Ik dacht: mijn leven is hier gestopt Omgaan met een CVA

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Ik dacht: mijn leven is hier gestopt Omgaan met een CVA"

Transcriptie

1 Ik dacht: mijn leven is hier gestopt Omgaan met een CVA Een onderzoek naar de ervaringen van mensen die een CVA hebben doorgemaakt en verblijven op een geriatrische revalidatieafdeling Dordrecht, september 2013 Nico van der Leer en Marco Sternal Onderzoeksverslag (versie 2) Begeleid door prof. dr. M.A. Goossensen Master Zorg Ethiek en Beleid, Universiteit Tilburg

2 Inhoudsopgave Aanleiding 2 1. Inleiding 2 2. Probleemstelling 3 3. Doelstelling 4 4. Vraagstelling 4 5. Theoretische verkenning en voorstudie Inleiding: een CVA Onderscheidingen en oorzaken Symptomen en gevolgen Behandeling en revalidatie Coping Zingeving 7 6. Onderzoeksmethode Onderzoeksetting en dataverzameling Data analyse Ethische en juridische verantwoording Kwaliteit van het onderzoek Betrouwbaarheid Validiteit Reflectie op de rol van de onderzoekers Onderzoeksresultaten Deelnemers aan het onderzoek Uitkomsten van het onderzoeksmateriaal Conclusie Discussie Onderzoeksmethode Onderzoeksresultaten Coping en Zingeving Waarde van het onderzoek 32 Dankwoord 33 Literatuur 34 1

3 Samenvatting Wanneer iemand getroffen wordt door een CVA, verandert er veel. De huidige begeleiding en revalidatie van mensen die getroffen zijn door een CVA richt zich met name op het fysieke, psychische en mentale. Vanuit zorgethisch perspectief wordt voorgesteld om via de (zorg)relatie te achterhalen wat voor deze persoon, in deze context telt. Het verstehen van de geleefde ervaring van het doormaken van een CVA is daartoe een sleutel. Daarom is er een fenomenologisch leeronderzoek gedaan met als vraag: Wat ervaren mensen die getroffen zijn door een CVA en hoe gaan zij om met de gevolgen ervan? Met een fenomenologische benadering zijn er vier getroffenen geïnterviewd. Bij de analyse werden de interviews gecodeerd. Om de kwaliteit van het onderzoek te vergroten zijn de interviews onafhankelijk van elkaar door beide onderzoekers gecodeerd. Tevens zijn de resultaten van de analyse aan twee van de vier geïnterviewden voorgelegd (member check), en aan een GZ psycholoog. Kenmerkend voor de ervaring van getroffen worden door een CVA, is dat het gebeurt als een donderslag bij heldere hemel. Alle geïnterviewden geven dit aan. Als zij van de eerste schrik zijn bekomen dringt het besef door van wat er is gebeurd: zij ervaren ontwrichting. Er verandert veel, niet alleen in de eigen mogelijkheden, maar ook in de relatie met anderen. Zoveel dat getroffenen niet anders meer kunnen dan zoeken naar wie zij nu zijn geworden. Of zoals een van de geïnterviewden in haar interview vertelde: Je moet jezelf anders gaan zien. De kern van een CVA ervaring wordt daarmee beschreven als ontwrichting: jezelf opnieuw uitvinden. Opvallend is dat de huidige begeleiding in het verpleeghuis conceptueel wordt aangestuurd vanuit de psychologische copingtheorie (leren omgaan met beperkingen en veranderingen). Dit zorgethische onderzoek stelt dat hier beperkingen aan kleven en beveelt aan om ook existentiële en zingevingsaspecten te adresseren. Immers, door de ontwrichting wordt de identiteit aangetast en daardoor veranderen zelfbeeld en toekomstbeeld van een getroffene. Dat raakt aan vragen als: wie ben ik en wat maakt voor mij het leven (nog) de moeite waard? Wanneer zorgverleners via het leren kennen van iemand (zorgrelatie) uitzoeken wat telt voor deze cliënt bij het ondergaan van een ontwrichting dan zal dit een positieve bijdrage leveren aan de ervaren kwaliteit van zorg. Aanleiding De aanleiding tot de keuze van het onderzoeksthema omgaan met een CVA ligt in de gezamenlijke werkcontext bij een zorginstelling in het Westen van het land. Marco Sternal is daar werkzaam als manager van de revalidatie en dagbehandeling en Nico van der Leer als geestelijk verzorger en specialist zingeving. Sinds 2012 is binnen deze zorginstelling een intensief traject van bezinning en scholing opgezet rondom wat men noemt zingevingsgericht werken. Breed door de gehele instelling heen wil men zich richten op de zingeving en zinbeleving van de cliënten/bewoners en de medewerkers. Men wil de medewerkers meer bewust maken van wat het betekent om te zorgen voor een ander, en 2

4 wat dit vraagt van henzelf, persoonlijk en als collega s. Zij maken hierbij gebruik van inzichten uit de zorgethiek en de presentietheorie (zorgrelatie, relationele afstemming, aandacht, erkenning etc.) en verbinden dit met de thematiek van spiritualiteit als verpleegkundig aandachtsgebied (Jochemsen/van Leeuwen, 2005). Door middel van dit onderzoek willen de onderzoekers een bijdrage leveren aan de bezinning op de betekenis en de praktijk van zingevingsgericht werken. Zij willen onderzoeken wat er voor mensen op het spel staat wanneer zij een CVA hebben gehad. 1. Inleiding Wanneer iemand wordt getroffen door een CVA, gebeurt dit als een donderslag bij heldere hemel. Door de plotselinge confrontatie met beperkingen op lichamelijk en geestelijk gebied komen de zelfredzaamheid, de verhouding tot anderen en het eigen toekomstbeeld op het spel te staan. Het ondergaan van een CVA kan daarom opgevat worden als een existentiële crisis, waarbij de wereld op zijn kop komt te staan. Vanuit de kant van de zorgverleners is duidelijk wat de getroffene direct nodig heeft, verzorging, medische behandeling en therapie. Naast deze noodzakelijke aandacht voor het uiterlijk functioneren is er ook de onzichtbare kant, namelijk wat er aan de binnenkant bij mensen gebeurt. Dit is minder eenvoudig in beeld te brengen, laat staan hierop af te stemmen. Wanneer hier in de revalidatie en nazorgfase al aandacht voor is, is deze meestal gericht op het leren omgaan met de gevolgen van de CVA. Door mensen die getroffen zijn door een beroerte te vragen naar hun ervaringen en innerlijke beleving wordt geprobeerd zichtbaar te maken wat het betekent om een beroerte door te maken en hoe mensen ermee omgaan. Door mensen uit te nodigen taal te geven aan hun ervaringen kan duidelijk worden wat die ervaring is en welke betekenis dit heeft, existentieel gezien. Wanneer dit in beeld komt kunnen zorgverleners beter afstemmen omdat zij beter leren begrijpen wat het geconfronteerd worden met beperkingen met mensen doet. Als je weet waar de pijn kan zitten bij mensen die een CVA hebben doorgemaakt dan zul je de signalen beter kunnen oppakken (betere voelsprieten). Uiteindelijk zou dit kunnen leiden tot betere zorg voor CVA patiënten. Het belang hiervan wordt nog versterkt als wordt bedacht dat het aantal mensen dat in de komende tijd zal worden getroffen door een beroerte fors zal stijgen; de zorg en dienstverlening aan mensen met een CVA is een van de meest complexe en duurste vormen van zorg. Door middel van een fenomenologisch (leer)onderzoek trachten de onderzoekers de ervaring van het doormaken van een CVA in beeld te brengen. Hiervoor zijn vier getroffenen bevraagd met behulp van een ongestructureerd interview. Centraal stond de vraag: Wat ervaren mensen die getroffen zijn door een CVA en hoe gaan zij om met de gevolgen ervan voor hun leven? In de hoofdstukken 2, 3 en 4 komen de probleemstelling, de doelstelling en de vraagstelling van het onderzoek aan de orde. Om een antwoord te kunnen geven op de vraagstelling van het onderzoek wordt eerst een theoretische verkenning gedaan naar wat een CVA eigenlijk is en wat de gevolgen kunnen zijn (hoofdstuk 5.1 t/m 5.4). Vervolgens wordt ingegaan op de ervaring en de betekenisverlening bij existentiële gebeurtenissen (5.5 t/m 5.6). In de hoofdstukken 6,7 en 8 wordt ingegaan op de onderzoeksmethode, de ethische en juridische aspecten en op de wijze waarop de kwaliteit van het onderzoek werd bewaakt en waar 3

5 mogelijk ondersteunende bronnen zijn gebruikt om de bevindingen te kunnen toetsen. In hoofdstuk 9 wordt beschreven wat de onderzoekers hebben gezien op basis van de interviews. Om vanuit deze resultaten te komen tot een conclusie welke in hoofdstuk 10 verder wordt behandeld, mede aan de hand van andere kennisbronnen. 2. Probleemstelling Er is veel bekend en ook gepubliceerd over wat een CVA is en wat het voor gevolgen kan hebben voor het functioneren van mensen (Hafsteindottir & Schuurmans 2009; Palm, 2011). Er zijn diverse stichtingen en verenigingen die zich bezighouden met publieks en patiëntenvoorlichting, zoals de Hersenstichting, de Hartstichting, de Nederlandse CVAvereniging Samen Verder en de Werkgroep Centraal Neurologische Aandoeningen. 1 Er wordt onderscheid gemaakt tussen de medisch zichtbare gevolgen zoals krachtsverlies en/of minder gevoel in armen of benen moeite met praten en taal slikproblemen problemen met zien en de zgn. onzichtbare gevolgen die een grote impact hebben op het dagelijks functioneren, niet alleen fysiek maar ook mentaal en sociaal, zoals: vermoeidheid: Het lukt niet om het tempo van de wereld om zich heen bij te houden. concentratieproblemen, dingen die men gewend was te doen voor de beroerte kunnen opeens moeilijk vallen, zoals lezen, naar muziek luisteren of een gesprek voeren. geheugenproblemen. het verlies van ruimtelijk inzicht waardoor er grote moeite is om de weg te vinden. moeite met activiteiten waar meerdere stappen aan te pas komen, bijvoorbeeld koffiezetten of koken. het doen van twee of meer dingen tegelijk zoals het voeren van een gesprek tijdens het wandelen veranderingen in gevoelens en gedrag waardoor men anders reageert op gebeurtenissen dan zij zelf en de mensen in hun omgeving van hen gewend zijn. Bijvoorbeeld agressiever, passiever, emotioneler, ongeduldiger, dan voorheen. Uit dit overzicht blijkt dat er een veelheid aan gevolgen en klachten te inventariseren zijn, maar wat we daarmee nog niet weten is wat dit betekent voor individuele personen die een CVA doormaken. Hoe gaan mensen ermee om? Wat betekent het voor de wijze waarop ze hun leven bezien? Op welke wijze ervaren zij de gevolgen van een CVA voor hun lichamelijk welbevinden, hun eigenwaarde, hun relaties met anderen, hun perspectief op de toekomst etc.? Als we meer weten van wat het voor individuele mensen betekent en wat er voor hen op het spel staat en hoe zij daarmee omgaan, dan kunnen zorgverleners een hogere kwaliteit van zorg bieden aan mensen met een CVA door betere afstemming op hun noden en wensen en gezondheid.info.nu.nl 4

6 3. Doelstelling Door middel van dit onderzoek wordt nieuwe kennis verworven ten aanzien van de betekenis die cliënten van een revalidatieafdeling geven aan hun ervaringen na het doormaken van een CVA. Het onderzoek wil beschrijven en inzichtelijk maken wat mensen ervaren die opgenomen zijn op een revalidatie afdeling in een verpleeghuis na het doormaken van een CVA, en hoe zij omgaan met de gevolgen hiervan voor hun leven. 4. Vraagstelling Centraal in het onderzoek staat de volgende vraag: Wat ervaren mensen die getroffen zijn door een CVA en hoe gaan zij om met de gevolgen ervan voor hun leven? 5. Theoretische verkenning en voorstudie 5.1 Inleiding: wat is een CVA In dit hoofdstuk wordt beschreven wat een CVA is, en wat de gevolgen hiervan zijn voor de getroffenen. CVA staat voor Cerebro Vasculair Accident. In de volksmond wordt een CVA meestal een beroerte genoemd. 5.2 Onderscheidingen en oorzaken Een CVA wordt door de werkgroep herziening consensus beroerte (CBO, 2009) onderscheiden naar ernst in: Voorbijgaande focale hersenischemie (een tijdelijke doorbloedingsstoornis of Transcient Ischemie Attack (beter bekend als een TIA) waarbij de restverschijnselen binnen 24 uur verdwijnen). Niet Invaliderende beroerte (na een beroerte zorg onafhankelijk). Invaliderende beroerte (na een beroerte zorg afhankelijk). Een CVA is de op twee na meest voorkomende doodsoorzaak in de Westerse wereld (Hafsteinsdottir & Schuurmans, 2009). In Nederland krijgen jaarlijks mensen een beroerte (Nederlandse Hartstichting). Naar verwachting zal aantal stijgen naar per jaar in 2015 (Wijga, 2007). Vijftig procent van de getroffenen zullen langdurige beperkingen hebben. Een CVA is onder te verdelen naar twee oorzaken, een hersenbloeding (20%) en een herseninfarct (80%). Een hersenbloeding ontstaat door het scheuren of knappen van een vaatwand in de hersenen, bij een herseninfarct is er sprake van een blokkade in een bloedvat van de hersenen. In beide gevallen stagneert de bloedtoevoer naar de hersenen waardoor er zuurstofgebrek optreedt in de hersenen wat kan leiden tot hersenbeschadiging. 5.3 Symptomen en gevolgen Symptomen die kunnen wijzen op een CVA zijn: misselijkheid, parese (spierverlamming), dubbel zien, bewustzijnsverlies, onduidelijke spraak, duizeligheid etc. Enkele factoren die bij kunnen dragen aan het krijgen van een CVA zijn, hartritmestoornissen, hoge bloeddruk, 5

7 arteriosclerose (verkalking) in de halsslagader, microangiopathie (verdikking van de vaatwand van kleine vaten), stollingsstoornissen en andere afwijkende bloedeigenschappen. Ook de leefstijl kan hierin een rol spelen, met name roken en alcohol. Doordat de bloedtoevoer in de hersenen bij een beroerte een tijd stil ligt, kunnen de hersenen niet voldoende zuurstof opnemen, waardoor delen kunnen beschadigen of zelfs afsterven. Gevolg hiervan is dat de hersenen een aantal taken niet of minder goed kunnen uitvoeren. De specifieke gevolgen van een beroerte verschillen van persoon tot persoon. De gevolgen zijn afhankelijk van: Het deel van de hersenen dat beschadigd is; bijvoorbeeld het deel waar de spraak wordt geregeld, of het deel dat de arm of been sturing geeft. Hoe groot het beschadigde deel is in de hersenen. Hoe groter het beschadigde deel, hoe meer verschijnselen iemand er aan overhoudt. De gezondheid van de patiënt zelf, de conditie en de leeftijd. Na een beroerte kan men bovendien last hebben van vaak 'ongrijpbare' klachten die hinderlijk zijn in het dagelijks functioneren, fysiek, mentaal en sociaal. In de meeste gevallen zijn extreme reacties een direct gevolg van de beschadigingen die bij een beroerte zijn ontstaan. Getroffenen kunnen er dus zelf niets aan doen. Dat is belangrijk om te weten. 5.4 Behandeling en revalidatie De behandeling en revalidatie van CVA patiënten is gericht op: het voorkomen van een nieuwe beroerte of extra schade aan de hersenen. Direct handelen is van groot belang, omdat hersenweefsel zonder bloedtoevoer snel afsterft. Om de kans op herstel zo groot mogelijk te maken is het belangrijk om zo snel mogelijk te beginnen met revalideren. De revalidatie begint bij de opname en het verblijf in het ziekenhuis. Na het ontslag uit het ziekenhuis loopt de revalidatie meestal over in de thuissituatie, maar vaak is er eerst de opname in een klinisch of geriatrisch revalidatiecentrum. De behandeling en begeleiding van iemand met een beroerte is erop gericht dat iemand weer zo goed mogelijk zijn dagelijkse bezigheden kan oppakken. Ook het leren omgaan met blijvende beperkingen op lichamelijk, psychisch, sociaal en spiritueel gebied hoort daarbij. Gemiddeld duurt de revalidatiefase tot een half jaar na de beroerte. In deze periode wordt de meeste vooruitgang geboekt. Bij de revalidatie zijn verschillende therapeuten betrokken. Het kost mensen die een beroerte hebben gehad en hun familie vaak veel moeite om grip te krijgen op de onzichtbare gevolgen. Deskundige begeleiding bij het leren omgaan met bepaalde problemen kan dan een flinke steun in de rug zijn. Sommige CVA ketens hebben ook een nazorgtraject, waar mensen tot een jaar na het voorkomen van een CVA worden begeleid op gebied van psychosociale problematiek en mantelzorgondersteuning. Geestelijke ondersteuning is meestal niet expliciet in beeld, terwijl het doormaken van een CVA een grote invloed heeft niet alleen op het fysiek maar ook op het mentale vlak. Wat er voor iemand persoonlijk op het spel komt te staan als het gaat om zelfbesef en zelfrealisatie krijgt weinig aandacht. Hoe verandert bijvoorbeeld het toekomstbeeld, zelfbeeld en de beleving van spiritualiteit en zingeving. Na een rondgang langs verschillende revalidatiecentra die zich onder andere op de revalidatie en nazorg van cliënten na een CVA hebben toegelegd blijkt dat op dit punt de cliënt vooral op zichzelf en op dienst naasten is aangewezen om hier zijn of haar weg te bewandelen. 6

8 5.5 Coping Mensen die getroffen zijn door een CVA verkeren in een fase van transitie. Hun leven wordt gekenmerkt door de periode voor en de periode na het CVA. Van het ene moment op het andere komen zij terecht in een wereld die zij niet kennen, letterlijk en figuurlijk. Van gezond naar ziek, van thuis naar een ziekenhuis/revalidatiecentrum. De eigen identiteit, het persoonlijke levensverhaal is in het geding: wie was ik, wie ben ik nu en wie zal ik straks zijn? Het doormaken van een CVA is daarom te kenschetsen als een ingrijpende gebeurtenis die het leven van de getroffene, maar ook van diens omgeving volledig kan ontwrichten en iemand in een staat van crisis brengt (Verkerk, 1997). Niet alleen fysiek, psychisch en sociaal, maar ook in spiritueel opzicht zijn er vragen, twijfels en onzekerheden naast de confrontatie met verlies. Hoe wordt er een nieuwe balans tussen wat wens ik en wat kan ik gevonden? Pool en Lambregts (1999) onderscheiden drie hoofdcategorieën van coping, namelijk: probleemgerichte coping, gericht op het verminderen of teniet van de gevolgen emotiegerichte coping, gericht op het omgaan en uiten van emoties cognitieve coping richt zich op de beoordeling van de ontstane situatie Met name de cognitieve coping is gericht op het zoeken naar betekenis van de ziekte of aandoening (Pool & Lambreghts, 1999). De getroffene wordt geconfronteerd met vragen op gebied van toekomst, betekenisverlening en waardering van het alledaagse. Pool en Egtberts (2001) en Verkerk (1997) geven aan dat een ingrijpende levensgebeurtenis tot een existentiële crisis kan leiden. Het doormaken van een CVA kan worden gezien als een ingrijpende levensgebeurtenis. In tijden van crisis laten mensen meer van zichzelf zien en komen verborgen / innerlijke processen eerder bloot te liggen. Meer dan in rustige tijden, als het leven zijn gang gaat maakt een crisis voelbaar en zichtbaar wat er op het spel staat. Het vertrouwde leven als gewoon je gang kunnen gaan en gezondheid en wel zijn blijkt niet langer vanzelfsprekend. De toekomst wordt onzeker en het levensfundament raakt bedreigd. De nieuwe opgave wordt om te leren leven met deze onzekerheid en de bedreigingen die dit met zich meebrengt. Het komt erop aan het vertrouwen in zichzelf en in het eigen lichaam terug te winnen. De basis van het bestaan wordt aangetast, waarbij een heroriëntatie op het zelfbeeld moet plaatsvinden en welke betekenis dit heeft. Er dient een bezinning op het leven en de doelen die men zichzelf stelt plaats te vinden, opdat het leven weer boven de ziekte wordt uitgetild (Grijpdonck, 1996). Zaken die voorheen belangrijk waren, worden nu anders. Het effect van een crisis is dat het tot dan toe geldende interpretatiekader niet langer als toereikend wordt ervaren (Ganzevoort, 1994), zodat er naar een nieuw kader voor zingeving moet worden gezocht. Bij coping spelen zaken als spiritualiteit, levensdoelen, geloofsovertuiging, sociale relaties een belangrijke rol. Hafsteindottir & Schuurmans (2009) constateren op basis van onderzoek die zij voor hun richtlijn hebben gebruikt, dat de copingstijl bidden een positief effect heeft. Mensen die vanuit hun persoonlijke beleving in contact staan met God, door middel van bidden, ervaren een positief effect op het zelfvertrouwen, ten opzichte van mensen die niet in contact staan met God. Zowel in de CBO richtlijn beroerte (2009), als in de Verpleegkundige revalidatierichtlijn beroerte (Hafsteindottir & Schuurmans, 2009) is de aandacht voor coping voornamelijk gericht op het omgaan met tijdelijke of permanente beperkingen als gevolg van een beroerte. In de Verpleegkundige richtlijn beroerte (Hafsteindottir & Schuurmans, 2009) is alleen aandacht voor de gevolgen van inadequate coping waardoor verhoogde kans op een 7

9 depressie ontstaat. De betekenis en geleefde ervaring van het doormaken van een beroerte komen niet aan de orde. Met de gerichtheid op coping ( leren omgaan met de gevolgen) komt niet alles in beeld. Met name de existentiele vragen en de vraag naar de zin blijven vaak verborgen. 5.6 Zingeving Zingeving is in het huidige maatschappelijke debat een veelgebruikte term geworden voor de wijze waarop mensen richting en betekenis aan hun leven geven, in relatie tot anderen en de wereld om hen heen. Bij deze bestaansoriëntatie gaat het om vragen als: Wat maakt het leven de moeite waard? Hoe gaan we met elkaar om? Geloven we in een God? (Mooren, 2011). De volgende aspecten spelen o.a. een rol als het gaat om de existentiële dimensie van het leven (dit zijn onze sensitizing concepts ): zelfbeeld normen en waardenpatroon, opvoeding karakter en persoonlijkheid beleving van autonomie levensbeschouwing, geloofsovertuiging, spiritualiteit levensverhaal, sociale relaties houvast, kracht, inspiratie levensdoelen, toekomstbeeld beleving van het dagelijks leven persoonlijke copingstijl zingeving Vanouds is godsdienst de leverancier van zingeving, maar bij het losraken van de grote godsdienstige verbanden en de afname van religieus taalgebruik is vragen naar zin niet langer vanzelfsprekend vragen naar God (Stoker, 1993). Zingeving is daarom een alternatieve aanduiding geworden voor de seculiere westerse mens van de 21e eeuw. Het is een meer neutrale term dan spiritualiteit die soms als synoniem wordt gebruikt, als aanduiding voor de diepere dimensie van het bestaan. De meest ruime omschrijving van het concept zingeving vanuit sociologische invalshoek luidt: Zingeving is alles wat we tegenkomen in een zodanig kader plaatsen dat we er raad mee weten (Ter Borg, 2000). De vraag is wat dat er raad mee weten inhoudt, en hoe je daar achter kunt komen. Als het verbonden wordt met concrete levenservaringen zal het zichtbaar kunnen worden, hoe mensen omgaan met dingen die in hun leven gebeuren. Mensen zoeken naar betekenis van wat hen overkomt maar kennen ook morele waarde toe aan de dingen om hen heen. Dit is een heel persoonlijk proces, o.a. afhankelijk van persoonlijkheid en karakter, waardoor een zelfde gebeurtenis door mensen verschillend wordt beleefd. De manier waarop mensen een bepaalde betekenis aan iets toekennen, ergens zin aan geven wordt mede bepaald door en gestalte gegeven vanuit de bredere kaders waarop zij het leven bezien. Zoals in de volgende omschrijving naar voren komt zingeving is de diepere betekenis die Nederlanders aan hun leven geven, en hoe zij dit tot uiting brengen (Van der Donk, 2006). Zingeving is aldus verbonden met concepten van identiteit en spiritualiteit: wie ben ik, wie wil ik zijn, wat raakt mij, wat inspireert mij? 8

10 Zingeving is een persoonlijke aangelegenheid, maar geen louter individuele zaak. De bouwstenen voor ons zingevingssysteem waar we tijdens ons leven aan blijven bouwen, worden ons aangereikt vanuit onze opvoeding, levensloop, sociale relaties en de vigerende religie en cultuur vanuit de bredere samenleving als geheel: Meaning is owned by the culture and society and passed along to each new member (Baumeister, 1991). Andere mensen kunnen je helpen bij het zoeken naar nieuwe betekenis, maar het is steeds altijd een persoonlijke antwoord dat iemand alleen zelf geven kan. Zingeving is het continue proces, waarin ieder mens, in interactie met zijn omgeving, betekenis geeft aan zijn leven (VGVZ, 2002). Veel mensen ontlenen daarbij richting, houvast, inspiratie en kracht uit een bepaalde levensbeschouwing of geloofsovertuiging met het bijbehorende normen en waardenpatroon. Een mens heeft andere mensen nodig om hem te bevestigen in zijn eigen zingevingsverhaal, niet alleen rationeel, maar ook emotioneel. Betekenis geven aan het eigen leven is geen louter intellectuele bezigheid, onze gevoelens spelen hierin een belangrijke rol. Dit is wat genoemd wordt de emotionele lading van zingeving (Ter Borg, 2000). Het gaat daarbij om steun, troost en verzoening, zodat er vanuit de zingeving een zinervaring kan ontstaan: Zingeving is een cognitieve, evaluatieve functie waarmee een mens ordening en structuur aanbrengt in de hem omringende werkelijkheid. Hij geeft daarmee zichzelf, andere mensen, en andere objecten een plaats en betekenis. Zingeving geeft de mens een gevoel van controle en verleent zijn bestaan een mate van betrouwbaarheid, voorspelbaarheid en vanzelfsprekendheid. (Jochemsen & Van Leeuwen, 2005). Daarmee is niet gezegd dat een mens in staat is een systeem te ontwerpen waarbinnen hij alles een plaats en betekenis kan geven. Zingeving is per definitie fragmentarisch, omdat het leven te groot en te complex om binnen één bepaald thema te vatten (Baumeister, 1991). Dit zegt tegelijkertijd iets over de aard van zingeving, van het geven van betekenis ( meaning ), namelijk dat het verbindt ( connects things ). Door het proces van zingeving zoeken wij de losse fragmenten van ons leven met elkaar te verbinden in relatie met onze omgeving. Het is als het bij elkaar zoeken van de stukjes van de puzzel, dat er echter ooit een compleet beeld zal ontstaan, dat is een mythe (Baumeister, 1991). Heb ik eindelijk de zin van het leven in elkaar gepuzzeld, zijn er nog drie schroefjes over. (Loesje) Onze veronderstelling vooraf was dat het doormaken van een CVA invloed heeft op het zingevingssysteem van mensen, maar hoe het werkt weten we niet. Daar wilden we door middel van veldonderzoek achter zien te komen. Het zingevingsaspect binnen de zorg blijft vaak verborgen. Het heeft te maken met het perspectief van waaruit een mens zijn leven beziet; met wat iemand meemaakt in zijn leven; met het ondergaan van ingrijpende levenservaringen en met de betekenis die iemand toekent aan zijn of haar leven of de zin die hij of zij ontvangt van het leven zelf (Jochemsen & van Leeuwen, 2005). De vraag is hoe we zingevingsactiviteiten op het spoor kunnen komen. Dit zal pas zichtbaar worden als individuele mensen gevraagd wordt naar hun geleefde ervaring ten tijde van ziekte en verlies. Als vanzelfsprekendheden onder vuur komen te liggen, zoals wanneer je gezondheid je in de steek laat, wat gebeurt er dan? Hoe ervaart iemand de opname in een ziekenhuis of een verpleeghuis na een CVA, welke invloed heeft dit op het tot dan toe 9

11 geleefde leven? Hoe spreken mensen over deze ervaring en wat kunnen we daarvan leren als het gaat over zingeving. 6. Onderzoeksmethode Het betreft een kwalitatief, fenomenologisch (leer)onderzoek naar de geleefde ervaring van het doormaken van een CVA en hoe de getroffene daarmee omgaat. Er is gekozen voor fenomenologisch onderzoek, omdat het onderzoek betreft naar de betekenis van de geleefde ervaring van het zijn getroffen door een CVA (Patton, 2001). Er wordt onderzocht hoe iemand zelf ervaart wat er op het spel is komen te staan doordat hij of zij is getroffen door een CVA en hoe de persoon in kwestie daarmee omgaat. Hierbij wordt gezocht naar de essentiële kenmerken van de ervaring getroffen zijn door een CVA en de relaties tussen deze kenmerken. Het is de intentie van de onderzoekers om langs deze weg te kunnen gaan begrijpen wat het voor iemand betekent om een CVA te hebben gehad. 6.1 Onderzoeksetting en data verzameling Het onderzoek vond plaats op de geriatrische revalidatieafdeling van een zorginstelling in het Westen van het land. Hier is men gericht op de revalidatie van mensen na diverse aandoeningen. Algemeen kenmerk van de mensen die verblijven op de geriatrische revalidatieafdeling komen is dat het gaat om kwetsbare mensen die meestal naast de te revalideren aandoening ook ander gezondheidsproblemen kennen, waardoor zij de zeer intensieve therapie die in klinische revalidatiecentra wordt gegeven niet aan kunnen. Op basis van een zeer gedoseerd en maximaal mogelijk aanbod van therapie en behandeling wordt ernaar gestreefd om terugkeer naar huis te realiseren. Het behandelcentrum is onder andere gespecialiseerd in de revalidatie van mensen na neurologische aandoeningen, waaronder een beroerte. Binnen de organisatie is naast de zorg, behandeling en therapie ook aandacht voor de levensvragen die het doormaken van ingrijpende gebeurtenissen met zich meebrengen. Dit staat in het kader van de missie en visie van deze zorginstelling waarbij de gerichtheid op zingeving een leidend beginsel is. Voor het onderzoek zijn vier cliënten geïnterviewd die een CVA hebben doorgemaakt, aan de hand van ongestructureerde diepte interviews. Ook al worden er veel CVA cliënten (35 personen) verpleegd op de revalidatieafdeling, het bleek toch moeilijk om getroffenen te vinden die bereid waren om mee te werken en aan de inclusiecriteria voldeden. De vraagstelling sprak de meesten wel erg aan, want ook zij die niet mee wensten te doen aan het onderzoek wilden toch best graag iets vertellen over de betekenis van hun ervaring. Een aantal van hen heeft overigens wel toestemming gegeven dat wat er in deze verhalen naar boven kwam dat we deze informatie wel bij het toetsen van de onze bevindingen mochten gebruiken. Omdat het moeilijk was mensen te vinden, hebben wij de inclusiecriteria die wij in eerste instantie hadden opgesteld aangepast. Daardoor hebben we niet alleen mensen gesproken die op de revalidatieafdeling waren opgenomen, wat eerst de bedoeling was, maar ook cliënten die na ontslag voor revalidatie op de dagbehandeling kwamen Daarnaast is er iemand geïnterviewd die nog erg vroeg in het proces na de CVA zat, maar zelf via de verzorging had aangegeven geïnteresseerd te zijn om mee te werken. Uiteindelijk zijn de volgende criteria gebruikt bij het benaderen van getroffenen: 10

12 In eerste instantie is een termijn gehanteerd van minimaal 90 dagen nadat iemand getroffen is door een beroerte. Deze termijn werd gebruikt, omdat vanuit onderzoek (Hafsteindottir & Schuurmans, 2009) blijkt dat cliënten zich dan meer op existentiële vragen gaan richten, zoals Waarom is mij dit gebeurd?. Wanneer mensen een beroerte hebben doorgemaakt is de aandacht in eerste instantie gericht op het overleven en het herstel van de hersenbloeding of het herseninfarct. Pas daarna komt de vraag overleven, ja, maar hoe dan? (Palm, 2011). Daarom staat in de eerste periode na een beroerte de behoefte aan informatie over klinische aspecten zoals oorzaak en behandelmogelijkheden meer op de voorgrond. Er diende zich echter op eigen verzoek een getroffene aan die niet hieraan voldeed. De andere deelnemers voldeden hier wel aan. Een tweede criterium voor deelname aan het onderzoek was dat de cliënt minimaal twee maanden op de unit neurorevalidatie verbleef, om enige vorm van vertrouwdheid met zijn/haar omgeving te hebben opgebouwd. Om zelfde reden als hierboven benoemd is voor één deelnemer hiervan afgeweken. Het derde criterium was dat de getroffene geen afasie heeft. De intentie van het onderzoek was namelijk om vanuit het verhaal van de getroffene diens ervaring vast te leggen. Bij afasie kan de getroffene zelf minder goed over taal beschikken. Hierdoor zouden bijvoorbeeld de vragen niet worden begrepen of zou de getroffene zijn of haar ervaring onvoldoende onder woorden kunnen brengen. Toch zijn er onder de onderzochte personen twee cliënten met een afasie. Enerzijds omdat zij bij machte waren om zich redelijk goed mondeling te kunnen uiten, waardoor dit niet als bezwaarlijk voor het interview hoefde te dienen. Anderzijds is het met name deze groep die in onderzoeken nauwelijks wordt benaderd, vanwege het taalprobleem. Het mooie was nu dat deze mensen zich, ondanks enige woordvindstoornis, toch goed konden uiten en via omschrijvingen toch hun ervaring met ons konden delen. Het vierde criterium was dat men de Nederlandse taal machtig moest zijn. Alle vier de deelnemers aan het onderzoek voldeden hieraan. Het vijfde en laatste criterium betrof de fysiek en mentale belastbaarheid om een interview betreffende de geleefde ervaring aan te kunnen gaan. Dit is getoetst door het multidisciplinair team en nagevraagd bij de betrokkenen zelf. Soms was iemand extra gaan rusten voorafgaande aan het interview om zo fit mogelijk te kunnen zijn. Wat ook laat zien hoe belangrijk het interview door de betrokkene werd gevonden. Het interview had betekenis voor hen. Daarbij was het tevens zo dat de verzorging en de behandelaars persoonlijk meeleefden met de betrokkene en daarmee de waarde van het kunnen meedoen aan dit onderzoek voor de mensen bevestigden. Voorafgaand aan het onderzoek werden de cliënten die aan de criteria voldeden persoonlijk benaderd door de onderzoekers waarbij zij uitleg gaven over het onderzoek en ook schriftelijke informatie overhandigden. Vervolgens werd met de cliënten een afspraak gemaakt, wanneer de onderzoeker terug zou komen om vragen te beantwoorden en cliënt zijn besluit kon mededelen. Van de 25 cliënten die voor revalidatie waren opgenomen, voldeden in eerste instantie 6 cliënten aan de criteria, waarvan er 1 cliënt uiteindelijk toestemming heeft gegeven. Nadat wij onze criteria hadden verruimd voldeden van de toen 35 cliënten die waren opgenomen voor revalidatie na een CVA, nog eens 5 personen, waarvan er 3 zijn benaderd die allen bereid waren mee te doen aan het onderzoek. Door gebruik te maken van ongestructureerde diepte interviews is geprobeerd de volledige rijkdom van de geleefde ervaring van de respondent te vangen door middel van diens eigen 11

13 taal en uitdrukkingsvaardigheden. Vooraf is wel een kader gemaakt voor het interview. Drie aandachtsgebieden zouden aan de orde moeten komen, maar deze zijn niet als een strak keurslijf gehanteerd. Het verhaal van de getroffenen was richtinggevend, waardoor de interventie van de interviewer beperkt bleef tot het samenvatten en doorvragen. De drie aandachtsgebieden die vooraf waren bedacht zijn: Wat is er gebeurd? (Hoe is het gegaan?) Hoe heeft u het ervaren? Hoe bent u daar mee bezig? (hoe gaat u daarmee om?) Voorafgaand aan het interview is uitleg gegeven over doel en domein van het onderzoek, waarna met het stellen van een algemene open vraag werd geprobeerd de ervaring en beleving van de geïnterviewde aan te spreken en naar de oppervlakte te brengen. Aan de hand van het verhaal van de geïnterviewde werd doorgevraagd (probes) op de ervaringen (Patton, 2001). Voor het afnemen van de interviews werd een rustige huiselijke omgeving gekozen binnen de instelling. Dit om een veilige omgeving te creëren, waardoor de geïnterviewde meer op zijn of haar gemak kon worden gesteld. Dit zou een positief effect kunnen hebben op de rijkheid en diepte van de geuite ervaring. De interviews zijn met een memorecorder opgenomen en letterlijk uitgetypt. Hiermee kan de bron van de informatie worden getoetst en kunnen later anderen verifiëren of zij eenzelfde analyse en tot vergelijkbare conclusies komen. Bij de dataverzameling zijn de onderzoekers zoveel mogelijk bij de taal en de duiding van de geïnterviewde zelf gebleven (in vivo coding). 6.2 Data analyse Het is belangrijk dat de dataverzameling en de data analyse elkaar afwisselen. Het proces van data analyse was als een pendel. Door het continu heen en weer gaan van de interviews naar de codes konden de onderzoekers tot een steeds hoger abstractieniveau komen. De uitkomsten van de tussentijdse analyse gaven interessante waarnemingen te zien, er ontstonden nieuwe vragen en veronderstellingen over de samenhang tussen codes en thema s. Het maakte duidelijk welke interpretaties de onderzoekers moesten toetsen bij de volgende ronde dataverzameling. Op hun beurt werden deze nieuwe veronderstellingen en vragen ook weer met nieuw materiaal vergeleken, enz. Bij de data analyse van dit fenomenologisch onderzoek werd getracht de betekenis, structuur en essentie van het doormaken van een CVA vanuit de data naar boven te laten komen. Om tot een analyse van de data te komen zijn er een zestal stappen doorlopen: 1. uit de eerste twee interviews werden van iedere cliënt de uitdrukkingen van de geleefde ervaring verzameld, er vond geen onderscheid in gewicht van elk statement afzonderlijk plaats (open codering of horizontalisatie) 2. Vervolgens zijn de uitwerkingen van de interviews door de andere onderzoeker nogmaals gecodeerd en met elkaar vergeleken, waarbij een eerste poging werd gedaan om de terminologie op elkaar aan te passen 3. Er werd een eerste verzameling van gevonden codes samengesteld en een voorlopige codeboom opgesteld, met een aantal in het oog springende thema s. 12

14 4. Vervolgens vonden er weer twee interviews plaats. Deze zijn niet kruislings opnieuw gecodeerd, maar omwille van de tijd, zijn de gecodeerde interviews door de collega onderzoeker beoordeeld. De resultaten hiervan zijn met elkaar doorgesproken. 5. Uiteindelijk is door het continu heen en weer gaan tussen de teksten van de interviews, er een codeboom ontstaan met een vijftal gemeenschappelijke thema s die binnen de interviews naar voren kwamen. De codeboom met thema s werd aangevuld met relevante interview fragmenten en vergeleken met de concepten die wij vooraf hadden beschreven. 6. Gedurende het hele onderzoeksproces is een logboek bijgehouden, waarbij de overwegingen, twijfels en beslissingen van de onderzoekers zijn vastgelegd. Zo doende kan het onderzoek worden verantwoord en voor anderen inzichtelijk gemaakt, om daarmee de betrouwbaarheid van het onderzoek te vergroten. Na aanvankelijk gebruik van het programma Kwalitan bij de analyse is door de onderzoekers in tweede instantie gekozen om de interviews handmatig te coderen. Vooral om de gemaakte stappen en analyse zelf in de vingers te krijgen en zo doende dicht op het materiaal te blijven en het materiaal te doorleven. 7. Ethische en juridische verantwoording Alvorens het onderzoek uit te gaan voeren zijn eerst de ethische en juridische aspecten van het onderzoek bekeken. Het betreft geen patiëntgebonden onderzoek in medische zin, zoals onderzoek naar behandelingsmethoden. Er zijn dan ook geen gezondheidsrisico s aan het onderzoek verbonden. Het gaat om de beleefde ervaring van betrokken cliënten, waardoor het onderzoek wel een psychosociale dimensie kent. Maar het onderzoek valt daarmee niet onder de wet medisch wetenschappelijk onderzoek en derhalve hoeft er geen toestemming te worden gevraagd bij de medisch ethische commissie. Om toestemming te krijgen om het onderzoek uit te voeren is via diverse kanalen de informatie over het onderzoek naar voren worden gebracht. Het onderzoeksvoorstel is ter goedkeuring voorgelegd aan de Divisiemanager waaronder de betrokken afdeling valt. Er is bepaald wat vertrouwelijke informatie is en wat niet ( t Hart e.a., 1996). Door vooraf afspraken hierover te maken kon voorkomen worden dat achteraf bijvoorbeeld ongewenste resultaten niet als vertrouwelijk zouden worden betiteld. De voorwaarden aangaande privacy, toestemming en gebruik van de beschikbare data zijn schriftelijk vastgelegd. De Divisiemanager heeft het voorstel in het Management Team besproken en de Raad van Toezicht geïnformeerd, en heeft daarna haar goedkeuring verleend. Voor het onderzoek was het van belang dat alle participanten van het onderzoek zouden weten wat het doel van het onderzoek is. Door iedereen te informeren over doel, inhoud en procedures rondom het onderzoek kon iedereen voor zichzelf een goede afweging maken om wel of niet te willen meewerken. Vooraf werd een contract ( informed consent ) opgesteld, waarin procedures rondom de wijze waarop de data zouden worden gebruikt en gerapporteerd uiteen werden gezet, waarna de participanten deze konden ondertekenen als blijk van instemming met de gebruikte procedures (Polit & Hungler, 1995). 13

15 De onderzoekers hebben met name rekening gehouden met het vertrouwelijk hanteren van de data, de privacy van de participanten en het anonimiseren in de verslaglegging. Gegevens zijn daarom niet herleidbaar tot de betrokken cliënten. Tevens is aangeboden dat wanneer door de aard van het onderzoek behoefte zou ontstaan aan specifieke begeleiding en nazorg, dit door het behandelteam van de afdeling revalidatie zou worden ingezet. Hiervan is door de betrokken cliënten geen gebruik gemaakt. Wel hebben de cliënten ieder op hun manier met familie en medewerkers gesproken over hun medewerking aan het interview. Doordat de onderzoekers werkzaam zijn op dezelfde locatie zijn zij in de periode na het interview de deelnemers in de wandelgangen tegengekomen en was er soms een kort gesprek rondom de ervaring die ze hadden opgedaan. 8. Kwaliteit van het onderzoek Om de kwaliteit van een onderzoek te beoordelen zijn er twee belangrijke indicatoren, betrouwbaarheid en validiteit. In de volgende twee paragrafen wordt uitgelegd wat dit inhoudt en hoe dit in dit onderzoek van toepassing is. Dit hoofdstuk wordt afgesloten met een reflectie op de rol van de onderzoekers zelf. 8.1 Betrouwbaarheid Betrouwbaarheid wil zeggen dat de onderzoeksresultaten zo min mogelijk van toevalligheden afhankelijk zijn en zoveel mogelijk overeenkomen met de werkelijkheid (Baarda et al., 1997; Verhoeven, 2004). Om de betrouwbaarheid van een onderzoek te beoordelen is verder ook de herhaalbaarheid van belang. Herhaalbaarheid houdt in dat een onderzoek, door welke omstandigheden ook, onder dezelfde condities te herhalen is, door dezelfde onderzoeksmethoden te gebruiken en dezelfde groep te ondervragen (Verhoeven, 2004). Een belangrijke toetsing is het gebruik maken van andere kennisbronnen. Dit onderzoek is in principe herhaalbaar, omdat het opnieuw uitgevoerd kan worden bij dezelfde CVA patiënten, middels een open interview. De geldigheid van dit onderzoek is mogelijk beperkt omdat het om niet meer dan vier ervaringsverhalen gaat, zodat niet alle thema s die spelen bij het doormaken van een CVA in beeld zouden kunnen zijn gekomen. Dit onderzoek kan wel als basis dienen voor een vervolg zoektocht naar de betekenis van het doormaken van een CVA waarbij onze aanname getoetst zou kunnen worden dat de vijf fasen die wij tegen zijn gekomen kenmerkend zijn (zie hoofdstuk 9). Wat dit kleinschalige onderzoek betreft hebben de onderzoekers de gevonden data uit het afnemen van de interviews getoetst middels datatriangulatie, door andere kennisbronnen te raadplegen: De bevindingen zijn tevens voorgelegd aan een GZ psycholoog, deskundig op het gebied van verwerkingsproblematiek bij CVA cliënten en coping De resultaten beschrijving is aan twee van de vier deelnemers voorgelegd om te kijken of zij zich konden vinden in onze analyse dan wel de ervaringen en betekenisverlening herkenden. De onderzoekers hebben een tweetal romans met ervaringsverhalen gelezen 14

16 De opbrengst van bovenstaande toetsing is meegenomen in het afsluitende deel van het onderzoeksverslag waarin de uitkomsten van het onderzoek worden bediscussieerd (hoofdstuk 10). 8.2 Validiteit Validiteit heeft betrekking op de beïnvloeding van het onderzoek door systematische fouten en gaat daarmee over de geldigheid van een onderzoek. Hierbij zijn de kwaliteit van het meetinstrument en van de onderzoeksgroep van belang. De mate waarin deze vrij zijn van fouten bepaald onder meer de geldigheid van een onderzoek (Verhoeven, 2004). Wanneer de onderzoeker meet of verklaart wat hij daadwerkelijk wil meten of verklaren, wordt dit opgevat als validiteit (Boeije, 2005). Maar wanneer een deel van de onderzoekspopulatie niet mee wil werken of niet wordt bereikt, kan dit een bedreiging vormen van de validiteit. Gelet op het meetinstrument, het houden van ongestructureerde interviews, zijn er door de onervarenheid van de onderzoekers bij het interview een aantal beginnersfouten gemaakt. Het opnemen van de interviews en het opnieuw afluisteren en verwerken hebben hier een lerend effect gehad. De inter beoordelaarbetrouwbaarheid is nagestreefd door middel van onderzoekerstriangulatie. Een grote mate van inter beoordelaarbetrouwbaarheid verkleint de kans op onvolledige informatieverzameling. Door elkaars interviews onafhankelijk van elkaar te coderen en kritisch door te spreken werd voorkomen dat we zaken over het hoofd zagen of anders interpreteerden. De onderzoekers hebben na hun literatuurstudie een lijst opgesteld met concepten waarvan zij dachten dat deze een rol zouden kunnen spelen bij de ervaringen na een CVA. Vervolgens hebben zij deze concepten tussen haakjes geplaatst om deze niet in te lezen in het onderzoek. Dit bleek in het begin nog lastig, gezien de vraagstellingen die beide onderzoekers hanteerden in hun eerste interview. Soms brachten zij zelf een term in waarop de cliënt doorgaat. Deze bevindingen hebben zij daarom buiten de analyse gelaten. Meer specifiek wordt er gesproken in de literatuur over interne en externe validiteit. Met interne validiteit wordt een juiste weergave van de werkelijkheid bedoeld. In dit onderzoek is het van belang dat de woorden die de geïnterviewden gebruikten juist volledig en juist worden geïnterpreteerd. Om dit te bereiken is bij het coderen ook kruislings de interview van de collega onderzoeker gecodeerd en vervolgens met elkaar vergeleken. Externe validiteit geeft weer of de resultaten en conclusies geldig, toepasbaar en overdraagbaar zijn in andere situaties (Baarda et al., 1997). Doordat het een klein onderzoek betreft kunnen we niet veel over de reikwijdte ervan zeggen. Het lijkt ons aannemelijk dat resultaten van dit en groter vervolgonderzoek niet alleen gelden voor cliënten die zijn getroffen door een CVA, maar ook anderen die plotseling te maken hebben gekregen met ziekte en beperking. Een CVA neemt wel een bijzondere plaats in want het betreft een aandoening die het geheel van functioneren in alle menselijke dimensies (lichaam, sociaal, psychisch, spiritueel) op het spel zet, mede omdat de inslag in de hersenen heeft plaatsgevonden, de kern en wezen van ons zijn. Meest vergelijkbaar is dan nog de mensen die zijn getroffen door een hartinfarct, waarbij dezelfde ervaringen een rol lijken te spelen, maar nader onderzoek zou moeten uitwijzen of dit klopt. Ter wille van de externe validiteit hebben de onderzoekers een GZ psycholoog, deskundig op het gebied van CVA revalidatie en coping, laten meelezen met het onderzoek om de 15

17 bevindingen te toetsen. Tevens hebben zij de resultaten aan twee van de vier cliënten voorgelegd met de vraag of zij zich konden herkennen in de analyse. 8.3 Reflectie op de rol van onderzoekers Onderzoek behoort waardevrij en onafhankelijk te zijn. Dit luistert bij kwalitatief onderzoek waarbij met interviews wordt gewerkt extra nauw. De onderzoekers zelf kunnen strikt genomen niet waardevrij zijn, bovendien zijn zij niet zonder reden geïnteresseerd in het fenomeen dat zij willen gaan onderzoeken. Het behoort tot hun professionele verantwoordelijkheid als onderzoekers om geen waardeoordeel te geven en het onderzoek c.q. de interviews niet te sturen op hun eigen voorkeuren. Dit is tegelijkertijd het spannende en het boeiende van het doen van kwalitatief onderzoek, dat je er open ingaat, vanuit je interesse voor het onderwerp, zonder te weten wat het precies gaat opbrengen. Dat het de kunst is om je te laten verrassen als onderzoeker, dat je open staat voor wat je te horen krijgt en gaat zien. Dat je je creativiteit paart aan zorgvuldigheid zodat je het materiaal en de mensen die het vertegenwoordigt recht doet en tot zijn recht laat komen (Patton, 2002). Wat het onderhavige onderzoek betreft, dit heeft zich afgespeeld binnen de context van een zorginstelling die ernaar streeft om zingeving en zingevingsgericht werken in te bedden in alle zorg en dienstverlening. Beide onderzoekers hebben een rol bij dit proces en zijn sterk beïnvloed door het gedachtegoed van het zingevingsgericht werken. Hierdoor is het voor hen belangrijk geweest te waken dat zingeving niet zou worden ingelezen in het onderzoek. Het gevaar is dat het empirisch materiaal teveel wordt ingekleurd vanuit een theoretisch begrip en daarmee te weinig kans krijgt haar eigen zeggingskracht te laten gelden. Door het doen van een voorstudie en de eigen aannames en vooroordelen vast te leggen hebben de onderzoekers deze vermeende kennis tussen haakjes gezet. Dit om te voorkomen dat de concepten waarmee binnen de zorginstelling wordt gewerkt, leidende en sturende concepten zouden worden binnen het onderzoek en daarmee tot een selffulfilling prophecy konden leiden. Bij de conclusie in het volgende hoofdstuk zullen we nagaan in hoeverre deze sensitizing concepts terug te vinden zijn in de resultaten van het onderzoek (9.3). 9. Onderzoeksresultaten In dit hoofdstuk worden de resultaten van het onderzoek gepresenteerd. Na het overzicht van de persoonlijke kenmerken van de deelnemers aan het onderzoek, komt de opbrengst vanuit de interviews aan bod. 9.1 Deelnemers aan het onderzoek Aan het onderzoek hebben vier personen deelgenomen, twee cliënten van de revalidatieafdeling en twee cliënten van de dagbehandeling, met de volgende algemene persoonlijke kenmerken: Geslacht vrouw, 4 van de 4 deelnemers Leeftijd tussen jaar Partner Ja, 4 van de 4 deelnemers Kinderen Ja, 3 van de 4 deelnemers, allen uitwonend Gezondheid vooraf Alle deelnemers waren voor het CVA in goede gezondheid Religie Ja, 2 van de 4 deelnemers 16

18 9.2 Uitkomsten van het materiaal In 6.1 en 6.2 is uiteengezet op welke wijze de data verzameling en data analyse in zijn werk is gegaan. In deze sectie 9.1 beschrijven wij de resultaten van onze analyse van het onderzoeksmateriaal, t.w. de vier interviews die wij gehouden hebben. Het fascinerende daarvan is dat we van de mensen zelf wilden horen hoe het is om een CVA te hebben doorgemaakt: wat gebeurt er dan met je en hoe ga je daarmee om? Bij het weergeven van de resultaten maken we gebruik van uitspraken van mensen zelf omdat door de manier waarop zij erover spreken iets zichtbaar wordt van wat er op het spel komt te staan bij het doormaken van een CVA. Vanuit de verhalen van de cliënten komen twee belangrijke thema s naar voren namelijk de plotselinge inslag en hoe nu verder? EN TOEN KON IK NIETS MEER: Over de inslag die CVA heet Bij alle vier de respondenten bleek het onverhoedse gebeuren de meeste indruk te hebben gemaakt wanneer gevraagd wordt terug te gaan in de herinnering en te vertellen wat er is gebeurd. In die zin is de omschrijving van de doelgroep die de onderzoekers in hun onderzoeksvoorstel hadden opgenomen treffend te noemen door een CVA getroffenen. Er is sprake van een plotselinge inslag in het leven, een onaangekondigde overval: Nou, het was een pure verrassing en totaal geen voorbereiding natuurlijk, want ik voelde me geweldig goed die dag dus dat betekent niet er zijn mensen die zeggen je hebt zeker vast wel iets gevoeld ik heb totaal niets gevoeld dus al met al dat wil ik even ter inleiding zeggen, was ik gelijk het slachtoffer.(r3) Er is in feite sprake van twee zaken die samenkomen, namelijk het totaal onverwachte en het opeens zelf niets meer kunnen. De respondenten vertelden daar zeer nadrukkelijk over vanuit hun eigen verbazing van wat hen is overkomen. Ik ging altijd zelf weg, met mijn eigen auto, altijd zelf en toen ineens toen kon ik niets meer.ik was helemaal uit ja hoe zeg je dat? (R1) U was helemaal uitgeschakeld? (I) ja precies, ik was gelijk helemaal uitgeschakeld! (R1) Bij twee van de vier respondenten waren er bij nader inzien wel bepaalde verschijnselen die niet direct wezen op iets wat komen gaat, maar wel door de omgeving werden opgemerkt. Het zijn al verschijnselen van een CVA, maar worden niet als zodanig opgepakt. Bij de eerste respondent betrof het iets met de spraak waardoor zij op aandringen van anderen voor controle naar het ziekenhuis ging en daar door de beroerte getroffen werd. Bij de tweede respondent was het een dochter die vond dat zij er slecht uitzag waarop mevrouw antwoordde dat ze zich alleen een beetje duizelig voelde. Dochter nam toen het initiatief om direct een ambulance te bellen. In het ziekenhuis stelde de neuroloog vast dat het om een forse hersenbloeding ging. 17

De onzichtbare gevolgen van een CVA (beroerte) 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

De onzichtbare gevolgen van een CVA (beroerte) 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging De onzichtbare gevolgen... De onzichtbare gevolgen... De onzichtbare gevolgen van een CVA (beroerte) 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging De onzichtbare gevolgen Cerebro Vasculair Accident

Nadere informatie

Opgenomen voor een beroerte

Opgenomen voor een beroerte Opgenomen voor een beroerte Afdeling neurologie gemini-ziekenhuis.nl Inhoudsopgave Wat is een beroerte? 3 Onderzoek en behandeling 4 Gang van zaken op de stroke-unit 5 Revalidatie en herstel na uw opname

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Behandeling en Zorg na een beroerte

Behandeling en Zorg na een beroerte Behandeling en Zorg na een beroerte Belangrijke telefoonnummers Afdeling Stroke-Unit: 0513 685 625 CVA Verpleegkundige Tjongerschans 06 20 01 87 18 SSHV : Stichting samenwerkende Hersenletsel verenigingen

Nadere informatie

Ouderenzorg in 2025?

Ouderenzorg in 2025? Ouderenzorg in 2025? https://www.youtube.com/watch?feature=player_detailpage&v=vo9 wlawhe3e Niemand gaat actief de gang naar het verpleeghuis, je wordt opgenomen, ik had geen inspraak 1 IDENTITEIT: wie

Nadere informatie

De Beroepsstandaard wordt aangepast op de volgende punten.

De Beroepsstandaard wordt aangepast op de volgende punten. BESLUIT VAN DE ALGEMENE LEDENVERGADERING VAN DE VGVZ (7 JUNI 2010) inzake het advies van de Commissie Spiritualiteit en Beroepsstandaard vastgesteld te Amsterdam door de Algemene Leden Vergadering van

Nadere informatie

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ TIA CVA: inhoud + TIA: Rob Bernsen + CVA: Marian van Zagten + Rijbewijs : Rob Bernsen Voorlichting Hartstichting

Nadere informatie

Poliklinische revalidatiebehandeling. beroerte

Poliklinische revalidatiebehandeling. beroerte Poliklinische revalidatiebehandeling na een beroerte POLIKLINISCHE REVALIDATIEBEHANDELING NA EEN BEROERTE Wat is een beroerte Bij een beroerte of CVA (de medische term) is de bloedtoevoer in de hersenen

Nadere informatie

Een beroerte, wat nu?

Een beroerte, wat nu? Een beroerte, wat nu? U bent opgenomen in het VUmc op de zorgeenheid neurologie, omdat u een beroerte heeft gehad. Wat is een beroerte? Een beroerte wordt in vaktaal een CVA genoemd: een Cerebro Vasculair

Nadere informatie

Maatschap Neurologie. CVA: Cerebro Vasculair Accident

Maatschap Neurologie. CVA: Cerebro Vasculair Accident Maatschap Neurologie : Cerebro Vasculair Accident Inleiding Deze folder geeft u informatie over de zorg en de behandeling na een ook wel een beroerte genoemd. Onverwacht gebeurde het: een. En de mensen

Nadere informatie

In deze folder kunt u lezen wat de zorgverleners van de Stroke-unit kunnen doen voor mensen die een beroerte hebben doorgemaakt.

In deze folder kunt u lezen wat de zorgverleners van de Stroke-unit kunnen doen voor mensen die een beroerte hebben doorgemaakt. Stroke-unit Inleiding In overleg met de neuroloog is besloten om u op te nemen op de Stroke-unit van de Ommelander Ziekenhuis Groep, locatie Delfzicht. Dit is een onderdeel van de afdeling neurologie (B3),

Nadere informatie

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel

Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Behandeling voor patiënten met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor (para)medici Zelf en samen redzaam Als betrokken professional kent u uw patiënt. U stelt of kent de diagnose en ziet welke behandeling

Nadere informatie

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest.

Dit proefschrift presenteert de resultaten van het ALASCA onderzoek wat staat voor Activity and Life After Survival of a Cardiac Arrest. Samenvatting 152 Samenvatting Ieder jaar krijgen in Nederland 16.000 mensen een hartstilstand. Hoofdstuk 1 beschrijft de achtergrond van dit proefschrift. De kans om een hartstilstand te overleven is met

Nadere informatie

13 mei 2014 publiekslezing beroerte

13 mei 2014 publiekslezing beroerte 13 mei 2014 publiekslezing beroerte Vanaf 2007 hebben we elk jaar een mooi programma in elkaar weten te zetten als Stroke Service Assen. 2007: Informatiemarkt 2008: Workshops voor studenten 2009: Lancering

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

VELE HANDEN. In kader van CVA. Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie

VELE HANDEN. In kader van CVA. Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie VELE HANDEN In kader van CVA Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie Informatiebijeenkomst 14-12-2010 aan wijkverpleegkundige betrokken bij CVA patiënten. Inhoud presentatie Wat is CVA Verschillende

Nadere informatie

Omgaan met de gevolgen van een CVA (beroerte). 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging

Omgaan met de gevolgen van een CVA (beroerte). 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging Leven met vermoeidheid. Leven met vermoeidheid. Omgaan met de gevolgen van een CVA (beroerte). 2009 Een uitgave van de Nederlandse CVA-vereniging Leven met vermoeidheid CVA (Cerebro Vasculair Accident)

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening

Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Auteur: Jos van Erp j.v.erp@hartstichting.nl Het aanpassingsproces na confrontatie met een hart- of vaataandoening Maakbaarheid en kwetsbaarheid Dood gaan we allemaal. Deze realiteit komt soms sterk naar

Nadere informatie

Stroke-unit. Verpleegafdeling West 44

Stroke-unit. Verpleegafdeling West 44 Stroke-unit Verpleegafdeling West 44 Inleiding U bent opgenomen op de Stroke-unit. De Stroke-unit is gespecialiseerd in onderzoek en behandeling van mensen die een beroerte hebben gehad. Stroke is het

Nadere informatie

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop

Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Als ontslag dreigt of al realiteit is.. Crisis en transitie in de levensloop Het leven is. CRISIS BEDREIGING of KANS? Crisis 危 机 Gevaar 危 险 会 Kans 机 CRISIS EN TRANSITIE Hoe daarmee om te gaan? Crisis

Nadere informatie

Stroke Care Unit Wat is een CVa?

Stroke Care Unit Wat is een CVa? Stroke care unit Stroke Care Unit In overleg met de neuroloog is besloten om u op de stroke care unit van het Kennemer Gasthuis op te nemen. (Stroke is Engels voor beroerte.) Op deze afdeling worden patiënten

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Revalidatie. Revalidatie & Herstel

Revalidatie. Revalidatie & Herstel Revalidatie Revalidatie & Herstel De afdeling Revalidatie in het BovenIJ ziekenhuis is een onderdeel van de afdeling Revalidatie en Herstel. Met deze folder willen wij u graag vertellen wat wij voor u

Nadere informatie

TIA / Beroerte. Aandachtspunten. Neurologie

TIA / Beroerte. Aandachtspunten. Neurologie 00 TIA / Beroerte Aandachtspunten Neurologie 1 U gaat naar huis na opname in het ziekenhuis voor een Tia of beroerte. In deze folder staan de belangrijkste gevolgen en aandachtspunten voor u op een rij.

Nadere informatie

Stroke Care Unit Let op! Wat is een CVa?

Stroke Care Unit Let op! Wat is een CVa? Stroke care unit Stroke Care Unit In overleg met de neuroloog is besloten om u op de stroke care unit van Haarlem Zuid op te nemen. (Stroke is Engels voor beroerte.) Op deze afdeling worden patiënten

Nadere informatie

Verpleegkundig voorlichtingsuur CVA

Verpleegkundig voorlichtingsuur CVA Verpleegkundig voorlichtingsuur CVA 2 Verpleegkundig voorlichtingsuur CVA in de acute fase tijdens opname Afdeling: B3, Neurologie (route B) Telefoon: 088 066 2420 Datum:. Tijd:. Inleiding De Ommelander

Nadere informatie

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97

Methoden van het Wetenschappelijk Onderzoek: Deel II Vertaling pagina 83 97 Wanneer gebruiken we kwalitatieve interviews? Kwalitatief interview = mogelijke methode om gegevens te verzamelen voor een reeks soorten van kwalitatief onderzoek Kwalitatief interview versus natuurlijk

Nadere informatie

Behandeling van patiënten met een beroerte

Behandeling van patiënten met een beroerte Revalidatie Behandeling van patiënten met een beroerte Een beroerte heeft vaak grote gevolgen. Een beschadiging van de linker hersenhelft heeft andere gevolgen voor het dagelijks functioneren van de patiënt,

Nadere informatie

CVA-zorg in beeld. Zorgprogramma Ketenzorg CVA regio Helmond Quartz. Inleiding

CVA-zorg in beeld. Zorgprogramma Ketenzorg CVA regio Helmond Quartz. Inleiding CVA-zorg in beeld Zorgprogramma Ketenzorg CVA regio Helmond Quartz Inleiding Jaarlijks worden 45.000 mensen getroffen door een CVA en 200.000 Nederlanders hebben ooit een CVA gehad. CVA is een complexe

Nadere informatie

Afdeling neurologie NDT. Een behandelconcept voor patiënten met een CVA

Afdeling neurologie NDT. Een behandelconcept voor patiënten met een CVA Afdeling neurologie NDT Een behandelconcept voor patiënten met een CVA Inleiding Deze folder is bestemd voor familie en/of relaties van patiënten welke getroffen zijn door een CVA (Cerebro Vasculair Accident).

Nadere informatie

Transferpunt De CVA- keten Delft/Westland/Oostland

Transferpunt De CVA- keten Delft/Westland/Oostland Transferpunt De CVA- keten Delft/Westland/Oostland Inleiding U of één van uw familieleden heeft onlangs een beroerte gehad. In de regio Delft/Westland/Oostland werken verschillende zorginstellingen met

Nadere informatie

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel?

De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Palliatieve zorg. Problemen met spiritualiteit. Wat is spiritueel? De vierde dimensie van palliatieve zorg: Hoe pakken wij het aan in Nederland? Brugge, 13 oktober 2009 Dr Carlo Leget, UHD Zorgethiek Universiteit van Tilburg www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Palliatieve

Nadere informatie

Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek

Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek Kwalitatief onderzoek naar de ervaringen van de herstelondersteunende zorg binnen de afdeling creatieve therapie van het Antoni van Leeuwenhoek Welkom Inleiding onderzoeksthema Diagnose kanker. Alles wat

Nadere informatie

Thuis verder na een CVA of TIA

Thuis verder na een CVA of TIA Thuis verder na een CVA of TIA U bent in het St. Anna Ziekenhuis te Geldrop opgenomen vanwege een beroerte, ook wel een Cerebro Vasculair Accident (CVA) genoemd. Een beroerte is een ongeluk in de bloedvaten

Nadere informatie

Medicijnen na een beroerte of TIA

Medicijnen na een beroerte of TIA Medicijnen na een beroerte of TIA stroke service assen 1 U bent enige tijd opgenomen geweest op de afdeling Neurologie van het Wilhelmina Ziekenhuis Assen vanwege een beroerte of TIA. In deze brochure

Nadere informatie

behoud. Uw zelfstandigheid. Informatie over: Een beroerte

behoud. Uw zelfstandigheid. Informatie over: Een beroerte behoud. Informatie over: Een beroerte Uw zelfstandigheid. Uw leven zo goed mogelijk oppakken na een beroerte. Samen met Laurens. Lees meer over wat Laurens voor u kan betekenen. meer dan zorg De medische

Nadere informatie

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel

Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Specialistische begeleiding voor burgers met niet-aangeboren hersenletsel Informatie voor gemeenten Zelf en samen redzaam Als gemeente wilt u de zorg en ondersteuning van uw burgers zo goed mogelijk organiseren.

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Informatie

Hartrevalidatie. Informatie Hartrevalidatie Informatie Hartrevalidatie Cardiologie U wordt in Zuyderland Medisch Centrum behandeld voor uw hartklachten. Met deze folder willen wij u informeren over het hartrevalidatieprogramma waaraan

Nadere informatie

Afasie. Wat is afasie? Hoe ontstaat afasie?

Afasie. Wat is afasie? Hoe ontstaat afasie? LOGOPEDIE Afasie Afasie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door schade aan de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte. In deze folder leest u hoe afasie ontstaat en wat de effecten ervan zijn op het

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog

Leven met een amputatie. Chris Leegwater Vinke Psycholoog Leven met een amputatie Chris Leegwater Vinke Psycholoog Amputatie 2 Amputatie is voor de geamputeerde meestal een ernstig trauma, niet alleen lichamelijk, maar ook geestelijk. Naast het verlies van de

Nadere informatie

Stroke Service Assen. Zorg op maat na een beroerte. stroke service

Stroke Service Assen. Zorg op maat na een beroerte. stroke service Stroke Service Assen Zorg op maat na een beroerte z z stroke service assen 1 Stroke Service Assen staat garant voor goede zorg aan inwoners van Assen en omstreken die getroffen zijn door een beroerte.

Nadere informatie

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis

Oncologie. Patiënteninformatie. Omgaan met kanker. Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Oncologie Omgaan met kanker i Patiënteninformatie Bij wie kunt u terecht? Slingeland Ziekenhuis Algemeen Het hebben van kanker kan grote gevolgen hebben voor uw leven en dat van uw naasten. Lichamelijk

Nadere informatie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie

De Lastmeter. Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 00 De Lastmeter Hoeveel last heeft u van problemen, klachten en zorgen? Oncologie 1 Kanker is een ziekte die uw leven ingrijpend kan verstoren. De ziekte en behandeling kunnen niet alleen lichamelijke

Nadere informatie

Spiritualiteit in de laatste levensfase

Spiritualiteit in de laatste levensfase Spiritualiteit in de laatste levensfase Tilly de Kruyf Wout Huizing Congres palliatieve zorg voor mensen met dementie Ede 4 april 2016 Trainingswinkel www.netwerklevensvragen.nl/trainingswinkel Presentaties

Nadere informatie

Omgaan met kanker. Moeheid

Omgaan met kanker. Moeheid Omgaan met kanker Moeheid Vermoeidheid is een veelvoorkomende bijwerking van kanker of de behandeling ervan. Ruim 60% van alle mensen zegt last van vermoeidheid te hebben, zelfs dagelijks. De vermoeidheid

Nadere informatie

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling.

Als je zelf klachten hebt over werk of een werksituatie, dan kun je een beroep doen op de Werknemersklachtenregeling. Een klacht, wat nu? Voorwoord Alle medewerkers in ons ziekenhuis zetten zich steeds zo goed mogelijk in voor een goede zorg- en dienstverlening. Desondanks kan het voorkomen dat patiënten of bezoekers

Nadere informatie

Zorg na een ziekenhuisopname

Zorg na een ziekenhuisopname Zorg na een ziekenhuisopname Inhoudsopgave Inleiding... 1 Heeft u nog extra zorg nodig na uw ziekenhuis verblijf... 1 Als u naar huis gaat... 1 Thuiszorg... 1 Hulpmiddelen... 2 Medisch Specialistische

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek

Neuropsychologisch onderzoek Neuropsychologisch onderzoek V1_2011 Naam cliënt: Afdeling: U hebt een afspraak op Met: U wordt opgehaald van de afdeling voor bovenstaande afspraak. Waarom een neuropsychologisch onderzoek? Een neuropsychologisch

Nadere informatie

ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE

ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE In deze folder geeft het Ruwaard van Putten ziekenhuis u enkele algemene leefregels na de beroerte (= CVA (Cerebro Vasculair Accident) die u heeft gehad. Dit kan zijn

Nadere informatie

Revalideren na een beroerte De Wielingen en Lindenhof

Revalideren na een beroerte De Wielingen en Lindenhof Revalideren na een beroerte De Wielingen en Lindenhof Revalideren na een beroerte De Wielingen en Lindenhof Wat is een beroerte? De medische benaming voor een beroerte is Cerebro Vasculair Accident, meestal

Nadere informatie

Samen spreken over Herstel bij Hersenletsel. Henriette Visser 23-09-2010

Samen spreken over Herstel bij Hersenletsel. Henriette Visser 23-09-2010 Samen spreken over Herstel bij Hersenletsel Henriette Visser 23-09-2010 Werken aan herstel bij hersenletsel Hoe vanzelfsprekend is het? Marjan en Henk: Ze moeten vragen wat we willen. Je moet zelf ook

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek.

Azora Advies- en behandelcentrum. Wanneer maak ik een afspraak? Meer weten? Azora. Zo zorgen we voor elkaar in de Achterhoek. Azora Advies- en behandelcentrum Industrieweg 115, 7061 AP Terborg T (0315) 33 81 11 E behandelcentrum@azora.nl I www.azora.nl Meer weten? Wanneer maak ik een afspraak? Het Azora Advies- en behandelcentrum

Nadere informatie

Stroke-care-unit (SCU)

Stroke-care-unit (SCU) Neurologie Stroke-care-unit (SCU) Het Antonius Ziekenhuis vormt samen met Thuiszorg Zuidwest Friesland de Antonius Zorggroep In overleg met neuroloog bent u opgenomen op de Stroke Care Unit. Dit is een

Nadere informatie

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei Afasie Informatie voor familieleden Ziekenhuis Gelderse Vallei Een van uw naasten is in de afgelopen periode opgenomen in Ziekenhuis Gelderse Vallei. Er is door de logopedist een afasie geconstateerd.

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Medicijnen na een beroerte of TIA

Medicijnen na een beroerte of TIA Medicijnen na een beroerte of TIA z z stroke service assen U bent enige tijd opgenomen geweest op de afdeling Neurologie van het Wilhelmina Ziekenhuis Assen vanwege een beroerte of TIA. In deze brochure

Nadere informatie

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg

Handvatten Interventie GEZAMENLIJK HUISBEZOEK bij complexe palliatieve thuiszorg INHOUDSOPGAVE 1. Het initiatief tot een gezamenlijk huisbezoek: wie en wanneer? Pagina 1 2. Voorbereiding van het gezamenlijk huisbezoek Pagina 1 3. Uitvoering van het gezamenlijk huisbezoek / het gesprek

Nadere informatie

Waar kunt u heen als u kanker hebt?

Waar kunt u heen als u kanker hebt? Oncologiecentrum Waar kunt u heen als u kanker hebt? www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Waar kunt u terecht als u kanker hebt?... 3 Overzicht hulpverleners binnen het Catharina Kanker Instituut... 3 Extern...

Nadere informatie

Depressie na een beroerte

Depressie na een beroerte Afdeling: Onderwerp: 6B Neurologie 1 Voor wie is deze folder bedoeld? Deze informatiefolder is bedoeld voor zowel patiënten die in het Ikazia Ziekenhuis zijn opgenomen en/of hun naasten. Door middel van

Nadere informatie

Inleiding. Wat is afasie?

Inleiding. Wat is afasie? Afasie Inleiding De logopedist heeft bij u afasie geconstateerd. Afasie is een taalstoornis. In deze folder wordt u uitgelegd wat afasie is en hoe het ontstaat. Daarnaast kunt u lezen wat u, maar ook uw

Nadere informatie

HHZH/INF/084.01(0314) I Informatiebrochure I. Stroke Unit. h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46

HHZH/INF/084.01(0314) I Informatiebrochure I. Stroke Unit. h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 HHZH/INF/084.01(0314) I Informatiebrochure I Stroke Unit h.-hartziekenhuis vzw Mechelsestraat 24 2500 Lier tel. 03-491 23 45 fax 03-491 23 46 1 Voorwoord Er werd vastgesteld dat u een beroerte heeft doorgemaakt.

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het?

Iedere tijd heeft zijn handvatten. Ultieme huisartsenzorg? Palliatieve zorg. Hoe noemen we het? Ultieme huisartsenzorg? Iedere tijd heeft zijn handvatten NHG, 23 Mei 2013 Prof dr Carlo Leget, Universiteit voor Humanistiek www.zorgethiek.nu Palliatieve zorg Hoe noemen we het? Palliatieve zorg is een

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Palliatieve zorg en (centraal) neurologische aandoeningen. Palliatief netwerk

Palliatieve zorg en (centraal) neurologische aandoeningen. Palliatief netwerk Palliatieve zorg en (centraal) neurologische aandoeningen Palliatief netwerk Introductie Aandacht voor neurologie omdat Er in de neurologie veel chronische aandoeningen bestaan die vroeg of laat leiden

Nadere informatie

Opname en ontslag bij een beroerte. CVA-ketenzorg

Opname en ontslag bij een beroerte. CVA-ketenzorg Opname en ontslag bij een beroerte CVA-ketenzorg 2 U hebt een beroerte gehad en bent daarom opgenomen op de afdeling neurologie van het Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis (CWZ). Deze folder is bedoeld om u

Nadere informatie

Behandelprogramma. Dwarslaesie

Behandelprogramma. Dwarslaesie Behandelprogramma Dwarslaesie Iedereen is anders. Elke situatie is anders en elk herstelproces verloopt anders. Dat realiseren wij ons heel goed. Om u voorafgaand aan uw opname en/of behandeling bij Adelante

Nadere informatie

GERIATRISCHE REVALIDATIEZORG

GERIATRISCHE REVALIDATIEZORG GERIATRISCHE REVALIDATIEZORG Werken aan EEN PRETTIGER LEVEN NA EEN TRAUMA Voor elkaar WoonZorgcentra Haaglanden Zelf de trap weer op kunnen, omdat u zo graag in uw eigen bed wilt slapen. Uw privacy terug

Nadere informatie

Opvang na calamiteiten

Opvang na calamiteiten Opvang na calamiteiten 2011 Inleiding Je moet genieten van het moment, want voor je het weet is het voorbij. Je kunt geen plannen maken op lange termijn. Ik heb nu geleerd wie ik echt kan vertrouwen en

Nadere informatie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie

Wetenschappelijke Samenvatting. 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie Wetenschappelijke Samenvatting 1. Kwetsbaarheid en emotionele verwerking bij depressie In dit proefschrift wordt onderzocht wat spaak loopt in de hersenen van iemand met een depressie. Er wordt ook onderzocht

Nadere informatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie

Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA. Poliklinische revalidatie Libra R&A locatie Blixembosch NAH/CVA Poliklinische revalidatie U heeft niet-aangeboren hersenletsel (NAH) en bent verwezen naar Libra Revalidatie & Audiologie locatie Blixembosch voor poliklinische revalidatie.

Nadere informatie

Dokter, ik heb kanker..

Dokter, ik heb kanker.. Dokter, ik heb kanker.. huisartsen-duodagen noordwest utrecht november 2006 Anette Pet Klinisch psycholoog-psychotherapeut Hoofd Patiëntenzorg Welmet Hudig Theoloog Therapeut Het Helen Dowling Instituut

Nadere informatie

TIA en dan. Transient ischemisch attack

TIA en dan. Transient ischemisch attack TIA en dan Transient ischemisch attack Een TIA (transient ischemisch attack) is een plotseling optredende neurologische uitval (voorbijgaande beroerte). Dit komt door een tijdelijke afsluiting van een

Nadere informatie

Levensvragen tevoorschijn luisteren

Levensvragen tevoorschijn luisteren Levensvragen tevoorschijn luisteren Westervoort Wout Huizing 10 oktober 2014 Pietje, patje, poe Opdracht : Wat zijn levensvragen? Van wie zijn levensvragen? Hoe signaleer je een levensvraag? Wat doe je

Nadere informatie

EEN BEROERTE, EN DAN?

EEN BEROERTE, EN DAN? EEN BEROERTE, EN DAN? Hersenbloeding Afdeling 3 Zuid INLEIDING U bent opgenomen in het Zaans Medisch Centrum in Zaandam met een hersenbloeding (beroerte). Middels deze diavoorstelling geven wij u informatie

Nadere informatie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie

Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie Behandel- en expertisecentrum Niet aangeboren hersenletsel (NAH)/ neuropsychiatrie 20135014 PP bavo Neuro algemeen brochure.indd 1 24-09-13 13:48 Behandel- en expertise centrum NAH/neuropsychiatrie Het

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige

Chemotherapie. De gespecialiseerd verpleegkundige Chemotherapie De chirurg heeft met u overlegd welke behandeling u krijgt in verband met borstkanker. Een mogelijke behandeling is chemotherapie. Aangezien het nog enige tijd kan duren voordat u een gesprek

Nadere informatie

Logistiek management in de gezondheidszorg

Logistiek management in de gezondheidszorg Katholieke Universiteit Leuven Faculteit Geneeskunde Departement Maatschappelijke Gezondheidszorg Centrum voor Ziekenhuis- en Verplegingswetenschap Master in management en beleid van de gezondheidszorg

Nadere informatie

Inleiding Deze folder geeft u een overzicht van het traject TIA straat.

Inleiding Deze folder geeft u een overzicht van het traject TIA straat. TIA-straat 2 Inleiding Deze folder geeft u een overzicht van het traject TIA straat. Wat is er precies aan de hand? Uw huisarts heeft u verwezen naar de neuroloog omdat u symptomen heeft (gehad) die op

Nadere informatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie

Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Individuele creatieve therapie als onderdeel van de oncologische revalidatie Eveline Bleiker Minisymposium Oncologische Creatieve therapie in ontwikkeling 26 mei 2015 Achtergrond Even voorstellen Creatieve

Nadere informatie

Deel 2 Conclusies Cliëntenraadpleging. CVA Keten, regio Noord-Limburg. mei 2010

Deel 2 Conclusies Cliëntenraadpleging. CVA Keten, regio Noord-Limburg. mei 2010 Deel 2 Conclusies Cliëntenraadpleging CVA Keten, regio Noord-Limburg mei 2010 Inhoudsopgave Inleiding...5 1. Conclusies...7 1.1 Respons...7 1.2 Conclusies...7 1.2.1 Voorzieningen die de cliënt heeft doorlopen...7

Nadere informatie

Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen?

Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen? Beter Oud Worden in Amsterdam - 31 maart 2015 Wat is Positieve gezondheid en wat kan het voor ouderen betekenen? Dr. Machteld Huber, arts, senior-onderzoeker Louis Bolk Instituut, Driebergen www.louisbolk.nl

Nadere informatie

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1

Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Bijlage B 2.1 Leidraad bij de kwalitatieve interviews 1 Toelichting (leidraad) bij de wijze waarop tekst is afgedrukt: CAPS Vet Normaal Cursief aanduiding van onderdelen de vraag zo stellen aspecten die

Nadere informatie

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014

rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 rouw, verliesverwerking en spiritualiteit Oncologiedagen 2014 Jacqueline van Meurs: geestelijk verzorger/consulent spirituele zorg Gerda Bronkhorst: oncologieverpleegkundige/verpleegkundig consulent palliatieve

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Oost 3. CVA (Cerebro Vasculair Accident)

Oost 3. CVA (Cerebro Vasculair Accident) Oost 3 CVA (Cerebro Vasculair Accident) 1 2 Inhoudsopgave Blz. Inleiding 4 Het onderzoek bij een CVA 4 De behandeling van een CVA 5 Belangrijke aandachtspunten 6 Hoe verloopt de verdere behandeling en

Nadere informatie

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis

Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Type darmoperatie voor geperforeerde diverticulitis Geachte heer, mevrouw, Bij u is vastgesteld, dat er mogelijk sprake is van een perforatie (gaatje) van de dikke darm ten gevolge van divertikels (uitstulpingen).

Nadere informatie

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel

Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel Volwassenen met licht traumatisch hoofd-/hersenletsel U heeft een licht traumatisch hoofd-/hersenletsel opgelopen door een ongeval of een klap tegen uw hoofd. Deze folder informeert u over de mogelijke

Nadere informatie

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving

Onderzoeksopzet. Marktonderzoek Klantbeleving Onderzoeksopzet Marktonderzoek Klantbeleving Utrecht, september 2009 1. Inleiding De beleving van de klant ten opzichte van dienstverlening wordt een steeds belangrijker onderwerp in het ontwikkelen van

Nadere informatie

Centrum voor Psychotherapie

Centrum voor Psychotherapie Centrum voor Psychotherapie Je zit al een langere tijd niet goed in je vel. Op steeds dezelfde punten in je leven loop je vast. Je hebt al geprobeerd te veranderen. Waarschijnlijk heb je ook al behandelingen

Nadere informatie

Ons Advies. graag. Zij komen ook bij u thuis. Behandeling & expertise

Ons Advies. graag. Zij komen ook bij u thuis. Behandeling & expertise Ons Advies & Behandelteam helpt u graag Zij komen ook bij u thuis Behandeling & expertise Welkom Vertrouwd en verantwoord Woonzorg Flevoland is een organisatie die een breed aanbod heeft aan zorg, diensten

Nadere informatie