. 1. Inleiding. Brigitte Vugs, 19 maart 2009. 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond Werkgeheugen bij kinderen met SLI Brigitte Vugs, 19 maart 2009 Indeling presentatie 1. Inleiding 2. Theoretische achtergrond SLI, Geheugen, Werkgeheugen 3. Ontwikkeling werkgeheugen 4. Relatie werkgeheugen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 203 Nederlandse samenvatting Wittere grijstinten Klinische relevantie van afwijkingen in de grijze stof in multipele sclerose, zoals afgebeeld met MRI Multipele sclerose (MS) is

Nadere informatie

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer

Linking Depression. Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder. Esther Opmeer Linking Depression Longitudinal and neuroimaging genetic studies in major depressive disorder Esther Opmeer Nederlandse Samenvatting Depressie staat in de top 3 van ziekten die de meeste ziektelast geven

Nadere informatie

Methoden hersenonderzoek

Methoden hersenonderzoek Methoden hersenonderzoek Beschadigingen Meting van individuele neuronen Elektrische stimulatie Imaging technieken (Pet, fmri) EEG Psychofarmaca/drugs TMS Localisatie Voorbeeld: Het brein van Broca s patient

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie 255 256 De twee hersenhelften, de hemisferen, van het menselijke brein verschillen zowel in vorm als in functie. In sommige hersenfuncties, zoals

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie.

de verzwakkingscorrectie uit te voeren op basis van de berekende verzwakkingscorrectie. De ultieme uitdaging in het veld van neurowetenschappelijk onderzoek is om te begrijpen wat de biologische basis is van emoties, cognitie en, uiteindelijk, van bewustzijn. Het verkennen van de menselijke

Nadere informatie

Oude hersenen en een verliefd brein

Oude hersenen en een verliefd brein Brein in beeld Oude hersenen en een verliefd brein Ouderdom komt met gebreken, dat geldt ook voor de hersenen. Oudere mensen zijn niet meer zo flexibel en vlug als vroeger en ze onthouden dingen op den

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

Samenvatting g ttin a v n e m a S

Samenvatting g ttin a v n e m a S Samenvatting Samenvatting Sam envatting Samenvatting Veroudering is een onvermijdelijk biologisch proces dat na de geboorte begint en onomkeerbaar doorgaat tot aan de dood. In tegensteling tot wat algemeen

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen.

Hoofdstuk 1 en 2 bestaan uit de inleiding en de beschrijving van de onderzoeksdoelen. Chapter 9 Nederlandse samenvatting 148 CHAPTER 9 De kans dat een kind kanker overleeft, is de laatste decennia sterk gegroeid. Tot in de jaren zestig van de vorige eeuw was kinderkanker meestal fataal,

Nadere informatie

Chapter 13. Nederlandse samenvatting. A.R.E. Potgieser

Chapter 13. Nederlandse samenvatting. A.R.E. Potgieser Chapter 13 Nederlandse samenvatting A.R.E. Potgieser Chapter 13 Nederlandse samenvatting Hoofdstuk 1 is een algemene introductie over de premotor cortex met een focus op betrokkenheid van deze gebieden

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Genetische & omgevingsrisicofactoren. Compulsieve symptomen: Beïnvloeden zij het brein op dezelfde manier?

Nederlandse samenvatting. Genetische & omgevingsrisicofactoren. Compulsieve symptomen: Beïnvloeden zij het brein op dezelfde manier? Genetische & omgevingsrisicofactoren voor Obsessieve- Compulsieve symptomen: Beïnvloeden zij het brein op dezelfde manier? 181 182 Obsessieve-compulsieve (OC) symptomen worden gekenmerkt door terugkerende,

Nadere informatie

Op het scherp van de snede

Op het scherp van de snede Op het scherp van de snede Naam: Arnaud Vincent Functie: Neurochirurg, ErasmusMC, Rotterdam Neurochirugie Inleiding/geschiedenis functies hersenen methoden/techniek operaties In de hersenen: GLIOMEN Rondom

Nadere informatie

POSTGRADUAAT OPLEIDING NEUROFEEDBACK BIJ ADHD

POSTGRADUAAT OPLEIDING NEUROFEEDBACK BIJ ADHD POSTGRADUAAT OPLEIDING NEUROFEEDBACK BIJ ADHD Dr. Werner Van den Bergh Centrum Vigilant, Lubbeek (bij Leuven) op de zaterdagen 18 en 25 mei, 1 en 8 juni 2013 De voorbije jaren bleef neurofeedback (EEG-biofeedback)

Nadere informatie

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers 20 30 Willem Bossers - Kennis in Beweging 15 40 10 60 5 80 0 100 Bewegen door het leven heen Door: Dr. Willem Bossers @willembossers Bewegen Norm Gezond Bewegen: gericht op het onderhouden van gezondheid

Nadere informatie

Japanse hersenonderzoekers leren van robots

Japanse hersenonderzoekers leren van robots Japanse hersenonderzoekers leren van robots Daan Archer - 4-6-2009 Samenvatting Eind maart 2009 presenteerden Japanse onderzoekers een sterk staaltje breinmachine interacties. Enkel met zijn gedachten

Nadere informatie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie

BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE. Henrica Martina Antoinette de Bie BRAIN STRUCTURE AND FUNCTION IN CHILDREN BORN SMALL FOR GESTATIONAL AGE Henrica Martina Antoinette de Bie Cover MP van den Heuvel, Josephine & Steven Ang This project was supported by an educational grant

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013

hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013 hersenziekte van diagnose naar zorg workshop wetenschapsdag ForumC zaterdag 20 april 2013 overzicht gezond: structuur en functie, netwerken ziekte diagnostiek casus behandeling religie en brein zorg dilemma

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen

De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen Samenvatting 125 126 SAMENVATTING De ziekte van Parkinson (ZvP) is een progressieve aandoening van de hersenen waarbij zenuwcellen in de middenhersenen, die de neurotransmitter dopamine produceren, afsterven.

Nadere informatie

Functionele MRI van tinnitus

Functionele MRI van tinnitus Functionele MRI van tinnitus P. van Dijk, D.R.M. Langers, E. de Kleine Prof. dr. P. van Dijk, klinisch fysicusaudioloog, afdeling Keel-, Neus-, Oorheelkunde, UMC Groningen Dr. ir. D.R.M. Langers, fysicus,

Nadere informatie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Natasja Janssen en Hanneke Zwinkels Verpleegkundig specialisten Neuro-Oncologie Introductie Veranderingen in karakter, emotie en

Nadere informatie

Ontwikkeling van het adolescentenbrein

Ontwikkeling van het adolescentenbrein Ontwikkeling van het adolescentenbrein Eveline Crone Brain & Development lab Universiteit Leiden 13 sept 1848: Een ongelooflijk verhaal.. Phineas Gage 1 Phineas Gage Phineas Gage: herstel bleef bij bewustzijn

Nadere informatie

Talking Heads: De Anatomie van de Taal. Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg

Talking Heads: De Anatomie van de Taal. Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg Talking Heads: De Anatomie van de Taal Rik Vandenberghe K.U. Leuven Dienst Neurologie, UZ Gasthuisberg 1 Voor 1810 Vicq d Azyr, Traité d Anatomie et Physiology 1786 Diderot et d Alembert, Encyclopedia,

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Typische en atypische ontwikkeling van functionele hersennetwerken

Typische en atypische ontwikkeling van functionele hersennetwerken Nederlandse samenvatting Typische en atypische ontwikkeling van functionele hersennetwerken Hoe ontwikkelt het brein zich als complex netwerk? Tijdens gezonde, onverstoorde ontwikkeling, groeit er een

Nadere informatie

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting

a p p e n d i x Nederlandstalige samenvatting a p p e n d i x B Nederlandstalige samenvatting 110 De hippocampus en de aangrenzende parahippocampale hersenschors zijn hersengebieden die intensief worden onderzocht, met name voor hun rol bij het geheugen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Gerry Jager Functional MRI studies in human Ecstasy and cannabis users In dit proefschrift worden vier studies beschreven naar de lange termijn effecten van de psychoactieve drugs ecstasy en cannabis op

Nadere informatie

Welkom bij het mini-symposium: veroudering & autisme

Welkom bij het mini-symposium: veroudering & autisme --1 Welkom bij het mini-symposium: veroudering & autisme 1 Veroudering & autisme: Waarom? Hilde M. Geurts Universiteit van Amsterdam Dr. Leo Kannerhuis Wie? 3 1 --1 Waarom? Autisme wordt gezien als een

Nadere informatie

Networks of Action Control S. Jahfari

Networks of Action Control S. Jahfari Networks of Action Control S. Jahfari . Networks of Action Control Sara Jahfari NEDERLANDSE SAMENVATTING Dagelijks stappen velen van ons op de fiets of in de auto, om in de drukke ochtendspits op weg te

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 11 Chapter 11 Traumatisch hersenletsel is de meest voorkomende oorzaak van hersenletsel in onze samenleving. Naar schatting komt traumatisch hersenletsel jaarlijks voor in 235

Nadere informatie

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE

NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE NEUROLOGISCHE MUZIEKTHERAPIE BIJ SCHIZOFRENIE Gerben Roefs Zuyd Hogeschool Master of Arts Therapies 19 juni 2015 Opbouw Presentatie VOLGT PROCES VAN WETENSCHAPPELIJK ONDERZOEK DOEN START MET EEN IDEE -

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

Kan je een cognitieve reserve opbouwen? Jo Lebeer Faculteit Geneeskunde, Vakgroep Eerstelijns- en Interdisciplinaire Zorg, Universiteit Antwerpen

Kan je een cognitieve reserve opbouwen? Jo Lebeer Faculteit Geneeskunde, Vakgroep Eerstelijns- en Interdisciplinaire Zorg, Universiteit Antwerpen Kan je een cognitieve reserve opbouwen? Jo Lebeer Faculteit Geneeskunde, Vakgroep Eerstelijns- en Interdisciplinaire Zorg, Universiteit Antwerpen Salutogene kijk Salutogeen: salus (gezondheid) genese (ontstaan)

Nadere informatie

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen

SAMENVATTING. Inleiding. Black box? Signaalstoffen in de hersenen SAMENVATTING Inleiding Black box? Lange tijd werd het brein beschouwd als een zogenaamde black box waar processen plaatsvinden die we niet kunnen zien of meten. In de loop van de vorige eeuw kwam daar

Nadere informatie

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56

SAMENVATTING. Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 SAMENVATTING Schiemanck_totaal_v4.indd 133 06-03-2007 10:13:56 Schiemanck_totaal_v4.indd 134 06-03-2007 10:13:56 Samenvatting in het Nederlands Beroerte (Cerebro Vasculair Accident; CVA) is een veel voorkomende

Nadere informatie

Wat is ADHD? Samenvatting

Wat is ADHD? Samenvatting Wat is ADHD? ADHD is een afkorting voor Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, in de volksmond ook wel Alle Dagen Heel Druk genoemd. ADHD wordt gekenmerkt door aandachtsproblemen, druk (hyperactief)

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen maar het zit toch niet tussen mijn oren John van der Meij Trilemma: Praktijk voor Training, Coaching en Therapie (Oegstgeest) Instituut voor

Nadere informatie

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen?

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Dr. Maaike Vandermosten Prof. Dr. Pol Ghesquière Prof. Dr. Jan Wouters Dyslexia Collaboration KU Leuven (DYSCO) OVERZICHT 1.

Nadere informatie

Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk?

Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk? Neurowetenschappen, taal en het onderwijs: Een verstandshuwelijk? Esli Struys, CLIN, VUB Seminarie VLOR, 25 oktober 2012 30-10-2012 1 Overzicht -Mind, Brain, Language & Education (MBLE): mogelijkheden,

Nadere informatie

Hersenactiviteit in beeld

Hersenactiviteit in beeld Prof.dr. S.A.R.B. Rombouts Hersenactiviteit in beeld Universiteit Leiden. Universiteit om te ontdekken. Hersenactiviteit in beeld Oratie uitgesproken door Prof.dr. S.A.R.B. Rombouts bij de aanvaarding

Nadere informatie

Selectieve geheugenstabilisatie door reactivatie tijdens diepe slaap

Selectieve geheugenstabilisatie door reactivatie tijdens diepe slaap Het interactieve brein in slaap Symposium over Slaap en Slaapstoornissen 12 oktober 2012 Selectieve geheugenstabilisatie door reactivatie tijdens diepe slaap Drs. Eelco van Dongen Donders Instituut voor

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 207 Hoe handhaaf je jezelf in een sociale omgeving? Welke psychologische processen liggen hieraan ten grondslag? Welke delen van de hersenen zijn hierbij betrokken? En is zijn deze processen en/of hersengebieden

Nadere informatie

POSTGRADUAAT OPLEIDING NEUROFEEDBACK BIJ ADHD

POSTGRADUAAT OPLEIDING NEUROFEEDBACK BIJ ADHD POSTGRADUAAT OPLEIDING NEUROFEEDBACK BIJ ADHD Dr. Werner Van den Bergh Centrum Vigilant, Lubbeek (bij Leuven) op de zaterdagen 4, 11, 18 en 25 oktober 2014 ADHD komt bij 2-5% van de kinderen voor, en bij

Nadere informatie

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility.

De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit. The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility. RELATIE ANGST EN PSYCHOLOGISCHE INFLEXIBILITEIT 1 De Relatie tussen Angst en Psychologische Inflexibiliteit The Relationship between Anxiety and Psychological Inflexibility Jos Kooy Eerste begeleider Tweede

Nadere informatie

Diermodellen voor de cognitieve stoornissen bij schizofrenie

Diermodellen voor de cognitieve stoornissen bij schizofrenie psy 2002-11 gtb 04-11-2002 15:53 Page 721 Diermodellen voor de cognitieve stoornissen bij schizofrenie b.a. ellenbroek, a.r. cools samenvatting Ondanks grote verbeteringen in de beeldvormende technieken,

Nadere informatie

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen

Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positieve, Negatieve en Depressieve Subklinische Psychotische Symptomen en het Effect van Stress en Sekse op deze Subklinische Psychotische Symptomen Positive, Negative and Depressive Subclinical Psychotic

Nadere informatie

Wat leren sjoelen door kinderen met CP kan betekenen voor meedoen in sport

Wat leren sjoelen door kinderen met CP kan betekenen voor meedoen in sport Wat leren sjoelen door kinderen met CP kan betekenen voor meedoen in sport John van der Kamp Faculteit Bewegingswetenschappen, VU Amsterdam Institute of Human Performance, University of Hong Kong inhoud

Nadere informatie

welkom bij de Oolgaardtlezingen

welkom bij de Oolgaardtlezingen www.oolgaardtlezingen.nl welkom bij de Oolgaardtlezingen seizoen 2009 Seeing Emotion Petra Vlamings Vakgroep Ontwikkelingspsychologie, Faculteit Psychologie, Universiteit Maastricht Overzicht Welke afwijkingen

Nadere informatie

Test je kennis van het brein!

Test je kennis van het brein! 2 4 2015 Wat kun je als schoolpsycholoog met kennis over het brein? Dr. Sanne Dekker Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam & Het ABC Schoolpsychologencongres, 13 maart 2015 Over het brein

Nadere informatie

LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING

LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING LAVEREN DOOR HET SOCIALE LEVEN: OVER SOCIALE COGNITIE IN GEZONDHEID EN PSYCHOSE SAMENVATTING Navigating Social Life Samenvatting Sociale cognitie ligt ten grondslag aan succesvol sociaal functioneren.

Nadere informatie

Het unieke effect van Porsche op het brein

Het unieke effect van Porsche op het brein Het unieke effect van Porsche op het brein Een neurowetenschappelijk onderzoek naar de verslavende aspecten van het rijden in een Porsche 1.0 De aanleiding Porsche claimt dat het bijzondere auto s voor

Nadere informatie

Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie

Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie Aanvullende informatie over het ondergaan van onderzoek op de afdeling radiologie Gedurende de periode dat u in het Erasmus

Nadere informatie

ADHD & bioritme. ADHD & Vrouw 7 maart 2015. Marjolein Tanke

ADHD & bioritme. ADHD & Vrouw 7 maart 2015. Marjolein Tanke ADHD & bioritme ADHD & Vrouw 7 maart 2015 Marjolein Tanke ADHD & bioritme vrouwen slapen slechter dan mannen - kwalitatieve wisselend i.v.m. hormonen - meer moeite met inslapen (In slaap.nl) 70% van ADHD

Nadere informatie

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht

dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht dr. Wiepke Cahn UMCUtrecht Ypsilon 30 jaar Schizofrenie onderzoek staat in Nederland nu 20 jaar op de kaart - Ypsilon en onderzoekers trekken met elkaar op sinds die tijd Epidemiologische studies genetica

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht

Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Mindfulness - de 8-weekse training in vogelvlucht Flip Kolthoff, psychiater Radboud Universitair Centrum voor Mindfulness, GGZ Noord-Holland-Noord Flip Kolthoff, VUmc, 20-01-2012 1 Inleiding Flip Kolthoff,

Nadere informatie

Chapter 15. Samenvatting

Chapter 15. Samenvatting Chapter 15 Samenvatting Chapter 15 316 Samenvatting Deel I In Nederland worden ieder jaar ongeveer 14.000 kinderen te vroeg (prematuur) geboren, dat wil zeggen bij een zwangerschapsduur van minder dan

Nadere informatie

ANTIVIRALE BEHANDELING BIJ PSYCHOSE Het verbeteren van denkvermogen met valaciclovir

ANTIVIRALE BEHANDELING BIJ PSYCHOSE Het verbeteren van denkvermogen met valaciclovir ANTIVIRALE BEHANDELING BIJ PSYCHOSE Het verbeteren van denkvermogen met valaciclovir Universitair Medisch Centrum Groningen Universitair Centrum Psychiatrie Voor wie is het onderzoek bedoeld? Voor dit

Nadere informatie

Waarom uitstellen zo verleidelijk is. Dr. Esther Aarts

Waarom uitstellen zo verleidelijk is. Dr. Esther Aarts Waarom uitstellen zo verleidelijk is Dr. Esther Aarts Inhoud Uitstelgedrag Meten van uitstelgedrag in het lab en in het brein impulsieve keuzes plannen, vooruit denken beloningsgevoeligheid Tips om uitstelgedrag

Nadere informatie

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong

Het verlichte brein. Overzicht. Overzicht. Epidemiologie. Cannabis als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Het verlichte brein als veelbelovend antipsychoticum? Matthijs Bossong Postdoctoral Research Fellow Institute of Psychiatry King s College London De grootte van het risico hangt samen met de mate van gebruik,

Nadere informatie

Een kijkje in je hersenen

Een kijkje in je hersenen Brein in beeld Een kijkje in je hersenen Je brein ziet eruit als een uit de kluiten gewassen walnoot, niet veel groter dan twee gebalde vuisten tegen elkaar. Wat de hersenen doen, het is teveel om op te

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het onderzoek dat is beschreven in dit proefschrift bestrijkt een breed scala aan onderwerpen, variërend van exploratiegedrag en nieuwsgierigheid tot de effecten van temporele

Nadere informatie

Medicijnstudies en eindpunten

Medicijnstudies en eindpunten Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. TRACK-HD toont belangrijke veranderingen bij pre-symptomatische

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen

Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Werkgeheugen in de praktijk: Ontwikkeling en stoornissen Drs. Berrie Gerrits Ik ga op reis en ik neem mee Centraal executieve systeem Fonologische lus Episodische buffer Visueel- Ruimtelijk kladblok Model

Nadere informatie

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer

Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Stand van het Onderzoek naar Dementie en Alzheimer Christine Van Broeckhoven Neurodegeneratieve Hersenziekten Groep, Department Moleculaire Genetica, VIB, Laboratorium voor Neurogenetica, Instituut Born-Bunge,

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

PSYCHOLOGIE VAN DUCHENNE

PSYCHOLOGIE VAN DUCHENNE Alphen a/d Rhijn 2014 PSYCHOLOGIE VAN DUCHENNE Dr. Jos Hendriksen, Klinisch neuropsycholoog NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Kempenhaeghe Duchenne & Psychologie Overzicht & update DENKEN

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 135

Samenvatting. Samenvatting 135 Samenvatting 135 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een zoektocht naar de ecologische validiteit (de waarde van onderzoeksresultaten bij toepassing in het dagelijks leven) van executieve functie

Nadere informatie

Het Brein als Eureka-Machine

Het Brein als Eureka-Machine Het Brein als Eureka-Machine Prof. Dr. Frans Verstraten, Hoogleraar Psychonomie aan de Universiteit Utrecht Prof. Dr. Leon Kenemans, Hoogleraar Biopsychologie en Psychofarmacologie aan de Universiteit

Nadere informatie

How to get customer insight inside?

How to get customer insight inside? How to get customer insight inside? Eveline van Zeeland 27 november 2014 Power to the Consumer! Uitgeverij Coutinho Eveline van Zeeland Docent Algemene Economie, Consumentengedrag en Statistiek & onderzoeker

Nadere informatie

A bio-driven behavioral change strategy for sedentary, low intrinsically motivated employee s. Mathieu de Greef Siska Sprenger, Brechje Houet

A bio-driven behavioral change strategy for sedentary, low intrinsically motivated employee s. Mathieu de Greef Siska Sprenger, Brechje Houet A bio-driven behavioral change strategy for sedentary, low intrinsically motivated employee s Mathieu de Greef Siska Sprenger, Brechje Houet Effecten van bewegen 1. Effectieve strategie tegen fysieke -

Nadere informatie

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand

Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand 6 oktober 2014. Onderzoek naar behandelingen voor de vermoeidheidstoestand Volgens het meest recente epidemiologische onderzoek naar vermoeidheid (door het Ministerie van gezondheid en welzijn in Japan,

Nadere informatie

Kijk eens in het brein!

Kijk eens in het brein! Kijk eens in het brein! Hersenen en taal Hersenen als onderzoeksdomein Cognitief proces als onderzoeksdomein bouwstenen, chemie anatomie localisatie functies fasen en verloop cognitief proces neurale representatie

Nadere informatie

PET snijdt levend brein aan plakjes

PET snijdt levend brein aan plakjes Het Parool zaterdag 28 oktober 1995 PET snijdt levend brein aan plakjes door Edith Das Het brein bruist van leven. Hersenafbeeldingstechnieken laten zien hoe de activiteit in verschillende hersendelen

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Veilig gehechte kinderen ontwikkelen steeds rijkere verbindingen, krijgen meer integratie en adequate prefrontale functies

Veilig gehechte kinderen ontwikkelen steeds rijkere verbindingen, krijgen meer integratie en adequate prefrontale functies BLOK III LIEFDE Veilig gehechte kinderen ontwikkelen steeds rijkere verbindingen, krijgen meer integratie en adequate prefrontale functies Met opgroeien van veilige hechtingsrelaties ontwikkelen kinderen

Nadere informatie

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4

Hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 9Samenvatting Chapter 9 156 Samenvatting De ziekte van Parkinson is een veel voorkomende neurodegeneratieve aandoening, die vooral de oudere bevolking treft. Behandeling bestaat tot nu toe uit symptomatische

Nadere informatie

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

Scene Statistics: Neural Representation of Real-world Structure in Rapid Visual Perception I.I.A. Groen

Scene Statistics: Neural Representation of Real-world Structure in Rapid Visual Perception I.I.A. Groen Scene Statistics: Neural Representation of Real-world Structure in Rapid Visual Perception I.I.A. Groen Nederlandse samenvatting behorende bij het proefschrift Scene statistics: neural representation of

Nadere informatie

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders

Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy. Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Invloed van Mindfulness Training op Ouderlijke Stress, Emotionele Self-Efficacy Beliefs, Aandacht en Bewustzijn bij Moeders Influence of Mindfulness Training on Parental Stress, Emotional Self-Efficacy

Nadere informatie

Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie

Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie Behandeling van Executieve Functies bij kinderen met TOS Bevindingen en implicaties van een pilot-studie Pleun Huijbregts 13 november 2014 Opzet presentatie 1. Executieve functies (EF) 2. EF en TOS 3.

Nadere informatie

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen

NEDERLANDSE HERSENBANK. De oplossing zit in de hersenen NEDERLANDSE HERSENBANK De oplossing zit in de hersenen Onderzoek doet leven Het wetenschappelijk onderzoek is de laatste jaren in een stroomversnelling geraakt. Nieuwe technieken maken het mogelijk om

Nadere informatie

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg

Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Wat is depressie? Oorzaak, omvang, gevolg Prof. Dr. Brenda Penninx Vakgroep psychiatrie / GGZ ingeest Neuroscience Campus Amsterdam Mental Health EMGO+ Institute for Health and Care Research b.penninx@vumc.nl

Nadere informatie

Multidimensional Fatigue Inventory

Multidimensional Fatigue Inventory Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Smets E.M.A., Garssen B., Bonke B., Dehaes J.C.J.M. (1995) The Multidimensional Fatigue Inventory (MFI) Psychometric properties of an instrument to asses fatigue.

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/30209 holds various files of this Leiden University dissertation

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/30209 holds various files of this Leiden University dissertation Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/30209 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Witteman, Jurriaan Title: Towards a cognitive neuroscience of prosody perception

Nadere informatie