Topkwaliteit drinkwater: nimmer vanzelfsprekend

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Topkwaliteit drinkwater: nimmer vanzelfsprekend"

Transcriptie

1 Prof.dr.ir. Jan Peter van der Hoek MBA Topkwaliteit drinkwater: nimmer vanzelfsprekend Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen Oratie 27 januari 2012

2 Topkwaliteit drinkwater: nimmer vanzelfsprekend Oratie uitgesproken op 27 januari 2012 Door Prof.dr.ir. Jan Peter van der Hoek MBA ter gelegenheid van de aanvaarding van het ambt van hoogleraar in het vakgebied Drinking Water Engineering Aan de Technische Universiteit Delft Sectie Gezondheidstechniek Afdeling Watermanagement Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen Foto voorkant: Tinguely Fountain in Bazel 1

3 Mijnheer de Rector Magnificus, Leden van het College van Bestuur, College van hoogleraren en andere leden van de universitaire gemeenschap. Zeer gewaardeerde toehoorders. Dames en heren, Topkwaliteit drinkwater, het lijkt zo vanzelfsprekend Een topkwaliteit drinkwater, het lijkt zo vanzelf sprekend. De moderne drinkwatervoorziening in Nederland startte op 12 december 1853 in Amsterdam. Op dat moment werden de eerste emmertjes duinwater aan de Willemspoort afgehaald 1. Fig. 1 In ruim anderhalve eeuw zijn we in een situatie beland dat in Nederland de klant onbezorgd water uit de kraan kan gebruiken. Het vertrouwen van de consument is hoog, en de waardering van het drinkwater is groot. Dat vertrouwen en die waardering worden ook daadwerkelijk gestaafd met getallen. Zo wordt in de drinkwaterbenchmark Water in Zicht 2 door de klant een rapportcijfer aan de drinkwaterkwaliteit gegeven. In de benchmark van 2009 was dat een cijfer 8,3. De waardering en het vertrouwen komen ook tot uiting in het gebruik van flessenwater, of beter gezegd de afwezigheid van het gebruik van flessenwater. Als we kijken naar het gebruik van flessenwater in Europa, dan is dat in Nederland verreweg het laagst 3 : getallen uit 2009 laten zien dat het net 2 3

4 iets meer is dan 20 liter per persoon per jaar. Kraanwater is, zoals velen van u weten, een factor 1000 goedkoper dan flessenwater en beduidend duurzamer 4. De Nederlandse zuinigheid en het milieubewustzijn zijn echter zeker niet de enige drijfveren voor het lage flessenwatergebruik in Nederland. Kwaliteit èn smaak van kraanwater zijn minstens zo belangrijk! Bij kwaliteit gaat het niet alleen om klantvertrouwen en klantwaardering. Ook (min of meer) objectieve cijfers laten zien dat het met de drinkwaterkwaliteit in Nederland goed zit. De Inspectie Volksgezondheid beoordeelt jaarlijks de kwaliteit van het Nederlandse drinkwater 5, en de beoordeling luidt telkens weer goed. In de al genoemde drinkwaterbenchmark wordt ook om de vier jaar de kwaliteit van het drinkwater gemeten, gerelateerd aan de normen van het Nederlandse Drinkwaterbesluit. In de benchmark worden vier groepen van parameters gehanteerd: acuut gezondheidskundige parameters, niet-acuut gezondheidskundige parameters, bedrijfstechnische parameters en klantgerichte parameters. Voor alle vier de groepen scoren alle Nederlandse drinkwaterbedrijven zeer hoog, eigenlijk is de score gewoon uitstekend. Fig. 2 Fig. 4 Kunnen we, dit wetende, dan maar achterover leunen en erop vertrouwen dat het in de toekomst ook wel goed zal gaan met het Nederlandse drinkwater? Nee, want een topkwaliteit drinkwater is nimmer vanzelfsprekend. Dat is in het verleden gebleken, dat blijkt uit het heden, en ook in de toekomst zal het niet anders zijn. Fig. 3 Ik neem u daarom mee in een reis door de tijd. Gebeurtenissen uit het verleden die een forse inspanning van de watersector hebben gevergd om de topkwaliteit te garanderen, huidige ontwikkelingen die om een adequaat antwoord vragen, en ontwikkelingen die op ons afkomen en een responsstrategie vragen. Wetenschappelijk onderzoek, technologische innovaties en nieuwe beleidsontwikkelingen zullen blijken een belangrijk onderdeel te zijn van die responsstrategie. 4 5

5 Voorbeelden uit het verleden 1973: Chloor, van zegen voor de mensheid naar verdacht carcinogene verbindingen Zo halverwege de 19 e eeuw, in 1854 om exact te zijn, legde John Snow de basis voor desinfectie van drinkwater met chloor. Een vervuilde drinkwaterpomp bleek een bron te zijn van een cholera epidemie in Londen. Door chloor aan het drinkwater toe te voegen wist hij deze infectiebron te elimineren. Daarmee deed desinfectie van water met chloor zijn intrede. Drinkwater als bron voor infectieziekten kon daarmee zeer succesvol worden bestreden. Het is dan ook niet verwonderlijk dat chloor wel eens wordt bestempeld als zegen voor de mensheid. productie en niet meer in de distributie. De Dutch approach deed haar intrede waarmee een topkwaliteit gegarandeerd kon blijven zonder gebruik van chloor : Bentazon en bestrijdingsmiddelen Een tweede voorbeeld is de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen in de drinkwaterbronnen. Al langere tijd bestond het vermoeden in de jaren 70 en 80 van de vorige eeuw dat er in het ruwe water bestrijdingsmiddelen aanwezig zouden kunnen zijn. In het najaar van 1987 werd het bange vermoeden waarheid. Nieuwe analysemethoden maakten het mogelijk om stoffen te analyseren die tot op dat moment niet in lage concentraties gemeten konden worden. In het drinkwater van pompstation Leiduin van Gemeentewaterleidingen Amsterdam en de pompstations Wim Mensink, Castricum en Bergen van PWN werd een hogere concentratie bentazon aangetroffen dan de wettelijke norm van 0,1 µg/l toestond 8. Fig. 5 Ruim een eeuw later, in 1973, werd er ook een keerzijde van desinfectie van drinkwater met chloor ontdekt. Joop Rook, toen werkzaam bij het drinkwaterbedrijf van Rotterdam, stelde vast dat door chloring van drinkwater gechloreerde organische verbindingen ontstaan, die kankerverwekkend kunnen zijn 6. Dat leidde natuurlijk wel tot een lastig dilemma: chloor, prima om direct de hygiënische kwaliteit van drinkwater te waarborgen, maar op de langere termijn kunnen ook schadelijke effecten optreden. Ofwel, een afweging tussen een acuut gezondheidskundige parameter en een niet-acuut gezondheidskundige parameter, om in moderne benchmarktermen te spreken. Hoe de topkwaliteit drinkwater te garanderen? In Nederland is er voor gekozen om chloor uit te bannen in de drinkwatervoorziening: chloor wordt niet meer toegepast in de Fig. 6 Toen al werd geroepen Bentazon is nog maar het begin, en helaas werd dat waarheid. Een scala aan bestrijdingsmiddelen werd aangetroffen in de drinkwaterbronnen, en soms ook spoortjes in het drinkwater. Ook toen is alles gedaan om de topkwaliteit drinkwater te kunnen garanderen. Uiteraard werd veel aandacht gegeven aan een betere bronbescherming, maar ook werden nieuwe technologieën ontwikkeld om de bestrijdingsmiddelen uit het water te kunnen verwijderen. Gemeentewaterleidingen Amsterdam beet in 1993 en 1995 de spits af met de introductie van ozon-koolfiltratie 9,

6 Fig. 7 Fig : Bromaatvorming door ozonisatie Als we het dan over ozon hebben, komen we op een derde voorbeeld die de topkwaliteit van drinkwater onder druk heeft gezet. Mede naar aanleiding van de aanwezigheid van bestrijdingsmiddelen in de drinkwaterbronnen, en naar aanleiding van het zoeken naar alternatieven voor chloor, werd veel onderzoek uitgevoerd naar de toepassing van ozon in de drinkwaterbereiding. Zowel als oxidatiemiddel als desinfectiemiddel. Bekend was al dat door gebruik van ozon bromaat gevormd kon worden in zeer lage concentraties. Bromaat was een bekende stof, en werd zelfs toegepast als rijsmiddel in de broodbereiding. Maar in 1990 verscheen een Japans artikel waarin werd aangetoond dat bromaat toxische en carcinogene eigenschappen heeft, al in zeer lage concentraties11. Ook in die concentraties waarin het gevormd wordt tijdens ozonisatie. Door de WHO werd een norm gesteld van 25 µg/l, door de EU een norm van 10 µg/l, en in Nederland een norm van 1 µg/l voor het geval ozon wordt toegepast als oxidatiemiddel en een norm van 5 µg/l voor het geval dat ozon wordt toegepast als desinfectiemiddel. Voor Nederlandse waterleidingbedrijven betekende die strenge norm dat creativiteit benodigd was om onder die norm te komen, of zelfs helemaal geen bromaat te vormen. Uiteindelijk lukte dat ook. Enerzijds door optimalisatie van het ozonproces12,13 en de ontwikkeling van nieuwe ozondoseersystemen4, een spoor dat door Waternet werd bewandeld. Anderzijds door de ontwikkeling van hele nieuwe processen zoals de combinatie van UV met waterstofperoxide, een weg die door PWN werd bewandeld14. 8 Fig. 9 Voorbeelden uit het heden Drie voorbeelden uit het verleden, die zeker niet uitputtend zijn. Er is veel meer gebeurd, zoals bijvoorbeeld de nitraatproblematiek in de jaren 80 en 90, die met name in Gelderland, Brabant en Limburg de kwaliteit van het grondwater bedreigde15,16; de Legionella-problematiek, in Nederland echt actueel geworden met de ramp in Bovenkarspel in 1999, en aanleiding geweest om de biologische 9

7 stabiliteit van drinkwater, en nagroei en biofilmvorming in leidingsystemen grondig te onderzoeken ; en, misschien van een iets ander karakter, de beveiliging van de drinkwatervoorziening in Nederland als reactie op 9/11 20,21. Toch wil ik nu naar het heden overstappen: het begin van de 21 e eeuw. Wat dan direct de aandacht trekt is het vele onderzoek dat verricht is naar de aanwezigheid van resten van geneesmiddelen in de drinkwaterbronnen Fig. 11 Fig. 10 Met de introductie van barrières voor bestrijdingsmiddelen in de zuiveringen, die ik hiervoor heb besproken, lijkt ook een barrière voor geneesmiddelen geïntroduceerd te zijn. Dat blijkt uit de verwijdering van de omcirkelde stoffen. Om de topkwaliteit te garanderen en het consumentenvertrouwen te handhaven is dus periodiek testen van bestaande zuiveringen voor nieuwe stoffen een vereiste! Met de vergrijzing van de bevolking, en de steeds betere analysetechnieken, is het de verwachting dat dit een onderwerp is dat voorlopig wel de aandacht zal blijven trekken. Ook in het drinkwater zijn incidenteel resten van geneesmiddelen aangetroffen in zeer lage concentraties. De concentraties liggen een factor 1000 lager dan de afgeleide drinkwaterlimieten en het risico voor de consument is verwaarloosbaar 22. Toch wordt onderzoek gedaan naar de betekenis van deze stoffen in drinkwater voor de volksgezondheid 28. De aandacht richt zich thans vooral op het effect van meerdere stoffen tegelijk, de mengseltoxiciteit, en de wijze waarop effecten gemeten kunnen worden, al of niet met effectgerichte testen 29,30. Daarnaast wordt de robuustheid van bestaande zuiveringen voor deze stoffen periodiek onderzocht. Een mooi voorbeeld daarvan is het onderzoek dat door de drinkwaterbedrijven Dunea, PWN en Waternet wordt uitgevoerd 31,32, samengevat in dit overzicht. Wat staat ons te wachten? Laat ik nu overstappen van heden naar toekomst. Welke ontwikkelen spelen en kunnen invloed hebben op de kwaliteit van ons drinkwater? In de toekomst kijken is niet eenvoudig, maar toch wil ik drie ontwikkelingen schetsen die van belang zijn. Daarbij zal ik dan gelijk ingaan op het onderzoek dat nodig is om een goede responsstrategie te ontwikkelen. Emerging substances De eerste ontwikkeling betreft de aanwezigheid van emerging substances in de drinkwaterbronnen. Ik heb het al gehad over bestrijdingsmiddelen en geneesmiddelen, maar die stoffen vormen slechts een klein deel van het probleem van de nieuwe stoffen. Recent is een onderzoek afgerond naar de aanwezigheid van drugs en kalmeringsmiddelen in Nederlands oppervlaktewater, drinkwater en afvalwater 33. Ook die stoffen blijken voor te komen

8 golflengte van 172 nm produceren deze zeer efficiënt en energiezuinig grote hoeveelheden ozon. In eerste instantie richt het onderzoek zich op desinfectie van ballastwater van schepen en oxidatie van condensaat dat ontstaat bij gaswinning op zee, maar een spin-off naar drinkwaterzuivering en afvalwaterzuivering ligt voor de hand. Fig. 12 En het zoeken naar nieuwe stoffen gaat door: personal care products, nanodeeltjes, kunstmatige zoetstoffen, vlamvertragers, brandstofadditieven, geperfluoreerde verbindingen 34. En het blijft niet alleen bij zoeken: ze worden ook aangetroffen in de drinkwaterbronnen. Dat is ook niet zo gek: in Europa zijn er al zo n chemicaliën geregistreerd, waarvan er tussen de en dagelijks worden gebruikt 28. Daarnaast zijn er zo n 500 medicijnen op de markt. Ontwikkeling van nieuwe technologieën en slimme combinatie van bestaande technologieën is dus van belang, maar tegelijkertijd geeft dit het gevoel dat we soms achter de feiten aan lopen. Een nog betere aanpak is het om een goede voorspelling te hebben over welke stoffen op ons af komen, en een goede voorspelling te hebben over het gedrag van die stoffen in de zuiveringsprocessen die we nu toepassen. Het mes snijdt dan aan twee kanten: door kennis over welke stoffen problemen kunnen gaan veroorzaken in de drinkwatervoorziening kunnen we beter het beleid beïnvloeden: toelatingsbeleid van stoffen en bronbeschermingsbeleid. Door de kennis van het gedrag van die stoffen, of stofgroepen, in de zuivering kunnen we beter richting geven aan technologieontwikkeling. Enerzijds zal naar nieuwe technologieën gezocht moeten worden die die stoffen kunnen verwijderen. Dat gaat dan ook gebeuren: ontwikkeling van hele nieuwe technologie staat op het programma, deels gebaseerd op nanotechnologie. Enige voorzichtigheid is daar wel bij geboden, want nanotechnologie zelf kan een negatief effect hebben op de waterkwaliteit door vrijkomen van nanodeeltjes 35. Daarnaast richt het onderzoek zich op combinatie van bestaande technologieën, zoals bijvoorbeeld de combinatie van ozon met UV-waterstofperoxide. Beide zijn goede processen: ozonisatie is relatief goedkoop, verbruikt weinig energie, maar is selectief en kan resulteren in de vorming van bromaat, zoals eerder besproken. UV-waterstofperoxide is a-selectief, resulteert niet in het vervelende bromaat, maar gebruikt zeer veel energie. Aan combinatie van beide processen is tot nu toe vrijwel geen aandacht gegeven. De combinatie biedt perspectief voor een zeer krachtig en flexibel oxidatie- en desinfectieproces door best of both worlds te verenigen. Een andere interessante ontwikkeling die in de startblokken staat betreft een modificatie van het ozonproces. Ozon wordt in dat geval geproduceerd met zogenaamde VUV-lampen die xenon bevatten. Bij een Fig. 13 De aanzet tot de eerste stap om een beter beeld te krijgen van welke stoffen er in de toekomst aankomen is al uitgevoerd door collega s van het RIVM 36. Op basis van demografische ontwikkelingen is een voorspelling gedaan van het medicijngebruik, en op basis daarvan is de potentiële emissie van deze geneesmiddelen naar het oppervlaktewater geschat. Een volgende stap is om dit uit te breiden naar andere ontwikkelingen en andere stoffen: wat zijn bijvoorbeeld de 12 13

9 ontwikkelingen in de industrie, in de landbouw, in de gezondheidszorg, en over welke stoffen of stofgroepen hebben we het dan? In feite komt het neer op een vertaling van toekomstscenario s zoals Welvaart & Leefomgeving en Nationale Milieuverkenning in scenario s voor de belasting van bijvoorbeeld het stroomgebied van De Rijn met emerging substances. De tweede stap is om het gedrag van deze stoffen in de zuivering te voorspellen op basis van stofeigenschappen en eigenschappen van de zuiveringsprocessen. Dat kan door zogenaamde QSAR s te ontwikkelen, Quantitative Structure Activity Relationships. Bij stofeigenschappen gaat het dan bijvoorbeeld om molecuulgrootte, molecuulgewicht, molecuulstructuur, polariteit, hydrofobiciteit en de aanwezigheid van specifieke functionele groepen. Die stofeigenschappen worden gekoppeld aan specifieke kenmerken van het proces, waarmee de verwijderingscapaciteit beter is te voorspellen. Fig. 15 In een gezamenlijk project van de Universiteit van Amsterdam, de Technische Universiteit Delft, de Radbout Universiteit Nijmegen, KWR Watercycle Research Institute, Waternet, SARA en Netherlands Science Centre wordt gewerkt aan de start van het onderzoek AquaPriori. De TU Delft, sectie Gezondheidstechniek, gaat zich in dat onderzoek richten op de ontwikkeling van een QSAR voor geavanceerde oxidatietechnieken zoals ozon, UV-waterstofperoxide en combinaties van die technieken. Dat tezamen geeft een goed compleet beeld van de capaciteiten van de bestaande moderne technologieën voor de verwijdering van emerging substances: filtratietechnieken, adsorptieve technieken, oxidatieve technieken en biologische technieken. Fig. 14 Onderzoek daarnaar is uitgevoerd in de sectie Gezondheidstechniek en loopt thans. Hooggeleerde collega Arne Verliefde heeft een QSAR ontwikkeld voor nanofiltratie en omgekeerde osmose 37, en David de Ridder, PhD bij de sectie Gezondheidstechniek, heeft een QSAR ontwikkeld voor actieve koolfiltratie 38. Cheryl Bertelkamp, ook PhD bij de sectie Gezondheidstechniek, is momenteel een QSAR aan het ontwikkelen voor oeverfiltratie in combinatie met nanofiltratie en actieve koolfiltratie. De derde stap is dan om concreet te kijken naar de aanwezige zuiveringstechnieken in de praktijk, en op basis van de voorspelling van de stoffen die er aan komen, gecombineerd met de ontwikkelde QSAR s, de robuustheid te bepalen. Daar is al een begin mee gemaakt. In Eureau, de European Federation of National Associations of Water and Wastewater Services, heb ik een enquête uitgevoerd naar de zuiveringsprocessen die worden toegepast, zowel voor grondwater, voor oppervlaktewater, voor oppervlaktewater met kunstmatige infiltratie, en voor oeverfiltratie. Onderscheid heb ik daarbij gemaakt in geen zuivering, conventionele zuivering, geavanceerde zuivering en combinatie van conventionele met geavanceerde zuivering

10 genschappen, kan gericht onderzoek gedaan worden naar de ontwikkeling van nieuwe technologie. Fig. 16 Voor Nederland ziet het beeld er goed uit: in de grondwaterzuivering komt wel de klassieke zuivering veelvuldig voor en in een enkel geval is er geen zuivering, maar gerichte bronbescherming kan hier veel betekenen. De bedreiging met de nieuwe stoffen zit vooral in de oppervlaktewaterzuivering, waar gebruik gemaakt wordt van Rijnwater, Maaswater en IJsselmeerwater. Bewust wordt veelvuldig gebruik gemaakt van geavanceerde zuivering, en daar waar geavanceerde zuivering nog niet wordt toegepast, vindt onderzoek plaats naar implementatie. Uit de robuustheidstesten zoals ik die u al heb laten zien blijkt geavanceerde zuivering een goede barrière te zijn voor emerging substances. Als we kijken naar geheel Europa, dan is de situatie minder rooskeurig. Circa 25% van het drinkwater wordt bereid uit oppervlaktewater, deels zonder zuivering en deels met een conventionele zuivering. Daar liggen de grootste kwetsbaarheden. Daarbij is ook problematisch dat ruim 10% van de inwoners van de EU-lidstaten drinkwater krijgt uit installaties kleiner dan m 3 /dag. De helft van alle installaties in Europa is kleiner dan m 3 /dag of heeft minder dan afnemers 39. Over de veiligheid en robuustheid van die installaties weten we eigenlijk niet zoveel. Kortom, in Nederland lijkt de situatie veilig, maar voor nieuwe stoffen zijn we nooit geheel zeker. In Europa is de situatie aanmerkelijk slechter als we ons op deze overzichten baseren. Door nu kennis te hebben van de stoffen en stofgroepen die er aan komen, en door te beschikken over QSAR s die de verwijdering voorspellen op basis van de stofeigenschappen en zuiveringsei- Fig. 17 Klimaatverandering De tweede ontwikkeling die ik wil bespreken, naast de aanwezigheid van emerging substances, is klimaatverandering. Ongetwijfeld is een groot deel van u bekend met de klimaatscenario s van de KNMI: vier beelden van een mogelijk toekomstig klimaat in Nederland 40. Variabelen zijn de wereldwijde temperatuurstijging, 1 of 2 o C, en de mate van verandering van luchtstromen boven West- Europa. Ik wil daar niet in detail op ingaan, dat kunnen anderen veel beter. Wat echter kenmerkend is, en van groot belang voor de drinkwatervoorziening, is dat we veel meer met extreme omstandigheden te maken krijgen. Extremen in hoeveelheid water: perioden met grote droogte en perioden met extreme neerslag. Dat vertaalt zich direct naar de rivierafvoeren die aan grote schommelingen onderhevig zijn. En die rivieren worden weer voor een deel gebruikt als bron voor drinkwatervoorziening. Een mooi voorbeeld is de rivier De Rijn, een belangrijke bron voor de drinkwaterbereiding in West-Europa. Grote variaties in afvoeren treden al op en staan ons te wachten. Dit is een al wat ouder figuur uit 2000, maar nog steeds relevant 41. Het toont de procentuele veranderingen van de gemiddelde maandaf

11 voer voor De Rijn in het jaar 2050, gerekend ten opzichte van In de winter zijn aanmerkelijk grotere afvoeren te verwachten, tot bijna 40%. In de zomer zijn lagere afvoeren te verwachten, tot zo n 30%. Nu is de hoeveelheid water die door De Rijn stroomt meer dan genoeg voor de drinkwatervoorziening: we gebruiken daarvan minder dan een ½%. In de kwantiteit ligt het probleem niet direct. Maar een kwaliteitseffect kan wel optreden: als de stofvrachten van lozingen gelijk blijven, en de rivierafvoer sterk daalt, dan is een concentratieverhoging van verontreinigingen in De Rijn een onafwendbaar gevolg. Dat kan er toe leiden dat we stoffen gaan detecteren die tot dan toe niet zichtbaar waren, of dat we al bekende verontreinigingen in aanmerkelijk hogere concentraties gaan aantreffen. Zijn de huidige zuiveringen hiertegen bestand? Moeten we extra barrières ontwikkelen? Of moeten we een vergunningsbeleid voor lozingen creëren, waarbij de stofvracht van de lozing proportioneel is aan het actuele debiet van de rivier? Vewin is hier terecht een groot voorstander van, maar in de praktijk zal dit toch niet zo makkelijk te implementeren zijn. Fig 18 Fig. 20 Dan de temperatuur. In alle KNMI klimaatscenario s zet de opwarming door: we krijgen te maken met zachtere winters en warmere zomers, en dat heeft weer effect op de extremen in de maximum temperatuur van het water. Vooral ook weer voor oppervlaktewater kan dit effecten hebben. Fig. 19 Hier ziet u de temperatuur van het oppervlaktewater bij drie innamepunten in 2003, een warm jaar. De waarde van 25 o C, een kritische waarde als we de normen voor drinkwater in beschouwing nemen 42, wordt in dat jaar overschreden. En als we van dat water drinkwater maken, dan blijkt dat uiteraard ook een relatief hoge temperatuur te hebben. Hier ziet u de temperatuur van het drinkwater zoals het de productiebedrijven van Waternet verlaat, en de temperatuur in het distributiegebied van Amster

12 dam. Het jaar is 2006, ook weer een jaar met een relatief warme zomer. Wat zorgen baart is dat de temperatuur in bijna 40% van de metingen tussen de 15 en 20 o C ligt, en in circa 10% boven de 20 o C ligt. Wat ik al eerder aanhaalde: Nederland is trots op de Dutch approach, maar houden we het ook veilig bij deze hoge temperaturen zonder persistent desinfectiemiddel? Kunnen we de hygiënische kwaliteit waarborgen? Weten we zeker dat het goed gaat tijdens de distributie van het water van productiebedrijf naar klant? Onderzoek naar de invloed van de temperatuur op de hygiënische kwaliteit en de biologische stabiliteit van het water, en naar de processen die optreden in de leidingsystemen bij hogere temperatuur is nodig. Met de resultaten kunnen we de toekomstbestendigheid van de Dutch approach garanderen. Fig. 22 Een derde effect van klimaatverandering dat relevant is voor de drinkwatervoorziening is de verzilting. Door stijging van de zeespiegel vindt intrusie van zeewater plaats die de grondwatervoorraden kan beïnvloeden. Verbrakking van grondwatervoorraden en grondwaterwinningen kan het gevolg zijn. De combinatie van zeespiegelstijging en lage rivierafvoeren resulteert erin dat zouttongen verder de rivieren op kunnen komen en innamepunten voor de drinkwaterbereiding kunnen bedreigen. Fig. 21 Daarnaast kunnen we ook innovaties toepassen: winning van thermische energie uit de drinkwater transportleiding waar dat warme water door stroomt 43. Het mes snijdt dan aan twee kanten: productie van duurzame energie, en verlaging van de temperatuur van het water waarmee we mogelijk de kwaliteit beter kunnen beheersen en het comfort voor de klant kunnen verhogen. Koel kraanwater wordt nu eenmaal hoger gewaardeerd dan lauw kraanwater. Deze innovatieve ontwikkeling wordt opgepakt door Waternet, TU Delft en KWR Watercycle Research Institute in het Calorics initiatief 44. Daarin is de focus niet alleen op drinkwaterleidingen, maar op alle piped systems : onderzoek naar het oogsten en valoriseren van laagwaardige (diffuse) warmte uit drinkwaterleidingen èn afvalwaterleidingen. Fig

13 Ook deze ontwikkelingen leiden er toe dat nieuwe technologie ontwikkeld zal moeten worden om een topkwaliteit drinkwater te kunnen blijven garanderen. Die technologie zal veelal gebaseerd zijn op membraantechnologie, om het zoutgehalte van het water te verlagen. In het PURO-project van Hooggeleerde collega Theo Olsthoorn en Hooggeleerde collega Luuk Rietveld wordt al gewerkt aan zo n technologie: ondergrondse membraanfiltratie om brak grondwater te ontzouten 45. Fig. 25 Fig 24 Door de promovendi Frank Smits en Jeroen Posthumus wordt deze technologie onderzocht. Voor het drinkwaterbedrijf Oasen wordt gekeken of PURO een antwoord kan zijn op de verzilting van de bronnen door indringen van zout via de rivieren tot bij de innamepunten. Voor het watercyclusbedrijf Waternet wordt gekeken of PURO een antwoord kan zijn op verbrakking van het boezemwater door brakke kwel, een typisch watersysteem probleem. Door onderscheppen van deze brakke kwel via ondergrondse membraanfilters kan dat brakke kwelwater omgezet worden in drinkwater van zeer hoge kwaliteit, en wordt verbrakking van het watersysteem voorkomen. Nieuwe waterconcepten Ik heb nu twee ontwikkelingen met belangrijke consequenties voor de drinkwatervoorziening geschetst: emerging substances en klimaatverandering. De derde ontwikkeling die ik wil bespreken betreft de introductie van nieuwe waterconcepten. Nieuwe concepten die allerlei vormen kunnen aannemen: hergebruik van water, gebruik van regenwater, waterbesparing, gescheiden sanitatiesystemen, kringloopsluitingen, grijswatersystemen, en er zijn vast nog wel andere termen 46,47. Kenmerkend voor dit soort systemen is dat ze veelal uitgaan van een kleinere schaal en een decentrale opzet kennen. Drijfveer voor dit soort ontwikkelingen is het streven naar een duurzame watervoorziening, maar ook vanuit Brussel wordt dit soort systemen gepromoot 48 en wordt regelgeving ontwikkeld: vanuit het oogpunt van duurzaamheid, maar vooral óók vanuit het oogpunt van waterschaarste door klimaatverandering. In het EU beleid omtrent Water Scarcity & Drougths zijn waterbesparing en waterefficiënte technologieën twee belangrijke bouwstenen. Een EU-richtlijn is in de maak voor eco labels voor gebouwen 49. Waterbesparing, gebruik van regenwater en grijswater systemen spelen daarin een belangrijke rol, naast energie, afval en materialen. Net zoals mijn voorganger, de Hooggeleerde Hans van Dijk 50,51, hecht ik zeer veel waarde aan een centrale drinkwatervoorziening. Centrale drinkwatervoorziening is belangrijk voor de volksgezondheid. De opzet van grote, centrale productieeenheden is zeer effectief gebleken om gezondheidsrisico s te vermijden. Niet voor niets kozen lezers van het British Medical Journal in 2007 de invoering van drinkwatervoorziening en sanitatie tot de grootste medische vooruitgang sinds In discussies met voorstanders van een decentrale drinkwatervoorziening gebruik ik altijd de argumenten kosten, kwaliteit, duurzaamheid en comfort. Voor de klant, en de maatschappij, is een centrale drinkwatervoorziening de goedkoopste manier om aan veilig drinkwater te komen, met een vrijwel te 22 23

14 verwaarlozen milieu impact. De klant heeft er geen omkijken naar, het water stroomt vrijwel zonder onderbrekingen uit de kraan. king group Microbiological Water Quality van Eureau heb ik een bijdrage mogen leveren aan het opstellen van het position paper Water re-use and other alternative resources at home: rainwater harvesting and greywater recycling for domestic purposes. Belangrijkste conclusie in het position paper is eigenlijk zint eer ge begint. Ken in ieder geval de risico s en beheers die. En die risico s zijn niet mis. Natuurlijk onderkent Eureau de problematiek van water scarcity & droughts in Europa en het belang van een duurzame ontwikkeling, maar wijst dan, terecht, altijd op een twin track approach : demand management, het beïnvloeden van het gebruik van water, als één spoor, en supply management, het zo effectief mogelijk inzetten van betrouwbare bronnen voor de drinkwatervoorziening, als tweede spoor. In Brussel worden de mogelijkheden van dat tweede spoor helaas nog wel eens vergeten. Fig. 26 Van Brussel terug naar Nederland. We kennen allemaal nog het echec van de huishoudwater experimenten rond de eeuwwisseling 53. Terecht is daar een streep door gehaald. Fig. 27 Ook Eureau, de European Federation of National Associations of Water and Wastewater Services, staat gereserveerd tegenover de toepassing van dit soort nieuwe waterconcepten in de drinkwatervoorziening. Als voorzitter van de wor- Fig. 28 Bij huishoudwater ging het echter over een substituut voor drinkwater. De discussie nu gaat veel breder en beslaat de gehele waterketen, soms zelf in combinatie met het watersysteem. Drinkwater is daar maar een onderdeel van

15 Tegelijkertijd moeten we onze ogen niet sluiten voor nieuwe ontwikkelingen, die een ander licht werpen op de afweging centraal/decentraal, zowel voor de drinkwatervoorziening als voor de sanitatie. Laat ik nog eens terugkomen op mijn eerder gehanteerde criteria kosten, kwaliteit, duurzaamheid en comfort. Een centrale voorziening is goedkoper door schaalgrootte: de wet van de economy of scales. Maar centrale voorzieningen zijn ook uniek, eenmalig en dus duur. Massaproductie van kleinschalige systemen kan de balans de andere kant doen omslaan. Een centrale voorziening is een veilige voorziening. Met lab-on-the-chip ontwikkelingen is het niet ondenkbeeldig dat in de toekomst decentrale voorzieningen ook veilig kunnen zijn. Door minder transport van water, en gebruik van lokaal geproduceerde duurzame energie, kunnen decentrale systemen op termijn gaan wedijveren met centrale systemen op het aspect duurzaamheid. Tenslotte comfort. Door verbetering van kleinschalige systemen, en innovaties, kunnen decentrale systemen op termijn mogelijk ook het comfort bieden dat nu nog voorbehouden is aan centrale systemen. lige systemen, in wat voor vorm dan ook, is niet uit te sluiten. De omslag van een centrale naar decentrale watervoorziening kan de drinkwatersector op twee manieren raken. Het eerste aspect betreft de kwaliteit van het drinkwater en laat, alweer, zien dat een topkwaliteit drinkwater nimmer vanzelfsprekend is. Het tweede aspect heeft betrekking op de rol van het drinkwaterbedrijf in de drinkwatervoorziening en heeft een meer bedrijfskundig karakter. Fig. 30 Fig. 29 Hoe succesvol de huidige centrale drinkwatervoorziening en sanitatie ook moge zijn, en hoe veilig de monopoliepositie van de tien Nederlandse drinkwaterbedrijven ook is in de huidige Drinkwaterwet, een transitie naar meer kleinscha- Wat betreft het eerste aspect, de kwaliteit van het drinkwater: alleen al de omschakeling naar een decentrale sanitatie en de invoering van waterefficiënte technologieën zoals de EU voorstaat kan een enorme impact hebben op het watergebruik. Stel, we blijven uitgaan van een centrale drinkwatervoorziening, gekarakteriseerd door een grootschalige infrastructuur. Het drinkwaterverbruik in Nederland is momenteel zo n 120 liter per persoon per dag 54, redelijk vergelijkbaar met het verbruik in een aantal omringende landen 55. De toiletspoeling neemt daarvan bijna 30% voor zijn rekening. Decentrale sanitatie gebruikt aanmerkelijk minder water. Door waterefficiënte technologieën lijkt nog een aanzienlijke waterbesparing mogelijk: kleding wassen en vaatwassen hebben momenteel een bijdrage van circa 20% in het waterverbruik, en we weten dat in de wasmiddelenindustrie en witgoedtechnologie innovatieve ontwikkelingen plaatsvinden: wassen zonder water! Als we deze effecten bij elkaar optellen zou het zomaar kunnen dat het drinkwaterverbruik naar 80 liter per persoon per dag of zelfs minder daalt

16 Met de huidige drinkwaterinfrastructuur worden we dan wel voor problemen geplaatst: een belasting van productiesystemen ver onder de ontwerpcapaciteit, en vooral ook een aanmerkelijk langere verblijftijd in de distributiesystemen. Tezamen met de al genoemde temperatuurstijging van het water door klimaatverandering, en de distributie van drinkwater in Nederland zonder chloor, wordt het een hele opgave om een topkwaliteit drinkwater te garanderen. Onderzoek naar kwaliteitsverandering van drinkwater tijdens transport en distributie is noodzakelijk om een antwoord te geven op deze kwantiteitsveranderingen in drinkwatergebruik. Niet geheel is uit te sluiten dat naast de sanitatie ook de drinkwatervoorziening de transitie zal maken naar een decentrale opzet. Dan beland ik op het tweede aspect. Wat wordt in dat geval de rol van de huidige drinkwaterbedrijven? Sowieso zal het huidige bedrijfsmodel 56 met zo n transitie op de schop gaan, want van een grootschalige centrale drinkwatervoorziening is dan geen sprake meer. Maar hoe organiseren we de drinkwatervoorziening dan, en wat is de rol van de huidige drinkwaterbedrijven daarin? Een interessant en relevant vraagstuk dat ik graag wil oppakken met de collega s van de faculteit Techniek, Bestuur en Management. Een eerste stap daarin is gezet in de vorm van een MSc-studie. Onderzoek en onderwijs Drie ontwikkelingen die een grote invloed zullen hebben op de drinkwatervoorziening in de toekomst: emerging substances, klimaatverandering en nieuwe waterconcepten. Tot besluit iets over onderzoek en onderwijs, twee belangrijke elementen van de leeropdracht. Die leeropdracht luidt officieel Technology selection in relation to water quality, en wordt in de wandelgangen wel aangeduid als Drinkwaterkwaliteit en -beleid. Die combinatie technologie - beleid - kwaliteit staat mij wel aan en zal een rode draad gaan vormen in het onderwijs. Het onderzoek is reeds aan de orde geweest hiervoor, vandaar dat ik me nu meer richt op dat onderwijs.wat betreft de scope van het onderwijs, ik hoop dat u is duidelijk geworden uit mijn betoog dat een topkwaliteit drinkwater niet vanzelfsprekend is, niet in het verleden, niet in het heden, en ook niet in de toekomst. Zoals recent verwoord door Maarten Gast, oud-directeur van Gemeentewaterleidingen Amsterdam, is kwaliteit eigenlijk het enige dat afnemers interesseert 57. Ook mijn voorganger, Hooggeleerde Hans van Dijk, benadrukte dat al 58. Hij wees er daarbij op dat te veel naar de financiële kant van de bedrijfsvergelijkingen kijken, ten koste kan gaan van de kwaliteit. Kennis van en inzicht in kwaliteit van drinkwater, en hoe een topkwaliteit drinkwater te borgen, daar draait het dus om. Daar dient de focus van het onderwijs zich op te richten. Een topkwaliteit drinkwater vraagt om technologische kennis en technologische innovaties, maar ook om kennis van beleidsontwikkelingen, inzicht in ontwikkelingen in de maatschappij, en durf om aan een andere inrichting en organisatie van de drinkwatervoorziening te denken en te werken. Dat betekent dat we al in de batchelorfase en in de masterfase de student moeten prikkelen om in nieuwe concepten en modellen te denken. Na afronden van de studie is hij of zij dan in staat om op basis van wetenschappelijke kennis, technologisch vernuft en beleidsmatig inzicht oplossingen aan te dragen en te implementeren die de drinkwaterkwaliteit borgen. Kortom, de driehoek technologie - beleid - kwaliteit als basis voor de drinkwateringenieur van de toekomst, dat is waar het onderwijs zich op zal moeten gaan richten. Dankwoord Dames en heren, wat ik wilde zeggen heb ik bijna gezegd. Dat was niet mogelijk geweest zonder de steun en het vertrouwen van velen. Uiteraard wil ik daar in deze laatste minuten aandacht aan geven. Allereerst mijn ouders en mijn partner Elly. Pa en Ma, jullie steun in het verleden en interesse in het heden zijn onmisbaar geweest en voelden altijd goed. Daarom ben ik zo blij dat jullie dit kunnen meemaken, op een toch wel respectabele leeftijd. Elly, you are the rose of my life zoals een bekend Amerikaans singer/songwriter schreef. Op jou is dat van toepassing. Bij jou kan ik terecht met mijn successen, maar vooral ook met mijn zorgen en twijfels. Met jouw aandacht en liefde komt het altijd weer goed. Broer, zussen, aanhang, neef en nichten, we zijn een kleine familie maar wel een erg fijne. Jullie interesse is intens en oprecht, en jullie grappen en grollen over mijn aanstelling als hoogleraar vermakelijk. Een woord van dank ook naar wat ik mijn leermeesters noem: Bram Klapwijk, Hooggeleerde Jan Schippers en Ton Graveland, die helaas niet meer leeft. Net afgestudeerd, begin 1984: Civiele Techniek leidde toen nog niet echt op tot wetenschapper en onderzoeker. Door jullie heb ik de belangstelling voor wetenschappelijk onderzoek gekregen en van jullie heb ik het vak van onderzoek 28 29

17 doen geleerd. Van Bram Klapwijk het wetenschappelijke onderzoek, van Jan Schippers het toegepast wetenschappelijke onderzoek, en van Ton Graveland het drinkwaterspecifieke onderzoek, in al haar facetten. De sectie Gezondheidstechniek van de TU Delft is tegenwoordig groot. Ik loop daardoor nu het gevaar collega s over te slaan. Hooggeleerde Jules van Lier, Hooggeleerde Luuk Rietveld, Hooggeleerde Walter van der Meer, Hooggeleerde Gertjan Medema, Hooggeleerde Arne Verliefde, Hooggeleerde François Clemens, met jullie hoop ik de samenwerking die we het afgelopen jaar gestart zijn verder vorm te geven. Alleen dan kunnen we dat wat Hooggeleerde Hans van Dijk de afgelopen 20 jaar heeft opgebouwd, een bloeiende en bruisende sectie, behouden en uitbouwen. Samen met de medewerkers, promovendi en studenten van de sectie Gezondheidstechniek gaat dat lukken. Aan de betrokkenheid van allen en sfeer op de vakgroep ligt het niet! Een woord van dank ook naar mijn collega s van Waternet, vooral mijn directe collega s van het Strategisch Centrum. Door jullie inzet en enthousiasme kan ik met gerust hart twee dagen per week de boel de boel laten in Amsterdam, en aan de slag gaan bij mijn andere werkgever, de TU Delft. Maatjes van de MBA-opleiding in Twente, we zien elkaar niet zo vaak, maar de peergroup bijeenkomsten, zo n tweemaal per jaar, blijven een feest en een bron van inspiratie. Die traditie houden we er in! Tenslotte een woord van dank aan het College van Bestuur en de Rector Magnificus van de TU Delft voor het in mij gestelde vertrouwen. Dames en heren, ik dank u allen voor uw aanwezigheid en luisterend oor. Ik heb gezegd. Referenties 1. Groen J.A. Jr. (1978). Een cent per emmer - Het Amsterdamse drinkwater door de eeuwen heen. Uitgave Gemeentewaterleidingen, Amsterdam, Nederland (ISBN ). 2. Vewin (2010). Water in zicht Bedrijfsvergelijking in de drinkwater sector. Rapport Vewin nr. 2010/102/6209, Rijswijk, Nederland. 3. Vewin (2008). Drinkwaterstatistieken De watercyclus van bron tot kraan. Rapport Vewin nr. 2009/93/6259, Rijswijk, Nederland. 4. Helm A.C.W. van der (2007). Integrated modeling of ozonatuion for optimization of drinking water treatment. Proefschrift Technische Universiteit Delft, Water Management Academic Press, ISBN , Delft, Nederland. 5. Versteegh J.F.M., Dik H.H.J. (2009). De kwaliteit van het drinkwater in Nederland in Rapport VROM-Inspectie, VROM 7275 / RIVM /2009, Den Haag, Nederland. 6. Rook J.J. (1974) Formation of haloforms during chlorination of natural waters. Water Treat. Exam. 23(2), Kooij D. van der, Drost Y.C., Hijnen W.A.M., Willemsen-Zwaagstra J., Nobel P.J., Schellart J.A. (1995). Multiple barriers against micro-organisms in water treatment and distribution in the Netherlands. Water Supply 13, Smeenk J.G.M.M., Lindhout R.C., Snoek O.I. (1988). Bentazon in de Rijn, in drinkwater en in regenwater. H 2 O 21(7), Graveland A. (1993). Biologisch actieve koolfiltratie in Weesperkarspel in gebruik. H 2 O 26(12), Graveland A., Hoek J.P. van der (1995). Introductie van de biologisch actieve koolfiltratie te Leiduin. H 2 O 28(19), Kurokawa Y., Maekawa A., Takahashi M., Hayashi Y. (1990). Toxicity and carcinogenicity of potassium bromate - a new renal carcinogen. Environmental Health Perspectives 87,

18 12. Hoek J.P. van der, Soest E.A.M. van, Graveland A. (1995). Biologisch actieve koolfiltratie: optimalisatie van de ozondosis in relatie tot bromaatvorming en AOC-productie. H 2 O 28(9), Hoek J.P. van der, Orlandini E., Graveland A., Smeenk J.G.M.M. (1996). Disinfection and disinfection by-products. Minimizing bromate formation during ozone-activated carbon treatment. Water Supply 14(3-4), Vinke G. (2004). Wereldprimeur voor PWN met nieuwe zuivering pomp station Andijk. H 2 O 37(21), Beek C.G.E.M. van, Kooij D. van der, Noordam P.C., Schippers J.C. (1984). Nitraat en drinkwatervoorziening. Kiwa mededeling nr. 84, Nieuwegein, Nederland. 16. Kappelhof J.W.N.M., ed (1996). Biologische nitraatverwijdering. Kiwa mededeling 124, Nieuwegein, Nederland (ISBN ). 17. Kuiper M., Wullings B., Kooij D. van der (2005). Legionella pneumophila groeit in biofilms uitsluitend op protozoa. H 2 O 38(7), Kuiper M. (2006). Occurence of Legionella pneumophila and Hartmannella vermiformis in fresh water environments and their interactions in biofilms. Thesis Wageningen University, Wageningen, Nederland (ISBN ) 19. Valster R.M. (2011). Free-living protozoa in drinking water supplies - Community composition and role as hosts for Legionella pneumophila. Thesis Wageningen University, Wageningen, Nederland (ISBN ). 20. Tangena B., Zantkuijl N., Knepper B. (2005). VS beveiligen drinkwaternet vooral via snelle detectie van verontreinigingen. H 2 O 38(13), Adamse E. (2007). Beveiliging drinkwaterbedrijven tegen terrorisme. H 2 O 40(25/26), Versteegh J.F.M., Stolker A.A.M., Niesing W., J.J.A. Muller (2003). Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnen - Resultaten van het meetprogramma RIVM rapport /2003, Bilthoven, Nederland. 23. Mons M.N., Genderen J. van, Dijk-Looijaard A.M. van (2000). Inventory on the presence of pharmaceuticals in Dutch water. Kiwa rapport , Nieuwegein, Nederland. 24. Mons M.N., Hoogenboom A.C., Noij T.H.M. (2003). Pharmaceuticals and drinking water supply in the Netherlands. Rapport Kiwa BTO , Nieuwegein, Nederland. 25. Sacher F., Stoks P.G. (2003). Pharmaceutical residues in waters in the Netherlands - Results of a monitoring programme for RIWA. Rapport RIWA, ISBN , Karlsruhe/Nieuwegen, Duitsland/Nederland. 26. Schrap S.M., Rijs G.B.J., Beek M.A., Maaskant J.F.N., Staeb J., Stroomberg G., Tiesnitsch J. (2003). Humane en veterinaire geneesmiddelen in Nederlands oppervlaktewater en afvalwater - een screenuing in RIZA rapport , Lelystad, Nederland. 27. Versteegh J.F.M., Aa N.G.F.M. van der, Dijkman E. (2007). Geneesmiddelen in drinkwater en drinkwaterbronnen - resultaten meetprogramma 2005/2006. RIVM rapport /2007, Bilthoven, Nederland. 28. Schriks M., Heringa M.N., Kooi M.M.E. van der, Voogt P.de, Wezel A.P. van (2010). Toxicological relevance of emerging contaminants for drinking water quality. Water Research 44, Hoek J.P. van der, Stoks P., Mons M., Kooij D. van der (2008). Visie op en streefwaarden voor milieuvreemde stoffen in drinkwater. H 2 O 41(4), Oost R. van der (2011). Emerging substances: what about emerging risks? Proceedings of the 8th IWA Leading-Edge Conference on Water and Wastewater Technologies, 6-10 June 2011, Amsterdam, The Netherlands. 31. Hofs B. (2009). Overzicht resultaten robuustheidtesten zuiveringen DPWbedrijven. Rapport KWR , Nieuwegein, Nederland. 32. Puijker L.M., Jongh C.M. de, Cornelissen E.R., Hofman-Caris R., Hofs B. (2011). Robuustheid zuiveringen DPW 2010: overzicht en selectie van prioritaire stoffen. Rapport KWR , Nieuwegein, Nederland. 33. Aa N.G.F.M. van der, Dijkman E., Bijlsma L., Emke E., Ven B.M. van de, Nuijs 32 33

19 A.L.N. van, Voogt P. de (2010). Drugs of abuse and tranquilizers in Dutch surface waters, drinking water and wastewater - Results of screening monitoring Rapport RIVM /2010, Bilthoven, Nederland. 34. Houtman C.J. (2010). Emerging contaminants in surface waters and their relevance for the production of drinking water in Europe. Journal of Integrative Environmental Sciences,1-25, ifirst article (doi: : X ). 35. Struijs J., Meent D. van der, Peijnenburg W.J.G.M., Heugens E., Jong W. de, Hagens W., Heer C. de, Hofman J., Roex E. (2007). Nanodeeltjes in water. RIVM rapport , Bilthoven, Nederland (ISBN ). 36. Aa N.G.F.M. van der, Kommer G.J., Montfoort J.E. van, Versteegh J.F.M. (2010). Demographic projections of future pharmaceutical consumption in the Netherlands. Water Science & Technology 63(4), Verliefde A.R.D., Cornelissen E.R., Heijman S.G.J., Verberk J.Q.J.C., Amy G.L., Bruggen B. van der, Dijk J.C. van (2009). Construction and validation of a full-scale model for removal of organic micropollutants with NF/RO. Journal of Membrane Science 339(1-2), Ridder D.J. de, Villacorte L., Verliefde A.R.D., Verberk J.Q.J.C., Heijman S.G.J., Dijk J.C. van (2010). Modeling equilibrium adsorption of organic micropollutants onto activated carbon. Water Research 44, Gast M. (2010). Ruim tien procent van de inwoners van de EU krijgt drinkwater uit kleine installaties. Interview met Jan Peter van der Hoek, lid Commissie Drinkwater van Eureau. H 2 O 43(8), KNMI (2006). Klimaat in de 21e eeuw - vier scenario s voor Nederland. Rapport KNMI, De Bilt, Nederland. 41. Bruijn F.A. de, Mazijk A. van (2003). Klimaatinvloeden op de kwaliteit van het Rijnwater. Rapport RIWA, Nieuwegein, Nederland (ISBN ). 42. Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden (2011). Besluit van 23 mei 2011, houdende bepalingen inzake de productie en distributie van drinkwater en de organisatie van de openbare drinkwatervoorziening (Drink waterbesluit). 43. Hoek J.P. van der (2012). Climate change mitigation by recovery of energy from the water cycle: a new challenge for water management. Water Science & Technology 65(1), Boere J., Hoek J.P. van der, Jong K. de, Wijk A. van (2012). Calorics: water brengt energie. Proceedings van de 64e Vakantiecursus Drinkwater en Afvalwater Water NL naar de Top: Excelleren in tijden van bezuiniging!, Rietveld L.C., Hubert M.A.J., Hagg J.P. (eds), Delft, 13 januari 2012, Water Management Academic Press, pp (ISBN/EAN ). 45. Timmer H. (2011). Fresh water from salt water with lower energy consumption - The PURO concept. Proceedings of the conference Innovation and Water: Water Technology, International Water Week, November , Amsterdam, The Netherlands. 46. Kernteam Waterketen (2009). Verbindend Water - Langetermijnvisie waterketen - Een visie voor en door rijk, provincies, waterschappen, gemeenten en drinkwaterbedrijven. Rapport Vewin, Unie van waterschappen, IPO, VNG en Ministerie VROM. 47. Moglia M., Sharma A., Alexander K., Mankad A. (2011). Perceived performance of decentralised water systems: a survey approach. Water Science & Technology: Water Supply 11(5), European Commission (DG ENV) (2009). Study on water performance of buildings. Final Report DG Environment in association with Cranfield University, reference /2008/520703/ETU/D2, Bio Inteligence Service, Paris, France. 49. Commission of the European Communities (2009). Commission decision on establishing the ecological criteria for the award of the Community Eco-label for Buildings. Draft proposal, Brussels, Belgium. 50. Gast M, (2011). Centrale drinkwatervoorziening belangrijk voor volksgezondheid - Interview met Hans van Dijk, scheidend hoogleraar drinkwater TU Delft. H 2 O 44(16), Dijk J.C. van (2011). Drinkwater: de volgende prooi? Uitreerede 9 september 2011, Technische Universiteit Delft, Delft, Nederland

20 52. Ferriman A. (2007). BMJ readers choose sanitary revolution as greatest medical advance since British Medical Journal 334, Oesterholt F.I.H.M. (2003). Beleidsonderbouwende monitoring huishoudwater - Onderzoek naar de kwaliteit van huishoudwater en effecten van het gebruik op het milieu en de klant - Hoofdrapport. Kiwa rapport KWR A, Nieuwegein, Nederland. 54. Foekema H., Thiel L. van (2011). Watergebruik thuis Rapport TNS Nipo C7455 (uitgevoerd in opdracht van Vewin), Amsterdam, Nederland. 55. Bessy J., Blum A., Brelle F., David B., DeGouvello B., Duguet J.-P., Durand Bourlier L., Gatel D., Guillotin L., Hartemann P., LeFlaive X., LeGroux J.-P., LePoder M., Mace M., Margat J., Molle B., Olivier D., Renault D., Tarchitzy J., Tabib M., Tazi-Pain A., Tisserand B., Via S. (2011). Which water quality for which use? A regulators & practitioners perspective. Draft report working group Which water quality for which uses?, French association ASTEE and AFEID in collaboration with WHO. 56. Someren T.C.R. van (2005). Strategische Innovationen - So machen Sie Ihr Unternehmen einzigartig. Gabler Verlag, Wiesbaden, Germany (ISBN X). 57. Gast M. (2011). Water blijft een intrigerend element. H 2 O 44(25/26), H2O (2011). Waarschuwing bij afscheid Hans van Dijk: Verder reorganiseren en bezuinigen onverstandig. H 2 O 44(18),

21 38 39

22

23 Faculteit Civiele Techniek en Geowetenschappen Stevinweg CN Delft Tel: +31 (0)

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent?

De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? De watervoorziening in 2040: (de)centraal duurzaam intelligent? Symposium Energie en Water schrijven toekomst 20 juni 2012 Jan Peter van der Hoek Focus Drinkwatervoorziening NL: dichtbevolkt gebied (16,7

Nadere informatie

Decentrale productie drinkwater

Decentrale productie drinkwater Decentrale productie drinkwater Relevante wet- en regelgeving Wim Heiko Houtsma Projectleider Drinkwater voor later (IenM) Opbouw Decentraal? Prioriteiten drinkwatervoorziening: I. Drinkwater moet gegarandeerd

Nadere informatie

Geachte gasten, beste collega s

Geachte gasten, beste collega s Geachte gasten, beste collega s Ik heet u allen van harte welkom bij de officiële ingebruikname van de volledig nieuwe voorzuivering voor ons Productiebedrijf Andijk. In het bijzonder wil ik verwelkomen,

Nadere informatie

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014

Vereniging van waterbedrijven in Nederland. Kerngegevens drinkwater 2014 Vereniging van waterbedrijven in Nederland Kerngegevens drinkwater 2014 Watervoorzieningsgebieden Toelichting op deze folder Deze folder geeft een overzicht van kerngegevens van de drinkwatersector en

Nadere informatie

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN

Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen. Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Medicijnresten in drinkwater Voorkomen is beter dan genezen Gezonde Lunch, 7 april 2014 Martien den Blanken, directeur PWN Drinkwaterland In Nederland 10 drinkwaterbedrijven Sinds 1950 sterke concentratie

Nadere informatie

Kraanwater alle feiten op een rij

Kraanwater alle feiten op een rij Kraanwater alle feiten op een rij Inhoud Kraanwater is vanzelfsprekend 4 Goed voor de gezondheid 8 Zuiver van kwaliteit 12 Lekker goedkoop 18 Tips 22 Drinkwaterbedrijven 28 3 kraanwater.nu Kraanwater is

Nadere informatie

Inleiding nieuwe ontwikkelingen

Inleiding nieuwe ontwikkelingen Inleiding nieuwe ontwikkelingen Voor de drink- en industriewaterbehandeling Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 10 februari 2011 Nieuwe bedreigingen en kansen Bedreigingen: Verontreiniging

Nadere informatie

Waterkwaliteit: Microbiologie

Waterkwaliteit: Microbiologie Waterkwaliteit: Microbiologie Prof. ir. Hans van Dijk September 28, 2009 1 Afdeling Vermelding Watermanagement onderdeel organisatie Sectie Gezondheidstechniek College 1b. Microbiologie Hoofdstuk Waterkwaliteit

Nadere informatie

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland

Helder, schoon... Rivierwater. Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Helder, schoon... Rivierwater Het belang van schoon oppervlaktewater in Nederland Introductie door Peter Stoks, directeur RIWA Het belang van schoon oppervlaktewater Schoon water. We kunnen niet zonder.

Nadere informatie

Optimaal presteren op people, planet en profit dmv waterhergebruik en kwaliteitsmanagement TNO Waterbehandeling, René Jurgens (rene.jurgens@tno.

Optimaal presteren op people, planet en profit dmv waterhergebruik en kwaliteitsmanagement TNO Waterbehandeling, René Jurgens (rene.jurgens@tno. Optimaal presteren op people, planet en profit dmv waterhergebruik en kwaliteitsmanagement TNO Waterbehandeling, René Jurgens (rene.jurgens@tno.nl) Bron: www.ecodrive.eu/nl TNO Waterbehandeling Ontwikkeling

Nadere informatie

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland

Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Page 1 of 6 Klimaatverandering en klimaatscenario s in Nederland Hoe voorspeld? Klimaatscenario's voor Nederland (samengevat) DOWNLOAD HIER DE WORD VERSIE In dit informatieblad wordt in het kort klimaatverandering

Nadere informatie

Afbreken van geneesmiddelen kan met veel minder energie

Afbreken van geneesmiddelen kan met veel minder energie 14 maart 2015 Afbreken van geneesmiddelen kan met veel minder energie Bas Wols, Roberta Hofman-Caris, Erwin Beerendonk en Danny Harmsen (KWR Watercycle Research Institute), Ton van Remmen (Van Remmen UV

Nadere informatie

De legionellacontrole van collectieve drinkwaterinstallaties in 2011 en 2012

De legionellacontrole van collectieve drinkwaterinstallaties in 2011 en 2012 De legionellacontrole van collectieve drinkwaterinstallaties in 2011 en 2012 Colofon Inspectie Leefomgeving en Transport Water, Bodem en Bouwen Graadt van Roggenweg 500 Utrecht Pagina 2 van 10 Colofon

Nadere informatie

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater

Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Impact van rwzi s op geneesmiddelconcentra5es in kwetsbaar oppervlaktewater Lieke Coppens (KWR; Copernicus Ins4tuut Universiteit Utrecht), Jos van Gils (Deltares), Thomas ter Laak (KWR; Wageningen Universiteit),

Nadere informatie

Verwijdering van natuurlijk organisch materiaal frac7es door anionwisseling

Verwijdering van natuurlijk organisch materiaal frac7es door anionwisseling Verwijdering van natuurlijk organisch materiaal frac7es door anionwisseling Anke Gre(e en Luuk Rietveld (TU Del(), Marco Dignum (Waternet), Emile Cornelissen (KWR) Natuurlijk organisch materiaal is een

Nadere informatie

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken

Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater mbv energie-efficiente membraanfiltratie-technieken Productie van drinkwater uit oppervlaktewater m.b.v. energie-efficiënte membraanfiltratie- technieken Subsidieregeling

Nadere informatie

Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne

Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne Uitvoerder Water module: Waterkwaliteit en hygiëne Cursusboek Nieuwegein, 2012 w w w. w a t e r o p l e i d i n g e n. n l Stichting Wateropleidingen, november 2012 Groningenhaven 7 3433 PE Nieuwegein

Nadere informatie

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland

Gevolgen van klimaatverandering voor Nederland Gastcollege door Sander Brinkman Haagse Hogeschool Climate & Environment 4 september 2008 Introductie Studie Bodem, Water en Atmosfeer, Wageningen Universiteit Beroepsvoorbereidendblok UNFCCC CoP 6, Den

Nadere informatie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie

Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Waterkwaliteit 2: Natuur/chemie Prof. ir. Hans van Dijk 1 Afdeling Watermanagement Sectie Gezondheidstechniek Inhoud hydrologische kringloop kwalitatief 1. regenwater 2. afstromend/oppervlaktewater. infiltratie

Nadere informatie

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014

Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie. VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Drinkwater een goede bron voor de levensmiddelenindustrie VMT/EHEDG bijeenkomst Geo Bakker, 2 december 2014 Wetgeving Inhoud Drinkwaterkwaliteit Drinkwaterzuivering Verandering van drinkwaterkwaliteit

Nadere informatie

Energie en water de circulaire economie

Energie en water de circulaire economie Energie en water de circulaire economie Prof. Dr. Ad van Wijk 4-6-2014 28-5-2014 Delft University of Technology Challenge the future Circular Economy (EMF) 2 Six principles of the Circle Economy All materials

Nadere informatie

TCB S45(2007) Den Haag, 19 juli 2007

TCB S45(2007) Den Haag, 19 juli 2007 Aan De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Postbus 30945 2500 GX Den Haag TCB S45(2007) Den Haag, 19 juli 2007 Betreft: Advies Normstelling MTBE Mevrouw de Minister, In

Nadere informatie

Visie van Waternet op de drinkwatervoorziening 2020-2050

Visie van Waternet op de drinkwatervoorziening 2020-2050 Visie van Waternet op de drinkwatervoorziening 2020-2050 Job Rook en Sanne Hillegers (Waternet), Jan Peter van der Hoek (Waternet/TU Del=) Wat zijn de bronnen voor het Amsterdamse drinkwater in de periode

Nadere informatie

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren,

Geachte heer Kuks, geachte heer Dijk, geachte heer Kolkman, geachte heer Odding, geachte dames en heren, Toespraak van CdK Ank Bijleveld-Schouten bij de ondertekening van de waterovereenkomst Vechterweerd op Vrijdag 20 januari 2012 van 14.00 16.00 uur in t Boerhoes, Koepelallee 8 te Dalfsen HET GESPROKEN

Nadere informatie

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014

Bodemsanering. 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd. De bodem en het (grond)water zijn schoon MILIEU MARKT. Staat van Utrecht 2014 MENS Staat van Utrecht 204 Bodemsanering Hoeveel humane spoedlocaties zijn nog niet volledig gesaneerd? 45 humane spoedlocaties zijn niet volledig gesaneerd Kaart (Humane spoedlocaties bodemverontreiniging

Nadere informatie

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer-

-Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Klimaatverandering; wat komt er op ons af? -Klimaatverandering, klimaatscenario s en gevolgen voor beleid en beheer- Het klimaat in Nederland gaat veranderen. Op dit moment is dat nog niet te merken. De

Nadere informatie

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water.

Aangenomen dat alleen de waarde voor natrium niet gemeten is, is de concentratie natrium in mg/l van het bovenstaande water. Page 1 of 9 CT011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (20082009 Q1) (9805080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add dropdown list and

Nadere informatie

Diversiteit en eigenschappen van Legionella-bacteriën

Diversiteit en eigenschappen van Legionella-bacteriën Diversiteit en eigenschappen van Legionella-bacteriën Dick van der Kooij ISSO Congres, Nijkerk, 27 november 2014 Inhoud Inleiding Ontdekking van Legionella Incidentie van Legionnaires Disease (LD)/veteranenziekte

Nadere informatie

HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking

HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking HPLC- UV- screening: geharmoniseerde analysemethode voor efficiënte waterkwaliteitsbewaking Annemieke Kolkman (KWR), Erik Emke (KWR), Gerard Stroomberg (Rijkswaterstaat), Henk Ketelaars (Evides) Bij een

Nadere informatie

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt.

Question Geef in de onderstaande figuur aan waar welk type grondwater zich bevindt. Page 1 of 7 CT3011 INLEIDING WATERMANAGEMENT (2008-2009 Q1) (9805-080901) > TEST MANAGER > TEST CANVAS Test Canvas Add, modify, and remove questions. Select a question type from the Add Question drop-down

Nadere informatie

Kennisinnovaties slappe bodems

Kennisinnovaties slappe bodems Kennisinnovaties slappe bodems Agenda 10 min 15 min 15 min 5 min Introductie Enrico Moens (program manager Climate and Sustainability bij Grontmij) Leon van Paassen (assistant professor Geo- Engineering

Nadere informatie

Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan

Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan Innovatie Attaché Seoel Peter Wijlhuizen, mei 2014, meer informatie: pw@nost-korea.com Koreaanse ICT geleidt water van regen tot kraan Inleiding Met bijna twee maal zoveel neerslag als Nederlands, lijkt

Nadere informatie

Drinkwater wij voegen er iets aan toe

Drinkwater wij voegen er iets aan toe Drinkwater wij voegen er iets aan toe Samen met u... Drinkwater is van levensbelang voor de maatschappij. Als de drinkwatervoorziening wegvalt, komt ons dagelijks leven vrijwel tot stilstand. Als drinkwaterbedrijf

Nadere informatie

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek

Iv-Water. Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Iv-Water Ingenieursbureau met Passie voor Techniek Passie voor Techniek Advies gebaseerd op inhoudelijke kennis Iv-Water Water is van essentieel belang voor al het leven op aarde, maar het kan ook een

Nadere informatie

Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken?

Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken? Winnen van brak grondwater om brakke kwel te beperken? symposium zoetwatervoorziening in zilte delta's KWR, Nieuwegein, 4 april 2013 Amsterdam, 9 april 2013 Dienst Waterbeheer en Riolering Waterschap Amstel,

Nadere informatie

Ontstaan en opsporing van nevenproducten bij UV-processen

Ontstaan en opsporing van nevenproducten bij UV-processen Ontstaan en opsporing van nevenproducten bij UV-processen Kirsten Baken, Annemieke Kolkman, Roberta Hofman-Caris, Dennis Vughs, Annemarie van Wezel (KWR Watercycle Research Institute) De laatste decennia

Nadere informatie

Eisen aan microbiologisch veilig drinkwater 2. Gertjan Medema Cursus Drinkwatermicrobiologie

Eisen aan microbiologisch veilig drinkwater 2. Gertjan Medema Cursus Drinkwatermicrobiologie Eisen aan microbiologisch veilig drinkwater 2 Gertjan Medema Cursus Drinkwatermicrobiologie Microbiologisch onberispelijk drinkwater? EU Drinking Water Directive en Waterleidingbesluit NL Algemene eis:

Nadere informatie

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer

Bodem & Klimaat. Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Bodem & Klimaat Op weg naar een klimaatbestendig bodembeheer Jaartemperaturen en warmterecords in De Bilt sinds het begin van de metingen in 1706 Klimaatverandering KNMI scenarios Zomerse dagen Co de Naam

Nadere informatie

KWR Watercycle Research Institute

KWR Watercycle Research Institute KWR Watercycle Research Institute Introductie KWR en activiteit team IAH Danny Traksel 1 1 Historie KWR Watercycle Research Institute 1948 Keurings Instituut Waterleiding Artikelen (Rijswijk) o Certificering

Nadere informatie

Energie uit drinkwater en afvalwater

Energie uit drinkwater en afvalwater Energie uit drinkwater en afvalwater Inhoud 1. De cyclus van de stedelijke drinkwatervoorziening en afvalwater 2. Installeren van een turbine in het drinkwaternet 2.1. De druk in drinkwaternetten 2.2.

Nadere informatie

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens

Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Strategische planning drinkwater Lange termijnvisie Vitens Peter Salverda Omgevingsmanager Vitens 20 Maart 2013 Opzet presentatie Waarom strategische planning? Ambitie en lange termijn visie Duurzaamheid

Nadere informatie

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst

Optimale zorg tegen lagere kosten. Het ziekenhuis van de toekomst Optimale zorg tegen lagere kosten Het ziekenhuis van de toekomst 1 KIVI NIRIA Jaarcongres Onze visie en waarden Onze visie: Pioniersrol Siemens Energiezuinigheid Onze waarden: Innovatief Innovatief denken

Nadere informatie

Investment Management. De COO-agenda

Investment Management. De COO-agenda Investment Management De COO-agenda Vijf thema s 1) Markt 2) Wet- en regelgeving 3 5) Rol van de COO 5 3) Operations 4) Technologie 2012 KPMG Accountants N.V., registered with the trade register in the

Nadere informatie

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma

Nieuwe sanitatie in Nederland. Bert Palsma Nieuwe sanitatie in Nederland Bert Palsma Conventioneel is fantastisch! Drinkwater; 125 l/p/dag 180 /jr Riolering 125/ jr RWZI 135/ jr 440,- / huishouden /jr 1 toilet spoeling (5 l) ~ 0,025 1 toilet spoeling

Nadere informatie

Living Lab van de energietransitie. www.tertium.nl

Living Lab van de energietransitie. www.tertium.nl Living Lab van de energietransitie www.tertium.nl 1. Gespreksleiding 2. Wetenschap & Samenleving 3. Participatie Natasja van den Berg Menno van der Veen @tertiumnl www.tertium.nl Inhoud 1. Korte inleiding

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2004 - II Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water R * ** ** ** ** ** ** ** * S ** * ** ** * P Q LAND ZEE T

Nadere informatie

Legionellabestrijding in koeltorens Marktonderzoek naar chemicaliënvrije desinfectie Pieter Mensink Projectleider/adviseur bij DWA Eigenaar InstAct installatiemanagement Inhoud Chemicaliënvrij? Legionellabeheer,

Nadere informatie

Beheer en Onderhoud Legionella. Richard Peet

Beheer en Onderhoud Legionella. Richard Peet Beheer en Onderhoud Legionella Richard Peet 1 Programma Relatie tussen Legionella en Beheer en onderhoud Inspectierichtlijn en ILen T Wateropleidingen 2 Legionella Aangetoond 1976, bijeenkomst Legionairs

Nadere informatie

Brede chemische screening voor het monitoren van de waterkwaliteit

Brede chemische screening voor het monitoren van de waterkwaliteit Brede chemische screening voor het monitoren van de waterkwaliteit Ton van Leerdam (KWR), Bernard Bajema (Vitens), Bendert de Graaf (Vitens), Jan van der Kooi (WLN), Leo Puijker (KWR) Wereldwijd worden

Nadere informatie

Masterplan. Historisch voorbeeld doet goed volgen. Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 7 februari 2011

Masterplan. Historisch voorbeeld doet goed volgen. Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 7 februari 2011 Masterplan Historisch voorbeeld doet goed volgen Uitdagingen in de grondwaterzuivering Weren de Vet Paramaribo, 7 februari 2011 Inleiding Historische case Amsterdam Masterplan Suriname Inleiding Historische

Nadere informatie

Water in AGF koelvers industrie problematiek rondom water in de wereld. Joyce Schroot Adviseur AGF verwerkende industrie 2 december 2014

Water in AGF koelvers industrie problematiek rondom water in de wereld. Joyce Schroot Adviseur AGF verwerkende industrie 2 december 2014 Water in AGF koelvers industrie problematiek rondom water in de wereld Joyce Schroot Adviseur AGF verwerkende industrie 2 december 2014 Inhoudsopgave Intro aardappelen, groente en fruit verwerkende industrie

Nadere informatie

Grijs Water Recuperatie. Rik Daneels

Grijs Water Recuperatie. Rik Daneels Grijs Water Recuperatie Rik Daneels Water in de stad, vandaag Water in de stad, vandaag Vlaanderen: Waterhuishouding lijkt in orde Maar: Grondwaterreserves onder druk!!! Gezamelijke acties vereist Alternatieve

Nadere informatie

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu

De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG. Datum 25 juni 2013 Betreft Geneesmiddelen in drinkwater en milieu > Retouradres Postbus 20901 2500 EX Den Haag De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 4 2513 AA DEN HAAG Plesmanweg 1-6 2597 JG Den Haag Postbus 20901 2500 EX Den Haag T 070-456

Nadere informatie

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan:

ENQUETE. Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering. Retourneer deze enquête a.u.b. aan: ENQUETE Inventarisatie van wensen m.b.t. gegevens over klimaatverandering Binnen het BSIK-programma "Klimaat voor Ruimte" (website: http://www.klimaatvoorruimte.nl/) wordt veel aandacht besteed aan de

Nadere informatie

Technologie inzetten voor duurzaam watergebruik

Technologie inzetten voor duurzaam watergebruik Kennisgroep Watertechnologie Evides Industriewater heeft een Demi Water Plant (DWP) ontworpen en gerealiseerd bij de Botlek in Rotterdam en daarbij de AiRO-technologie toegepast die ontwikkeld is door

Nadere informatie

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97

bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 bron : Publicatieblad van de Europese Gemeenschappen PB C381 van 16/12/97 Uitnodiging tot het indienen van voorstellen voor OTO-werkzaamheden (geavanceerde opleidingscursussen) in het kader van het specifieke

Nadere informatie

Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg

Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg Terugdringen van geneesmiddelen in de watercyclus van Limburg Jan Hofman, Harry Tolkamp, Thomas ter Laak, Hans Huiting, Roberta Hofman-Caris, KWR Watercycle Research Institute, Nieuwegein; Peter van Diepenbeek,

Nadere informatie

Energizing the city: Almere energy axis

Energizing the city: Almere energy axis Inhoud Energizing the city: Almere energy axis... 3 Van Noord/West naar Zuid/Ooost... 4 Energie die stroomt door de as... 5 Focus on knowledge & education... 6 Focus on innovation & experiments... 7 Focus

Nadere informatie

Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt

Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt Zacht drinkwater: Minder hard, meer profijt 26 mei 2015 Arjen Grent PWN HHNK Samenwerking Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier en PWN werken samen alsof ze één bedrijf zijn Calamiteitenuitrusting

Nadere informatie

Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet

Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet Organisatie: Vewin Postbus 1019 2280 CA Rijswijk Auteurs - Treur (Waternet), De Veer (PWN),

Nadere informatie

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT

ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT ONDERZOEK NAAR DE WATERKWALITEIT Naam: Klas: Datum: 1 Situering van het biotoop Plaats: Type water: vijver / meer / ven / moeras/ rivier / kanaal / poel / beek / sloot / bron Omgeving: woonkern / landbouwgebied

Nadere informatie

RIKILT Institute of Food Safety

RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety In het kort Referentie instituut Metingen & Advies Onderzoek RIKILT Institute of Food Safety RIKILT Institute of Food Safety is onderdeel van de internationale kennisorganisatie

Nadere informatie

Energy Balance Assessment Tool

Energy Balance Assessment Tool Energy Balance Assessment Tool Energy Balance Assessment Tool (EBAT) Verbruik van verschillende soorten energie in de waterkringloop: een Excel tool Energy Balance Assessment Tool (EBAT) Waarom is EBAT

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a.

Nieuwe KNMIklimaatscenario s. Janette Bessembinder e.v.a. Nieuwe KNMI klimaatscenario s Nieuwe KNMIklimaatscenario s 2006 2006 Janette Bessembinder e.v.a. Opzet presentatie Klimaatverandering Waargenomen veranderingen Wat zijn klimaatscenario s? Huidige en nieuwe

Nadere informatie

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING

DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING DEMONSTRATIEPROJECT D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING D ECENTRALE AFVALWATERZUIVERING INLEIDING Landustrie Sneek BV bezit een ruime hoeveelheid kennis en ervaring in het transporteren en behandelen van riool-

Nadere informatie

Decentraal Watermanagement. Bouwstenen voor Ingenieurs en Architecten Regenwater.com Grijswater.com Infiltratie.com

Decentraal Watermanagement. Bouwstenen voor Ingenieurs en Architecten Regenwater.com Grijswater.com Infiltratie.com Decentraal Watermanagement Bouwstenen voor Ingenieurs en Architecten Regenwater.com Grijswater.com Infiltratie.com GEP 2013 GEP Dehoust Gruppe Dehoust Stahltanks, Nienburg GEP Umwelttechnik, Eitorf GEP

Nadere informatie

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl

Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties. Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Japans-Nederlandse wetenschappelijke publicaties Paul op den Brouw, 3 juli 2014, meer informatie: www.ianetwerk.nl Samenvatting Elf Japanse top-onderzoeksuniversiteiten spraken tijdens zijn bezoek aan

Nadere informatie

Milieuvriendelijke en efficiënte desinfectie zonder chemicaliën en toxische additieven enkel elektriciteit, zout en water?

Milieuvriendelijke en efficiënte desinfectie zonder chemicaliën en toxische additieven enkel elektriciteit, zout en water? Milieuvriendelijke en efficiënte desinfectie zonder chemicaliën en toxische additieven enkel elektriciteit, zout en water? Dankzij een uiterst efficiënte en stabiele diaphragma electrolyse produceert ANOLYTECH

Nadere informatie

Energie uit oppervlaktewater. Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving

Energie uit oppervlaktewater. Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving Energie uit oppervlaktewater Fred Zoller, docent opleiding Climate & Management KNAG Onderwijsdag 2014 Duurzame leefomgeving Inhoud workshop Introductie: Opleiding Climate & Management Workshop Context

Nadere informatie

De klimaatneutrale waterketen

De klimaatneutrale waterketen De klimaatneutrale waterketen Jos Frijns Lelystad, 13 februari 2009 Klimaatverandering: adaptatie ja, maar ook mitigatie Belang van mitigatie voor watersector Gevolgen worden vooral zichtbaar in de waterketen,

Nadere informatie

Een stroomversnelling. je carrière. Ga er maar voor. Ongekend veelzijdig.

Een stroomversnelling. je carrière. Ga er maar voor. Ongekend veelzijdig. Een stroomversnelling in je carrière. Ga er maar voor. Ongekend veelzijdig. 2,5 miljoen consumenten en bedrijven dagelijks van water voorzien. Feit: Voor 2,5 miljoen mensen en bedrijven in ons werkgebied

Nadere informatie

Afval en afvalwater: wat kunnen we leren van het verleden? Jeroen Langeveld, TU Delft

Afval en afvalwater: wat kunnen we leren van het verleden? Jeroen Langeveld, TU Delft Afval en afvalwater: wat kunnen we leren van het verleden? Jeroen Langeveld, TU Delft Afvalverwerking in NL: een succesnummer! Vast vuil problematiek opgelost Verwaarding al lang op agenda! Bron- versus

Nadere informatie

STUDIEREIS Heading 2 Africa 2012 INFORMATIE FOLDER

STUDIEREIS Heading 2 Africa 2012 INFORMATIE FOLDER STUDIEREIS Heading 2 Africa 2012 INFORMATIE FOLDER Inhoudsopgave Studiereis 2012 Dispuut Watermanagement Master Watermanagement Het Team Contactgegevens De Reis De Bestemming Sponsormogelijkheden Comité

Nadere informatie

ir. T.V.J. (Victor) Pastoor, commercial director, Grontmij Sustainable Buildings: Green Talker naar Green Walker naar Green Star

ir. T.V.J. (Victor) Pastoor, commercial director, Grontmij Sustainable Buildings: Green Talker naar Green Walker naar Green Star Inspiratiemiddag ir. T.V.J. (Victor) Pastoor, commercial director, Grontmij Sustainable Buildings: Green Talker naar Green Walker naar Green Star Vrijdag 10 oktober Mijn boodschap voor u 1. Respecting

Nadere informatie

Water in zicht 2012 Bedrijfsvergelijking drinkwatersector

Water in zicht 2012 Bedrijfsvergelijking drinkwatersector Vereniging van waterbedrijven in Nederland Water in zicht 2012 Bedrijfsvergelijking drinkwatersector Augustus 2013 W a t e r k w a l i t e i t D i e n s t v e r l e n i n g M i l i e u F i n a n c i ë

Nadere informatie

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol?

Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Het nieuwe Europese klimaatplan voor 2030: behoudt de EU haar voortrekkersrol? Dr. Jos Delbeke, DG Klimaat Actie, Europese Commissie, Universiteit Hasselt, 25/2/2014 Overzicht 1. Klimaat en energie: waar

Nadere informatie

Partnership en duurzame samenwerking

Partnership en duurzame samenwerking Siemens Healthcare Partnership en duurzame samenwerking Kees Smaling CEO Siemens Healthcare Nederland Restricted Siemens 2013 All rights reserved. Partnership is een hot Page 2 Managed Equipment Service

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Water Safety Plans in Vlaanderen

Water Safety Plans in Vlaanderen Water Safety Plans in Vlaanderen Verwachtingen en uitdagingen VMW-symposium Risicomanagement in de drinkwatersector: noodzaak of utopie? 26 /11/2008 1. Water safety plan concept 2. Water safety plans internationale

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

Projectorganisatie Marc Martojo Esther krijnen Rodger Buyvoets Danilo Meulens

Projectorganisatie Marc Martojo Esther krijnen Rodger Buyvoets Danilo Meulens Concrete projectbeschrijving De afstudeeropdracht is om een informatief, innovatief en interactief boek te ontwikkelen dat als presentatie materiaal gebruikt kan worden om weer te geven hoe bijzonder en

Nadere informatie

Constructieve Flexibiliteit. Rijk Blok

Constructieve Flexibiliteit. Rijk Blok Constructieve Flexibiliteit Constructief Ontwerper Part Time Universitair Docent Constructief Ontwerpen Department for the Built Environment TU/e Eindhoven University of Technology Rotterdam Mysterieland

Nadere informatie

Enquête Groen Zonnig Houten: korte samenvatting van resultaten 1

Enquête Groen Zonnig Houten: korte samenvatting van resultaten 1 Enquête Groen Zonnig Houten: korte samenvatting van resultaten 1 A.H. van der Weijde, A. Dimitropoulos en E. Kottika Vrije Universiteit Amsterdam, Ruimtelijke Economie, De Boelelaan 1105, 1081HV Amsterdam.

Nadere informatie

Water in Zicht 2009. Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector

Water in Zicht 2009. Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Water in Zicht 2009 Financiën & Efficiency Waterkwaliteit Milieu Dienstverlening Bedrijfsvergelijking in de drinkwatersector Water in Zicht 2009 4 Overzicht van alle drinkwaterbedrijven die aan de Benchmark

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter,

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 23 november 2015 Betreft Kamervragen. Geachte voorzitter, > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Kiwa Water Research B.V. Nieuwegein, 23/4/07

Kiwa Water Research B.V. Nieuwegein, 23/4/07 Danny Traksel Kiwa Industrie & Water Een veilige duik in de toekomst? Toelichting en workshop oriënterend onderzoek naar desinfectietechnieken voor zwemwater 29 maart 2007 Hoe het niet moet... Kiwa Water

Nadere informatie

Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet

Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet Richtlijn voor de indeling in risicoklassen van drinkwaterinstallaties die aangesloten zijn op het drinkwaternet Organisatie: Vewin Postbus 1019 2280 CA Rijswijk Auteurs - Treur (Waternet), De Veer (PWN),

Nadere informatie

Kraantjeswater drinkwater

Kraantjeswater drinkwater Kraantjeswater drinkwater IS KRAANTJESWATER ECHT DRINKBAAR? Ongetwijfeld. Kraantjeswater = drinkwater! Geen enkel product wordt zo streng en veelvuldig gecontroleerd als leidingwater. Door de waterbedrijven

Nadere informatie

Congres 10 jaar BTO. 29 en 30 maart 2012 Inn Style in Maarssen. jaar

Congres 10 jaar BTO. 29 en 30 maart 2012 Inn Style in Maarssen. jaar Congres 10 jaar BTO 29 en 30 maart 2012 Inn Style in Maarssen jaar Congres 10 jaar BTO Het Bedrijfstakonderzoek (BTO) van de Nederlandse drinkwaterbedrijven bestaat in 2012 tien jaar! We nodigen u van

Nadere informatie

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR 2015

ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR 2015 ONDERZOEKSOPDRACHT KCNR 2015 Titel van het project: Onderzoek waterkwaliteit en ecologie met drones Onderzoek waterkwaliteit of toestand bouwwerken met (aquatic) drones Korte omschrijving van de onderzoeksopdracht

Nadere informatie

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum

Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Eigen -/ Keteninitiatief CO2 footprint Innovatie Kennis Centrum Versie: 0.0 Datum: 21-4-2015 Auteur: Vrijgave: M.J.A. Rijpert T. Crum 1 IKN (Innovatie Kenniscentrum Nederland) Copier is de initiatiefnemer

Nadere informatie

Oasen in 2006 Het jaar in beeld

Oasen in 2006 Het jaar in beeld Oasen in 2006 Het jaar in beeld Gouda 29 mei 2007 Januari 29 mei 2007 Oasen in 2006 2 Verbouwing zuiveringsstation Rodenhuis In 2006 vierde Oasen het bereiken van hoogste punt van de bouw. Tijdens de ombouw

Nadere informatie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie

Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Synergie energie hergebruik overheden, agrarische sector en industrie Doelstelling thema bijeenkomst: Inzicht in ontwikkelingen bij overheid, industrie en agrarische sector Inzicht in kansen voor synergie

Nadere informatie

en corrosiewerende middelen

en corrosiewerende middelen Evaluatierapport biociden en corrosiewerende middelen Rapport Nr. 183 Colofon Uitgegeven door de Internationale Commissie ter Bescherming van de Rijn (ICBR) Kaiserin-Augusta-Anlagen 15, 56068 Koblenz,

Nadere informatie

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing

Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Bestuurlijke Netwerkkaarten Crisisbeheersing Kaart 12 - Nooddrinkwater en noodwater 12 Nooddrinkwater en noodwater Versie oktober 2013 Crisistypen (dreigende) verstoring van de openbare drinkwatervoorziening

Nadere informatie

De Friese Waterketen: samen besparen!

De Friese Waterketen: samen besparen! De Friese Waterketen: samen besparen! Weet u het antwoord? Drinkwater; waar halen we dit vandaan? Hoeveel water gebruikt u per dag? Auto naar de wasstraat of zelf wassen? Waterbelasting, rioolheffing,

Nadere informatie

Gebruik van de kostenstandaard in R&D. Jan Post, Emile Cornelissen en Hans Huiting 9 september 2010

Gebruik van de kostenstandaard in R&D. Jan Post, Emile Cornelissen en Hans Huiting 9 september 2010 Gebruik van de kostenstandaard in R&D Jan Post, Emile Cornelissen en Hans Huiting 9 september 2010 Inhoud 1. Plaats van kostenstandaard in R&D 2. Voorbeeldprojecten AiRO Sewer Mining High Recovery SWRO

Nadere informatie

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen?

2. Wat zijn per sector/doelgroep de algemene inzichten ten aanzien van de inhoud van de continuïteitsplannen? Samenvatting Aanleiding en onderzoeksvragen ICT en elektriciteit spelen een steeds grotere rol bij het dagelijks functioneren van de maatschappij. Het Ministerie van Veiligheid en Justitie (hierna: Ministerie

Nadere informatie