Taaltherapie bij kinderen: van theorie naar praktijk. Eric Manders K.U. Leuven Lessius Antwerpen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Taaltherapie bij kinderen: van theorie naar praktijk. Eric Manders K.U. Leuven Lessius Antwerpen"

Transcriptie

1 Taaltherapie bij kinderen: van theorie naar praktijk Eric Manders K.U. Leuven Lessius Antwerpen

2 Indeling Jong, jonger, piepjong? Direct of indirect? Directe therapievormen: Therapeutgestuurd, kindgericht of hybride? Volgens ontwikkelingstadium? Volgens uitvalsdomein? Evidence based practice?

3 Jong, jonger, piepjong??

4 Jong, jonger, piepjong? Voordelen van vroege interventie: Vroegtijdige opsporing Vroegtijdige diagnose Vroeg gestarte behandeling

5 Jong, jonger, piepjong? Vroege diagnostiek leidt tot vroege behandeling van achterstanden en tot het ontwikkelen van therapieprogramma s, bedoeld voor (zeer) jonge kinderen Voorbeeld: beginnende communicatie (van den Dungen & den Boon)

6 Jong, jonger, piepjong? Nadeel: Gevaar voor oververwijzing, waardoor kinderen met een vertraagde neurologische rijping (zogenaamde laatbloeiers ) reeds op zeer jonge leeftijd het etiket taalgestoord of taalvertraagd opgekleefd krijgen

7 Gevaar voor overwijzing: onderzoek Dale et al. (2003)

8 Conclusie Dale et al. (2003) Gevaar voor overbehandeling!!

9 Jong, jonger, piepjong: mogelijke strategieën Vroege diagnose Vroege interventie Wait and see: afwachten Watchfull waiting nauwlettend opvolgen

10 Direct of indirect? Oorspronkelijk vooral directe therapie Later meer nadruk op indirecte begeleiding Informeel: advisering Formeel: ouderprogramma s

11 Voorbeelden van indirecte begeleiding Hanen -programma Visite Video-interactiebegeleiding TOLK

12 Indirecte therapie: argumenten Onvoldoende stimulering? Slechte synchronisatie ouder/kind? Van elkaar vervreemd raken, neerwaartse spiraal

13 Effectiviteit van indirecte therapie: studies van Gibbard (1994) Studie 1: E-groep: ouderbegeleiding m.b.t. oefeningen en activiteiten taalstimulatie C-groep: geen begeleiding Resultaten: kinderen uit de E-groep bleken grote vooruitgang gemaakt te hebben in vgl. met pre-test en in vgl. met kinderen uit C-groep Studie 2: Conditie 1: individuele therapie (8 kinderen, 6 m. therapie, 1 x/w.) Conditie 2: ouder-training gericht op taalstimulering (9 kinderen, 11 oudersessies, 1 x/2w.) Conditie 3: ouder-training, gericht op algemene, cognitieve stimulering (8 kinderen, 11 oudersessies, 1x/2w.) Resultaten: Directe en indirecte therapie even effectief Indirecte therapie zou kostenbesparend zijn (later genuanceerd!)

14 Effectiviteit van de Hanen - kursus Onderzoeken van Girolametto et al., waarbij meestal één groep ouders de Hanen -cursus volgde en een andere op een wachtlijst stond Voornaamste resultaten: 1. Communicatief gedrag van de moeders (ouders) verbeterde o.i.v. de oudertraining Meer volgen en aanpassen Minder regulerend/corrigerend gedrag 2. Soms, maar niet altijd verbetering van de taalprestaties van de kinderen Taalontwikkeling van de kinderen gaat in meerdere onderzoeken niet echt meer vooruit dan bij C-groep

15 Effectiviteit van de Hanen - kursus Studie van Baxendale & Hesketh (2003): vergelijking van conventionele therapie met het Hanen -programma Resultaten: 1. op geen enkel evaluatiemoment bleken er verschillen te zijn tussen beide therapiegroepen 2. Kind- en ouderfactoren zullen bepalen welke therapievorm het meest aangewezen is

16 Keuzebepalende kindfactoren (Baxendale & Hesketh, 2003) Kinderen met vooral receptieve taalproblemen bleken meer baat te hebben bij indirecte aanpak (Hanen ) Kinderen met vooral expressieve problemen hadden meer voordeel bij een klinische (directe) aanpak Kinderen met gemengde taalproblemen (E + R) maakten vooruitgang bij beide therapievormen

17 Keuzebepalende ouderfactoren (Baxendale & Hesketh, 2003) Intensieve oudertraining (b.v. Hanen ) is wellicht niet aangewezen voor ouders die uit zichzelf al adequate interactiestrategieën hanteren De ontwikkeling van een interactie-screening instrument zou nuttig kunnen zijn om die ouders te identificeren, die baat hebben bij een dergelijk programma Verwachtingen en voorkeuren van de ouders (incl. leerstijlen) zullen eveneens belangrijke factoren zijn bij het bepalen van de therapiekeuze

18 Direct indirect: conclusie Doordachte keuze voor directe of indirecte benadering is nodig, afhankelijk van een aantal kind- en ouderfactoren Vaak niet nodig te kiezen maar beter te opteren voor een gecombineerde aanpak!! Twee vliegen in één klap!

19 Directe interventie Therapeutgestuurd, kindgericht of hybride? Gebaseerd op ontwikkelingsniveau? Gebaseerd op uitvalsdomein?

20 Processen voor interventie: basisbenaderingen Therapeut gestuurde benadering (= clinician directed) Kindgerichte benadering (= child centered) Hybride benaderingen (= mixed) Meest natuurlijk Minst natuurlijk kindgericht hybried therapeut gedirigeerd

21 Therapeut gestuurde benadering Uitgangspunt: de therapeut bepaalt welk materiaal zal worden gebruikt, hoe dat zal worden gebruikt, welke bekrachtigingstypes en frequenties zullen worden toegepast, welke responsen als correct zullen worden beschouwd, in welke volgorde de activiteiten zullen plaatsvinden,... Technieken Drill Imitatietechnieken (voor-nazeg) Modeling

22 Therapeut gestuurde benadering: voor en nadelen Voordelen Duidelijke specificatie van de ling. stimuli Duidelijke instructies/criteria Gebruik van bekrachtiging om aantal responsen te doen toenemen Max. aantal responsen per tijdseenheid kan worden ontlokt Aangetoonde effectiviteit Nadelen Weinig motiverend en kindvriendelijk eerder tot zeer onnatuurlijk!

23 Kindgerichte benaderingen Uitgangspunt: in een natuurlijke context wordt op een kindvriendelijke wijze taal ontlokt. Het kind mag hierbij zelf initiatief nemen Varianten: indirecte taalstimulering Zelf-spraak/parallel spraak Expansies Extensies Opbouwen/afbreken Zinsherformulering whole language benadering Alle componenten van taal zijn tegelijk aanwezig en interageren in elke vorm van taalgebruik Taalgebruik heeft altijd plaats binnen een bepaalde context en die context of situatie is essentieel voor de betekenistoekenning Whole language ziet taalleren als een actief, constructief proces, eerder dan als een passief proces

24 Hybride benadering Uitgangspunten: richten zich op één of een beperkt aantal taaldoelstellingen de therapeut behoudt een zekere mate van controle op keuze van activiteiten en materialen, maar wel zodanig dat het kind spontaan tot de doeluitingen kan komen de therapeut gebruikt talige stimuli niet enkel om te antwoorden op de communicatiepogingen van het kind, maar ook om een model te geven en de doeluitingen extra te benadrukken

25 Hybride benaderingen: voorbeelden Gerichte stimulatie (focused stimulation) Verticale structurering Milieu-leren Incidenteel leren Script therapie

26 Voor welke aanpak kiezen? Het beste is wat het betreffende kind het meest helpt: de ene keer of voor het ene kind zal dat een zeer gestructureerde oefening zijn (nazeg-oefening), een andere keer of voor een ander kind zal dat een zeer kindgerichte aanpak zijn. Soms kan de activiteit voor het kind zeer vrij en natuurlijk lijken, terwijl de therapeut toch op een zeer gestructureerde wijze taalaanbod geeft (cf. gerichte stimulatie, hybride benadering) Meest natuurlijk Minst natuurlijk kindgericht hybride therapeut gedirigeerd

27 Directe Taaltherapie: volgens ontwikkelingsstadium? Gebaseerd op het begripsniveau (Goorhuis en Schaerlaekens) Gebaseerd op het taalproductieniveau (van den Dungen en Verboog)

28 Volgens het begripsniveau (Goorhuis & de Boer, Goorhuis & Schaerlaekens) Stadium 1: het taalbegripsniveau is nog onduidelijk Stadium 2: het taalbegrip ligt tussen 1 en 1;6 jaar Stadium 3: taalbegrip ligt tussen 1;6 en 2;6 jaar Stadium 4: taalbegrip ligt tussen 2;6 en 3;6 jaar Stadium 5: taalbegrip ligt tussen 3;6 en 5;0 jaar Stadium 6: taalbegrip ligt boven 5;0 jaar

29 Volgens het taalproductieniveau (van den Dungen en Verboog) Niet of nauwelijks sprekende kinderen (taalproductieniveau tussen 0 en 1;6 jaar) Kinderen met taalproductieniveau tussen 1;6 en 6;0 jaar Kinderen met taalproductieniveau van 6 jaar en ouder

30 Therapie volgens probleemdomein van den Dungen (2006) onderscheidt doelen 1. per deeldomein: Pragmatiek Woordenschat Fonologie Grammatica Communicatie en participatie 2. per doelpopulatie Kinderen met SLI Kinderen met auditieve stoornissen Kinderen met verstandelijke beperkingen

31 Therapie volgens probleemdomein Manders & Zink (2002) Semantisch georiënteerd Morfo-syntactisch georiënteerd Pragmatisch georiënteerd

32 Therapie op semantische basis: doelstellingen 1. Woorden leren 2. Leren woorden leren 3. Leren over woorden (Verhallen)

33 Therapie op semantische basis: inhoud en werkwijze Woorden leren: 1. Welke woorden? 2. Welke aspecten van woorden? 3. Terloops versus systematisch? scripts thema s

34 Therapie op semantische basis: inhoud en werkwijze Leren woorden leren: Op eigen kracht wo.schat leren uitbreiden -> leren vragen naar betekenis van woorden -> betekenis leren halen uit de context, gebruik makend van drie operaties 1. Selectief informatie uitfilteren 2. Selectief combineren van relevante cues 3. Selectief vergelijken met voorkennis, inpassen van nieuwe kennis

35 Therapie op semantische basis: inhoud en werkwijze Leren over woorden: subdoelen 1. Leren wat het betekent om een woord te kennen 2. Leren dat woordbetekenissen variëren 3. Relaties tussen woorden kennen en manipuleren 4. Leren om figuurlijk taalgebruik te herkennen en te gebruiken 5. Leren woorden waarderen

36 Therapie op semantische basis: materialen Concreet materiaal: Realistische voorwerpen -> miniatuurvoorwerpen Afbeeldingen: - realistische afbeeldingen (b.v. color cards), pas (veel) later niet-realistische platen (b.v. Scarry) - situatieplaten Combinatie concreet materiaal-afbeeldingen Boeken Bestaande programma s

37 Therapie op morfo-syntactisch vlak: uitgangspunt Vertrekken vanuit objectieve test- en analysegegevens Taaltests: T.V.K. Schlichting-test T.A.K. CELF-4-NL Spontane taal- Analysemethodes: GRAMAT TARSP TOAST STAP

38 Therapie op morfo-syntactisch vlak: inhoud en werkwijze Voorkeur: therapievorm waarin communicatie en gespreksprincipes centraal staan (kindgericht) Soms nodig: methodes waarbij via gestructureerde oefeningen en imitatie gewerkt wordt (therapeutgestuurd)

39 Therapie op morfo-syntactisch vlak: specifieke programma s Functionele Imitatie van Taalstructuren (FIT) Taalachterstand en Taalverwerving (TenT) Transparant Transparant Supplement Transparant + WESP Zeg het maar helemaal Visuele Cue Programma Werkwoordproductie op woord- en zinsniveau

40 Therapie op morfo-syntactisch vlak: Algemene therapieprogramma s 1. Taaltraining Mondjesmaat 2. Mond vol Taal Andere materialen: 1. Syntaxmemory 2. Kopieerboek taalspelletjes 3. Verb tenses 4. Logische reeksen 5. Lotto- en memoryspelen 6. Leesboeken en vertelplaten

41 Pragmatisch georiënteerde taaltherapie Gebaseerd op het model van Roth & Spekman: communicatieve intentie context organisatie van het gesprek presuppositie

42 Pragmatisch georiënteerde taaltherapie: algemene principes Communicatie staat centraal Gebruik maken van natuurlijke contexten Natuurlijke contexten creëren of nabootsen positieve, coöperatieve sfeer, interesse voor het uitwisselen van nieuwe informatie (-> beurtwisselingen)

43 Eerste objectief: ontwikkelen van communicatieve ingesteldheid en pragmatisch bewustzijn Niet: Aanbrengen woordenschat Inoefenen syntaxis Wel: Uitlokken van basale communicatieve functies: -aandacht trekken -actie vragen -protesteren -

44 Voorbeeld therapieprogramma voor het ontwikkelen van vroege communicatiefuncties en pragmatisch bewustzijn Beginnende Communicatie (van den Dungen & den Boon (2001)

45 Beginnende communicatie (van den Dungen en den Boon, 2001) Omschrijving: therapieprogramma bedoeld om kinderen, die nog niet of nauwelijks spreken en volwassenen met ernstige verstandelijke beperkingen te leren communiceren Inhoud: Verantwoording Practisch deel met werkvormen voor het aanleren van communicatieve functies

46 Beginnende communicatie (van den Dungen en den Boon, 2001): opbouw van het programma Deel 1: preverbale fase (9 15 m.) Interactiefuncties (3) Controlefuncties (3) Representatiefuncties (3) Expressiefuncties (2) Sociale functie (1)

47 Voorbeeld controlefunctie 1 Kind kan zonder woorden iets afwijzen, weigeren, protesteren Oneetbare dingen weigeren Eten weigeren dat het niet lekker vindt Bepaalde activiteiten weigeren (gepakt worden, kietelen, )

48 Voorbeeld representatiefunctie 2 Kind kan zonder woorden informatie geven Aandacht vestigen op speelgoed of een voorwerp dat stuk is Aandacht vestigen op iets dat op of leeg is Aandacht vestigen op iets onverwacht dat gebeurt

49 Beginnende communicatie (van den Dungen en den Boon, 2001): opbouw van het programma Deel 2: vroegverbale fase (15-24 m.) Interactiefuncties (4) Expressiefuncties (4) Representatiefuncties (7) Controlefuncties (7) Sociale functies (2)

50 Voorbeeld representatiefunctie Kind kan met een niet specifiek woord de aandacht op iets vestigen Aandacht vestigen op voorwerpen, die verplaatst of ergens geplaatst worden Aandacht vestigen op iets bijzonders, nieuws, opvallends in een bekende situatie met die, kijk, hoor

51 Specifieke contexten, ontlokkende elementen: voorbeelden Doorzichtige doos Constructiespel Voorwerpen zichtbaar maar onbereikbaar opstellen Één stuk gereedschap aanbieden, andere achterhouden Kapot gereedschap geven Dingen laten rondslingeren Signalen (telefoon e.a.) negeren Gebruik maken van alledaagse interactiesituaties, hierbij ongewone elementen introduceren

52 Kinderen beter leren communiceren (Kingma-van den Hoogen, 2010) Doel: kinderen met talige leeftijd vanaf 2 jaar leren om de bedoeling van hun boodschap beter en/of adequater over te brengen in een natuurlijke setting Doelgroep: kinderen met A.S.S., bij uitbreiding kinderen met TOS, die hun intenties onvoldoende kunnen overbrengen (beperkingen in de communicatieve functies)

53 Communicatieve functies uit het programma 1. Representatiefuncties (9) 2. Controlefuncties (16) 3. Expressiefuncties (2) 4. Interactiefuncties (3) - Gebaseerd op Wells (1985) - Stemt +/- overeen met comm.functies uit het programma Beginnende communicatie (van den Dungen en den Boon, 2001)

54 Opbouw van de oefeningen Doelstelling Situatie Voorbeelduitingen Materiaal Werkwijze Bij de meeste comm.functies worden ook handreikingen verstrekt naar de ouders en de leerkracht toe i.f.v. generalisatie

55 Voorbeeld interactiefunctie 3 Doelstelling: kind reageert op een vraag om verduidelijking van een referent Situatie: in het verkeer Voorbeelduitingen: K.: ik wil met de rode auto spelen V.: met welke rode auto? K.: met die grote Materiaal: - diverse auto s, poppetjes,. Werkwijze: logopediste en kind spelen met de auto s. Logopedist staat model voor de betreffende functie in een rollenspel en lokt nadien een impliciete uiting van het kind uit door hem/haar te vragen met welke auto/poppetje hij wil spelen. Vervolgens vraagt hij om verduidelijking van de referent

56 Spelprocedures voor het oefenen van pragmatische vaardigheden Scherm-spellen Over-de-schouder spel Wie-spel Bijvoeg-spel Alternatieven spel

57 Oefengang van Conant et al. 1. Verstopspellen 2. Communicatieve lotto 3. Actie-instructiespel 4. Speelgoed-afbeelding vergelijkingsspel 5. Identieke opstellingspel 6. Actie-raadspel

58 Oefengang van Johnston et al. Zes aspecten: Topicalisatie Conversatie Registers Gebruik van aangepaste syntactische vormen Effectief taalgebruik Non-verbale communicatie

59 Het Babbelspel Het Babbelspel is bedoeld voor twee tot zes spelers vanaf zeven jaar, verdeeld over twee niveau s: zeven tot twaalf jaar - twaalf jaar en ouder

60 Het Babbelspel: doel Spelenderwijs inzicht krijgen in sociale (taal)vaardigheden Deze vaardigheden zijn opgesplitst in 6 rubrieken, die op het spelbord aangeduid zijn met 6 verschillende kleuren: -Praten over een onderwerp -Praten over jezelf -Non-verbale opdrachten -Rollenspel -Uiten van meningen over jezelf, over anderen en over diverse onderwerpen Per rubriek zijn er verder 80 opdrachtkaarten in overeenkomstige kleuren.

61 Voorbeelden opdrachtkaarten

62 Referentiële Communicatietaak (naar Johnston et al. 1984)

63 Dubbeldam Dubbeldam bestaat uit twee identieke locaties, waar de mensen die er wonen altijd alles hetzelfde willen. Men kan hierbij één kind een bepaalde situatie laten opbouwen, die een andere kleuter dan moet namaken. Ook kan men werken met opdrachtkaarten en met de dobbelsteen. Als het tussenschot gebruikt wordt, moet het nabouwen gebeuren op auditieve basis. Verdeeld door Rolf - ontwikkelingsmaterialen (www.rolf.nl/catalogus)

64 Ontwikkelingsmateriaal Communicatie (Rolf)

65 Ontwikkelingsmateriaal Communicatie (Rolf) Doel: Kinderen leren communiceren en oefenen van het actief taalgebruik door elkaar te vertellen wat er op de plaat te zien is. De verteller kan, als de pionnen geplaatst zijn, d.m.v. een gekleurde ring, zelf controleren of de ander de opdracht goed heeft uitgevoerd. Materiaal: - 10 kunststof themaplaten, formaat 40 x 32 cm; - 48 gekleurde pionnen; - 2 opzetblokken; - 1 handleiding met verschillende spelmogelijkheden aan.

66 Communicatie (Rolf) 10 themaplaten met volgende totaalsituaties: 1. supermarkt (hoeveelheden); 2. strand (doe-activiteiten); 3. rondom het huis (kleur, vorm, grootte en hoeveelheid); 4. verkeer (voertuigen, simpele verkeersbegrippen); 5. boerderij (dieren met jongen); 6. bos (ruimtelijke begrippen en hoeveelheidsbegrippen); 7. sneeuwpret (ruimtelijke begrippen en hoeveelheidsbegrippen); 8. circus (kleur, ruimtelijke begrippen en hoeveelheidsbegrippen); 9. camping (ruimtelijke situaties, vormen); 10. ziekenhuis (ruimtelijke situaties).

67 Barrier games (Jarred & Roelofs)

68 Besluit m.b.t. therapie volgens deeldomein Trainen van syntactische vaardigheden is er op gericht het kind te leren hoe hij of zij de dingen moet zeggen Oefenen van semantische vaardigheden is bedoeld om het kind betekenissen te leren Het oefenen van pragmatische vaardigheden heeft tot doel om het kind of de volwassene te leren iets te bereiken door in een aangepaste vorm betekenisvolle dingen te zeggen, die boven dien aangepast zijn aan de situatie

69 Uitdaging voor de toekomst: Evidence Based Practice? Evidence Based Practice biedt niet enkel een model om op een systematische wijze onderzoeksevidentie te verzamelen en te beschouwen, maar ook een manier om therapeutische beslissingen te nemen door de beste wetenschappelijke bewijsvoering te integreren met persoonlijke ervaringen en met de waarden en voorkeuren van de patiënt/cliënt

70 Evidence Based Practice? Probleem: vinden van goede bewijsvoering m.b.t. taaltherapie bij kinderen

71 Uitdaging voor de toekomst: EBP Er zijn vele programma s en oefenmaterialen op de markt voor taaltherapie bij kinderen Bijna geen enkele daarvan is wetenschappelijk getoetst volgens de EBP-criteria, noch in Nederland en België, noch in de V.S. (zie Cirrin & Gillam, 2008) Voorlopige oplossing: Gezien de schaarste aan evidentie m.b.t. de efficiëntie van taaltherapiemethodes en programma s voor kinderen met taalstoornissen, moeten logopedisten doen wat ze altijd gedaan hebben: therapeutische inzichten en kind- en ouderfactoren meer laten doorwegen in het klinisch beslissingsproces dan EBonderzoeksresultaten (Cirrin & Gillam, 2008)

Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos. 2 Stappen bij het opstellen van een behandelplan 29

Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos. 2 Stappen bij het opstellen van een behandelplan 29 Inhoud Inleiding 15 Deel 1 Gebruik van het computerprogramma Behandeldoelen tos 1 Het computerprogramma 23 1.1 Inleiding 23 1.2 Doel van het computerprogramma Behandeldoelen tos 23 1.3 Doelgroep en gebruikers

Nadere informatie

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep

Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr Ellen Gerrits, logopedist Congres TaalStaal 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Wat is een specifieke taalontwikkelingsstoornis? dr, logopedist Congres 9 november 2012 Koninklijke Auris Groep Over welke kinderen praten we vandaag? Engels: Specific Language Impairment: Is SLI wel zo

Nadere informatie

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington

1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 1. Inleiding tot The Assessment of Basic Language and Learning Skills: The ABLLS-R. James W. Partington 2. Autisme: Kwalitatieve verschillen op 3 gebieden: taalvaardigheden, sociale vaardigheden en beperkte/

Nadere informatie

In contact door ondersteund communiceren

In contact door ondersteund communiceren COCPvg: In contact door ondersteund communiceren Elise Brinkman EMB Congres 6 maart 2014 COCPvg Verbetering van de communicatie tussen niet of nauwelijks sprekende personen met een meervoudige beperking

Nadere informatie

Hoe help ik mijn taalgestoorde kind versie maart 2012. Logopediepraktijk Het Praathuis Roelien van Halsema Mirjam Hermans Kim Ruiter Marieke Luten

Hoe help ik mijn taalgestoorde kind versie maart 2012. Logopediepraktijk Het Praathuis Roelien van Halsema Mirjam Hermans Kim Ruiter Marieke Luten Logopediepraktijk Het Praathuis Roelien van Halsema Mirjam Hermans Kim Ruiter Marieke Luten Hoe help ik mijn taalgestoorde kind? Onderstaande adviezen zijn een samenvatting uit Kinderen met Taalontwikkelingsstoornissen

Nadere informatie

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers

Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Jong geleerd. Beatrijs Brand en Saskia Snikkers Programma Kennismaken Presentatie Jong geleerd Warming-up Pauze Praktische oefening Afsluiting Jong geleerd over het belang van actieve stimulering van ontluikende

Nadere informatie

Het onderzoek. Taalontwikkeling. Inhoud. Lezing Kannercyclus 10 december 2012. Autismespectrumstoornissen. Jarymke Maljaars

Het onderzoek. Taalontwikkeling. Inhoud. Lezing Kannercyclus 10 december 2012. Autismespectrumstoornissen. Jarymke Maljaars Autismespectrumstoornissen BEGRIP ALS STRUIKELBLOK: Taal bij kinderen met autisme en een verstandelijke beperking FENOTYPE KANNERCYCLUS 1 december 212 COGNITIE BIOLOGIE O M G E V I N G GENOTYPE Autisme

Nadere informatie

Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen. kinderen INHOUD

Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen. kinderen INHOUD Protocol Project Uniforme signalering spraaktaalproblemen bij jonge kinderen Versie geïntegreerd model van Wiechen 2/jarigen 1 november 2011 INHOUD 1. Inleiding 2. Taal A. De normale taalontwikkeling en

Nadere informatie

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap

Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Het belang van (ondersteuning van) communicatie bij personen met een verstandelijke handicap Prof. dr. Bea Maes, Onderzoekseenheid Gezins- en Orthopedagogiek, K.U.Leuven 1. Centrale rol van taal en communicatie

Nadere informatie

Een gedifferentieerde kijk op de behandeling van pragmatische problemen. Marja Borgers

Een gedifferentieerde kijk op de behandeling van pragmatische problemen. Marja Borgers Een gedifferentieerde kijk op de behandeling van pragmatische problemen Marja Borgers Doel van deze workshop Het fenomeen pragmatiek en pragmatische problemen enigszins uitdiepen Verschillende typen pragmatische

Nadere informatie

AUDIOLOGISCH CENTRUM HOLLAND NOORD ALKMAAR. Het AC als centrum voor Spraaktaaldiagnostiek

AUDIOLOGISCH CENTRUM HOLLAND NOORD ALKMAAR. Het AC als centrum voor Spraaktaaldiagnostiek AUDIOLOGISCH CENTRUM HOLLAND NOORD ALKMAAR Het AC als centrum voor Spraaktaaldiagnostiek Het spraaktaalteam van het ACHN Multidisciplinair team bestaat uit: Gedragswetenschappers (orthopedagogen/psychologen)

Nadere informatie

COCP COCP. Workshop. Doel COCP-programma. Wat is daarvoor nodig? Methodische kern COCP. Inhoudelijke kern. Margriet Heim

COCP COCP. Workshop. Doel COCP-programma. Wat is daarvoor nodig? Methodische kern COCP. Inhoudelijke kern. Margriet Heim Workshop COCP Margriet Heim Marjan Veen Frank Velthausz COCP Communicatieve Ontwikkeling niet-sprekende personen en hun Communicatiepartners Succesvolle methoden, 1 Succesvolle methoden, 2 Doel COCP-programma

Nadere informatie

TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN

TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN INFORMATIE VOOR OUDERS/VERZORGERS TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN Meertaligheid en fonologische stoornis TAALSTOORNIS KINDEREN: PROBLEMEN MET DE PRODUCTIE VAN SPRAAKKLANKEN

Nadere informatie

Bas past op opa. Bas helpt mama

Bas past op opa. Bas helpt mama Schoolrijpheid Bas project - Compleet programma voor taal en voorbereidend rekenen voor peuters en kleuters Bas prentenboeken met illustraties van Dagmar Stam Bas project Voor peuters De slab van Bas In

Nadere informatie

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt.

KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek 1e rapport: Datum gesprek 2e rapport: KIJK! 1-2 Bazalt Educatieve Uitgaven www.bazalt. KIJK! Lijst van: Schooljaar: Groep: Leraar: Datum gesprek : Datum gesprek : KIJK! Lijst 1. Basiskenmerken Een kind dat lekker in zijn vel zit, zal zich goed en vlot ontwikkelen. Het is van nature nieuwsgierig

Nadere informatie

Inhoud Inleiding Hoofdstuk 1 Normale taalontwikkeling Hoofdstuk 2 Ontwikkelingsdysfasie

Inhoud Inleiding Hoofdstuk 1 Normale taalontwikkeling Hoofdstuk 2 Ontwikkelingsdysfasie Inhoud Inleiding 11 Hoofdstuk 1 Normale taalontwikkeling 15 1.1 Taalontwikkeling: een multidimensioneel gebeuren 16 1.2 Componenten van de taalontwikkeling 18 1.3 Fasen in de taalontwikkeling 21 1.4 Besluit

Nadere informatie

Werkboek Pragmatische vaardigheden

Werkboek Pragmatische vaardigheden Werkboek Pragmatische vaardigheden Een product van kwaliteitskring 044, KTV (Kring Ter Verrijking), Borculo Maart 2011 Inhoudsopgave Inleiding...2 Opbouw...3 Overzicht van pragmatische vaardigheden...4

Nadere informatie

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen

De Klinisch Linguïst. Specialist in. Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen De Klinisch Linguïst Specialist in Taalontwikkelingsstoornissen Verworven taalstoornissen Copyright Vereniging voor Klinische Linguïstiek (VKL) April 2000 Secretariaat: Vereniging voor Klinische Linguïstiek

Nadere informatie

Methodiek/Ouderprogramma bij VVE

Methodiek/Ouderprogramma bij VVE Factsheet Het ei van Columbus Naam Methodiek Ontwikkelaar Gegevens Contactpersoon: Integraalprogramma (methodiek voor psz en po) mét aanvullend ouderprogramma Rezulto Onderwijsadvies, ITTA Universiteit

Nadere informatie

ZELF DOEN! Definitie indirecte logopedie. Enquête indirecte logopedie. Enquête indirecte logopedie. Therapievormen indirecte logopedie

ZELF DOEN! Definitie indirecte logopedie. Enquête indirecte logopedie. Enquête indirecte logopedie. Therapievormen indirecte logopedie Definitie indirecte logopedie ZELF DOEN! Klinisch linguïst / onderzoeker Logopedie waarbij ouders leren de taal-spraakontwikkeling adequaat te stimuleren en passende feedback te geven op uitingen van het

Nadere informatie

Samen naar woorden zoeken

Samen naar woorden zoeken Samen naar woorden zoeken Diagnostiek en behandeling van woordvindingsproblemen in de logopedische praktijk Lieke Cools Amsterdam, 7 november 2014 Symposium Stichting dysfatische ontwikkeling Praktijk

Nadere informatie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie

Dyslexiewijzer. Waarom deze dyslexiewijzer? De rol van de logopedist bij dyslexie Dyslexiewijzer Dyslexiewijzer Waarom deze dyslexiewijzer? Voordat kinderen met het leesonderwijs in aanraking komen, kunnen ze al verwezen worden naar een logopedist. Zij hebben dan een logopedische stoornis

Nadere informatie

TAALLEREN IN INTERACTIE

TAALLEREN IN INTERACTIE TAALLEREN IN INTERACTIE alleen voor cluster 2? Ciska Heertjes-Groen Logopediste Taalbrug SO Begeleidster TII SBO INHOUD Video opname TOS klas op de Taalbrug SO Wat zie je? Wat is taalleren in interactie?

Nadere informatie

De inzet van robots in de behandeling van autisme. Bibi Huskens en Rianne Verschuur

De inzet van robots in de behandeling van autisme. Bibi Huskens en Rianne Verschuur De inzet van robots in de behandeling van autisme Bibi Huskens en Rianne Verschuur In samenwerking met: Emilia Barakova TU/e Jan Gillesen TU/e Tino Lourens TiViPe Met dank aan: Agentschap NL Deelnemende

Nadere informatie

Behandeling van spraak- en taalstoornissen bij kinderen met een cluster 2 indicatie

Behandeling van spraak- en taalstoornissen bij kinderen met een cluster 2 indicatie Behandeling van spraak- en taalstoornissen bij kinderen met een cluster 2 indicatie Beschrijving van frequentie, duur en inhoud Afstudeerproject van: Frederieke Apeldoorn Laura Vinke José Vonhof Opdrachtgevers

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 4 onderwijs

Logopedie in het cluster 4 onderwijs Logopedie in het cluster 4 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement richt zich op de

Nadere informatie

Evidence based handelen binnen de logopedie. Consequenties voor de logopedische begeleiding gekoppeld aan de onderwijszorgprofielen

Evidence based handelen binnen de logopedie. Consequenties voor de logopedische begeleiding gekoppeld aan de onderwijszorgprofielen Evidence based handelen binnen de logopedie Consequenties voor de logopedische begeleiding gekoppeld aan de onderwijszorgprofielen Inleiding Logopedisch handelen op basis van wetenschappelijke evidentie

Nadere informatie

Taal en gedrag. Afke Posthuma, logopedist. NVLF congres 18-11-2011. Tine Mersmann

Taal en gedrag. Afke Posthuma, logopedist. NVLF congres 18-11-2011. Tine Mersmann Taal en gedrag NVLF congres 18-11-2011 Afke Posthuma, logopedist Tine Mersmann Programma 1. Inleiding 2. Gedrag bij taalontwikkelingsstoornissen 3. Taal bij gedragsstoonissen 4. Eindbeschouwing 5. Mijn

Nadere informatie

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van

weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen Het is aangetoond dat compensatietraining (het aanleren van Richtlijn Cognitieve revalidatie Niveau A (1) Het is aangetoond dat.. Aandacht Het is aangetoond dat aandachtstraining gedurende de eerste 6 weken na het ontstaan van het hersenletsel niet zinvol is. Geheugen

Nadere informatie

Intellectuele ontwikkeling

Intellectuele ontwikkeling Intellectuele ontwikkeling De Zwitserse psycholoog Jean Piaget heeft onderzoek gedaan op onder andere het gebied van denkontwikkeling in de leeftijd van nul tot veertien jaar. Ontwikkeling van het denken

Nadere informatie

Capita Selecta AGUtrecht Evidence-based Logopedie: Effect van taaltherapie bij kinderen

Capita Selecta AGUtrecht Evidence-based Logopedie: Effect van taaltherapie bij kinderen Capita Selecta AGUtrecht Evidence-based Logopedie: Effect van taaltherapie bij kinderen Ellen Gerrits & Gerda Bruinsma Lectoraat logopedie Inhoud Kader: mythen en fabels over kindertaalstoornissen Evidence

Nadere informatie

Studie-opzet Effectiviteit Logopedie TS Ank Verschoor, team Stichting Dysphatische Ontwikkleling. November 2014. Evidence based.

Studie-opzet Effectiviteit Logopedie TS Ank Verschoor, team Stichting Dysphatische Ontwikkleling. November 2014. Evidence based. Evidence based Effectiviteit van logopedie bij specifieke spraak taalontwikkelingsstoornissen (DO, S TOS) De opzet van een klinische studie Ank Verschoor, team Stichting Dysphatische Ontwikkeling met dank

Nadere informatie

Evidence-based - Wat een feest! Ellen Gerrits Alle Taal Centraal 2014

Evidence-based - Wat een feest! Ellen Gerrits Alle Taal Centraal 2014 Evidence-based - Wat een feest! Alle Taal Centraal 2014 Evidence-based logopedie (EBL) Evidence-based logopedie (EBL) Een klinische beslissing nemen op basis van het best beschikbare bewijs 5 stappen in

Nadere informatie

Spellen en Puzzels. Retail Trainingen. alles over spellen, puzzels en boeken. Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche

Spellen en Puzzels. Retail Trainingen. alles over spellen, puzzels en boeken. Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche alles over spellen, puzzels en boeken Onderdeel van de opleiding Verkopen in de Gemengde en Speelgoedbranche Retail Trainingen Dit vakinformatieboek is een uitgave van: Vereniging Gebra, Zoetermeer 2 Ontwikkeld

Nadere informatie

Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl

Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91. Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Voor informatie over MST-LVB: MST-LVB Supervisor MST@prismanet.nl 06-23 95 63 91 Meer info? 0800-2357747 www.prismanet.nl Prisma MST-LVB Multi Systeem Therapie Licht Verstandelijk Beperkt Prisma heeft

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

Workshops en cursussen H E R S E N W E R K. Scholing en advies op het gebied van hersenletsel

Workshops en cursussen H E R S E N W E R K. Scholing en advies op het gebied van hersenletsel Workshops en cursussen H E R S E N W E R K Scholing en advies op het gebied van hersenletsel 2016 Hersenwerk Hersenwerk is een organisatie die kennis en wetenschap verzamelt en verspreidt op het gebied

Nadere informatie

Beroepscompetentieprofiel gastouder

Beroepscompetentieprofiel gastouder Beroepscompetentieprofiel gastouder Het voorliggende beroepscompetentieprofiel is vastgesteld door de Convenantpartijen op 29 mei 2009. In het kader van de uitvoering van kinderopvang zoals bedoeld in

Nadere informatie

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben

Logopedie en apps. Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen. Kennis in Bedrijf 27 november 2014. Ilse Hoeben Logopedie en apps Apps binnen de logopedische therapie bij kinderen Kennis in Bedrijf 27 november 2014 Ilse Hoeben MSc en Logopedist Docent opleiding logopedie Technologie 27 november 2014 2 Invloed digitale

Nadere informatie

Kennisbasis Duits 8 juli 2009. 2. Taalkundige kennis

Kennisbasis Duits 8 juli 2009. 2. Taalkundige kennis Kennisbasis Duits 8 juli 2009 Thema Categorie/kernconcept Omschrijving van de categorie / het kernconcept De student 1. Taalvaardigheden 1.1 De vaardigheden 1.1.1 beheerst de kijkvaardigheid en de luistervaardigheid

Nadere informatie

Pragmatiek bij kinderen

Pragmatiek bij kinderen Pragmatiek bij kinderen Inventarisatie van kenmerken en diagnostische mogelijkheden Mariëtte Embrechts Pragmatiek komt steeds meer in de kijker te staan. Welke theorieën bestaan erover en welke testen

Nadere informatie

Een woordje vooraf. Taalvorm. Taalvorm. Taalinhoud. Taalontwikkeling en taalontwikkelingsstoornissen

Een woordje vooraf. Taalvorm. Taalvorm. Taalinhoud. Taalontwikkeling en taalontwikkelingsstoornissen Taalontwikkeling en taalontwikkelingsstoornissen Een woordje vooraf Taalvorm ------- fonologie ------- syntaxis ------- morfologie Taalinhoud ------- Taalgebruik ------- semantiek pragmatiek Taalvorm Fonologie:

Nadere informatie

Engelse taal. Kennisbasis Engelse taal op de Pabo

Engelse taal. Kennisbasis Engelse taal op de Pabo Engelse taal Belang van het vak Engels geven in het basisonderwijs is investeren in de mensen van de toekomst die studeren, werken en recreëren in verschillende landen van Europa en de wereld. Door de

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd vanaf 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd vanaf 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd vanaf 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen. Executieve functies en autisme (Hill, 2004)

Dia 1. Dia 2. Dia 3. Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen. Executieve functies en autisme (Hill, 2004) Dia 1 Aspecten van cognitief functioneren in Autisme Spectrum Stoornissen Een reactie van Bibi Huskens Dia 2 Executieve functies en autisme (Hill, 2004) Problemen in: Planning Inhibitie Schakelvaardigheid

Nadere informatie

Aspecten van de non verbale communicatie in Spraak taalproblemen bij een dysfatische ontwikkeling (S TOS / SLI):

Aspecten van de non verbale communicatie in Spraak taalproblemen bij een dysfatische ontwikkeling (S TOS / SLI): Non-verbale communicatie in de differentiële diagnostiek bij spraak-taalstoornissen Ank Verschoor Specifieke moeilijkheden: Secundaire problemen bij een dysfatische ontwikkeling (SLI/S TOS) Comorbiditeit

Nadere informatie

COLLECTIEBEHEER. Functiefamilie: Niveau. Doel van de functiefamilie

COLLECTIEBEHEER. Functiefamilie: Niveau. Doel van de functiefamilie Functiefamilie: Niveau COLLECTIEBEHEER D Doel van de functiefamilie Ondersteuning bieden bij het beheer van collecties om deze in een goede staat te houden. Het in ontvangst nemen en hanteren van collectievoorwerpen,

Nadere informatie

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat.

De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. A. LEER EN TOETSPLAN DUITS Onderwerp: Leesvaardigheid De leerling leert strategieën te gebruiken voor het uitbreiden van zijn Duitse woordenschat. De leerling leert strategieën te gebruiken bij het verwerven

Nadere informatie

Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk)

Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk) Standaardrapportage (strikt vertrouwelijk) Naam: Mevrouw Bea Voorbeeld Adviseur: De heer Administrator de Beheerder Datum: 19 juni 2015 Inleiding In dit rapport wordt ingegaan op alle afgeronde onderdelen.

Nadere informatie

Beginnende communicatie

Beginnende communicatie Beginnende communicatie Therapieprogramma voor communicatieve functies in de preverbale en vroegverbale fase Leen van den Dungen, Nelleke den Boon Al heel vroeg komt de communicatie tussen een kind en

Nadere informatie

elk kind een plaats... 1

elk kind een plaats... 1 Elk kind een plaats in een brede inclusieve school Deelnemen aan het dagelijks maatschappelijk leven Herent, 17 maart 2014 1 Niet voor iedereen vanzelfsprekend 2 Maatschappelijke tendens tot inclusie Inclusie

Nadere informatie

Late fouten in het taalbegrip van kinderen

Late fouten in het taalbegrip van kinderen 1 Late fouten in het taalbegrip van kinderen Petra Hendriks Hoogleraar Semantiek en Cognitie Center for Language and Cognition Groningen Rijksuniversiteit Groningen 2 De misvatting Actief versus passief

Nadere informatie

De Driestroom DTT Stapsgewijs vaardigheden leren

De Driestroom DTT Stapsgewijs vaardigheden leren voor De Driestroom kinderen met een ontwikkelingsachterstand DTT Stapsgewijs vaardigheden leren Elly: is veel opener geworden. Nynke: is echt vooruit gegaan. Yvo: begrijpt meer. DTT Stapsgewijs vaardigheden

Nadere informatie

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen.

Hieronder volgt een beknopte uitleg van de begrippen die u in het rapport zult tegenkomen. Onderbouwrapport In het onderbouwrapport waarderen wij alle genoemde aspecten ten opzichte van de leeftijd. Een waardering wordt uitgedrukt in een cijfer. U kunt via de beknopte omschrijvingen in het rapport

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

Primair progressieve afasie: meer dan taal? neuropsychologie en gedrag

Primair progressieve afasie: meer dan taal? neuropsychologie en gedrag Primair progressieve afasie: meer dan taal? neuropsychologie en gedrag Inge de Koning, Klinisch Neuropsycholoog Erasmus MC Primair progressieve afasie: varianten - Progressieve niet-vloeiende afasie (PNFA)

Nadere informatie

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS

RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen in het KLEUTERONDERWIJS CONFERENTIE STEUNPUNT GOK: De lat hoog voor iedereen!, Leuven 18 september STROOM KRACHTIGE LEEROMGEVINGEN RONDE 1: INBREKEN IN DE KLAS Didactische praktijken ter ondersteuning van gelijke onderwijskansen

Nadere informatie

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009

Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen. Rob Neyens 22.10.2009 Omgaan met kinderen met autismespectrumstoornissen Rob Neyens 22.10.2009 Programma 1. Theorie: wat is autisme? 1.1 Buitenkant 1.2 Binnenkant 2. Praktijk: hoe omgaan met autisme? 2.1 Remediëren 2.2 Compenseren

Nadere informatie

ICT-ONDERSTEUNING. Functiefamilie: Niveau. Doel van de functiefamilie

ICT-ONDERSTEUNING. Functiefamilie: Niveau. Doel van de functiefamilie Functiefamilie: Niveau ICT-ONDERSTEUNING D Doel van de functiefamilie Op basis van de kennis van het informaticamateriaal (applicaties of machines) instaan voor de bediening of de technische ondersteuning

Nadere informatie

Multidisciplinaire diagnostiek op. Renate van den Ende, Teamleider AC R dam

Multidisciplinaire diagnostiek op. Renate van den Ende, Teamleider AC R dam Multidisciplinaire diagnostiek op het Audiologisch Centrum (AC) Renate van den Ende, Teamleider AC R dam Wat is een Audiologisch Centrum (AC)? Organisatie gespecialiseerd in bij kinderen en volwassenen

Nadere informatie

Logopedie in het cluster 2 onderwijs

Logopedie in het cluster 2 onderwijs Logopedie in het cluster 2 onderwijs mw. E. Cox MA (NVLF) mw. E. Kunst-Verberne (NVLF) mw. M. Schulte (NVLF) dhr. R. Nannes (NVLF) 2 Aanleiding position statement Dit position statement gaat over de logopedische

Nadere informatie

Klare taal rendeert. Over het belang van een taalbeleid voor bedrijven en organisaties

Klare taal rendeert. Over het belang van een taalbeleid voor bedrijven en organisaties Klare taal rendeert Over het belang van een taalbeleid voor bedrijven en organisaties Taalbeleid: geen overbodige luxe Duidelijk en transparant taalgebruik vermijdt misverstanden, verbetert de samenwerking

Nadere informatie

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker

Competentieprofiel. Maatschappelijk werker Competentieprofiel maatschappelijk werker OCMW 1. Functie Functienaam Afdeling Dienst Functionele loopbaan Maatschappelijk werker Sociale zaken Sociale dienst B1-B3 2. Context Het OCMW garandeert aan elke

Nadere informatie

Informatiemanagement, -processen en -implementaties

Informatiemanagement, -processen en -implementaties Informatiemanagement, -processen en -implementaties Spelsimulatie en Organisatieverandering imvalues Presentatie Inhoud Introductie Spelsimulatie Aanpak Toepassing Meer informatie Introductie imvalues

Nadere informatie

VUmc Basispresentatie

VUmc Basispresentatie Moderne Dementiezorg 24 november 2014 Workshop 4.13: Afasie Inhoud Afasie Taalstoornissen bij dementie Communicatieproblemen in het dagelijks leven Interventie mogelijkheden Casuïstiek Laura Bas, logopedist

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Toelichting rapportages DTT schrijfvaardigheid Engels

Toelichting rapportages DTT schrijfvaardigheid Engels Toelichting rapportages DTT schrijfvaardigheid Engels Versie januari 2016 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Toelichting leerlingrapportage DTT Engels schrijfvaardigheid 2 2.1 De diagnose 2 2.2 De diagnose

Nadere informatie

De integratie van taal- en vakonderwijs

De integratie van taal- en vakonderwijs Samenvatting Inleiding: achtergrond van het onderzoek en onderzoeksvragen Onvoldoende beheersing van de Nederlandse taal is een belemmering bij de integratie in de samenleving en een belangrijke factor

Nadere informatie

In: Vroeg, vakblad vroegtijdige onderkenning en integrale vroeghulp bij ontwikkelingsstoornissen. Jaargang 29 maart 2012, p.12-14.

In: Vroeg, vakblad vroegtijdige onderkenning en integrale vroeghulp bij ontwikkelingsstoornissen. Jaargang 29 maart 2012, p.12-14. Praten met Gebaren In: Vroeg, vakblad vroegtijdige onderkenning en integrale vroeghulp bij ontwikkelingsstoornissen. Jaargang 29 maart 2012, p.12-14. Trude Schermer Nederlandse Gebarentaal en Nederlands

Nadere informatie

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht

Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek. Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Over nut en noodzaak van praktijkgericht onderzoek Congres Focus op onderzoek - Oogsten en verbinden 1 en 2 december 2011, Galgenwaard, Utrecht Wat is het probleem? Volgens: 1. De professional 2. De wetenschapper

Nadere informatie

Taal en Connector Ability

Taal en Connector Ability Taal en Connector Ability Nico Smid Taal en Intelligentie Het begrip intelligentie gedefinieerd als G ( de zogenaamde general factor) verwijst naar het algemene vermogen om nieuwe problemen in nieuwe situaties

Nadere informatie

Onderzoek Zuid-Afrika

Onderzoek Zuid-Afrika Onderzoek Zuid-Afrika Tweede taalverwerving en tweede taalonderwijs Engels als tweede taal in het basisonderwijs Naam: Kimberly Vermeulen Studentnummer: S1077859 Klas: PLV3B Minor: Internationalisering

Nadere informatie

Eindtermen Nederlands algemeen secundair onderwijs (derde graad)

Eindtermen Nederlands algemeen secundair onderwijs (derde graad) Eindtermen Nederlands algemeen secundair onderwijs (derde graad) Bron: www.ond.vlaanderen.be/dvo 1 Luisteren 1 De leerlingen kunnen op structurerend niveau luisteren naar uiteenzettingen en probleemstellingen

Nadere informatie

Zorgtraject na de neonatale gehoorscreening

Zorgtraject na de neonatale gehoorscreening Zorgtraject na de neonatale gehoorscreening Dr.L.Ruytjens klinisch fysicus-audioloog Sophia Kinderziekenhuis Rotterdam mede namens L.Heijkoop en A.Verbaan logopedisten Inhoud Neonatale gehoorscreening

Nadere informatie

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN

IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN IK-DOELEN BIJ DE DALTONUITGANGSPUNTEN 1 2 3 4 5 A Samen werken (spelen) Hierbij is het samenwerken nog vooral doel en nog geen middel. Er is nog geen sprake van taakdifferentiatie. De taak ligt vooraf

Nadere informatie

AAD. Andere doelstellingen

AAD. Andere doelstellingen Over Luisterogen AAD DOELGROEP EN DOELSTELLINGEN Doelgroep Luisterogen is een experimenteel leesbevorderingsproject van KOCA vzw. Luisterogen laat laaggeletterde jongeren (en volwassenen) kennismaken met

Nadere informatie

Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket Stappen Langs het Water

Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket Stappen Langs het Water Landelijk Onderwijs aan Varende Kleuters Schulpweg 37 3084 NG Rotterdam tel. 00 430034 Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket

Nadere informatie

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers

Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties. Informatie voor verwijzers Onderzoek en behandeling bij kinderen met visuele problemen door stoornissen in hersenfuncties Informatie voor verwijzers Zie jij wat ik zie? Kinderen met CVI Visuele problemen en beperkingen in het dagelijks

Nadere informatie

JONG Nieuwsbrief Opvoedpraktijk Jong - Mei 2015. 1. Voorwoord 2. Nieuwsberichten 3. Thema 4. Aan het Woord 5. Agenda 6. Interessant / Tips

JONG Nieuwsbrief Opvoedpraktijk Jong - Mei 2015. 1. Voorwoord 2. Nieuwsberichten 3. Thema 4. Aan het Woord 5. Agenda 6. Interessant / Tips JONG Nieuwsbrief Opvoedpraktijk Jong - Mei 2015 1. Voorwoord 2. Nieuwsberichten 3. Thema 4. Aan het Woord 5. Agenda 6. Interessant / Tips Voorwoord Beste Lezers, Voor jullie ligt al weer het Mei-nummer.

Nadere informatie

Inhoudsopgave. Deel 1. Achtergronden 21. (psycho-)linguïstische en (psycho-)akoestische factoren 29

Inhoudsopgave. Deel 1. Achtergronden 21. (psycho-)linguïstische en (psycho-)akoestische factoren 29 Voorwoord 11 Algemene inleiding 13 Deel 1. Achtergronden 21 1. Inleiding 23 2. Articuleren, een samenspel van neurofysiologische, (psycho-)linguïstische en (psycho-)akoestische factoren 29 2.1 Het neurofysiologische

Nadere informatie

ogen en oren open! Luister je wel?

ogen en oren open! Luister je wel? ogen en oren open! Luister je wel? 1 Verbale communicatie met jonge spelers Communiceren met jonge spelers is een vaardigheid die je van nature moet hebben. Je kunt het of je kunt het niet. Die uitspraak

Nadere informatie

Jonge kinderen met afstemmingsproblemen in hun relatie tot de omgeving. Rob Neyens 20.11.2012

Jonge kinderen met afstemmingsproblemen in hun relatie tot de omgeving. Rob Neyens 20.11.2012 Jonge kinderen met afstemmingsproblemen in hun relatie tot de omgeving Rob Neyens 20.11.2012 Inhoud 1. Algemeen 2. Overleg met de leerkracht en ouders 3. Kennismaking 4. Communicatie bij kinderen met autisme

Nadere informatie

Stoornis of breder? De stoornis beschrijven De 5 aspecten in een handzaam schema! Casuïstiek Conclusie

Stoornis of breder? De stoornis beschrijven De 5 aspecten in een handzaam schema! Casuïstiek Conclusie Overzicht diagnostisch instrumentarium spraak-taalonderzoek Edith Hofsteede-Botden Rianneke Crielaard Kentalis Sint-Michielsgestel Team Spraak-Taal Overzicht diagnostisch instrumentarium spraak-taalonderzoek

Nadere informatie

Helpt het hulpmiddel?

Helpt het hulpmiddel? Helpt het hulpmiddel? Het belang van meten Zuyd, Lectoraat Autonomie en Participatie Faculteit Gezondheidszorg Dr. Ruth Dalemans, Prof. Sandra Beurskens 08-10-13 Doelstellingen van deze presentatie Inzicht

Nadere informatie

FOCWA Branchetoetsdocument. Veilig werken aan e-voertuigen. Vereniging FOCWA Schadeherstel januari 2014

FOCWA Branchetoetsdocument. Veilig werken aan e-voertuigen. Vereniging FOCWA Schadeherstel januari 2014 FOCWA Branchetoetsdocument Veilig werken aan e-voertuigen Vereniging FOCWA Schadeherstel januari 2014 Veilig werken aan e-voertuigen_31012014 1-10 FOCWA Branchetoetsdocument: Veilig werken aan e-voertuigen

Nadere informatie

Bijlage TOS behandelgroepen

Bijlage TOS behandelgroepen Bijlage TOS behandelgroepen Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie TOS behandelgroepen, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket Stappen Langs het Water

Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket Stappen Langs het Water Landelijk Onderwijs aan Varende Kleuters Schulpweg 37 3084 NG Rotterdam tel. 010 4130034 Catalogus materialen spel-o-theek LOVK De indeling van de materialen heeft een relatie met het onderwijsleerpakket

Nadere informatie

Cognitieve stoornissen na een hersenletsel en gevolgen hiervan voor de afasiebehandeling

Cognitieve stoornissen na een hersenletsel en gevolgen hiervan voor de afasiebehandeling Cognitieve stoornissen na een hersenletsel en gevolgen hiervan voor de afasiebehandeling Doriene van der Kaaden Logopedist/afasietherapeut en psycholoog i.o. Opbouw lezing Doel lezing Interdisciplinaire

Nadere informatie

Educatief Professioneel (EDUP) - C1

Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Educatief Professioneel (EDUP) - C1 Voor wie? Voor hogeropgeleide volwassenen (18+) die willen functioneren in een uitdagende kennis- of communicatiegerichte functie: in het hoger onderwijs, als docent

Nadere informatie

Compleet programma voor taal en voorbereidend rekenen voor peuters en kleuters. Bas. project

Compleet programma voor taal en voorbereidend rekenen voor peuters en kleuters. Bas. project Compleet programma voor taal en voorbereidend rekenen voor peuters en kleuters Bas project Bas prentenboeken Met illustraties van Dagmar Stam Voor peuters De slab van Bas kartonboekje, 8 blz., isbn 978-90-5030-945-5,

Nadere informatie

Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015

Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015 Preventie rekenproblemen door effectief rekenonderwijs in de groepen 1-2 28 januari 2015 Arlette Buter info@rekenadviesbuter.nl 1 Goede rekenstart Beredeneerd aanbod Inhoud Rekenactiviteiten in de (kleine)

Nadere informatie

Basisondersteuning Taal

Basisondersteuning Taal Basisondersteuning Taal Ontwikkeling Beleid Onderwijs Vaardigheid Projectplan voor scholen 0 Inhoudsopgave 1. Introductie... 2 1.1 Aanleiding...2 1.2 Taal?: Taalontwikkeling, -beleid, -onderwijs, -vaardigheid...2

Nadere informatie

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL

Nationaal congres Taal en Lezen. 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Nationaal congres Taal en Lezen 15 oktober 2015 Mondelinge taalvaardigheid: Van pingpongen naar tafelvoetballen WWW.CPS.NL Wat ben ik? Wat staat bovenaan m n verlanglijst? Het programma: van pingpongen

Nadere informatie

Uitdagingen bij de diagnostiek van spraaktaalstoornissen bij meertalige kinderen

Uitdagingen bij de diagnostiek van spraaktaalstoornissen bij meertalige kinderen Uitdagingen bij de diagnostiek van spraaktaalstoornissen bij meertalige kinderen door Manuela Julien, logopedist & klinisch linguïst 19 maart 2009 Overzicht Taalachterstand, taalstoornis, nog beperkte

Nadere informatie

Sociale taal. De volgorde is:

Sociale taal. De volgorde is: Sociale taal De volgorde is: 1. Praten over een onderwerp 1 en 2 2. Het initieren en onderhouden van een gesprek met kaarten en daarna zonder kaarten 3. tegelijkertijd de regels over praten met een vriendje

Nadere informatie

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis

GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN. AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis GEWOON ANDERS ASS BIJ JONGE KINDEREN AutismeTeam Noord-Nederland, Jonx Lentis Programma Even voorstellen Wat is autisme? Vroege signalen bij autismespectrumstoornissen De eerste stap richting onderzoek

Nadere informatie

HANDBOEK VOOR HET LIDCOMBE PROGRAMMA VOOR VROEGTIJDIGE INTERVENTIE BIJ STOTTEREN 2008. Inhoud

HANDBOEK VOOR HET LIDCOMBE PROGRAMMA VOOR VROEGTIJDIGE INTERVENTIE BIJ STOTTEREN 2008. Inhoud HANDBOEK VOOR HET LIDCOMBE PROGRAMMA VOOR VROEGTIJDIGE INTERVENTIE BIJ STOTTEREN 2008 Inhoud DEEL 1 OVERZICHT VAN HET LIDCOMBE PROGRAMMA... 2 DEEL 2 ESSENTIËLE COMPONENTEN VAN HET LIDCOMBE PROGRAMMA...

Nadere informatie

Eerste hulp bij stotteren.

Eerste hulp bij stotteren. Eerste hulp bij stotteren. 1 Een peuter of kleuter die stottert in de kleuterklas. Wat moet ik weten? Hoe kan ik helpen? Hoe reageer ik best? Waarom informatie over stotteren voor de kleuterleid(st)er?

Nadere informatie

Signalering spraak- en taalproblemen. Signalering spraak- en taalproblemen

Signalering spraak- en taalproblemen. Signalering spraak- en taalproblemen Signalering spraak- en taalproblemen 1 Inleiding Communiceren en anderen begrijpen is een belangrijk fundament in je leven. Het stelt je in staat grip te krijgen op de wereld om je heen, contacten aan

Nadere informatie