rapportage In dit nummer Expect excellence F&C Investments 3e kwartaal 2008 Peper in ondernemingsbestuur in Azië: F&C op pad

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "rapportage In dit nummer Expect excellence F&C Investments 3e kwartaal 2008 Peper in ondernemingsbestuur in Azië: F&C op pad"

Transcriptie

1 rapportage F&C Investments 3e kwartaal 2008 In dit nummer Peper in ondernemingsbestuur in Azië: F&C op pad Ándale! Duurzaam fast food op z n Mexicaans De toegevoegde waarde van de natuur: ecosystemen vertaald naar aandeelhouderswaarde Werkt het niet? Doe er iets aan! F&C maant toezichthouders in Brazilië, Duitsland en de EU over rechten minderheidsaandeelhouder Instappen maar! Duurzaam vervoer voor het voetlicht: - Treinen, vliegtuigen en auto s: wat is nu schoon en wat niet - Alternatief leven: hybride tegen brandstofcel - Achter het stuur: hoe lobbyen bedrijven bij de overheid? - Uitstootvergunningen luchtvaart: klaar voor vertrek Expect excellence

2 reo rapportage Onze filosofie reo staat voor responsible engagement overlay: Benutten van het aandeelhouderschap van onze klanten ter stimulering van betere zakelijke prestaties op de lange termijn door sterker beheer van risico s op het gebied van milieu, maatschappij en goed ondernemingsbestuur; Uitoefenen van onze invloed via stemrecht en actief aandeelhouderschap met behulp van de vaardigheden van een van de grootste gespecialiseerde duurzaamheidsteams ter wereld; Volledig implementeren van de Principles for Responsible Investment (PRI) van de Verenigde Naties. Waarom dit verslag? Onze plicht aan u F&C vertegenwoordigt u in de contacten met ondernemingen over milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur. Uw pensioenfonds heeft uw portefeuille aan ons toevertrouwd. Aan ons de taak om ervoor te zorgen dat de door u in portefeuille gehouden ondernemingen verantwoorde werkwijzen hanteren en hun activiteiten ontplooien met het oog op succes op de lange termijn. Als uw vertegenwoordiger hebben wij een belangrijke verplichting aan u. Wij moeten in het oog houden hoe ondernemingen: 1) Met uw geld hun toekomstige groei denken te realiseren; 2) De bedrijfsrisico s beheren en minimaliseren, waaronder ook de risico s die samenhangen met milieu, maatschappij en goed bestuur; 3) Op langere termijn het financiële rendement veiligstellen. Wat betekent dit in de praktijk? Dit betekent dat wij, als uw vertegenwoordiger, actief de dialoog aangaan met het senior management van de ondernemingen in uw portefeuille(s), dat wij luisteren naar wat dat senior management te zeggen heeft en uw punten van zorg overbrengen. Daarnaast kan dit ook betekenen dat wij die ondernemingen in voorkomende gevallen aansporen het beter te doen. In het algemeen geldt dat wij daarbij ook onze stemrechten úw stemrechten uitoefenen op algemene en buitengewone vergaderingen van aandeelhouders van ruim 3000 ondernemingen wereldwijd. 1 Transparantie: het mes snijdt aan twee kanten Van ondernemingen eisen wij transparantie als verantwoord ondernemer, dus van ons mag u hetzelfde verwachten. Als de uiteindelijke eigenaar van de ondernemingen in uw spaar- en pensioenportefeuilles hebt u het recht te weten wat ondernemingsdirecties in uw naam doen met het geld dat u aan hen hebt toevertrouwd. En u hebt evenzeer het recht te weten hoe wij uw belangen hebben vertegenwoordigd. Bij F&C vatten wij deze verantwoordelijkheid uiterst serieus op. In dit kwartaalverslag geven wij tekst en uitleg over de vragen en opmerkingen die wij namens u bij ondernemingsdirecties hebben neergelegd, zodat zij weten wat hun aandeelhouders bezighoudt. U vindt een elektronische versie van dit verslag op: reo wordt bedreven namens: 2 1 Dat geldt voor alle fondsen waarvan F&C het directe beheer verzorgt en voor diverse andere institutionele cliënten die F&C hebben opgedragen namens hen te stemmen. Bij sommige institutionele cliënten is de uitoefening van stemrecht gescheiden.

3 3e kwartaal 2008 Introductie Bij het afsluiten van dit nummer stonden de financiële markten in het teken van de grootste crisis sinds de beurskrach van Bekende bedrijfsnamen die ogenschijnlijk binnen een paar dagen van de kaart werden geveegd; politici en centrale bankiers die worstelden met de juiste aanpak. De schokgolven zijn over de hele wereld nog volop voelbaar en er hangt ons mogelijk nog veel meer boven het hoofd. Het is daarom nog te vroeg om te zeggen hoe diep en langdurig de schade wordt. Duidelijk is echter wel dat aan de crisis een fundamenteel falen van ondernemingsbestuur ten grondslag ligt. Banken en andere financiële instellingen hebben zich laten meetrekken in de slag om talent en groei. Er kwam een bonusstructuur die bestuurders en werknemers beloonde voor het nemen van absurde risico s. De plotselinge eindafrekening zorgde voor een implosie die het vertrouwen volledig heeft weggeslagen. De markten zijn totaal verlamd en functioneren niet meer en de crisis dreigt van de financiële wereld naar de reële economie over te slaan. De ineenstorting valt samen met de laatste weken voor de Amerikaanse verkiezingen; de verkiezingsretoriek richt zich nu met name op het onheil van deregulering. Lering kan op allerlei terreinen worden getrokken: behalve doordachtere wet- en regelgeving, ook betere verantwoording van het management aan het bestuur en van het bestuur aan de aandeelhouders. Met alleen regels voorkom je echter geen crisis ofwel, in de onnavolgbare woorden van Robert Jenkins: We will not outlaw greed and cannot legislate against stupidity. 2 Een gezond economisch systeem staat of valt met checks and balances. Dat geldt ook voor de discussies, kritische aandacht en het direct aanspreken die samengaan met actief aandeelhouderschap, transparante ondernemingen en een sterk ondernemingsbestuur Karina Litvack Director, Head of Governance & Sustainable Investment F&C Management Limited In dit nummer Terugblik Samenvattend verslag internationaal - F&C op de bres voor de rechten van de aandeelhouder in Brazilië, Duitsland en Europa - Succes in Latijns-Amerika: Mexicaanse fast-food gigant Alsea gaat voor duurzaam Blik op goed ondernemingsbestuur: Azië Traditie loslaten in Japan - Voor goud gaan in China in de governance-marathon - Corruptie in Korea: hoe lang duurt het feest nog? - Risico van verwatering in Singapore en Hong Kong Blik op ecosysteemdiensten Wat kunnen ecosysteemdiensten beleggers nu schelen? - Grondstoffenwinning: uit de grond maar wel met behoud van de biodiversiteit - Biobrandstoffen en palmolie: goed, slecht of om het even? - Dorst in de wereld: F&C voelt bedrijven aan de kaak over watergebruik Blik op duurzaam vervoer Kosten omhoog, strengere regels en de consument verandert van gedachten - Vervoerstechnologie: wat is schoon, wat niet en wat zit eraan te komen? - Hybride of brandstofcel? - Achter het stuur: hoe lobbyen bedrijven bij de overheid? 2 'Searching for the calm after the storm, Investment Week, 22 september

4 reo rapportage In dit rapport opgenomen ondernemingen Terugblik blz. 6-8 Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Alsea MX Deutsche Telekom DE Levi Strauss VS Shaeffler Group DE Aracruz BR Gap Inc VS Marks & Spencer VK Sime Darby MY BAE Systems VK Hennes & Mauritz SE Hellenic Telecommunication Tesco VK Continental AG DE Kulim MY Organisation (OTE) GR Votorantim Celulose e Papel (VCP) BR Ondernemingsbestuur Azië blz Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen China Mobile CN Hyundai Heavy Industry KR Mitsubishi Holdings JP SK Holdings KR China Shenhua CN Hyundai Motor KR Mitsui Corp JP Sumitomo Metals JP CNOOC CN Hyundai Steel KR Nippon Oil JP Takeda Pharmaceuticals JP Doosan Heavy Industries KR Idemitsu Kosan JP PetroChina CN Ecosysteemdiensten blz Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Ahold NL ENI IT Lafarge FR Rosneft RU Anglo American VK Evraz RU Lonmin VK Royal Dutch Shell NL BHP-Billiton AU ExxonMobil VS LVKOIL RU Samling MY BP VK Freeport McMoran Copper & Marathon Oil Corporation VS Sime Darby MY Cairn Energy VK Gold Inc VS Norilsk Nickel RU StatoilHydro NO Carrefour FR Golden Agri-Resources SG Novatek RU Total FR CEMEX MX Holcim CH Pepsico VS Vedanta Resources VK Chevron Corporation VS Idemitsu Kosan Co Ltd JP Petrobras BR Unilever NL China Shenhua CN Inpex Holdings JP PetroChina CN Xstrata VK CNOOC CN IOI Corporation Berhad MY Rio Tinto VK Sector Duurzaam vervoer blz Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Bedrijf Landen Aisin Seiki JP Continental DE Hyundai Motor KR Samsung Heavy Industry KR Autoliv SE Energy Conversion Devices VS Johnson Matthey VK Siemens DE BAA VK Ford Motor Company VS Landi Renzo IT Shimano JP BAE Systems VK General Motors VS Network Rail VK Tata Motor IN Boeing VS Giant Manufacturing TW Nissan JP Toyota JP Canadian Pacific CA Honda JP Renault FR Umicore BE Chrysler VS Hyundai Heavy Industry KR Rolls Royce VK Zap Cards VS 4

5 3e kwartaal 2008 Activiteitenverslag Hoe reo helpt bij de implementatie van PRI F&C bereikt met haar responsible engagement overlay een diepere en bredere betrokkenheid dan wie dan ook. Ook helpt F&C haar cliënten de Principles for Responsible Investment (PRI) van de Verenigde Naties te implementeren. Wij onderscheiden ons door: Ons 16-koppig team van specialisten op het gebied van goed ondernemingsbestuur en maatschappelijk verantwoord ondernemen, dat in staat is de portefeuilles volledig te bewaken op risico s met betrekking tot milieu, maatschappij en ondernemingsbestuur en om waar nodig diepgaand en langdurig met individuele ondernemingen in gesprek te gaan; Internationale betrokkenheid in alle markten; Volledige benutting van stemrecht. F&C oefent het stemrecht uit op alle aandelen van cliënten wereldwijd en doet hier maandelijks verslag van. Aantal aangesproken ondernemingen dit kwartaal Programma Goed ondernemingsbestuur 117 Bedrijfsethiek 204 Duurzaamheid: Beheer en verslaglegging 111 Milieubeheer 73 Diensten ecosystemen 46 Klimaatverandering 219 Arbeidsomstandigheden 73 Mensenrechten 49 Volksgezondheid Totaal aantal aangesproken ondernemingen dit kwartaal Aantal landen 45 Aantal vergaderingen waar is gestemd Brieven aan directie over ondernemingsbestuur Geografische verdeling VK 23% Europa vasteland 14% Noord-Amerika 32% Azië (ex Japan) 20% Japan 4% Overig 7% In deze tabel vindt u het land van vestiging van ondernemingen die F&C in het afgelopen kwartaal actief heeft aangesproken op hun beleid. Moties bij aandeelhoudersvergaderingen Overleg met ondernemingen Bestuursleden 6 20 Vertegenwoordiger onderneming (niet-bestuurslid) 67 Een overzicht van het aantal keren dat F&C het afgelopen kwartaal met ondernemingen in overleg is getreden, persoonlijk en telefonisch. Redenen voor stem tegen directie Voor 87% Tegen 7% Onthouden 6% Een overzicht hoe F&C het afgelopen kwartaal heeft gestemd. 3 Ondernemingen kunnen op meerdere beleidspunten zijn aangesproken. 4 Dat wil zeggen, vergaderingen waarvoor F&C steminstructies heeft afgegeven. Gegevens voor de periode 01/06/08 tot en met 31/08/08. 5 Gegevens voor dit kwartaal voor de periode 16/06/08 tot en met 31/08/08. 6 Inclusief benoemde statutaire directeuren in de Verenigde Staten Directie en Raad van Bestuur 50% Bezoldiging 15% Kapitaal 20% Fusies/reorganisaties 2% Beschermingsconstructies 0% Aandeelhoudersmoties 8% Overige 5% Een overzicht van redenen waarom F&C zich het afgelopen kwartaal tegen de directie heeft uitgesproken. 5

6 reo rapportage Terugblik Samenvattend verslag internationaal Op de jaarlijkse conferentie van JANA, een toonaangevende Australische beleggingsadviesgroep, heeft F&C 270 pensioenfondsbeheerders en beleggingsadviseurs toegesproken. Voor het eerst in de geschiedenis van JANA stond duurzaam beleggen op de agenda. Duurzaam beleggen mag zich verheugen in een groeiende interesse in Australië, nu het land worstelt met de ernstigste droogteperiodes ooit en nu klimaatverandering steeds meer aandacht krijgt van politiek en burger. Centraal in onze presentatie stond de ervaring die wij hebben met het integreren van duurzaamheidsthema s in onze beleggingsstrategieën, naast de beleggingskansen die worden geboden door klimaatvriendelijke technologieën en aanpassingen. De reis ging ook naar Singapore en Maleisië, waar F&C deelnam aan de eerste International Corporate Social Responsibility Conference in Kuala Lumpur. Behalve dat wij tips hebben uitgewisseld met in Azië gevestigde beleggers, hebben wij zeven ondernemingen actief aangesproken, naast toezichthouders en lokale stakeholders als het Global Compact van de Verenigde Naties in Singapore en Maleisië. Tot de aangesproken ondernemingen behoorden onder andere Sime Darby en Kulim, twee belangrijke exploitanten van oliepalmplantages. Het gesprek ging over hoe zij palmolie als belangrijke grondstof voor biobrandstoffen kunnen produceren, terwijl hun activiteiten tegelijkertijd ook het milieu beschermen en de lokale gemeenschap ten goede komen. F&C was verder ook een van de sprekers op de in Korea gehouden jaarvergadering van ondertekenaars van de PRI van de Verenigde Naties. Wij namen als gespreksleider deel aan forumdiscussies over omkoping en corruptie, het Extractive Industries Transparency Initiative en duurzaamheid in de sectoren verzekeren en mijnbouw. Eenmaal in Seoul hebben wij ook uitgebreide gesprekken gevoerd met zes belangrijke Koreaanse ondernemingen, met name over het beheer van de toeleveringsketen en klimaatveranderingen. Nadere informatie over deze bijeenkomsten is te vinden op pagina s 9-10 en

7 3e kwartaal 2008 Terugblik kwartaal: belangrijkste acties F&C op de bres voor aandeel hou ders - rechten in Europa en Brazilië En ineens waren van de zomer de belangen van de minderheidsaandeelhouder in het geding. Overnames in Brazilië, Duitsland en Griekenland waren reden voor F&C om in de pen te klimmen naar de toezichthouders van Brazilië, de Comissão de Valores Mobiliários (CVM), de Bundesanstalt für Finanzdienstleistungsaufsicht (BaFin) in Duitsland en de Europese Commissie. Onderwerp: de bescherming van de kleine aandeelhouder. Deutsche Telekom lijfde zijn kleinere Griekse tegenhanger Hellenic Telecom (OTE) in; het Braziliaanse Votorantim Celulose e Papel (VCP), een pulp- en papierproducent, werd het eens met landgenoot Aracruz. In het eerste geval gooide Deutsche Telekom het op een akkoordje met de Griekse overheid. Het Duitse telecomconcern verwierf met een belang van slechts 25% de effectieve controle over OTE. De zeggenschap over Aracruz werd binnengehaald zonder dat de overnemende partij VCP hiervoor een premie aan de minderheidsaandeelhouders hoefde te overhandigen. VCP maakte hiervoor gebruik van een maas in de Braziliaanse wet. En het Duitse familiebedrijf Schaeffler Group, dat onder meer onderdelen voor versnellingsbakken maakt, overviel de markt met het nieuws dat met geheime derivatenaankopen een belang van 36% was verkregen in het Duitse banden- en auto-onderdelenconcern Continental AG. In principe allemaal keurig binnen de letter van de wet. Toch waren deze transacties in strijd met de geest van goed ondernemingsbestuur. Immers, in alledrie de gevallen werd de betaling van een fatsoenlijke overnamepremie aan de kleine aandeelhouder omzeild. Vooral het geval Schaeffler bracht de zwakke plekken van de informatieverschaffing in Duitsland pijnlijk aan het licht. F&C heeft er dan ook bij de toezichthouders op aangedrongen het toezichtskader te verbeteren en dit soort praktijken in de toekomst te voorkomen. Uiteindelijk wordt hiermee de efficiëntie van de markt ondergraven. Om precies te zijn hebben wij verzocht: 7 Dat de Duitse toezichthouder BaFin de transparantie en informatieverschaffing over directe of indirecte belangen verbetert en zo sluipende overnames voorkomt; Dat de Europese Commissie onderzoekt of het bod van Deutsche Telekom voor OTE in strijd was met de Europese overnamerichtlijn, omdat het telecomconcern met de steun van de Griekse overheid heeft voorkomen dat het een verplicht bod moest uitbrengen; Dat de toezichthouder in Brazilië, CVM, zich gaat buigen over de bescherming van de rechten van minderheidsaandeelhouders bij een overname. Volgens het huidige systeem kan een overname gelaagd plaatsvinden. Dat wil zeggen dat een bedrijf zowel de overnemende partij als de grootaandeelhouder is. De kleine aandeelhouder heeft daarbij het nakijken. Het negeren van de rechten van de minderheidsaandeelhouder is niet alleen slecht voor aandeelhouders op de korte termijn, maar ondermijnt ook het vertrouwen van beleggers in kapitaalmarkten die minder goed gereguleerd zijn. In een tijdperk van internationale financieringsstromen kunnen markten met een minder geloofwaardige governancestructuur het steeds moeilijker krijgen om kapitaalstromen aan te trekken. De kosten van kapitaal kunnen dan ook hoger komen te liggen. F&C ziet de veronachtzaming van de rechten van minderheidsaandeelhouders als een fundamenteel beleggingsrisico. Wij blijven ons er dan ook sterk voor maken in markten waar die rechten van de tafel worden geveegd. Fast food-reus in Mexico: van filantropie naar duurzame bedrijfsstrategie Alsea is de belangrijkste exploitant van fast foodrestaurants in Mexico. Het concern beheert onder andere de franchises van bekende Amerikaanse merken als Starbucks Coffee en Burger King. In 2006 bestond het bereik uit 12 merken, bijna werknemers en een geplande uitbreiding door heel Zuid-Amerika. Dit succes is, behalve door de aantrekkingskracht van Amerikaanse merken, ingegeven door een perceptie van kwaliteit en hygiëne. De risicobeheersystemen van Alsea konden de groei echter niet bijbenen, met name wat betreft duurzaamheid en reputatie. Alsea bleef ernstig achter bij activiteiten met hetzelfde logo in de VS. Behalve dat het internationale merk schade zou kunnen oplopen, stond de relatie met de Amerikaanse partners hierdoor onder druk. Bovendien waren de bestaande systemen slecht toegesneden op de eisen van de Mexicaanse markt, waar het bedrijfsmodel van Alsea zich geconfronteerd ziet met een cultuur waarin men zo nauw niet kijkt bij de toepassing van arbeidsrecht en andere voorschriften, waar het anti-amerikanisme nog immer voelbaar is en waar zich een opvallende obesitas-trend aftekent. Net als veel andere bedrijven in Latijns-Amerika nam verantwoord ondernemerschap bij Alsea vooral de vorm aan van filantropische activiteiten in de buurgemeenschappen. Zoveel werd ook duidelijk uit de maatschappelijke jaarrapportage, waarin de nadruk meer op liefdadigheidswerk lag dan op de bedrijfsstrategie en -praktijken. In 2006 heeft F&C Alsea gevraagd deze benadering te herzien en zichtbaar te maken hoe het bedrijf de risico s voor milieu en maatschappij systematisch beheert. 7 Zie voor volledige bijdrage 7

8 reo rapportage Wij hebben Alsea daarbij aangespoord aan te haken bij internationale best practices door: Een arbeidsomstandighedenbeleid in te stellen dat uitgaat van internationale conventies; Doelstellingen te formuleren voor afvalverwerking en energie-efficiëntie; Op de cliëntverpakkingen gegevens over voeding en gezond eten te vermelden. Verder hebben wij Alsea op het hart gedrukt gebruik te maken van de banden met de Amerikaanse franchisegevers, met hen samen te werken aan de risico s ter plaatse en de integriteit van het merk hoog te houden. In dat verslag wordt ingegaan op de systemen die de onderneming gebruikt in haar inzet voor het milieu. Ook de informatieverschaffing over de arbeidsomstandigheden is beter geworden: Alsea heeft een expliciet arbeidsrechtenbeleid geformuleerd en verstrekt gegevens over de diversiteit en het behoud van het personeelsbestand (een belangrijke factor in de fast food-sector, waar het verloop hoog is). Tot slot heeft het concern het reputatierisico bij de hoorns gevat: er is een nieuw voedingsprogramma geïntroduceerd en er worden gezonde voedingskeuzes aangeboden. Wij blijven Alsea volgen en leggen daarbij in het bijzonder de nadruk op de introductie van duidelijke prestatiedoelen, die vooralsnog ontbreken. Niettemin vormt de geboekte vooruitgang een positief voorbeeld van de integratie van duurzaamheid in de opkomende markten. Binnen een periode van twee jaar heeft Alsea een verbeterd duurzaamheidsverslag over 2007 gepubliceerd. Ook in het nieuws: F&C schiet op corruptie Na herhaaldelijke beschuldigingen van omkoping en corruptie heeft BAE Systems in juni aangekondigd de aanbevelingen te zullen overnemen van de Woolf Committee. Deze onafhankelijke commissie onder leiding van Lord Woolf, de voormalige Lord Chief Justice, heeft zich gebogen over het ethische beleid en de processen van het Britse defensieconcern. Eerder dit jaar heeft F&C een bijdrage aan de Woolf Committee geleverd, waarin werd opgeroepen tot een heel scala nieuwe voorzorgsmaatregelen vele daarvan komen terug in de uiteindelijke aanbevelingen van de Woolf Committee. BAE is van plan in de komende drie jaar alle 23 aanbevelingen van de Woolf Committee te implementeren. Einde aan gedwongen kinderarbeid F&C heeft samen met ruim 60 beleggers en maatschappelijke groeperingen president Islam A. Karimov van Oezbekistan en de Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken Condoleezza Rice opgeroepen om een einde te maken aan gedwongen kinderarbeid bij de jaarlijkse katoenoogst in het Centraal-Aziatische land. Ook de vier grootste Amerikaanse detailhandels- en kledingconcerns drongen op hetzelfde aan met het oog op de groeiende bezorgdheid over het feit dat de Oezbeekse regering stelselmatig duizenden kinderen dwingt om op de katoenvelden te werken. Het land ziet zich inmiddels geconfronteerd met de uitzonderlijke situatie dat een tiental belangrijke detailhandelsconcerns, waaronder Tesco, H&M, Marks & Spencer, Levi Strauss en Gap Inc de inkoop van Oezbeekse katoen heeft gestaakt. F&C is van mening dat, om te voorkomen dat de belangrijkste exportsector van het land en gezinnen in een crisis storten, een actieve en langdurige inzet om kinderarbeid te beperken te prefereren valt boven een boycot. Detailhandelsconcerns hebben echter in dit geval de duimschroeven aangedraaid vanwege de centrale rol die de Oezbeekse overheid speelt in het ronselen van de kinderen. F&C wijzer over klimaatverandering F&C heeft haar eerste jaarlijkse ClimateWise Statement 8 gepubliceerd. Daarin wordt belicht hoe F&C omgaat met de risico s van klimaatverandering en inspeelt op de kansen, zowel middels interne activiteiten als via het vermogensbeheer van cliënten. De verklaring valt vrijwel samen met de afronding van het eerste jaar van de ClimateWise Principles, een verzameling actiepunten ondertekend door 40 verzekeraars en verwante organisaties, waaronder ook F&C, die allen hebben toegezegd iets te willen doen aan klimaatverandering en bereid zijn hun eigen prestaties op dit terrein openbaar te maken. Op een door Prince Charles georganiseerde receptie sprak Chief Executive van F&C, Alain Grisay, daarnaast ook een aantal topmensen toe van P8. Dit is een groep toonaangevende internationale pensioenfondsen die actie ondernemen op het gebied van klimaatverandering. 8 8 De volledige verklaring kunt u downloaden via

9 3e kwartaal 2008 Blik op goed ondernemingsbestuur: Azië Onze doelstellingen Verbeteren normen ondernemingsbestuur in Azië. Belangrijkste aandachtsgebieden zijn: Versterking van de rechten van de minderheidsaandeelhouder, met name bij ondernemingen met één of meer grootaandeelhouders; Verbetering niveau transparantie en informatieverschaffing; Verbetering onafhankelijkheid van het bestuur en verantwoording aan minderheidsaandeelhouders; Terugdringing omkoping en corruptie. Het toneel Achterover leunen is er niet bij Ondernemingsbestuur in Azië gaat vooruit. Met horten en stoten weliswaar, maar de wet- en regelgeving, het toezicht en de transparantie zijn de afgelopen jaren over het geheel genomen verbeterd. Beleggers kunnen echter niet achterover gaan zitten. Ondernemingsbestuur blijft namelijk een van de belangrijkste risicofactoren in Azië, in Japan net zo goed als in China of India, ongeacht de staat van ontwikkeling van de economie. De belangrijkste zorgpunten zijn de zwakke rechten van de aandeelhouders (een situatie die in veel rechtsgebieden alleen nog maar erger wordt gemaakt door een weinig effectief en niet-onafhankelijk bestuur) en de diepgewortelde corruptie. Uitoefening stemrecht en actief aandeelhouderschap: F&C op pad in de regio F&C heeft in 2008 in Azië vormgegeven aan het actief aandeelhouderschap door zowel bedrijven als toezichthouders in Azië intensief te benaderen. Dit deed F&C door middel van de uitoefening van stemrecht, brieven en bezoeken aan de regio. Tot nu toe zijn onder andere Japan, Korea, China, India, Maleisië en Singapore aangedaan. Japan krijgt het vuur aan de schenen De activiteiten die in Japan zijn ontplooid, vloeien mede voort uit de publicatie van het eerste witboek over corporate governance in Japan, waarvan F&C een van de medeauteurs is. In dat White Paper on Corporate Governance in Japan van de Asian Corporate Governance Association (ACGA) worden diverse specifieke maatregelen aanbevolen voor de bescherming van de aandeelhoudersrechten, de verhoging van de transparantie en de versterking van het onafhankelijk bestuurstoezicht. Als reactie op het witboek heeft de beurs van Tokio een enquête onder buitenlandse beleggers gehouden. Hierin werd gevraagd naar hun mening over corporate governance in het Japanse bedrijfsleven. Verandering zal dat niet van de ene op de andere dag opleveren, maar uit deze actie blijkt wel hoe veel hoger ondernemingsbestuur al op de Japanse agenda is komen te staan. De bijdrage van F&C aan het witboek was grotendeels gebaseerd op haar actief aandeelhouderschap bij ruim 40 Japanse ondernemingen in de afgelopen vier jaar, alsmede zes uitgebreide één-op-één bezoeken aan bedrijven in 2008 voordat het stemseizoen weer losbarstte: Mitsubishi Holdings, Mitsui Corp, Idemitsu Kosan, Takeda Pharmaceuticals, Nippon Oil en Sumitomo Metals. Boven aan de lijst kwam onze bezorgdheid over het gebrek aan onafhankelijk bestuur en de bescherming van de rechten van de aandeelhouders. Verder hebben wij erop aangedrongen dat er voor de bepaling van de beloning van bestuurders onder andere prestatiemaatstaven voor maatschappelijk verantwoord ondernemen zouden worden geïntroduceerd. Voor goud gaan in China in de governancemarathon Terwijl China zich opmaakte voor het grote geoliede Olympische Spelen spektakel ging F&C de boer op met de duurzaamheidsboodschap, direct naar de leiders van het Chinese bedrijfsleven, de politiek en maatschappelijke organisaties: Anticorruptie. Zo hadden wij afspraken met olie- en gasreuzen PetroChina en CNOOC en mijnbouwconcern China Shenhua. Wij hebben hen en de Chinese overheid geadviseerd het Extractives Industries Transparency Initiative (EITI) te onderschrijven, dat door de bevordering van fiscale transparantie de corruptie in landen die rijk zijn aan hulpbronnen tegen wil gaan. Wij wachten nog op een reactie. Aansluiten bij internationale normen voor goed ondernemingsbestuur. Wij hebben in onze contacten met 27 Chinese ondernemingen geadviseerd onze richtlijnen voor bedrijfsethiek te implementeren en toe te werken naar internationale good practices wat betreft onafhankelijk bestuur en transparantie. 9

10 reo rapportage Wij hebben daarnaast ook gesprekken gevoerd met de beurs van Sjanghai. Daar hebben wij een aanscherping van de regels voor voorkeursrechten en de bescherming van klokkenluiders bepleit. Verheugd waren wij over de invoering door China van internationale regels voor de verslaglegging (IFRS), maar hebben wel benadrukt dat ten bate van verbetering van het beleggersvertrouwen die regels ook goed dienen te worden toegepast. Daarnaast hebben wij de beurs verzocht richtlijnen te formuleren voor vrijwillige verschaffing van informatie over duurzaam ondernemen. Dit om de overgang naar internationale gebruiken te vergemakkelijken. China Mobile: grote sprong voorwaarts In 2007 is F&C een vergaande dialoog aangegaan met China Mobile, het enorme telecommunicatieconcern van de Chinese staat. Op de gespreksagenda stonden de duurzaamheidsstrategie en de verslaglegging. In juni 2008 maakte China Mobile behalve een duurzaamheidsstrategie voor de komende drie jaar de oprichting van een nieuwe commissie van toezicht bekend. Verder werd het eerste duurzaamheidsverslag gepubliceerd. China Mobile heeft toegezegd de problemen van elektronisch afval en elektromagnetische velden voor de publieke gezondheid aan te zullen pakken. Ook heeft China Mobile een ambitieuze doelstelling voor energie-efficiëntie geformuleerd: 40% in F&C staat positief tegenover deze inspanningen van de grootste mobiele telefonie-exploitant ter wereld. Wij houden nauwlettend in de gaten in hoeverre de indrukwekkende toezeggingen worden gestaafd met feitelijke resultaten. China Mobile heeft ambities om uit te breiden in Europa en het Midden-Oosten. Het welslagen daarvan zal blijken uit de oprechtheid van de inspanningen en uit hoe effectief de onderneming omgaat met haar belangrijkste relaties, waaronder cliënten, lokale toezichthouders en gemeenschappen. Corruptie in Korea: hoe lang duurt het feest nog? Korea gaat al jaren gebukt onder de dubbele last van wijdverbreide corruptie tot in de hoogste regionen van het bedrijfsleven en de politiek en de diepe apathie van de kant van het rechtssysteem en het algemene publiek. Flagrante vergrijpen worden stilletjes in de doofpot gestopt of eindigen in voorwaardelijke straffen. Wij zeiden... While a number of leading companies in Japan have made strides in corporate governance in recent years, we submit that the system of governance in most listed companies is not meeting the needs of stakeholders or the nation at White Paper large. on Corporate Governance in Japan, mede opgesteld door F&C en gepubliceerd door de Asian Corporate Governance Association, mei 2008 Alles om de leiders van de chaebols van Korea uit het gevang te houden en het BBP niet in gevaar te brengen. Nu de Koreaanse economie opengaat en de media wandaden aan de kaak beginnen te stellen, komen er vragen over de schade die de reputatie van Korea Inc. door corruptie zou kunnen oplopen. F&C heeft anticorruptie systematisch aan de kaak gesteld als belangrijke corporate governance-kwestie, onder andere in gesprekken met Hyundai Heavy Industry, Hyundai Motor en Hyundai Steel, nadat zij waren beboet door de Korea Fair Trade Commission. Wij hebben flink doorgevraagd over hoe het bestuur de interne controle beoordeelt en effectieve risicobeheersystemen zekerstelt. Verder hebben wij de bewuste ondernemingen verzocht de rol van de auditcommissie te versterken en in het jaarverslag van 2009 over de interne controle te rapporteren. Zij zeiden... those opposed to bringing Japanese corporate governance in line with the west s would eventually dampen the future of Atsushi Japan. Saito, hoofd van de beurs van Tokio, geciteerd in TSE Chief fears financial sell-off, Financial Times, 12 juni 2008 Onze standpunten zijn kracht bijgezet: bij SK Holdings, Hyundai Motor en Doosan Heavy Industries hebben wij tegen het hele bestuur gestemd als protest tegen het feit dat bestuursleden zelfs na veroordeling voor fraude, verduistering en belastingontduiking gewoon maar aanbleven. Verder hebben wij deze ondernemingen schriftelijk opgeroepen deze bestuurders uit hun managementposities te ontslaan. Tot slot heeft F&C zich samen met andere beleggers sterk gemaakt voor stringentere anticorruptieregels in de vorm van nieuw beleid en nieuwe richtlijnen voor de International Corporate Governance Network (ICGN), die zijn bekendgemaakt op de jaarlijkse conferentie in Seoul. Daarnaast waren wij gespreksleider over anticorruptie en het EITI bij de jaarvergadering van de ondertekenaars van de PRI. Ondernemingsbestuur in de voorhoede: het risico van verwatering In Singapore en Hong Kong hamerde F&C met de uitoefening van haar stem voortdurend op het verwateringsrisico. Bij vrijwel elk voorstel voor de uitgifte van nieuwe aandelen zat namelijk een verzoek tot uitbreiding van het maatschappelijk aandelenkapitaal tot maximaal 20% zonder voorkeursrechten voor bestaande aandeelhouders tot 50% met voorkeursrechten. Wij hebben in bijna alle gevallen tegengestemd. Zij zeiden... There is a word in Korean society that says when you have money then you are not and if you have no money then you are Kang Sung-goo, secretaris van Transparency guilty. International van Korea, na het pardon voor de grootste witteboordcriminelen door de president van Zuid-Korea. Australian Broadcasting Corporation, 14 augustus

11 3e kwartaal 2008 Blik op ecosysteemdiensten. Onze doelstellingen Alle ondernemingen die zich geconfronteerd zien met aanzienlijke risico s of kansen in verband met ecosysteemdiensten, stimuleren om die ecosysteemdiensten te begrijpen en te beheersen, door middel van: Biodiversiteitsbeheer: het opzetten van een biodiversiteitsbeleid en een proces voor het beheersen van directe en indirecte biodiversiteitseffecten; Toegang tot grond: het ontwikkelen van een toepasselijke strategie en beheersystemen voor de goedkeuring van toezichthouders en de gemeenschap; Water: het integreren van waterverbruiksplanning met projectplanning en formuleren van reductiedoelstellingen; Overige ecosysteemdiensten: het implementeren van beleid en beheersystemen die het aanbod van biologische bronnen zeker moeten stellen. De toegevoegde waarde van de natuur: waarom ecosysteemdiensten belangrijk zijn voor beleggers Het bedrijfsleven is afhankelijk van producten en diensten uit de natuur, ecosysteemdiensten genoemd. Ecosysteemdiensten maken vitale processen mogelijk, zoals bestuiving voor voedselgewassen, het leveren van essentiële producten als zoet water en het reguleren van het natuurlijke leefklimaat, zoals bomen die CO 2 opslaan of moerassen die vloedwater opnemen en filteren. In de afgelopen vijftig jaar zijn de ecosystemen door menselijke activiteit ingrijpend veranderd, vooral door het uit de pan gestegen gebruik van natuurlijke hulpbronnen als voedsel, water, hout, vezel en brandstof. 9 Tenzij er snel actie wordt ondernomen om de schade te herstellen, wordt ook het bedrijfsleven getroffen. Door afbraak van ecosysteemdiensten ontstaan plotselinge, onvoorspelbare veranderingen, zoals overstromingen, verslechtering van de kwaliteit van water, ziekte en klimaatveranderingen. Nu al wordt voorspeld dat 's werelds kustprovincies, die tezamen goed zijn voor 25% van het BBP van China, zich in 2010 geconfronteerd zullen zien met een tekort van 16,6 à 25,5 miljard m3 water per jaar. 10 In de bescherming van ecosysteemdiensten ligt derhalve een belangrijke langetermijn uitdaging voor de internationale economie. Een uitdaging die ook afzonderlijke bedrijven steeds vaker zullen moeten aangaan. In de komende tien jaar zullen bedrijven steeds vaker door de politiek worden afgerekend op het effect dat zij op ecosysteemdiensten hebben. En zullen zij de rekening moeten betalen voor de afbraak van diensten die niet noodzakelijkerwijs door henzelf is veroorzaakt. F&C laat van zich horen F&C heeft de sectoren aangesproken waar de grootste risico s en kansen liggen in verband met ecosysteemdiensten: grondstofwinning, voedingsmiddelen en dranken, tabak en de bouw. Grondstofwinning Deze sector heeft de afgelopen tien jaar aanzienlijke vooruitgang geboekt. Het sectoreffect op ecosysteemdiensten blijft echter aanzienlijk en nieuwkomers beginnen zich nu pas wat aan te trekken van wereldwijde good practice. F&C is in gesprek gegaan met ruim 30 bedrijven 11 (waaronder oude rotten als Anglo American) over zich aandienende kwesties als compensatie voor biodiversiteit en water en met relatieve nieuwkomers als China Shenhua en het Russische LUKOIL over de basale beheersing van het biodiversiteitsrisico. Het zwaartepunt lag daarbij onder andere op: Biodiversiteitsbeheer. F&C heeft grote mijnbouwconcerns als Anglo American, BHP- Billiton, Freeport-McMoRan Copper & Gold Inc, Rio Tinto, Xstrata en China Shenhua aangespoord allesomvattend, op risico s gebaseerd biodiversiteitsbeheer in te stellen met betrekking tot hun kernactiviteiten en zich niet langer te beperken tot een enkel milieuprojectje hier of daar. F&C adviseert ook om biodiversiteit al vanaf de eerste fase van nieuwe projecten mee te nemen, bij de inventarisatie van milieueffecten en bij de uitbesteding van projecten. Verbeteringen zijn zichtbaar bij Anglo American, Rio Tinto en Xstrata, die in markten als Zuid-Afrika al met strengere milieuregels te maken hebben. Preventief werken is dan uiteindelijk zuiniger dan herstelwerkzaamheden achteraf. Biobrandstoffen. Wij hebben bij de grote oliemaatschappijen 12 aangedrongen op het formuleren van sectorbrede duurzaamheidsnormen, zodat de eerste generatie biobrandstoffen al meteen leiden tot de reductie van CO 2 -uitstoot en sourcing die ecosysteemdiensten beschermt. Shell, BP en Petrobras hebben het voortouw genomen en hiertoe een nieuw sectorinitiatief ontplooid: de Roundtable for Sustainable Biofuels. Ook F&C levert een bijdrage aan dit initiatief. Wij willen er vooral op toezien dat de overeengekomen duurzaamheidsnormen voldoende krachtig zijn. 9 Millennium Ecosystem Assessment, Dit betreft een geavanceerde wetenschappelijke beoordeling van de trends in de ecosystemen van de wereld. Er worden opties aangedragen om die ecosystemen te herstellen, conserveren en verbeteren. Een belangrijke bevinding is dat bij circa 60% van de beoordeelde ecosystemen sprake is van afbraak of niet-duurzaam gebruik, inclusief visserij en het aanbod van zoet water. 10 Dr. Richard Hardman, EU Commission, Challenges in Water Resource Management in China, april Anglo American, BHP Billiton, BP, Cairn Energy, CEMEX, Chevron Corporation, China Shenhua, CNOOC, Eni, Exxon Mobil, Evraz, Freeport-McMoRan Copper & Gold Inc, Idemitsu Kosan Co Limited, Holcim, Inpex Holdings, Lafarge, Lonmin, LUKOIL, Marathon Oil Corporation, Norilsk Nickel, Novatek, Petrobras, PetroChina, Rio Tinto, Rosneft, Royal Dutch Shell, StatoilHydro, Total, Vedanta Resources en Xstrata. 12 F&C heeft over biobrandstoffen gesproken met de volgende grote oliemaatschappijen: BP, Chevron, Eni, ExxonMobil, Petrobras, PetroChina, Shell, StatoilHydro en Total. 11

12 reo rapportage Voeding, dranken en tabak Deze sectoren zijn met name gevoelig voor de afbraak van ecosysteemdiensten en hebben een begin gemaakt met de beheersing daarvan. Een krachtige ontwikkeling tekent zich inmiddels af bij palmolie en zoet water: een goed voorbeeld van bedrijfsingrijpen ter bescherming van ecosystemen. Palmolie graag verantwoord vet De vraag naar palmolie (gebruikt in van alles; van voeding tot cosmetica) is de laatste jaren enorm gestegen, hoofdzakelijk door de toenemende vraag naar eetbare olie en voeding. Door de uitbreiding van oliepalmplantages werd de Europese consument echter ongerust over de vernietiging van de regenwouden en de uitsterving van diersoorten als de orangoetan. F&C heeft producenten en gebruikers van palmolie gevraagd actie te ondernemen ter bescherming van de regenwouden, die essentiële ecosysteemdiensten leveren, waaronder de opslag van CO 2. Unilever heeft aangekondigd dat alle in Europa gebruikte palmolie in 2012 volledig traceerbaar zal zijn. Ahold en Carrefour zijn toegetreden tot de Roundtable for Sustainable Palm Oil, dat de duurzame aanplant van oliepalm bevordert. F&C heeft er bij de leden van de rondetafel op aangedrongen de van palmolieproducenten gevraagde duurzaamheidsnormen aan te scherpen. Vooral de bescherming van veenmoerassen als opnamepunt voor kooldioxide is belangrijk. Die veenmoerassen worden nu veelal leeggepompt en platgebrand om de grond geschikt te maken voor nieuwe oliepalmplantages. Ook leveranciers aan internationale merken die zich bezighouden met de aanplant, verwerking en handel in palmolie zijn door F&C in het nekvel gevat. Golden Agri-Resources is daar een van en met Samling, Sime Darby en IOI Corporation Berhad zijn in Maleisië en Singapore directe gesprekken gevoerd. Sime Darby wil alle palmolie in 2009 onafhankelijk gecertificeerd hebben en heeft toegezegd nader onderzoek te zullen doen naar aantijgingen over ontbossing in Indonesië door een toeleverancier. Water valt de dorst van de wereld te lessen? Het verbruik van zoet water ligt op dit moment 5% tot 20% hoger dan het duurzame aanbod, terwijl ook 15% tot 35% van het irrigatieverbruik niet duurzaam is. 13 Door de bevolkingsgroei, verstedelijking, veranderingen in de consumptiepatronen en klimaatverandering komt de watervoorraad steeds meer onder druk te staan. Na conflicten met de lokale gemeenschap in India over de uitputting van grondwater in 2003 zag Pepsico zich op de aandeelhoudersvergadering van 2008 geconfronteerd met een motie waarin werd opgeroepen voor een beleid voor het recht van mensen op water. F&C heeft niet voor die motie gestemd, omdat Pepsico al had toegezegd het waterverbruik per eenheid productie te reduceren en de watertoevoer aan de lokale gemeenschap in de buurt van productielocaties te verbeteren. Wel adviseert F&C Pepsico om groepsbrede doelstellingen voor waterefficiëntie op te stellen en de locatie van de fabrieken te kiezen op basis van lokale waterrisicoanalyses. Wij houden in de gaten of de onderneming deze aanbevelingen inderdaad overneemt in regio s waar water schaars is. In de pers As long as PepsiCo is in the beverage business in places like India, it will remind potential customers of a resource that's increasingly in short - Pepsi: Repairing a Poisoned supply. Reputation in India, Business Week, 31 mei 2007 Zij zeiden... Business cannot assume that there will be ample warning of a change in the availability of key services or that company s past responses to changes will be successful in the future. Ecosystems often change in abrupt, unpredictable ways. Most ecosystems are being altered by human actions in unprecedented - ways. Ecosystems and Human Wellbeing, een rapport van Millennium Ecosystem Assessment, Millennium Ecosystem Assessment, 2006

13 3e kwartaal 2008 Blik op treinen, vliegtuigen en auto s. Allemaal instappen voor duurzaam vervoer. Onze doelstellingen Bedrijven in de vervoerssector aanmoedigen om: Vervoersoplossingen te onderzoeken, te ontwikkelen en erin te investeren; Milieuvriendelijke productiemethoden in te voeren; Verantwoorde arbeidsomstandigheden te handhaven; Ethische risico s in het bedrijfsleven te beheersen, waaronder corruptie en ongepaste politieke invloed. F&C laat van zich horen Inleiding Nu de brandstofprijzen steeds verder stijgen, de mondiale economie sputtert, er pensioentekorten dreigen en consumenten hun koopgedrag tegen het licht houden, stellen wij de vraag: Hoe zal de vervoerssector er in 2020 uitzien? Om deze vraag te beantwoorden, hebben wij de belangrijkste uitdagingen op een rij gezet waarvoor bedrijven in deze sector staan bedrijven die niet alleen aantrekkelijke beleggingsrendementen willen behalen, maar ook werkelijk duurzame vervoersoplossingen willen bieden. Hogere kosten, veranderingen in de vraag en verscherpte regels Naarmate de vraag in China en andere belangrijke opkomende markten verder de pan uit rees, bereikte de prijs van ruwe olie in juli een recordhoogte van $ 147 per vat. Daarna zakte de prijs door de afzwakkende mondiale economie terug. Deze dramatische prijsstijgingen hadden in de vervoerssector een domino-effect. Ze spoorden consumenten aan om benzinevreters de rug toe te keren en om over te stappen op zuinigere auto s. Ook dreven ze de productiekosten op omdat de grondstoffen en eindproducten nu kriskras over de wereld gaan en leidden ze zelfs tot fiscale noodmaatregelen omdat overheden de brandstofsubsidies niet meer konden betalen. Tegelijkertijd eisen andere macro-economische krachten ook hun tol. De marges in de vervoerssector zijn in de knel gekomen door de stijgende staal- en aluminiumprijzen, die op hun beurt omhoog worden gejaagd door de hogere energiekosten en de snel toenemende vraag in de opkomende economieën. Ondertussen heeft de vraag te lijden van de stijgende werkloosheid, de kredietcrisis en de inflatie van voedselprijzen waardoor de consument nu extra goed nadenkt over hoe hij zijn geld besteedt en hoe hij elke dag naar zijn werk gaat. Komen ze boven een bepaalde grens, dan moeten ze dit compenseren door emissierechten te kopen. Ondertussen moeten autofabrikanten aan steeds strengere eisen voldoen. Eind 2007 hebben de Amerikaanse regelgevers voor het eerst in 30 jaar de normen voor brandstofefficiëntie voor auto s en lichte vrachtwagens bijgesteld. In 2020 moeten alle in de Verenigde Staten verkochte auto s voldoen aan minimumnormen voor brandstofbesparing van 15 kilometer per liter. Dit komt neer op een gemiddelde verbetering van de brandstofefficiëntie van ruim 30%. 14 Tegelijkertijd kondigde de EU aan de regels voor personenauto s aan te scherpen, zoals de strengere eisen die met ingang van 2014 aan uitlaatgassen worden gesteld en een herziening van de regels met betrekking tot duurzame brandstoffen onder de Richtlijn voor Biobrandstoffen. Tegen deze achtergrond moeten ondernemingen in de vervoerssector zich inspannen om te voldoen aan de veranderende eisen van cliënten en regelgevers. Tegelijkertijd moeten zij weerspannige werknemers geruststellen en het hoofd bieden aan scherpe concurrentie van spelers uit de opkomende markten. In de pers There is nothing like high oil prices, panicselling of big cars and the prospect of swingeing new penalties on carbon-spewing vehicles to concentrate the minds of the world s carmakers. In less than two years something remarkable has happened. Technologies once regarded by horsepower-obsessed marketing departments as politically correct public-relations fluff, never likely to see the light of day, are entering the mainstream just as fast as the car firms can get them Cars: The there. Road Ahead, The Economist, 6 september 2008 Op regelgevend gebied is er in het afgelopen jaar binnen de vervoerssector ook een en ander gebeurd. In 2006 kondigde de Europese Unie aan van plan te zijn om de luchtvaartsector op te nemen in de tweede fase van het European Emissions Trading Scheme (EU ETS). Vanaf 2012 moeten alle luchtvaartmaatschappijen die van of naar Europa vliegen voldoen aan strenge CO 2 -normen. 14 Gebaseerd op gemiddelde brandstofefficiëntie in

14 reo rapportage F&C onderneemt actie: vies of schoon in de vervoerssector F&C heeft een kritische blik geworpen op deze aardverschuiving in de vervoerssector. De eerste vraag die wij ons stelden, was: Welke subsectoren van deze bedrijfstak zullen van deze veranderingen het meest profiteren en welke zullen er het meest onder lijden? De winnaars zijn spoorwegen fietsbedrijven, gezien hun beperkte druk op het milieu en de lage of negatieve correlatie met olieprijzen. Vervolgens hebben wij bepaald welke ondernemingen in de overige sectoren goed in staat waren om te voldoen aan de duurzame vervoerseisen of bezig waren oplossingen te ontwikkelen om de achterblijvers in de goede richting te sturen. F&C heeft tot dusverre meer dan 20 duurzame vervoersbedrijven in kaart gebracht: Onderneming Land Duurzaam vervoersproduct Aisin Seiki JP Hybride drivetrains Autoliv SE Veiligheidssystemen voor auto s Canadian Pacific CA Spoorwegen Continental DE Brandstofbesparende banden en controls Energy Conversion Devices VS Brandstofceltechnologie Giant Manufacturing TW Fietsen Johnson Matthey Landi Renzo VK Autokatalysatoren, brandstofcellen Network Rail VK Spoorwegen Shimano JP Fietsen Umicore IT BE Geavanceerde brandstof systemen voor lage-uitstoot voertuigen Autokatalysatoren om uitstoot te verlagen Zap Cards VS Elektrische auto s Het is voor autofabrikanten, de scheepsbouw en de luchtvaart het lastigst om hun bedrijfsmodellen milieubestendig te maken. Zij moeten niet alleen hun productpakket aanpassen, maar ook fors investeren om duurzame vervoersoplossingen voor de toekomst te ontwikkelen. De diverse bedrijven hebben hier tot dusverre verschillend op gereageerd. Om te bepalen wie er als winnaar uit de bus komt en wie mogelijk achterblijft, is F&C met ondernemingen in de scheepvaart en auto-industrie in gesprek getreden om te onderzoeken op welke manier zij brandstofbesparende, lageuitstoot producten ontwikkelen die hen in staat zullen stellen om te profiteren van toekomstige regelgeving. Wij spraken met vertegenwoordigers van de Koreaanse scheepsbouwers Hyundai Heavy Industry en Samsung Heavy Industry en vroegen hen hoe zij lichtere, brandstofefficiëntere schepen ontwikkelden. Wij gingen ook op bezoek bij toonaangevende Aziatische autofabrikanten, zoals Hyundai Motor en het Indiase Tata Motor. Beide bedrijven richten zich op de groeiende middenklasse in de opkomende Aziatische markten en moeten daarom betaalbare, zuinige auto s maken. Hyundai Motors is van plan om in 2009 de eerste hybride elektrische auto op de markt te brengen. Deze wordt aangedreven door een combinatie van LPG en een lithium-ion accu. Indien dit product aanslaat, zal het bedrijf de hybride auto s ook elders in Azië verkopen. Het management van Tata Motors vindt daarentegen dat het voldoen aan de vraag naar betaalbaar vervoer een hogere prioriteit verdient dan het klimaatprobleem. F&C is van mening dat duurzaam vervoer alleen kan worden gerealiseerd door het ontwikkelen van auto s met een lage CO 2 -uitstoot, die bovendien veilig, betaalbaar en brandstofbesparend zijn. Wij hebben daarom voorgesteld dat Tata Motors veiligheidskwesties ter hand neemt en daarnaast met het oog op de toekomst en het belang van mondiaal verantwoord ondernemen de uitstoot van broeikasgassen bewaakt. Tata Motors heeft in 2008 een eerste stap in deze richting gezet door deel te nemen aan het Carbon Disclosure Project. Wij zeiden... We recommend that the company prioritise within its corporate responsibility programme strong implementation of international good practice in climate change, anti-corruption and political influence, employee relations - including non-discrimination and HIV/ AIDS within the workforce - and effective community consultation, particularly during land acquisition. Brief F&C aan Tata Motors, 28 december 2007 In de ontwikkelde markten is de strijd om de titel van duurzame autofabrikant eveneens opgelaaid. Europese, Amerikaanse en Japanse autofabrikanten vechten om het recht om de standaard te bepalen voor het elektrische vervoer van de toekomst. Europese zwaargewichten zoals Nissan-Renault wijzen erop dat de toekomst van lage-uitstoot voertuigen in brandstofceltechnologie ligt, omdat deze de weg vrijmaakt voor de ontwikkeling van volledig elektrisch aangedreven auto s vóór De Japanse autofabrikanten Toyota en Honda vinden echter dat de toekomst op de korte termijn ligt in het verder ontwikkelen van hybride LPG-elektrische voertuigen die gebruik maken van de meest geavanceerde technologie. Ondertussen proberen reuzen als Ford Motor Company en General Motors in de Verenigde Staten naarstig om een nieuwe richting in te slaan. Hun assemblagefabrieken voor SUV-bakbeesten worden heringericht om kleinere auto s te kunnen produceren. Tegelijkertijd moeten ze de voortdurende onrust onder werknemers over de stijgende ziektekostenverzekeringen sussen en ijveren om cliënten te behouden die lonken naar nieuwe, zuinigere auto s. F&C heeft in 2008 het bestuur van beide Amerikaanse autofabrikanten per brief gevraagd hun CO 2 -doelstellingen en de standaarden voor zuinig brandstofgebruik van hun vloot te specificeren. Wij hebben aandeelhoudersmoties van deze strekking gesteund. 14

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen

De leden van de beleggingscommissie. 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen NOTITIE Van Aan CC Datum Betreft Sjoerd Hoogterp De leden van de beleggingscommissie 10 januari 2011 Beleid Maatschappelijk Verantwoord Beleggen Inleiding Het pensioenfonds Werk en (re)integratie (PWRI)

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015

Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Maatschappelijk verantwoord beleggen Stichting bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandelindustrie september 2015 Beleid ten aanzien van Maatschappelijk verantwoord beleggen Inleiding BPF Houthandel draagt

Nadere informatie

verantwoord beleggen

verantwoord beleggen verantwoord beleggen Verantwoord beleggen bij Delta Lloyd Delta Lloyd Groep ziet beleggen als een effectieve manier om waarde te vermeerderen, zolang dat op een verantwoorde manier gebeurt. Maar wat is

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid Stichting Bedrijfstakpensioenfonds voor de Houthandel en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Bedrijfstakpensioenfonds

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2013 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2013 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 Achmea Pensioen- en Levensverzekering inzake gesepareerd beleggingsdepot Stichting Pensioenfonds Achmea Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2012 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2012

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid

Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid SPMS en Maatschappelijk Verantwoord Beleggen In dit document wordt het Maatschappelijk Verantwoord Beleggingsbeleid (MVB-beleid) van Stichting Pensioenfonds Medisch Specialisten (SPMS) uiteengezet. Dit

Nadere informatie

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014

Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 Verslag verantwoording betrokken aandeelhouderschap 2014 In dit verslag: 1. Stemresultaten over 2014 2. Implementatie Nederlandse Corporate Governance Code Verantwoordelijkheid van institutionele beleggers

Nadere informatie

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006

Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise. Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 Duurzame ontwikkeling met én binnen ABN AMRO IBM Future enterprise Vincent G.P. van Assem ABN AMRO Amsterdam, 13 september 2006 1 Planet The world is flat 2 People 3 Wereldbevolking: 6.541.920.085 (per

Nadere informatie

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen

VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV. geen. geen VGZ verantwoord beleggingsbeleid in vergelijking met Code Duurzaam Beleggen VVV Code Duurzaam Beleggen VvV onderdeel inhoud verschil artikel 1 De Code Duurzaam Beleggen opgesteld door het Verbond van Verzekeraars

Nadere informatie

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen

10 oktober 2014. Beleid Verantwoord Beleggen 10 oktober 2014 Beleid Verantwoord Beleggen Beleid Verantwoord Beleggen SPW Verantwoord beleggen is voor SPW een belangrijk onderdeel van de beleggingsfilosofie en een integraal onderdeel van de beleggingsbeginselen.

Nadere informatie

Stembeleid ASR Nederland

Stembeleid ASR Nederland Stembeleid ASR Nederland Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Nadere toelichting op het stembeleid van ASR Nederland 2.1. Algemene uitgangspunten van het stembeleid 2.1.1. Socially Responsible Investments (SRI)

Nadere informatie

World Wealth Report 2012: schaalbaarheid essentieel voor behalen groeidoelstellingen en verbeteren klantrelaties

World Wealth Report 2012: schaalbaarheid essentieel voor behalen groeidoelstellingen en verbeteren klantrelaties World Wealth Report 2012: schaalbaarheid essentieel voor behalen groeidoelstellingen en verbeteren klantrelaties Modernisering van bedrijfsmodellen is nodig voor meer flexibiliteit en om aan groeidoelstellingen

Nadere informatie

Waarom engagement belangrijk is

Waarom engagement belangrijk is 1/7 Petercam Institutional Asset Management vindt drie zaken belangrijk wanneer het aankomt op Verantwoord Beleggen: 1. Belangrijke vragen stellen bij de gevolgen van onze activiteiten; 2. Een aandeelhouder

Nadere informatie

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders

Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik. Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam Bankieren in 2015: hoogtepunten en vooruitblik Waarde creëren voor onze stakeholders Duurzaam bankieren bij ABN AMRO ABN AMRO levert een scala aan producten en diensten aan particuliere, private

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V.

DoubleDividend Management B.V. Management B.V. Best practices voor betrokken aandeelhouderschap Amsterdam, januari 2015 Management B.V. Herengracht 252 1016 BV Amsterdam Tel: +31 20 520 7660 contact@doubledividend.nl KVK nr. 30199843

Nadere informatie

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam

Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen. Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam bij small cap ondernemingen Lars Dijkstra 11 februari 2014, Amsterdam Lange termijn betrokken aandeelhouderschap bij small cap ondernemingen Agenda De rol van aandeelhouders Betrokken aandeelhouderschap

Nadere informatie

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013

Internationale varkensvleesmarkt 2012-2013 Internationale varkensvleesmarkt 212-213 In december 212 vond de jaarlijkse conferentie van de GIRA Meat Club plaats. GIRA is een marktonderzoeksbureau, dat aan het einde van elk jaar een inschatting maakt

Nadere informatie

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015

Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid. Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Hoe Triodos bedrijven selecteert op duurzaamheid Presentatie voor TNM- werkgroep fondsen Ton Rennen, 25 Augustus 2015 Inhoud Selectie van bedrijven Onderzoeksproces in vogelvlucht Bedrijven met duurzame

Nadere informatie

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011

BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS VASTGESTELD OP 30 JUNI 2011 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V.

FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. FUND GOVERNANCE CODE VAN DELTA LLOYD ASSET MANAGEMENT N.V. I. INLEIDING Doel Delta Lloyd Asset Management N.V. (DLAM) wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft

Nadere informatie

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS

CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS CONSULTATIEDOCUMENT BEST PRACTICES VOOR BETROKKEN AANDEELHOUDERSCHAP BESTEMD VOOR EUMEDION-DEELNEMERS 1.0 Inleiding 1.1 Eumedion-deelnemers vinden dat het op verantwoorde wijze uitoefenen van de aan de

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid

Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid Maatschappelijk Verantwoord beleggen Beleid 8 januari 205 Inleiding In de Investment Policy Statement heeft SPT de volgende beleggingsovertuiging geformuleerd: Een pensioenfonds is een institutionele,

Nadere informatie

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER

AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER AquaPath Module 4 DUURZAME LEVENSSTIJLEN EN WATER SAMENVATTING Weet je dat de meeste van onze dagelijkse activiteiten, inclusief voedsel, kleding en reizen, een hoog waterverbruik betekenen en daarmee

Nadere informatie

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment

Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Code VINCI Leveranciers Global Performance Commitment Contents P. 2 Introductie P. 2 VINCI s commitments P. 4 Leveranciers commitments P. 6 Implementatie 1 15 april 2012 Introductie Deze Code «Global Performance

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE

GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE GEDRAGSCODE FUND GOVERNANCE ACHMEA BELEGGINGSFONDSEN BEHEER B.V. Inleiding, statutair gevestigd te s-gravenhage (KvK nr. 8062738), beschikt over een vergunning als beheerder van beleggingsinstellingen,

Nadere informatie

Samenvatting stembeleid MN

Samenvatting stembeleid MN Samenvatting stembeleid MN MN is van mening is dat actief aandeelhouderschap van groot belang is voor een verantwoorde bedrijfsvoering door de bedrijven waar zij in belegt. Daarom voert MN wereldwijd een

Nadere informatie

Beleid ethisch beleggen

Beleid ethisch beleggen Beleid ethisch beleggen 1. Inleiding Ethisch of verantwoord beleggen houdt verband met maatschappelijk verantwoord ondernemen 1. Dit laatste komt erop neer dat ondernemers rekening houden met de omgeving

Nadere informatie

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324

Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Code maatschappelijk verantwoord beleggen 1 januari 2010 PF-B-2009 / 324 Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Beleid maatschappelijk verantwoord beleggen... 3 2.1. Maatschappelijke verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance

Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Maatschappelijk Verantwoord Beleggen en Corporate Governance Uitgave mei 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds SABIC, gevestigd te Sittard (het pensioenfonds

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Corporate Governance verantwoording

Corporate Governance verantwoording Corporate Governance verantwoording Algemeen De Raad van Commissarissen en de Raad van Bestuur van Verenigde Nederlandse Compagnie (VNC) respecteren de principes en best practice bepalingen van de Corporate

Nadere informatie

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen

Verklaring inzake de beleggingsbeginselen Verklaring inzake de beleggingsbeginselen van Stichting Bedrijfspensioenfonds AVH 1. Introductie 1.1 Inleiding Deze verklaring inzake de beleggingsbeginselen geeft beknopt de uitgangspunten weer van het

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds

Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds INTRODUCTIE Het Verantwoord Beleggingsbeleid van Ahold Pensioenfonds Ahold Pensioenfonds (APF) belegt op lange termijn en wereldwijd. Als belegger heeft APF de taak om het beste resultaat te behalen in

Nadere informatie

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen

Kenmerk : B/09/2459/TW 21 december 2009 Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid T.a.v. de heer mr J.P.H. Donner Postbus 90801 2509 LV DEN HAAG Kenmerk : B/09/2459/TW Onderwerp : Inventarisatie verantwoord beleggen Geachte heer Donner,

Nadere informatie

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl.

Algemeen. 6. Publicatie Priciples De meest actuele versie van deze Principles of Fund Governance is te vinden op www.gilissen.nl. FUND GOVERNANCE Algemeen 1. Compliance functie Een directielid van de Beheerder is aangesteld als Compliance Officer. Deze ziet toe op de correcte naleving van: (i) de Prospectussen van de TG Fondsen;

Nadere informatie

De toekomst voorbereiden

De toekomst voorbereiden Het milieu beschermen. Afdrukken dit document alleen indien nodig De toekomst voorbereiden Partner in duurzaam vertrouwen SPIE is Europees leider wat betreft diensten in de domeinen van elektriciteit,

Nadere informatie

Gedragscode. SCA Gedragscode

Gedragscode. SCA Gedragscode SCA Gedragscode 1 Gedragscode SCA Gedragscode SCA wil op sociaal- en milieutechnisch verantwoorde wijze omgaan met haar belanghebbenden en op basis van respect, verantwoordelijkheid en uitmuntendheid een

Nadere informatie

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011

Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand op peil in vierde kwartaal 2011 Manpower Arbeidsmarktbarometer Q4 2011 PERSBERICHT EMBARGO TOT DINSDAG, 13 SEPTEMBER 2011, 00.01 UUR Contact: Irene Bieszke ManpowerGroup Nederland +31 (0) 6 41 05 96 62 irene.bieszke@manpower.nl Meeste Nederlandse werkgevers houden personeelsbestand

Nadere informatie

ICP Corporate Finance

ICP Corporate Finance ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseurs Bedrijfsprofiel Januari 2013 Profiel ICP Corporate Finance Corporate Finance Adviseur van management en aandeelhouders bij complexe Corporate Finance vraagstukken

Nadere informatie

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder?

Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Wederom onrust op de beurs: hoe nu verder? Net als we vorig jaar meerdere keren hebben gezien, zijn de beurzen wederom bijzonder nerveus en vooral negatief. Op het moment van schrijven noteert de AEX 393

Nadere informatie

ING Investment Office

ING Investment Office ING Investment Office Publicatiedatum: 12 november 2015 Sectorcommentaar Metaal en mijnbouw Door Marina Hagoort, beleggingsanalist van het ING Investment Office In dit rapport vindt u onze vooruitzichten

Nadere informatie

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance

Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Maatschappelijk verantwoord beleggen en Corporate governance Uitgave april 2015 Disclaimer De in deze brochure verstrekte informatie van Stichting Pensioenfonds DSM Nederland, gevestigd te Heerlen (het

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014

Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing. Theo Olijve 27 maart 2014 Veranderingen in de petrochemische industrie VS-Lezing Theo Olijve 27 maart 2014 Wake-up call! De Europese chemie staat voor een enorme uitdaging De chemie is een motor van de economie; die positie mogen

Nadere informatie

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn

Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Beleid verantwoord beleggen Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn Juni 2014 Inleiding In juni 2013 heeft het bestuur van Stichting Pensioenfonds Zorg en Welzijn, hierna te noemen PFZW of het pensioenfonds,

Nadere informatie

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices

Wat is Eumedion? Missie van Eumedion. Invulling aan de missie best practices Wat is Eumedion? Eumedion is een stichting die de belangen behartigt van de bij haar aangesloten institutionele beleggers op het gebied van corporate governance en duurzaamheid. Doel van de pensioenfondsen,

Nadere informatie

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN

TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN TETRALERT - ONDERNEMING VOORSTEL TOT HERZIENING VAN DE RICHTLIJN AANDEELHOUDERSRECHTEN 1. Inleiding Op 9 april 2014 maakte de Europese Commissie aan het Europees Parlement een voorstel van richtlijn over

Nadere informatie

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen

Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen Duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen in KBC Duurzaam en Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen (Corporate Social Responsibility of CSR)

Nadere informatie

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van

WAAR WIJ VOOR STAAN. Socialisten & Democraten in het Europees Parlement. Fractie van de Progressieve Alliantie van WAAR WIJ VOOR STAAN. Fractie van de Progressieve Alliantie van Socialisten & Democraten in het Europees Parlement Strijden voor sociale rechtvaardigheid, het stimuleren van werkgelegenheid en groei, hervorming

Nadere informatie

AANDEELHOUDERSREGELEMENT

AANDEELHOUDERSREGELEMENT AANDEELHOUDERSREGELEMENT Amsterdam, 22 juni 2015 BiQ Group N.V. Versie 1 A. Doelstellingen van het stembeleid van BiQ Group N.V. Het stembeleid van BiQ Group N.V. beschrijft de doelstelling van en de strategie

Nadere informatie

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland

Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme. dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Sustainable Tourism Duurzaam Toerisme dr. Anja de Groene lector duurzaamheid en water Hogeschool Zeeland Programma 15.15 uur: Inleiding duurzaam toerisme door Dr. Anja de Groene 15.35 uur: Cradle to Cradle

Nadere informatie

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management

De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management De tien gouden regels voor het beleggen in aandelen door Aberdeen Asset Management Finance Avenue, 14 november 2015 Christophe Palumbo, Senior Business Development Manager Benelux Aberdeen Asset Management

Nadere informatie

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid

Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Internationaal Palmolie-inkoopbeleid Stand: september 2015 Onze visie Eenvoud, verantwoord, betrouwbaar: al meer dan 100 jaar ligt koopmanschap ten grondslag aan het succes van ALDI NORD (hierna: ALDI).

Nadere informatie

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence

Hengelo, april 2013. 02 Gedragscode Twence Gedragscode Twence Twence in Hengelo is een (inter)nationale speler op de markt van grondstoffen en duurzame energie met hoogwaardige verwerking van afvalstromen en biomassa. Met innovatieve technieken

Nadere informatie

Algemene Beleidsuitgangspunten

Algemene Beleidsuitgangspunten Shell International B.V. 2010 Deze publicatie, of onderdelen daarvan, mogen niet worden vermenigvuldigd of openbaar gemaakt zonder toestemming van Shell International B.V. Deze toestemming zal onder normale

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010

Delta Lloyd Groep. Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep. Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Delta Lloyd Groep Duurzaam ondernemen bij Delta Lloyd Groep Nyenrode Business Universiteit, 28 mei 2010 Aanwezige leden van de Raad van Bestuur Niek Hoek CEO Emiel Roozen CFO Voorzitter van de Raad van

Nadere informatie

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso,

Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Prioriteiten op energiegebied voor Europa Presentatie door de heer J.M. Barroso, Voorzitter van de Europese Commissie, voor de Europese Raad van 22 mei 2013 Nieuwe omstandigheden op de wereldwijde energiemarkt

Nadere informatie

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011

Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder. 14 december 2011 Ervaringen met GRI en CO2-Prestatieladder 14 december 2011 Overzicht presentatie Intro VGG Communicatie en organisatie GRI en Jaarbeeld CO2 en Prestatieladder Transparantiebenchmark Aanbestedingen Slide

Nadere informatie

Global Project Performance

Global Project Performance Return on investment in project management PMO IMPLEMENTATIE PRINCE2 and The Swirl logo are trade marks of AXELOS Limited. PMO PROJECT MANAGEMENT OFFICE Een Project Management Office voorziet projecten,

Nadere informatie

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn!

Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Echt duurzaam hoeft niet duur te zijn! Roadmap DURABILIT Drivers and barriers Refurbishment, hergebruik en grondstoffen Footprint reductie door hergebruik Value matrix Succesfactoren Discussie DURABILIT

Nadere informatie

Monoloog. Dialoog. Reactief. Co-actief. Gesloten. Open. Competitief. Collaboratief. Business. Klant. Massa productie.

Monoloog. Dialoog. Reactief. Co-actief. Gesloten. Open. Competitief. Collaboratief. Business. Klant. Massa productie. 20 januari 2011 Arnout de Vries User Empowerment en Participatie Strategieën (UEPS) Digitaal Bestuur Congres Monoloog Reactief Gesloten Competitief Business Massa productie Dialoog Co-actief Open Collaboratief

Nadere informatie

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen

Viertal pijlers voor verantwoord beleggen Achmea Beleggingsfondsen Beheer BV (Achmea Beleggingsfondsen) is beheerder van meerdere beleggingsinstellingen van Achmea en voert daarvoor een verantwoord beleggingsbeleid. In dit document wordt het Verantwoord

Nadere informatie

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV

FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV FUND GOVERNANCE CODE VAN HOF HOORNEMAN FUND MANAGEMENT NV INLEIDING Doel Hof Hoorneman Fund Management NV wenst de DUFAS Principles of Fund Governance na te leven. De onderhavige code heeft tot doel de

Nadere informatie

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten

Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Verantwoord beleggen beleid Stichting Pensioenfonds voor Fysiotherapeuten Inleiding Fysiotherapeuten heeft als eerste doelstelling zorg te dragen voor een goed en betaalbaar pensioen. Binnen deze fiduciaire

Nadere informatie

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? -

DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - DE WINST VAN DUURZAAM ONDERNEMEN - WORDT GOED GEDRAG BELOOND? - Jeroen Derwall Erasmus Universiteit Rotterdam Nationaal Sustainability Congres Bussum, 16 Maart 23 AGENDA Introductie Duurzaam Ondernemen

Nadere informatie

TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE JAARVERGADERING VAN KONINKLIJKE DSM N.V. TE HOUDEN OP 31 MAART 2004

TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE JAARVERGADERING VAN KONINKLIJKE DSM N.V. TE HOUDEN OP 31 MAART 2004 TOELICHTING OP DE AGENDA VOOR DE JAARVERGADERING VAN KONINKLIJKE DSM N.V. TE HOUDEN OP 31 MAART 2004 TOELICHTING OP AGENDAPUNT 2 De Raad van Bestuur zal een toelichting geven op het jaarverslag van de

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

PostNL Business Principles

PostNL Business Principles 3 december 2014 PostNL N.V. PostNL Business Principles Raad van Bestuur Auteur Director Audit & Security Titel PostNL Business Principles Versie 1.1 Dit document is een vertaling van de Engelstalige versie.

Nadere informatie

Reputatiemanagement strategie crises. Reputatie management waarom? Voortbestaan van het bedrijf in het geding. Henk Willem Gelderblom

Reputatiemanagement strategie crises. Reputatie management waarom? Voortbestaan van het bedrijf in het geding. Henk Willem Gelderblom Reputatiemanagement strategie crises Reputatie management waarom? Voortbestaan van het bedrijf in het geding Henk Willem Gelderblom 1 definitie Beheren en beheersen van de goede naam van een bedrijf ter

Nadere informatie

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam

Samen werken aan een BETERE WERELD. Goed, betaalbaar en duurzaam Samen werken aan een BETERE WERELD Goed, betaalbaar en duurzaam De wereld krijgt steeds vaker te maken met moeilijke vragenstukken over welvaart, milieu en economie. Vragen die te maken hebben met klimaat

Nadere informatie

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE

STAKEHOLDERS. Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 BUSINESS ASSURANCE BUSINESS ASSURANCE STAKEHOLDERS Hoe gaan we daar mee om? Jacques van Unnik Manager Personnel Certification & Training 3 december 2015 1 DNV GL 2014 Stakeholders 19 November 2015 SAFER, SMARTER, GREENER

Nadere informatie

Partnerships. iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil. Reinier de Man. den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1

Partnerships. iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil. Reinier de Man. den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1 Partnerships iets over mijn ervaringen toegelicht aan de Roundtable on Sustainable Palm Oil Reinier de Man den Haag, 20 januari 2005 Partnerships 1 Mijn ervaring met partnerships Sinds 1994 werk ik voor

Nadere informatie

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington

Beleggingsthema s 2016. What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Beleggingsthema s 2016 What a difference a day makes (1975), Dinah Washington Inleiding De dagen die in 2015 het verschil maakten, zijn de dagen waarop centrale bankiers uitspraken deden, what a difference

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

COMMUNICATIEPLAN PLAN C: COMMUNICATIE EN TRANSPARANTIE

COMMUNICATIEPLAN PLAN C: COMMUNICATIE EN TRANSPARANTIE COMMUNICATIEPLAN PLAN C: COMMUNICATIE EN TRANSPARANTIE Sapa Pole Products Alcoalaan 12 5151 RW Drunen Tel: 0416-386200 Fax: 0416-386230 E-mail: info.poleproducts.nl@sapagroup.com Website: www.sapapoleproducts.com

Nadere informatie

2de editie - Oktober 2013. Vergelijkende studie van het aangifteproces in de personenbelasting In Nederland en andere landen

2de editie - Oktober 2013. Vergelijkende studie van het aangifteproces in de personenbelasting In Nederland en andere landen 2de editie - Oktober 2013 Vergelijkende studie van het aangifteproces in de personenbelasting In Nederland en andere landen Inhoud Inleiding 3 Nederlandse fiscus erg coulant met uitstel 4 De fiscus vult

Nadere informatie

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders?

Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Duurzaam beleggen Een nieuwe rol voor investeerders? Carolus van de Ven Hoofd vermogensadvies 18 december 2006 Agenda - Definitie duurzaam beleggen - Hoofdvormen - Historie / Huidige situatie - Corporate

Nadere informatie

Bekaert ontwikkelt samen met klanten milieuvriendelijke gasbranders voor verwarmingsinstallaties. Een optimale verbranding van het gas/luchtmengsel

Bekaert ontwikkelt samen met klanten milieuvriendelijke gasbranders voor verwarmingsinstallaties. Een optimale verbranding van het gas/luchtmengsel Bekaert ontwikkelt samen met klanten milieuvriendelijke gasbranders voor verwarmingsinstallaties. Een optimale verbranding van het gas/luchtmengsel wordt bekomen dankzij de structuur van het oppervlak,

Nadere informatie

Groene Suriname Strategie

Groene Suriname Strategie Groene Suriname Strategie Economische ontwikkeling die de natuurlijke rijkdommen benut, met behoud van Suriname s status als het groenste land ter wereld Er is een vreemde paradox in de internationale

Nadere informatie

Verantwoord beleggen 2011

Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen 2011 Verantwoord beleggen Pensioenfonds Zorg en Welzijn is verantwoordelijk voor een goede fi nanciële uitvoering van de pensioenregeling. Tegelijkertijd heeft het pensioenfonds een

Nadere informatie

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013

Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Verslag VNCI stakeholderdialoog 2013 Stakeholderdialoog VNCI Pieterstraat 11 3512 JT Utrecht T +31 (0) 30 234 00 31 info@vbdo.nl www.vbdo.nl Samenvatting Op 14 oktober 2013 heeft de Vereniging van de Nederlandse

Nadere informatie

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren

Teslin Capital Management BV. Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Teslin Capital Management BV Fatsoenlijk Ondernemen en Investeren Versie november 2014 2 Onze visie: Een onderneming heeft als doel waarde te creëren op de lange termijn, met inachtneming van de belangen

Nadere informatie

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB.

Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Speech Joanne Kellermann Pensioenseminar 2014 Opening Majesteit, dames en heren, ook ik heet u vandaag van harte welkom op het jaarlijkse pensioenseminar van DNB. Voor mij is dit een bijzonder moment:

Nadere informatie

Duurzaamheidsanalyse bedrijven

Duurzaamheidsanalyse bedrijven De inspanningen van bedrijven op het vlak van duurzaam en maatschappelijk verantwoord ondernemen worden door KBC Asset Management beoordeeld volgens een evaluatiemodel dat werd opgesteld in samenwerking

Nadere informatie

De kritische consument

De kritische consument De kritische consument Inleiding Om producten te kunnen maken heb je grondstoffen nodig. Mensen werken met deze grondstoffen en maken er producten van die we consumeren. Een ondernemer is tevreden als

Nadere informatie

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems

HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie. 27 november 2008 Martine Willems HIER KOMT DE TITEL VAN DE PRESENTATIE Verder met MVO in de chemie 27 november 2008 Martine Willems Programma Ontwikkelingen in MVO De Duurzaamheid Strategie Scan (DSS) vernieuwd Een tweede maal de DSS

Nadere informatie

beleggen Corporate governance en verantwoord beleggen bij F&C Expect excellence

beleggen Corporate governance en verantwoord beleggen bij F&C Expect excellence Verantwoord beleggen Corporate governance en verantwoord beleggen bij F&C Expect excellence Duurzaamheidsafwegingen als milieu, maatschappij en deugdelijk ondernemingsbestuur worden de laatste tijd steeds

Nadere informatie

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald.

De afnemende vrees voor een Amerikaanse interventie in Syrië zorgde voor lagere olieprijzen. Ten opzichte van vorige week is de prijs 1,7 % gedaald. Energiemarktanalyse Powerhouse Olie Olie (volgende maand) De afgelopen week waren de ogen van beleggers vooral gericht op een eventuele aanval van de VS op Syrië. Omdat het lijkt dat Obama steeds meer

Nadere informatie

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014

In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 In deze nieuwsbrief voor Q2 2014 Werkloosheid Verenigde Staten - Fed blijft op toneel Rusland eist rol op, p.1. - Aandelen meest kansrijk in 2014, p.2. - Obligaties winnen in Q1 - weinig potentie, p.2.

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 21 januari 2014 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 2008 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Rijnstraat 50 255 XP DEN HAAG T 070 340 79 F 070 340 78 34

Nadere informatie

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder

DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder DoubleDividend Management B.V. en haar rol als verantwoord aandeelhouder Beloningsbeleid Amsterdam, 31 maart 2015 BELONINGSBELEID MAART 2015 DOUBLEDIVIDEND MANAGEMENT B.V. Pagina 1 Beloning van bestuurders

Nadere informatie

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE

COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE COMPLIANCE MET DE NEDERLANDSE CORPORATE GOVERNANCE CODE Corporate Governance Novisource streeft naar een organisatiestructuur die onder meer recht doet aan de belangen van de onderneming, haar klanten,

Nadere informatie

reo V I E W P O I N T MEI 2014

reo V I E W P O I N T MEI 2014 reo V I E W P O I N T MEI 2014 DUURZAAMHEIDSRISICO S IN DE OLIE- EN GASSECTOR: NIET BEKEND, NIET GEZIEN? De beheersing van en rapportage over sociale en milieurisico s in de opkomende markten en bij middelgrote

Nadere informatie