VAN DISTAAL NAAR NORMAAL Met kanker naar de sportarts codex civicus Van 'kar in de pols' tot 'Wii-knee' Restless legs

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VAN DISTAAL NAAR NORMAAL Met kanker naar de sportarts codex civicus Van 'kar in de pols' tot 'Wii-knee' Restless legs"

Transcriptie

1 VAN DISTAAL NAAR NORMAAL Met kanker naar de sportarts codex civicus Van 'kar in de pols' tot 'Wii-knee' Manuele lymfedrainage Restless legs Nummer 5, november 2010

2 7 MAART 2011 Effectief aan de slag met NLP in slechts 10 lessen! W W W. I V S O P L E I D I N G E N. N L Neuro linguistisch programmeren (NLP) geeft inzicht in hoe gedachten, gevoelens, overtuigingen en gedragingen precies werken en hoe deze effectief in te zetten. Leren werken met NLP is leren om anderen op een heldere, betrokken manier te ondersteunen en te stimuleren op hun persoonlijk en/of professioneel pad. Een volledige opleiding tot NLP practitioner bestaat uit 21 lessen van 6 uur. Effectief met NLP aan de slag als NLP technician kan echter al na 10 lessen. IVS Opleidingen, Spuiweg 105, 3311 GT Dordrecht, telefoon: (078)

3 Colofon BMS Message, jaargang 19, nummer 5 BMS Postbus AA Sliedrecht Redactie Passiebloem AK Rotterdam Leden administratie Postbus AA Sliedrecht Inhoud MCS 4 Boekbespreking 5, 12 Adem in... Levenslucht 17 Oefensessies 17 Verschijning Februari April Juni September November Kopijdatum 10 januari 14 maart 9 mei 15 augustus 24 oktober Drukwerk en vormgeving Romec Designs Drukkerij de Potter Weg en Land DB Bergschenhoek Advertentie-index IVS Opleidingen 2 Ademcentrum 18 SDS 20 Spaarwinkelen.nl 21 L Esprit du Coeur 22 Toco Tholin 22 Elements 22 Romec-designs.nl 25 IVS Opleidingen 27 Therapeuten-Register.nl 27 Praktijk voor Voeding en Welzijn 27 Meersport 27 Lopharm 28 Adverteren Telefoon: (078) BMS BELANGENVERENIGING Codex civicus Van 'kar in de pols' tot 'Wii-knee' 7 Sporten en trainen tijdens Hollandse winters 9 Alternatief bekeken Neurofeedbacktraining 10 Razendsnelle MRI-scan 11 Licht verteerbaar Cholestorol revisited 12 Van distaal naar normaal Met kanker naar de sportarts 14 Kalender 16 De praktijk Professionaliteit in de praktijkvoering 18 1We Challenge geslaagd, ondanks geringe opkomst 20 Genezen met het placebo-effect 21 Uit de pers 22 Manuele lymfedrainage Restless legs 23 Foto s op je website 25 Voetenwerk Wat een afwijking! 26 BMS MESSAGE

4 Het doel van dit artikel is meer bekendheid te geven aan de zeldzame aandoening multiple chemical sensitivity (MCS), niet alleen voor de betrokkenen, maar voor iedereen die er op welke manier dan ook mee in aanraking kunnen komen. MCS BMS MESSAGE

5 MCS is in Nederland nauwelijks bekend. Het is een overgevoeligheid voor geuren van stoffen en voor chemicaliën zoals parfum, schoonmaakmiddelen, verzorgingsproducten, verf en andere chemische stoffen (ook in voeding). Om je leven daarop aan te passen is lastig, maar wel noodzakelijk. Soms duurt het jaren voordat de oorzaak van klachten wordt ontdekt. Klachten Die klachten kunnen erg uiteenlopen. Je kunt onder meer misselijk worden van geuren, er benauwd van worden, hoofdpijn krijgen, concentratie verliezen en/of flauwvallen. Als je vermoedt dat je zelf (of een cliënt) MCS hebt/heeft, wat kun je dan doen? Het belangrijkste is bij te houden en te noteren wanneer de klachten ontstaan en daarbij de mogelijke oorzaak te vermelden. Zo ontstaat een kort dagboek dat kan helpen de oorzaak van de klachten te vinden en te bepalen welke stoffen zo veel mogelijk vermeden moeten worden. Ook voeding kan hierbij een rol spelen. Voeding Voor wat betreft voeding is het belangrijk dat er (voortaan) natuurlijke producten zonder toegevoegde geurstoffen worden gebruikt. Dit geldt ook voor eventuele huisgenoten. Hiermee wordt een prikkel-arme leefomgeving gecreëerd. Er wordt vaak vanuitgegaan dat een ongeparfumeerd product veilig is, maar dit is niet altijd het geval. Een goed voorbeeld is het waspoeder Neutral, ongeparfumeerd maar met ingrediënten (waaronder gemanipuleerde enzymen) die bij MCS en allergieën problemen kunnen geven. De natuurlijke samenstelling is even belangrijk als het ontbreken van geurstoffen. Maar dan nog is het niet voorspelbaar welke producten goed worden verdragen. Wat bij de één geen problemen geeft kan voor een lotgenoot juist verkeerd zijn. Zelfhulpgroep In Nederland is er een zelfhulpgroep MCS. Deze zelfhulpgroep heeft helaas geen eigen website, maar informatie wordt aangeboden via de website van MNGM. Je kunt je hier ook registreren als MCS patiënt. Het is zeker zinvol je aan te melden als je MCS hebt, zodat een registratie van het aantal mensen met MCS mogelijk wordt. De gezondheidszorg en overheid denken namelijk dat het allemaal wel meevalt omdat de geregistreerde groep beperkt is. Link Boekbespreking Fysiologie voor lichamelijke opvoeding, sport en revalidaties Een goede kennis van de inspanningsfysiologie en de vorderingen in deze tak van wetenschap is onmisbaar voor (aankomende) coaches, trainers, masseurs en verzorgers. Gedegen theoretische kennis zal niet alleen leiden tot betere prestaties, maar ook de gezondheid van cliënten en sportbeoefenaars ten goede komen. Met voldoende kennis van de fysiologie kan de beroepsbeoefenaar in deze uitgroeien tot een professionele begeleider. Fysiologie voor lichamelijke opvoeding, sport en revalidatie biedt die kennis. Als leerboek richt het zich vooral op de inspanningsfysiologie, waarbij de auteurs onderwerpen behandelen die direct toepasbaar zijn. Als handboek en naslagwerk is het uitstekend bruikbaar in de praktijk. Deze vijfde, volledig herziene druk is aangevuld met recente onderzoeksresultaten en actuele (Nederlandstalige) literatuur. Een aantal hoofdstukken is bovendien herschreven om de tekst aan te passen aan de Nederlandse situatie of om bepaalde onderwerpen meer gewicht te geven. Type Paperback Auteur(s) Edward L. Fox en anderen Uitgever Elsevier ISBN Pagina s 632 Prijs E 109,25 (bol.com) BMS MESSAGE

6 Codex civicus Van 'kar in de pols' tot 'Wii-knee' BMS MESSAGE

7 De Codex Medicus, het handschrift of handboek van de geneeskunde, was de inspiratiebron voor de keuze van de naam van deze rubriek, waarin ik diverse onderwerpen behandel en bekijk door een Westerse en/of een Oosterse bril. CODEX CIVICUS Peter Burger Het is soms grappig om te bezien hoe een artikel ontstaat. Vaak ben ik tijdens mijn lessen met een onderwerp bezig of lees ik iets en vormt dat direct of indirect de bron van mijn inspiratie. Soms komt een onderwerp ook schijnbaar uit het niets. Zoals nu. Een paar dagen geleden moest ik terugdenken aan een oudere cliënt van mij. Hij had destijds last van zijn pols en had zelf al een diagnose gesteld: kar in de pols. Ik had daar als toen nog jongeling nog nooit van gehoord en het deed mij voorkomen als zo n typische ouderwetse uitdrukking bij iemand met polsklachten. Dat bleek ook te kloppen. Volgens de man waren dat polsklachten die vroeger werden gerelateerd aan het langdurig duwen of trekken aan een kar. Ik vroeg hem dan ook of hij aan een kar had lopen duwen of trekken, maar dit bleek niet het geval. De klachten pasten echter wel precies bij de diagnose, zei hij voor zover hij dat kon inschatten. En die inschatting maakte hij vanuit eerdere ervaringen van anderen met die klachten én van horen zeggen. Diagnose Een medische diagnose stellen is niet altijd makkelijk. Ten eerste is er het verhaal van de patiënt tijdens de anamnese, waarin opvallende klachten, tekenen en symptomen in een medisch patroon moeten worden geordend. Soms blijkt dit verhaal niet zo duidelijk maar zijn er wel wel redenen voor nader onderzoek, zoals lichamelijk onderzoek of verder medisch, aanvullend onderzoek (bijvoorbeeld röntgenfoto s, scans of bloedbeelden). Als uit al deze onderzoeken een diagnose komt, is dat vaak een specifieke, medische diagnose. De term diagnose is overigens afgeleid van de woorden dia (het nu, het moment) en gnosis (waarheid of weten). De medische naam van de kwaal is dan de waarheid van het moment. Aspecifiek Het is echter niet zeker dat er uit al die onderzoeken een specifieke, medische diagnose voortkomt. Voor wat het bewegingsapparaat betreft ontbreekt zo n diagnose zelfs in zo n 90% van de gevallen en worden klachten gelabeld als aspecifiek. Hoewel diagnoses als aspecifieke nek-, rug- of schouderklachten voldoende moeten zijn is er in de loop van de tijd een bonte verzameling van meer kleurrijke termen en beschrijvingen ontstaan die een eigen leven zijn gaan leiden en waarvan een aantal zelfs een plaatsje in de medische boeken hebben veroverd. Kar in de pols is ook zo n begrip. Eigenlijk zegt dit alleen dat iemand pijn in zijn pols heeft tijdens en/of na het duwen/ trekken aan een kar. Spit in de rug is ook zo n voorbeeld. Hiermee werd altijd bedoeld dat iemand lage rugpijn had tijdens of na het spitten op het land of in de tuin. Wat er tegenwoordig wordt bedoeld met deze diagnoses verschilt nogal. Zo zeggen sommige websites dat spit een gevaarlijke beschadiging is van de tussenwervelschijf, terwijl anderen beweren dat het slechts iets onschuldigs is in de spieren. Wat moet je hier nu mee, als een aan rugpijn lijdende leek? Uiteindelijk blijkt dat in de meeste gevallen de klachten met deze nostalgische beschrijvingen even snel kunnen verdwijnen als dat ze zijn gekomen. Een geruststellende gedachte dus. Dit voorgaande verhaaltje ontstond in mijn hoofd na het denken aan de man met de kar BMS MESSAGE

8 in zijn pols. Via spit in de rug kwam ik al heel snel op een A-viertje vol met nostalgische termen en diagnoses. Ik wil ze je niet onthouden. Sport Diagnoses die gekoppeld zijn aan sportieve activiteiten zijn er volop. Denk maar aan de voetbalknie en voetballersenkel, de tennis-, golfers- en speerwerperselleboog, de springers- en lopersknie, werpersarm, skiduim, klimvinger, springschenen, de tenniskuit en de dansershiel. Op een enkele uitzondering na diagnoses die meer zeggen over de sport waar ze vaak aan gekoppeld worden dan dat er medisch iets uit te concluderen valt. Modern Dat geldt ook voor de wat modernere diagnoses: de stressnek, spanningshoofdpijn, GSM-, SMS- en Nintendo-duim, de Wii-schouder en als toppunt de Wii-knee. Dit laatste omschrijft de knieklachten die ouderen krijgen nadat ze de hele dag op een Wii-balance-board hebben gestaan. Er zijn nog meer ouderwetse of langer bestaande termen, te weten marsfractuur (let wel: een Mars en géén Bounty!), moedervlek, zomersproeten, winterhanden en voorjaarsmoeheid, schrijfkramp, meiden- of werkstersknie, bid- of patersknie, studentenelleboog, predikershand, dropping hand, fantoompijn en weduwnaarspijn. Deze laatste term is sinds 1854 een bekende term voor het korte, hevige elektrische stroomgevoel dat je in je onderarm en ringvinger/pink ervaart na het stoten van je elleboog (telefoonbotje). Deze pijn is volgens de overlevering te vergelijken met de korte, hevige rouwperiode die een weduwnaar doormaakt na het verlies van zijn echtgenote... Andere bekende diagnoses zijn: klapvoet, spitsvoet, diabetische voet, slaapvoet, klompvoet, zwabbervoet en -knie, klutsknie, knappende heup, klapkuit, hielspoor, spillebeen, klauwhand, triggerfinger, fladderthorax, blaaskaak en lachebek. hazenlip, kippenborst, eksteroog, kippenvel en -kontje, paardengebit, visschubbenhuid, vlinderuitslag, leeuwenhart, kattenkop, melkboerenhondenhaar, vogelgriep, olifantenziekte, gekke koeienziekte, hooikoorts, gordelroos, netelroos, vleesboom en ringworm (dat overigens wordt veroorzaakt door een schimmel). Ook op de menukaart zou het één en ander niet misstaan; knoflookteen, soepoog, oogappel, bloemkooloor, melkmuil, kaaskop, waterwrat, bierbuik, wijnvlek, speknek, krentenbaard, suikerziekte, schimmelnagel, bofkont, appelwang en appelflauwte, peerfiguur, aardbeienneus, sinaasappelhuid, adamsappel en frambozentong (welke te zien is bij iemand met roodvonk). Specifieke orgaan- en zintuigaandoeningen worden ook heel creatief beschreven; klaplong, wandelnier, rokerslongen, clownseczeem, gromlong, hartwater, scheurbuik, buikloop, snotneus, loopneus en loopoor, lui oog, koortslip, druiloor en suisoor. De doe het zelvers komen ook aan bod met hun kalknagels, hamerteen, schroefgewricht, zaagtand en lasoog. Er zijn tenslotte nog een aantal termen die ook kunnen worden opgenomen in de diagnostische handboeken, maar die gezien hun dubbelzinnigheid nog steeds op een apart lijstje staan: schaambeen, zeiksnor, hangtiet, wiebelkont, flapdrol, slaapzak, golfbal, pijpbeen, pispaal, huppelk*t, dropl*l, wandel-aars en tet-anus. Ik heb met deze opsommingen niet de intentie gehad om alle bestaande termen te benoemen. Daarbij worden niet alle genoemde begrippen gebruikt in een medische context. Ik vond het echter wel hartstikke leuk om me hier een paar dagen mee bezig te houden. Het werd gewoon een sport om steeds weer nieuwe begrippen te bedenken. Toon je een wijsneus en mail me je aanvulling op mijn lijstje! Ook de termen etalagebenen en kachelbenen (tegenwoordig ook bekend als laptop-benen) zijn al langer bekend. Bij dit laatste is er sprake van het ontstaan van lichtbruine pigmentvlekken op de benen als gevolg van het lang zitten of staan bij een warme kachel of oven of tegenwoordig door een warme laptop op schoot. Flora en fauna Ook de flora en fauna zijn rijkelijk vertegenwoordigd in de diagnostiek of medische terminologie. Wat dacht u van een muisarm, Reageren? BMS MESSAGE

9 Sporten en trainen tijdens Hollandse winters De winter staat weer voor de deur, tenminste zodra de herfstkleuren verschijnen laten de wintervoorspellers weer van zich horen. Wordt het een strenge winter of stelt de kou niet veel voor, zoals zo vaak de laatste jaren? Weersvoorspellingen voor de seizoenen werden eeuwen geleden al gegeven, gepubliceerd in almanakken en vertaald in weerspreuken. Zo bestaan er weerspreuken, die in het herfstweer een voorbode van de naderende winter zien. Veel spreuken wijzen op de winterkou die we na een zachte herfst mogen verwachten: is oktober warm en fijn, het zal een strenge winter zijn. Uit de cijfers blijkt dat niet: van de vijftien zachtste oktobermaanden van drie eeuwen metingen werden er slechts drie gevolgd door een koude winter, zoals in 1939/1940. Andere weerregels zijn gebaseerd op de stand van planeten of het verband tussen zonnevlekken en de winter. Een aantal koude winters in Nederland viel inderdaad samen met een periode met weinig zonnevlekken, maar dat geldt ook voor een aantal zachte winters. Voor ons land gaat ook dat verband dus niet op. Kortom: het kan vriezen of dooien... Sporten in winterweer Niet alleen de buitentemperatuur speelt een rol bij afkoeling, maar ook windsnelheid en verdamping van zweet dragen daartoe bij. Wanneer sportkleding door neerslag of transpiratie nat wordt, verdwijnt het isolerend vermogen ervan en dreigt extra warmteverlies met onderkoeling en soms zelfs bevriezing als gevolg. Er hoeft geen sprake te zijn van temperaturen onder het vriespunt voor een hoger risico op onderkoeling. In Nederland geldt bijvoorbeeld de afspraak wedstrijden in het betaalde voetbal af te gelasten bij een buitentemperatuur van beneden -10 C of een gevoelstemperatuur van beneden -15 C. Bij de amateurs zal men rustig enkele graden hoger stoppen. BMS MESSAGE

10 Kou en preventie Kou kan niet alleen tot onderkoeling of bevriezing leiden, maar verhoogt ook de kans op spierblessures. Wat kun je zoal preventief doen? Blijf bewegen Blijven bewegen zorgt voor een voortdurende verhoogde warmteproductie. Trainen of sporten bij temperaturen onder het vriespunt mogen geen zware conditietrainingen zijn, accent moet liggen op techniek en/of tactiek. Sessies mogen zeker niet langer duren dan een uur en dienen bij een buitentemperatuur beneden -10 C te worden afgelast. Extra aandacht voor bevriezing Bevriezingsverschijnselen treden op aan de perifere lichaamsdelen zoals de jukbeenderen, neus, oren, tenen, vingers en de mannelijke geslachtsdelen. Bij bevriezing ontstaan witte plekken. Er is dan maar één oplossing: stoppen met sporten en naar binnen gaan. Warmte-isolerende winterkleding Het is intussen wel bekend dat het geheim van de beste winterkleding schuil gaat onder al die (tegenwoordig meestal gesponsorde) fraaie jacks. De eerste laag op je huid moet namelijk effectief vocht afvoeren. Als dat niet gebeurt, zoals bij katoenen T-shirts, blijft de eerste laag lucht en stof om je huid nat en koud. Daarom is zogenaamd thermisch ondergoed beter om te dragen. Het neemt nauwelijks vocht op, maar voert het wel effectief van de huid af. Midden in de winter kan daaroverheen nog een pully-met-rits en hooggesloten hals worden gedragen. Ook hier moet voor een stof worden gekozen die vocht niet vasthoud, maar juist verder transporteert. Een normale sweater neemt juist veel vocht op, zodat er geen goed watertransport en geen afdoende verdamping kunnen plaatsvinden. Pas na dit alles wordt het tijd voor een jack. De meest gehoorde en algemeen aanvaarde theorie zegt, dat het dragen van meerdere dunnen lagen kleding beter is dan één dik kledingstuk. Bij de keuze van de buitenste laag kleding is het belangrijk rekening te houden met deze vijf factoren: windkracht, temperatuur, regen, intensiteit en de individuele mate van transpireren. Omdat er sneller afkoeling is op bepaalde uitstekende lichaamsdelen, moeten deze extra beschermd worden. Muts en handschoenen zijn aan te bevelen alsmede een trainingspak. Bij wedstrijden is het handig om in plaats van een trainingspak een maillot en goed isolerende sportonderkleding onder het shirt te dragen. Smeer blote lichaamsdelen die uitsteken zoals het gezicht, de neus en de oren in met watervrije vaseline. Begeleiders De leiding van een wedstrijd of training moet ervoor zorgen dat tussen de warmingup en het begin van de wedstrijd zo min mogelijk tijd verstrijkt. De gevoeligheid voor onderkoeling verschilt van speler tot speler. Een slechtere prestatie kan het gevolg zijn van onderkoeling. Jeugdspelers zijn daar door hun relatief grotere lichaamsoppervlak gevoeliger voor. Trainingen en wedstrijden moeten bij hen dan ook eerder afgelast worden. Hetzelfde geldt voor spelers met een laag percentage onderhuids lichaamsvet. Ten slotte: houd de eenzame keeper extra in de gaten en spelers (en begeleiders!) op de bank moeten dekens en trainingspakken bij de hand hebben om ook zichzelf te beschermen. Bronnen RKVVM Topzorg (KNVB) Runnersweb Alternatief bekeken Neurofeedbacktraining Neurofeedback is een voor Nederland vrij nieuwe, geavanceerde methode om de hersenen te oefenen beter te kunnen functioneren. In Amerika en Canada wordt deze techniek al op grote schaal succesvol toegepast. De methodiek en de bijbehordene software zijn ontwikkeld door psycholoog en computerdeskundige Dr. Valdeane Brown van het Zengerinstitute in Vancouver (Canada). Neurofeedbacktraining heeft opmerkelijke resultaten geboekt bij de behandeling van HD/ADD bij zowel volwassenen als kinderer en bepaalde vormen van autisme zoals het Syndroom van Asperger en PDD-NOS. Neurofeedbacktraining is inmiddels ook succesvol ingezet bij (de behandleing van): chronische pijn, herseninfarcten, migraine, fibromialgie (een niet-specifieke vorm van reuma), ME (chronisch vermoeidheids syndroom), gedragdproblemen, angststoornissen, leerproblemen zoals dyslexie, dyscalculie en NLD, depressie, burn-out, posttraumatisch stresssyndroom, epilepsie, slaapproblemen, tourettesyndroom en het moeten leveren van topprestaties. Terugkoppeling Letterlijk vertaald betekent feedback terugkoppeling. Met andere woorden de informatie die de hersenen geven wordt te- rugvertaald naar de cliënt toe. De informatie over de hersengolven wordt d.m.v. speciale sensoren geregistreerd, en de terugkoppeling vindt plaats d.m.v. geluid en beeld. Een van de bijzondere eigenschappen van de hersenen is dat zij instaat zijn veranderingen te signaleren, zich vervolgens te gaan reorganiseren, te gaan zoeken naar een meer stabieler evenwicht en daarvan te leren. Daarnaast kunnen de hersencellen nieuwe onderlinge verbindingen leggen en bepaalde functies van elkaar overnemen. Er wordt gewerkt met een speciaal hiervoor ontworpen geavanceerd computerprogramma. Tijdens de neurofeedbacktraining zit men in een comfortabele stoel kijkend naar een filmpje op het beeldscherm en luisterend naar muziek. De training is niet inspannend of pijnlijk. Men voelt er niets van, de apparatuur registreert alleen en koppelt vervolgens geluid- en beeldinformatie BMS MESSAGE 10

11 terug. Als de hersenactiviteit stabiel is en er is sprake van een evenwichtige verdeling van de diverse soorten hersengolven, spelen muziek en beeld door. Als er ergens in het gehele systeem turbulentie optreedt of teveel of te weinig activiteit, dan stoppen beeld en muziek voor een fractie van een seconde. Dit is de feedback en de informatie voor de hersenen. De hersenen reageren hier op natuurlijke wijze op door weer een meer stabiel hersengolfpatroon te gaan zoeken, zodat beeld en muziek weer doorlopen. Men hoeft er geen moeite voor te doen, het is zelfs zo, dat hoe meer men zich ontspant, hoe beter en gemakkelijker het gaat. Het aantal benodigde sessies is afhankelijk van de soort van aandoening. Over het algemeen zijn er 20 tot 50 sessies nodig om het gewenste resultaat te bereiken. Omdat het hier een leer- en aanpassingsproces betreft, zijn de positieve effecten van neurofeedbacktraining blijvend. Het komt hooguit eens voor dat iemand na een ernstige stressvolle gebeurtenis een terugval krijgt, dit is echter met 1 of 2 sessies weer te herstellen. Soorten van hersengolven Het Alpha-hersengolfbereik is van 8-13 Hz en komt voor wanneer mensen in een ontspannen, maar toch volledig bewuste staat van de hersenen verkeren, zoals bij het luisteren naar muziek, mediteren en het maken van een wandeling. Het Beta-hersengolfbereik is van Hz en komt overeen met de actieve volledig bewuste staat van de hersenen, bijvoorbeeld wanneer mensen actief bezig zijn met hun werk, een discussie hebben of een lezing geven. In zowel de Beta- als Alphahersengolfstaat zijn mensen volledig bewust en hebben meestal complete herinneringen aan de activiteiten die ze uitvoeren. Het Theta-hersengolfbereik is van 3-7 Hz en komt voor wanneer mensen zich in een diepe trance bevinden, dagdromen of een lichte slaap hebben. Een typisch voorbeeld zou zijn wanneer iemand over een bekende snelweg rijdt en zich in een diepe ontspannen staat begeeft, waar ze vergeten dat ze aan het rijden zijn. De persoon handelt dan vanuit het onderbewuste deel van de hersenen, dat gevuld is met psychische energieën, die niet beschikbaar zijn voor het bewuste deel. Het Delta-hersengolfbereik is van 1-2 Hz en komt voor wanneer iemand in diepe slaap verkeert. De persoon gebruikt het onderbewuste deel van de hersenen, waarin onbewuste beelden zijn vastgelegd. Wanneer deze gestimuleerd worden, verliest iemand het besef wat er om hem heen gebeurt en is er geen herinnering aan de activiteiten die uitgevoerd werden. Neurofeedbacktraining optimaliseert de hersenfuncties. De training herstelt de balans tussen de verschillende soorten hersengolven en verbetert de samenwerking tussen de rechter en linker hersenhelft. Hierdoor verminderen o.a. leer- en gedragsproblemen, angst- of dwangstoornissen en klachten van pijn en vermoeidheid. De informatie in deze rubriek wordt u ter kennisgeving aangeboden en mag niet worden gezien als een oordeel over de werkzaamheid door de BMS. Bron Neurofeedbackcentrum Rotterdam Razendsnelle MRI-scan Nu moeten mensen tijdens een MRI-scan nog lang stilliggen, maar er komt een tijd dat het haast de moeite niet is om überhaupt neer te strijken. Voor u ligt, bent u namelijk alweer klaar. Wetenschappers hebben een nieuwe methode ontwikkeld die beelden in een vijftigste van een seconde vastleggen. Daardoor ontstaat als het ware een video van organen en gewrichten. Een MRI-scan vereist op dit moment nog veel geduld. Het duurt lang voordat een scan is afgerond en in die tussentijd moet de patiënt stilliggen, om te voorkomen dat de afbeelding mislukt. Door het relatief langzame systeem is een beeld ook altijd een momentopname en kan een orgaan nooit live worden vastgelegd. De nieuwe methode kan dat wel. Doordat er in korte tijd heel veel scans worden afgeleverd, vormen deze wanneer ze achter elkaar gezet worden een filmpje waarop de organen en gewrichten live te zien zijn. 11 BMS MESSAGE

12 Boekbespreking De massagegids Massage is een uitstekende therapie om samen met een partner, vrienden en familie te doen. Het kan een innig gevoel van welzijn geven, stress verminderen en zelfs de symptomen van kwalen als rugpijn en angsten doen afnemen. Deze complete gids leert u alle technieken voor een volledige lichaamsmassage en geeft heldere stap-voor-stapinstructies. De massagegids biedt uiteenlopende massagestijlen, zoals Zweedse massage, Chinese massage, Indiase hoofdmassage en shiatsu, en enkele speciale behandelingen, van babymassage tot sportmassage. Type Paperback Auteur(s) Susan Mumford Uitgever Veltman Uitgevers B.V. ISBN Pagina s 400 Prijs E 14,95 (bol.com) Licht verteerbaar Cholesterol revisited Cholesterol laat ons hartje sneller kloppen. Dit vooral omdat de jarenlange voorlichting over deze stof ons bang heeft gemaakt. Wij Nederlanders doen uitermate ons best om cholesterol en verzadigde vetten te vermijden in voeding. Daarnaast slikken we ook braaf cholesterolremmers (statines) om de cholesterolwaarden in het bloed te verminderen. LICHT VERTEERBAAR Margriet Udding Ons lichaam maakt het grootste gedeelte van de aanwezige cholesterol zelf aan. De lever produceert ongeveer 80% en we krijgen zo n 20% van de hoeveelheid cholesterol via onze voeding binnen. Ons lichaam bepaalt zelf hoeveel cholesterol het nodig heeft en maakt vanzelf minder aan als we meer via onze voeding binnenkrijgen (en andersom). Cholesterol is nuttig, het wordt ondermeer gebruikt bij de vorming van: - vitamine D - steroïdhormonen - celmembranen - bijnierhormonen - galzuren (vertering vetten) Ook dient cholesterol als anti-oxidant, het vangt de schadelijke stofjes in het lichaam. Volgens de reguliere gezondheidszorg heeft 1 op de 3 Nederlanders een te hoog cholesterolgehalte en velen zullen bekend zijn met de cholesterolhypothese: een hoog cholesterolgehalte veroorzaakt hart- en vaatziekten. Hoe deze wijsheid is ontstaan is niet eenvoudig hapklaar weer te geven, maar toch ga ik dat proberen. Wetenschappelijke bewijzen De volledige hypothese luidde als volgt: verzadigd vet verhoogt het cholesterolgehalte en een hoog cholesterolgehalte is een risicofactor voor hart- en vaatziekten. Een onderzoek in 7 landen toonde een zwak verband aan. Echter bij gelijksoortige onderzoeken in 22 andere landen werden heel andere resultaten gevonden. Bij 16 landen vond men geen verband of juist een tegenovergesteld verband. In Zwitserland werden veel minder hartinfarcten gesignaleerd, terwijl de consumptie van dierlijk vet was toegenomen. Er is nog iets vreemds aan de hand met het rapport dat als basis gediend heeft voor cholesterolhypothese van de afgelopen 40 jaar. In de conclusie van het onderzoeksrapport staat vermeld: iedere procent verhoging van het cholesterolgehalte ging gepaard met een twee procent verhoging van het risico op een hartinfarct. Terwijl ergens anders in het onderzoek vermeld stond: elke daling van het cholesterolgehalte met 1 mg per deciliter bloed ging gepaard met een 11 procent hoger risico op een dodelijk hartinfarct. We mogen er dus niet vanuit gaan dat een hoog cholesterolgehalte hart- en vaatziekten veroorzaakt. Oorzaken hart- en vaatziekten De basis van hart- en vaatziekten zijn ontstekingen en beschadigingen van de bloedvaten. Het lichaam reageert hierop door cholesterol aan te maken omdat cholesterol een eerste hulp bij ongelukken is voor deze beschadigde vaten. De oorzaak van de beschadigde vaten is meestal een verkeerd leefpatroon, daarbij kun je denken aan: - te veel suikers; - te weinig omega 3 vetzuren; - te veel omega 6 vetzuren; - een tekort aan vitaminen en mineralen, in het bijzonder vitamine C, deze helpt bij de opbouw van de vaatwanden; - roken; - te veel vrije radicalen door bijvoorbeeld stress; - oxycholesterol (geoxideerd cholesterol); - een tekort aan vezelrijke voeding; - transvetzuren; - gebrek aan beweging. Een andere belangrijke factor voor een verhoogd cholesterolgehalte is stress. Een ope- BMS MESSAGE 12

13 Margriet Udding geeft in haar praktijk voor voeding en welzijn in Rotterdam voedingsadviezen, bio- en neurofeedback. Daarnaast is zij parttime docent en verzorgt zij diverse voedingsgerelateerde workshops en cursussen. ratie of grote inspanning vereist veel cortisol, cholesterol dient als basis voor cortisol. Statines Statines worden voorgeschreven bij een te hoog cholesterolgehalte. Ze remmen de vorming van cholesterol maar helaas ook de vorming van het co-enzym Q10. Die stof is nodig voor de energiehuishouding in elke cel. Ook kunnen statines spierzwakte, spierpijnen en spierkrampen veroorzaken. Spiercellen kunnen zelfs afsterven. Het is mogelijk dat er minder energie uit de hartspiercellen gehaald kan worden wat kan leiden tot hartproblemen. Ook wordt er minder vitamine D aangemaakt, wat op lange termijn kan leiden tot botontkalking. Doordat er minder galzouten worden geproduceerd kan de vetvertering moeilijker gaan en worden essentiële vetzuren minder goed opgenomen. Doordat er minder geslachtshormoon worden aangemaakt wordt het libido verminderd en kans bestaat op impotentie. Maar... de verkoop van statines levert miljarden euro s per jaar op. En nu? Er is geen wetenschappelijk bewijs dat het verlagen van het cholesterolgehalte leidt tot minder hart- en vaatziekten. Verlaging van het cholesterolgehalte zonder te checken waardoor deze hoog is kan gezondheidsproblemen veroorzaken. Zie het als een brand die geblust wordt door brandweermannen. Als de brandweermannen weg zijn dan ben je nog niet uit de brand. Voedingsadviezen Om te zorgen dat hart- en bloedvaten gezond blijven, let dan op de volgende zaken: - Gebruik veel omega-3 vetzuren (uit bijvoorbeeld vette vis). - Gebruik veel anti-oxidanten (uit bijvoorbeeld groenten en fruit). - Gebruik voldoende vezels. - Gebruik olijfolie i.p.v. zonnebloemolie (bevat omega-6 vetzuren). - Gebruik voldoende vitamine C (eventueel in de vorm van een voedingssupplement). - Laat roken achterwege. - Beweeg voldoende. - Vermijd producten met oxycholesterol (zakjes geraspte kaas, eierpoeder in koekjes, melkpoeder). Er komen steeds weer nieuwe feiten over cholesterol en het is geen eenvoudige materie. Maar zoals Johan Cruijff ooit zei: Je gaat het pas zien als je het door hebt. Reageren? 13 BMS MESSAGE

14 Van distaal naar normaal Met kanker naar de sportarts Deze kop las ik laatst in een medisch tijdschrift en ik denk niet dat ik de enige was die na het lezen van die titel zijn (haar) wenkbrauwen fronste en zich afvroeg waar dit over ging. VAN DISTAAL NAAR NORMAAL Hans van der Weijden Nadat ik het gelezen had en op me in had laten werken, meende ik dat ik het ook met jullie moest delen, daar menigeen er als massage- of sporttherapeut en zelfs als sportmasseur zijn of haar voordeel mee kan doen. Het artikel ging over een nieuw omvangrijk onderzoeksprogramma om de kankerrevalidatie te hervormen. De hoofdgedachte is dat iemand die kanker heeft rust moet houden, maar er klinken steeds meer geluiden, of het niet beter is om zowel voor, tijdens als na de behandeling, horend bij kanker, al dan niet intensief te bewegen. Er ontstaan op dit terrein dus steeds meer gedachten en invalshoeken. Tegenstelling Een vrouw met borstkanker kreeg bijvoorbeeld door haar fysiotherapeut absolute rust voorgeschreven, daar zij onder andere een dikke arm had met oedeem vanwege de operatie en bestraling. De sportarts daarentegen constateerde dat het op zich goed ging met deze vrouw na de gehele behandeling, maar dat ze wat betreft algehele spierkracht en met name van de betreffende arm door de absolute rust, veel had ingeleverd. De sportarts schreef dus juist oefeningen voor, daar absolute rust vanuit zijn oogpunt juist averechts werkte. Het idee om steeds meer te bewegen is langzaam ontstaan en wordt ook al meerdere jaren in ziekenhuizen toegepast en aangeboden onder verschillende namen. Bij een ieder die er om welke reden dan ook mee in contact is geweest, is waarschijnlijk herstel en balans. Dit programma wordt in meerdere ziekenhuizen ingezet bij (ex-)oncologie patiënten. In het Maxima Medisch Centrum in Veldhoven is hier in 2002 een extra uitbreiding op gekomen door de patiënten al vroeg interval- en krachttraining aan te bieden. Het lukt de patiënten hierdoor beter om te herstellen na de zware behandelingen en ze zijn ook beter in staat om de dagelijkse taken weer op te pakken. Dit waren met name de patiënten die door de behandeling vermoeid en vermagerd waren en kampten met spierverlies. Deze patiënten kregen dus tot op dat moment rust voorgeschreven. De krachttraining die er bij hoorde was tot voor die tijd al helemaal uit den boze, maar na een uittestperiode onder enkele groepen patiënten is het een gestandaardiseerde methode geworden in het MMC. Het is een feit dat revalidatie bij kanker steeds belangrijker wordt, daar er steeds minder mensen sterven aan kanker of dat het gehele proces bij toch uiteindelijk overlijden door de sterk verbeterde behandelingen veel langer kan duren dan jaren terug bij gelijksoortige gevallen. In 2015 zullen er tweemaal zoveel mensen kanker overleven als in het jaar Zo loopt dus nu het programma A-care dat gefinancierd wordt door ex-kankerpatiënten. Zij halen geld op door elk jaar de BMS MESSAGE 14

15 Hans van der Weijden is van oorsprong radiodiagnostisch laborant. Na de opleiding sportmassage heeft hij zich gespecialiseerd in echografie. Zijn beroep als laborant heeft hij inmiddels ingeruild voor het docentschap. Hans is docent bij het Albeda College in Rotterdam en IVS Opleidingen in Heesch. Hij geeft les in de vakken anatomie, fysiologie, pathologie, EHBO en reanimatie. Alpe d Huez op te fietsen. Bij hart- en vaatziekten zijn dit soort programma s inmiddels volledig ingevoerd en ook opgenomen in de verzekering, maar bij kanker nog niet. Het programma Het programma richt zich op het voorkomen van chronische vermoeidheid en voorkomen van het verlies van kwaliteit van leven. De patiënten trainen gedurende twaalf weken lang 2 x per week in groepjes van 6 tot 8 personen op allerlei fitnessapparatuur met individuele programma s. Elke 4 weken worden met de fysiotherapeuten, oncologen en de patiënten de vorderingen besproken en al dan niet aangepast. Sommige patiënten starten al na de diagnose of tijdens de eerste chemo-behandeling. Dit is denk ik bij de meeste lezers van dit stuk even omschakelen. Nadat iemand de diagnose kanker heeft gekregen denk je niet gelijk aan een fitnessprogramma dat mogelijk in de gehele behandeling dus wel een belangrijke schakel kan zijn op weg naar hopelijk herstel. Uit onderzoek blijkt dat de spierkracht tussen de groepen die de training wel en groepen die de training niet volgen 25% spierkrachtverschil zit. Deze grotere spierkracht uit zich in een betere kwaliteit van leven en werkhervatting. Het blijkt dat de groepen die trainen zich sterker voelen, minder vermoeid zijn en veel eerder weer hun dagelijkse dingen doen dan zonder de training. Ook op mentaal gebied is deze bezigheid een aanwinst. 15 BMS MESSAGE

16 Er lopen op dit moment grotere onderzoeken waarvan de cijfers in 2013 bekend zullen zijn en waarna het programma wellicht net als andere revalidatieprogramma s in de basisverzekering opgenomen zal kunnen worden. De moraal van dit verhaal Maar wat kunnen wij hier nu mee? In feite natuurlijk niets. De behandeling van kanker is volledig in de handen van specialisten. Maar... het is, vind ik, wel een must om hiervan op de hoogte te zijn. Los van het feit of iemand uiteindelijk wel of niet aan zo n programma deel gaat nemen, is het wat mij betreft inmiddels ook meer dan duidelijk. Door gevallen van kanker in mijn privé-sfeer en de de vele patiënten die ik tegenkom in het ziekenhuis, dat beweging een hele belangrijke schakel is of kan zijn in de fysieke en zeker ook mentale strijd die iedere patiënt moet leveren als hij/zij met kanker wordt geconfronteerd. Als je er zelf privé of eventueel met behandelingen als sportmasseur of als therapeut mee te maken krijgt, is het dus zaak om sporten en bewegen niet af te raden maar open te luisteren naar degene die je voor je hebt. Natuurlijk gaat dit vaak allemaal via de specialisten, maar ook daar is deze omslag nog niet helemaal gemaakt. Wie weet kan je een klein steentje bijdragen door alleen al deze mogelijkheden aan te geven. Dit zal voorlopig nog wel even een teer onderwerp blijven en zal per geval bekeken moeten worden, mede afhankelijk van de soort en het stadium van de kanker. Ook door de vaak meerdere behandelaars kan er verwarring ontstaan door tegenstrijdige adviezen die geopperd worden. Dat het voor velen een mentale en/of fysieke stap zou kunnen zijn naar een eventueel overwinnen van de ziekte, daar ben ik van overtuigd. Reageren? Kalender 1eNVVS Reflexzone voetmassage Start 4 november Shiatsu Start 7 januari Thaise yoga massage Start februari Stoelmassage Start maart Opfriscursus sportmassage en -verzorging Maart Meer informatie: Kalender IVS Opleidingen Workshop: lage rugklachten (BATC) 27 november Workshop: hoofdpijn (BATC) 11 december Sportmassage (2 opties) Start 5 januari Therapeutisch Tapen Concept (TTC) Start 10 januari Bindweefselmassage Start 10 januari Haptonomische ontspanningsmassage Start 11 januari Voetreflexmassage Start 11 januari Ademtherapie en ontspanning (BATC) Start 12 januari Energetische massage Start 14 januari Blessures: onderzoek en behandeling Start 26 januari Holistische massage Start 27 januari Lymftaping Start 28 januari Workshop: nek- en schouderklachten (BATC) 12 februari Het starten van een eigen praktijk (BATC) 17 februari Manuele lymfedrainage: vervolg Start 17 februari NLP technician Start 7 maart NLP practitioner Start 7 maart Sport en voeding Start 7 maart Anamnestische vaardigheden Start 8 maart Acupressuur van het bewegingsapparaat Start 14 maart Pathologie van het bewegingsapparaat Start 18 maart Aromatherapie Start 5 april Stoelmassage (ESPO) Start 9 april Meer informatie: BMS MESSAGE 16

17 Adem in... Levenslucht Afgelopen week las ik de vraag: 'Wat doet een baby als eerste als hij geboren wordt?' Het meest gegeven antwoord was: 'huilen'. Maar wat gebeurd er voor het huilen? Juist... er wordt ingeademd. Het eerste wat je doet als je op de wereld komt is inademen en het laatste wat je doet wanneer deze wereld verlaat is uitademen. Ik vond dat een mooi gegeven. ADEM IN... Lianne Speelman Ik ben eens gaan zoeken naar uitspraken die met adem te maken hebben en dat zijn er best wat. Net zoals er veel uitspraken en wijsheden zijn die over het lichaam en organen gaan en met een bepaald ziektebeeld zijn verbonden. Naar mijn idee vergeten we vaak dat er enorm veel wijsheid in deze spreuken zit. Het leek me leuk om eens een paar van deze spreuken onder de loep te nemen. Ga maar eens na hoe vaak je bepaalde uitdrukking gebruikt en of dat iets zegt over een mogelijke klacht. Op adem komen bijvoorbeeld, heb je vaak het idee dat je adem te kort komt of dat je iets zo snel aan het doen bent dat je daarna even moet gaan zitten. Met ingehouden adem. Heel veel praktische zaken voeren we uit met ingehouden adem. Ik raad je aan dit eens een dagje bij te houden. Ik geef een voorbeeld: wanneer je s ochtends uit bed stapt, is het vaak al zo dat je je adem inhoudt. Terwijl het veel makkelijker gaat wanneer je uitademt en opstaat. Je wordt echt niet langer wanneer je iets van een bovenste plank af wilt pakken en dan je ademt inhoudt. Ook met sporten gebeurt het, zeker wanneer je kracht moet leveren. Een lange adem hebben. Deze werkt naar twee kanten. De negatieve kant is dat je het vaak zo lang volhoudt dat er klachten ontstaan. De positieve kant is dat je iets lang vol kunt houden en niet opgeeft. Iemands hete adem in je nek voelen. Je moet je al afvragen waarom het hete adem wordt genoemd. Naar mijn idee zegt dat al iets over de ander die aan het ademen is. Maar de betekenis hiervan is dat je merkt dat iemand je bijna inhaalt of dat je je opgejaagd voelt. Verder kan iets adembenemend zijn, kun je iets in één adem uitlezen en kun je ademloos naar iets staren. Je laatste adem uitblazen. Niets aan doen... dat gebeurd vanzelf. Zo kennen we ook een aantal uitspraken over organen, ik heb de meest voorkomende er uit gehaald. Lianne Speelman is docent en initiatiefnemer van het Ademcentrum. Binnen deze praktijk is zij werkzaam als adem- en ontspanningstherapeut. Dat is een pak van mijn hart, de angst slaat me om het hart, iemand iets in zijn maag splitsen, dat ligt hem zwaar op de maag, dat ligt hem zwaar op de lever, hij heeft iets op zijn lever, de gal loopt hem over, zijn gal uitspuwen, in hart en nieren. In mijn praktijk komen dit soort uitspraken regelmatig naar voren. Een voorbeeld: een cliënt komt regelmatig bij de cardioloog vanwege hartklachten. Na uitgebreid onderzoek is er niets gevonden wat wijst op een mogelijk hartprobleem. Er is geen sprake van een te hoog cholesterol en ook de bloeddruk is goed. De problemen blijven en er komen maagklachten bij. Ook deze problemen zijn onderzocht en er zijn geen afwijkingen gevonden. Wanneer ik het verhaal aanhoor herken ik al snel een patroon in gebeurtenissen en de daar uit voortkomende klachten. Na een aantal behandelingen zegt de cliënt dat het zo prettig is dat nu eindelijk het hart eens gelucht kan worden, want de gebeurtenissen liggen niet meer zo zwaar op de maag. Reageren? Oefensessies Masseurs i.o. kunnen op vertoon van hun carte d'identité, tegen een kleine vergoeding, deelnemen aan de oefensessies sportmassage die door de BMS worden georganiseerd. Het grote voordeel is dat je, onder begeleiding van een docent, praktische aanwijzingen krijgt en daar waar nodig vakkundig gecorrigeerd wordt. Bij minder dan 10 aanmeldingen behoudt de BMS zich het recht voor een oefensessie te annuleren. Dit wordt dan op de vrijdag voor de oefensessie (per ) aan de deelnemers kenbaar gemaakt. IVS Opleidingen, Dordrecht 13 en 27 november; 11 december; 8 en 29 januari; 5, 12 en 19 februari; 2, 9 en 16 april; 14, 21 en 28 mei van 9.30 tot uur. Kosten: 10,00 te voldoen op de dag zelf. Aanmelden via 1eNVVS, Capelle aan den IJssel 12 en 26 november; 10 december; 7 en 21 januari; 4 en 18 maart; 1, 15 en 29 april van tot uur. Kosten: 10,00 te voldoen op de dag zelf. Aanmelden via 17 BMS MESSAGE

18 De praktijk Professionaliteit in de praktijkvoering In de vorige Message schreef ik over de gevolgen van een keuze, welke kanten het kan opgaan en hoe je een bewuste keuze maakt die je enigszins voorbereid op de mogelijke gevolgen ervan. In dit artikel bespreek ik graag Praktijk voor: een onderwerp dat inmiddels mijn missie voor de komende jaren is geworden: professionaliteit. En dan zowel binnen de praktijkvoering als die van de Adem- en ontspanningstherapie volgens de van Dixhoornmethode Praktijkadres: Prisma DJ Sliedrecht Telefoon: (0184) Massage Relaxweekends Adem- en stemgebruik Coaching stemgebruik Stemtraining beroepspraters Communicatietrainingen Toegepaste NLP Meer informatie: praktijkhouder zelf. DE PRAKTIJK Marja van der Ende Wat betekent professionaliteit? Wanneer ik dit woord opzoek in een online encyclopedie (www.encyclo.nl), krijg ik een tweedelige uitleg: - Het deskundig, op een kwalitatief goede manier uitoefenen van een beroep door de beroepskracht. - Komt in zorg en welzijn onder meer tot uitdrukking in een zorgvuldige beoordeling van de individuele situatie van een cliënt, vakkundig interveniëren of behandelen en procedureel correct handelen. Laten wij als praktijkhouders nu voor beide definities in aanmerking komen! De eerste uitleg koppel ik voor de duidelijkheid aan het beroep ondernemer. De tweede uitleg koppel ik aan ons beroep behandelaar. Allereerst wil ik kort stilstaan bij de tweede uitleg om duidelijk te maken hoe belangrijk de eerste uitleg is. Professionaliteit in het beroep 'behandelaar' Wanneer een cliënt in je praktijk komt met een probleem op gezondheidsgebied, wordt er van jou als behandelaar nogal wat verwacht. De cliënt verwacht dat je hem/haar kunt helpen om van het probleem af te komen. Een professioneel behandelproces begint met het afnemen van een anamnese, waarin je voldoende informatie verzamelt om in te schatten of je de juiste behandelaar voor deze cliënt bent. Jouw mate van professionaliteit toont zich echter reeds voordat de cliënt je praktijk voor het eerst bezoekt, zelfs vóór de start van je praktijk. Dit is al begonnen bij het creatieproces dat vooraf gaat aan het ontvangen van de allereerste cliënt. Om in te kunnen schatten of je de juiste behandelaar voor een cliënt bent, is het noodzakelijk om keuzes te maken: op welke doelgroep richt ik mij, met welk aanbod en waarin onderscheid ik mij ten opzichte van mijn collega s? Het getuigt van een professionele houding wanneer deze keuzes bewust gemaakt zijn en wanneer je ook nee kunt zeggen tegen een cliënt die niet binnen dit plaatje past. Nu belanden we op het terrein van professioneel ondernemerschap. In de situatie van de massagepraktijk zou je hierin de keuze kunnen maken of je je bezighoudt met cliënten die voor ontspanning komen en geen lichamelijke klachten hebben, of je je richt op een therapeutische behandeling. Allebei kan natuurlijk ook; de ene soort cliënt vraagt echter een totaal andere benadering dan de andere soort cliënt. Professionaliteit in het beroep 'ondernemer' Van tevoren keuzes maken om de juiste doelgroep aan te trekken, is dus de eerste stap die je als professioneel ondernemer zet. Tussen dit keuzeproces (de positionering) en de daadwerkelijke ontvangst van de cliënt, zit nog een stap waarin de mate van professionaliteit van de praktijkhouder duidelijk zichtbaar wordt: de ontwikkeling en toepassing van communicatiemiddelen. Professionaliteit in communicatiemiddelen is een lastig begrip. Een communicatiemiddel dient volledig afgestemd te zijn op de beoogde doelgroep. Dit betekent dat een brochure die zelf afgedrukt is op een BMS MESSAGE 18

19 Marja van der Ende runt een succesvolle praktijk en is in 2007 afgestudeerd als massagetherapeut. Marja is ervaringsdeskundige in het overwinnen van de angsten en het loslaten van de overtuigingen die haar ooit belemmerden een eigen praktijk te starten of een grote groep mensen toe te spreken. In haar rubriek deelt ze haar ervaring(en). inktjetprinter prima volstaat wanneer de doelgroep bijvoorbeeld een particulier is. Wanneer de ondernemer zich richt op het bedrijfsleven, kan het functioneler zijn om het middel overeenkomstig te laten zijn met de werkmethode in het bedrijfsleven, dus een gedrukte brochure sluit dan beter aan op die doelgroep. Zo ook met de website. Hoe professioneler de website oogt en gebouwd is, hoe professioneler denkende en handelende cliënten je zult aantrekken. Ga je je bijvoorbeeld met stoelmassage richten op bedrijven, dan is het noodzakelijk je te verplaatsen in de wereld van het bedrijfsleven en daar je communicatiemiddelen en vormen op af te stemmen. Waar professionaliteit in de basis op neer komt, is dat de ondernemer denkt en handelt overeenkomstig met de beoogde doelgroep. Hierin kan bij veel praktijkhouders een blinde vlek geconstateerd worden. Het onderwerp huisvesting levert bij veel ondernemers discussies op. Is het nu wel of niet professioneel om vanuit een ruimte in de eigen woonomgeving massage of therapie aan te bieden? Mijn antwoord is: wanneer hiermee de sfeer wordt geboden waarin de cliënt zich prettig voelt en de behandelingen mede daardoor het gewenste effect hebben, dan is deze vorm van huisvesting functioneel en daarmee ook professioneel. Het getuigt van een professionele houding van de ondernemer, wanneer deze bewust heeft voorgedacht over en rekening heeft gehouden met deze aspecten. Dit is een zich steeds herhalend proces, want na elke nieuwe opleiding die de praktijkhouder gevolgd heeft, verandert de positionering en kan de ondernemer opnieuw keuzes maken en de communicatie aanpassen. Professionaliteit in de praktijkorganisatie De organisatorische kant van de praktijk valt in wezen onder beide beroepen; er zijn aspecten zowel aan de kant van de behandelaar als aan de kant van de ondernemer. Aan de kant van de behandelaar kun je denken aan de verwerking van informatie die met de cliënt te maken heeft. Professionaliteit hierin is terug te zien in de manier waarop dossiervorming plaatsvindt en opgeslagen wordt (zowel fysiek als digitaal). Dit is direct een punt van discussie, want een uitgebreid met de hand ingevuld papieren cliëntendossier kan professioneler zijn dan een onzorgvuldig ingevuld digitaal dossier. Bovendien kan het op papier noteren van informatie ervoor zorgen dat de cliënt meer aandacht krijgt dan wanneer de behandelaar de aandacht op een beeldscherm gericht heeft. Ook hierin is professionaliteit niet simpelweg te herkennen aan de vorm, maar aan het feit dat de praktijkhouder er een duidelijk beleid in heeft bepaald. Aan de kant van de ondernemer kun je bij organisatorische zaken denken aan de manier waarop planning, administratie, relatiebeheer en toekomstbeleid wordt bijgehouden. Een professioneel ondernemer is te herkennen aan het consequent vastleggen van deze zaken, of dit nu op papier of digitaal gebeurt. Ook is professionaliteit terug te zien in de manier waarop de ondernemer de beschikbare informatie gebruikt om keuzes te maken en beleid te bepalen voor de toekomst. Digitalisering Mede door mijn jarenlange achtergrond in de ICT-wereld, ben ik een voorstander van digitalisering van de praktijkorganisatie. Echter, de ondernemer moet heel goed weten wat gedigitaliseerd kan worden en welke voordelen en gevaren dit met zich meebrengt. Over alle ervaringen die ik heb opgedaan met het kwijtraken van gegevens doordat de computer niet goed ingesteld bleek te zijn of de back-up niet bleek te werken, kan ik boeken volschrijven. Een van de grote voordelen van het digitaal opslaan en bijhouden van gegevens, is de tijdwinst die het op de lange termijn oplevert. Ik ben bijvoorbeeld erg content met het complete administratiesoftwareprogramma dat ik gebruik, omdat ik binnen een paar seconden de cliënt een declaratie voor de zorgverzeke- 19 BMS MESSAGE

20 raar kan meegeven en vervolgens meteen mijn resultaatrekening en BTW-overzicht zijn bijgewerkt. Ik kan elke seconde van de dag beschikken over informatie die mij vertelt hoe ik er als bedrijf voorsta. Daarentegen werk ook ik nog met papieren patiëntendossiers. Momenteel onderzoek ik welke mogelijkheden er zijn om dit te digitaliseren en of ik dit wel wil digitaliseren. Wensen en eisen vanuit beroepsorganisaties Ben je als therapeut aangesloten bij een beroepsorganisatie, dan heb je je als behandelaar wellicht te houden aan een reglement. Er wordt van je verlangt dat je een professionele houding hebt ten aanzien van de cliënt. Hygiëneregels dienen nageleefd te worden en ook op de praktijkorganisatie kun je getoetst worden tijdens een visitatie. Ik begrijp dat dit voor veel praktijkhouders nogal wat stress oplevert, vooral wanneer de therapeut vanuit hobbyen een praktijk heeft opgebouwd en het nu allemaal heel serieus begint te worden. Ik kan de toetsing van beroepsorganisaties op professionaliteit alleen maar toejuichen. Het zet de ondernemer in zorg en welzijn op een serieuzer plan en dat vind ik voor het imago van het gehele vakgebied een goede ontwikkeling. Conclusie Professionaliteit van de praktijkhouder is niet zozeer te herleiden uit de vormen die gebruikt worden (communicatiemiddelen, huisvesting, automatisering), maar meer uit het bepalen van het beleid daarachter en het feit dat bewuste keuzes zijn gemaakt om deze vormen te hanteren. De komende jaren zal ik mijn kennis en ervaringen actief inzetten om jullie te begeleiden naar de gewenste professionele houding. Dit doe ik in de vorm van het organiseren van netwerkbijeenkomsten voor praktijkhouders, het geven van individuele trainingen en coaching en het verzorgen van trainingen (zie de agenda van IVS Opleidingen). Heb je vragen over, ideeën over en aanvullingen op dit artikel? Geef deze dan door via nl. Dit artikel is geschreven vanuit de informatie en ervaringen die ik tot op het moment van schrijven heb opgedaan en zal zeker niet volledig zijn. Reageren? Recordpoging tijdens LelystART op 19 September We Challenge geslaagd, ondanks geringe opkomst Na maanden voorbereiding vond in Lelystad zondag 19 september de eerste 1We Challenge plaats. De wereldrecordpoging masseren werd niet gehaald, maar dat maakte de uitdaging voor initiatiefneemster Marieke Andel niet minder geslaagd. "Dit is geweldig. Dat ik dit heb geflikt met zo n opkomst, is gewoon kicken!" Met haar uitdaging wist Marieke 1.607,19 binnen te halen voor een project in Rio de Janeiro. De 1We Challenge was vooral een spannende gebeurtenis; met veel media-aandacht, positieve energie en enthousiaste deelnemers. Ondanks het gure weer, stonden er toch nog 107 mensen paraat om de uitdaging aan te gaan. De sfeer zat er goed in. Zo zorgde percussiegroep De Brass Masters voor een swingend optreden en brachten Peter Kamp en Jolanda van der Bruggen van FocusTo, samen met het publiek, de energie op peil. Vlijmscherp ritueel Ursula Aerts van Definest gooide daar nog een schepje bovenop door samen met Marieke Andel een vlijmscherp ritueel neer te zetten. Met het breken van een pijl op haar keel, maakte ze energetisch contact met de kids in Rio de Janeiro. Voor hen doe ik dit tenslotte allemaal, aldus Marieke over het project 1We Football Playgrounds van de ontwikkelingsorganisatie 1We - Een Voor solide schaats- of skeelerles kunt u in de winter en/of zomer terecht bij SDS! Skeelerbaan Sliedrecht Wereld Idee. Het had net zo goed voor een Nederlands project voor kinderen kunnen zijn, maar die kids in Rio zijn in mijn hart gekomen en ik wens het hen allerbeste toe. Daarom gaat honderd procent van het inschrijfgeld naar dit project. Met als doel om kinderen in de sloppenwijken van Rio de Janeiro met voetbal en educatie uit handen van de drugsmaffia te houden. Krachtbron En toen was het zover. Onder leiding van Marieke staken de deelnemers, opgesteld in een enorme kring, drie minuten lang de handen uit de mouwen. De kou op het plein verdween als sneeuw voor de zon en maakte plaats voor een energetische krachtbron, waarvan bij menig deelnemer de rillingen over de rug liepen. De ontlading na afloop was gigantisch. Echt fantastisch, reageerde Marieke geëmotioneerd. De energie die Schaatsbaan Dordrecht Bel voor meer informatie: BMS MESSAGE 20

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval

Bertha Middendorp MIGRAINE. De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Bertha Middendorp MIGRAINE De oorzaak van jouw migraine en Leer in 6 weken je pijn te beheersen tijdens een aanval Inhoud Deel 1 12 Inleiding 15 Mijn migraine 21 Hypnose 26 Verhalen uit de praktijk Deel

Nadere informatie

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners

Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Behandeling chronische pijn en vermoeidheid bij tieners Afdeling revalidatie mca.nl Inhoudsopgave Wat is chronische pijn en vermoeidheid? 3 Chronische pijn en vermoeidheid bij tieners 4 Rustig aan of toch

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma

Fysiotherapie bij hartrevalidatie. Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Beweeg- en ontspanningsprogramma Fysiotherapie bij hartrevalidatie Onlangs heeft u een aandoening aan uw hart gehad, zoals een hartoperatie, een hartinfarct en/of een

Nadere informatie

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit,

Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Lage Rugpijn, Aspecifieke Lage Rugpijn, Lumbago, Spit, Wat is lage rugpijn? Lage rugpijn zit onderin de rug. Soms straalt de pijn uit naar de billen of naar een of beide bovenbenen. De pijn kan plotseling

Nadere informatie

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI!

Hogeschool van Amsterdam. Beeldschermwerk? Voorkom RSI! Hogeschool van Amsterdam Beeldschermwerk? Voorkom RSI! RSI, dat krijg ik toch niet, dat krijgen anderen... Iedereen die dagelijks langer dan 2 uur ononderbroken op de computer werkt loopt het risico om

Nadere informatie

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen...

Inleiding... 1. Ademhaling... 1. Hyperventilatie... 1. Oorzaak van hyperventilatie... 2. Klachten bij hyperventilatie... 3. Wat kunt u zelf doen... Hyperventilatie Inhoudsopgave Inleiding... 1 Ademhaling... 1 Hyperventilatie... 1 Oorzaak van hyperventilatie... 2 Klachten bij hyperventilatie... 3 Wat kunt u zelf doen... 4 Tot slot... 5 Inleiding Deze

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval?

Patiënteninformatie. Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel. Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie,

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl

Lage rugklachten. www.gzcdiemenzuid.nl Lage rugklachten Introductie De lage rug is het gebied ter hoogte van de onderste 5 lendenwervels (lumbale wervels) en de overgang met het heiligbeen (lumbo-sacrale overgang). De lendenwervelkolom bestaat

Nadere informatie

Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over.

Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over. Lipoedeem Informatie en behandeling Lipoedeem is een ophoping van vet en vocht. In deze folder leest u hier meer over. Wat is lipoedeem? Lipoedeem betekent letterlijk vetzwelling. Het is een chronische

Nadere informatie

HARTREVALIDATIE (IPZ)

HARTREVALIDATIE (IPZ) HARTREVALIDATIE (IPZ) 17721 Inleiding Deze folder geeft u informatie over het poliklinisch hartrevalidatieprogramma IPZ (Intensieve Poliklinische Zorg). De behandelmethoden voor hart- en vaatziekten zijn

Nadere informatie

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling

Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling FYSIOTHERAPIE Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling BEHANDELING Fysieke training tijdens en/of na kankerbehandeling Als u te maken krijgt met kanker is dit zeer ingrijpend. Tijdens en na

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker

Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Ondersteunende zorg voor mensen met kanker Máxima Oncologisch Centrum (MOC) Inleiding Als u van uw behandelend arts te horen krijgt dat u kanker heeft, krijgen u en uw naasten veel informatie en emoties

Nadere informatie

Hyperventilatie. Afdeling Psychiatrie

Hyperventilatie. Afdeling Psychiatrie Hyperventilatie Afdeling Psychiatrie Deze folder geeft informatie over hyperventilatie. U vindt antwoord op de volgende vragen: wat is hyperventilatie? wat zijn de oorzaken? welke klachten kunnen zich

Nadere informatie

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter

Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekoefeningen voor de Gehandicapte schutter Rekken is een essentieel onderdeel van een evenwichtig trainingsprogramma. Het dagelijks uitvoeren van rekoefeningen kan de flexibiliteit en gezonde gewrichten

Nadere informatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Inleiding U bent doorverwezen naar het Multidisciplinair aspecifiek rugpijnteam (MARS) bij Orbis Revalidatie. Binnen dit team wordt

Nadere informatie

Lees meer over. Praktijk voor massagetherapie & begeleiding bij persoonlijke veranderingstrajecten. Nieuwsbrief september 2012

Lees meer over. Praktijk voor massagetherapie & begeleiding bij persoonlijke veranderingstrajecten. Nieuwsbrief september 2012 Nieuwsbrief september 2012 Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012 Praktijk voor massagetherapie & begeleiding bij persoonlijke veranderingstrajecten Lees meer over 2 3 4 5 6 Workshop

Nadere informatie

Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel

Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Patiënteninformatie Hyperventilatie, een adembenemend verschijnsel Wat is hyperventilatie, wat zijn symptomen en hoe bestrijd je een aanval? 1234567890-terTER_ Inhoudsopgave Pagina Algemeen 4 Wat zijn

Nadere informatie

Tips om zelf uw klachten te verminderen en informatie over wat de fysiotherapeut voor u kan doen

Tips om zelf uw klachten te verminderen en informatie over wat de fysiotherapeut voor u kan doen Verder lopen Een klacht over met etalagebenen uw fysiotherapeut Wat kunt u doen als u een klacht heeft over uw fysiotherapeut? Waar kunt u terecht met uw klacht? Hoe kunt u een klacht indienen? Tips om

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Oncologische revalidatie en Herstel en balans

Oncologische revalidatie en Herstel en balans Oncologische revalidatie en Herstel en balans Afdeling sportgeneeskunde Locatie Veldhoven De oncologische revalidatieprogramma s van Máxima Medisch Centrum zijn erop gericht om mensen die zijn behandeld

Nadere informatie

Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb

Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb Sanny van Helden Beoefend al 15 jaar Yoga Is lezing over Yoga wel interessant? Deze lezing is een ontdekkingsreis Lezing én oefeningen Interactie Heb je een vraag? Stel deze dan direct! Weet één van jullie

Nadere informatie

Zorg bij hart- en vaatziekten

Zorg bij hart- en vaatziekten Zorg bij hart- en vaatziekten Inhoud Klachten en symptomen 3 Oorzaken 4 Wanneer moet je een arts raadplegen 4 Voorkomen van hart- en vaatziekten 5 Wat kun je er zelf aan doen 6 Geneesmiddelen 6 De Hartstichting

Nadere informatie

ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE

ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE ALGEMENE LEEFREGELS NA EEN BEROERTE In deze folder geeft het Ruwaard van Putten ziekenhuis u enkele algemene leefregels na de beroerte (= CVA (Cerebro Vasculair Accident) die u heeft gehad. Dit kan zijn

Nadere informatie

Use it or lose it Inside Out Health www.jenaidavanwijk.com

Use it or lose it Inside Out Health www.jenaidavanwijk.com 1 Disclaimer De oefeningen, trainingen, adviezen en instructies in deze PDF zijn gemaakt voor gezonde en blessurevrije mensen. Wanneer je een fysieke beperking, een blessure of klachten hebt van welke

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Hormoongebruik rond de overgang

Hormoongebruik rond de overgang Hormoongebruik rond de overgang Afdelingen gynaecologie en verloskunde Inhoudsopgave Inleiding 2 Wat is de overgang? 2 Klachten tijdens de overgang 2 Het gebruik van oestrogenen tijdens de overgang 2 De

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal

Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Revalidatie na een hernia-operatie of een operatie aan een vernauwing van het lendenwervelkanaal z 1 Als u een hernia-operatie

Nadere informatie

Botbreuken Een voorspoedig herstel

Botbreuken Een voorspoedig herstel Botbreuken Een voorspoedig herstel Afdeling Orthopedie Wat is een botbreuk? Een botbreuk heet in het medisch jargon: fractuur. Dit betekent letterlijk 'breuk'. Een botbreuk kan uiteenlopen van een scheurtje

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Meditatietechnieken Coaching en Energetische therapie

Meditatietechnieken Coaching en Energetische therapie Het Sandelhout Meditatietechnieken, Coaching en Training Meditatietechnieken Coaching en Energetische therapie Individuele consulten voor particulieren Locatie: Het Beekse Boshuis Goirlesedijk ongenummerd

Nadere informatie

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE

OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE OEFENSCHEMA HARTREVALIDATIE 17601 Inleiding In deze folder vindt u een algemeen oefenschema en beweegadvies. Deze kunt u gebruiken ter voorbereiding op de revalidatie, maar ook tijdens en na de revalidatieperiode.

Nadere informatie

Duizeligheid. Havenziekenhuis

Duizeligheid. Havenziekenhuis Duizeligheid In deze folder leest u wat duizeligheid precies inhoudt. De oorzaken van duizeligheid worden beschreven. En u kunt lezen hoe duizeligheid in het ziekenhuis wordt onderzocht. Tenslotte wordt

Nadere informatie

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen

Inleiding. 1. Waarom is bewegen goed voor de gezondheid? 3. Doel. 2. Trainingsvormen Inleiding U bent opgenomen of onder behandeling in het Leids Universitair Medisch Centrum. Wanneer u door uw opname minder aan lichaamsbeweging doet, kan uw conditie achteruit gaan. Door actief te blijven,

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

Fysiotherapie na een hernia-operatie

Fysiotherapie na een hernia-operatie Fysiotherapie na een hernia-operatie Albert Schweitzer ziekenhuis maart 2015 pavo 0292 Inleiding U bent in het Albert Schweitzer ziekenhuis geopereerd aan een hernia in uw rug. In deze folder willen wij

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

fysiotherapie na een longoperatie

fysiotherapie na een longoperatie patiënteninformatie fysiotherapie na een longoperatie Binnenkort wordt u geopereerd aan uw long(en) of u heeft onlangs een operatie ondergaan. Waarom is fysiotherapie belangrijk na deze operatie? Hoe kunt

Nadere informatie

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid

kno specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid kno haarlemmermeer specialisten in keel-, neus- & oorheelkunde Duizeligheid Wat is duizeligheid? Normaal gesproken krijgt ieder mens voortdurend informatie over de ruimte om zich heen en over de positie

Nadere informatie

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol

Een gezonder leven met een lager cholesterol. Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve van patiënten met een verhoogd cholesterol Een gezonder leven met een lager cholesterol Voorlichtingsmateriaal ten behoeve

Nadere informatie

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Hartrevalidatie na een hartinfarct

Refaja Ziekenhuis Stadskanaal. Hartrevalidatie na een hartinfarct Hartrevalidatie na een hartinfarct HARTREVALIDATIE NA EEN HARTINFARCT INLEIDING Een hartinfarct kan grote gevolgen hebben, zowel voor uzelf als voor uw naaste omgeving. Belangrijk is dat u erin slaagt

Nadere informatie

Verklein de kans op het ontstaan/verergeren van vaatziekten

Verklein de kans op het ontstaan/verergeren van vaatziekten Chirurgie Verklein de kans op het ontstaan/verergeren van vaatziekten i Patiënteninformatie Tips en leefregels Slingeland Ziekenhuis Algemeen Vaatziekten ontstaan door het dichtslibben van slagaders als

Nadere informatie

Bewustsporten.nl. Risico op plotse hartdood. M:06-27072969 Info@bewustsporten.nl T:@bewustsporten Fb:Bewustsporten 023-202 303 4

Bewustsporten.nl. Risico op plotse hartdood. M:06-27072969 Info@bewustsporten.nl T:@bewustsporten Fb:Bewustsporten 023-202 303 4 Goed voorbereid aan de start met een sportmedisch onderzoek Hardlopen is heerlijk en gezond, maar het is ook belangrijk verantwoord en veilig te sporten. Een goede voorbereiding en training zijn essentieel

Nadere informatie

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg

Hyperventilatie. Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies. Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Vraag je Alphega apotheek om meer informatie en advies Jouw gezondheid is onze zorg Hyperventilatie Hyperventilatie wordt veroorzaakt door verkeerde manier van ademhalen. Hyper betekent

Nadere informatie

Sportief bewegen na kanker. Kanker

Sportief bewegen na kanker. Kanker Sportief bewegen na kanker Kanker Sportief bewegen na kanker...................................... Bewegen: goed en nog leuk ook! Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op de gezondheid en is nog

Nadere informatie

Presentatie praktijk E-movere en Academie Moderne MassageTherapie. e-movere stressmanagement en ontspanning

Presentatie praktijk E-movere en Academie Moderne MassageTherapie. e-movere stressmanagement en ontspanning Presentatie praktijk E-movere en Academie Moderne MassageTherapie We zijn mensen van de multi-tasking tijd We denken en we doen veel Er wordt veel van ons gevraagd Bijna alles en iedereen staat onder druk

Nadere informatie

Gezondheids centrum. advies, therapie en behandeling door onze experts. Gezondheidscentrum Valkenhof

Gezondheids centrum. advies, therapie en behandeling door onze experts. Gezondheidscentrum Valkenhof Gezondheids centrum advies, therapie en behandeling door onze experts 1 Gezondheidscentrum Valkenhof Inhoud Verwijzing en vergoeding Fysiotherapie Diëtetiek Ergotherapie Logopedie Specialist ouderengeneeskunde

Nadere informatie

Opleiding Integrale Massage en Ontspanningsmassage

Opleiding Integrale Massage en Ontspanningsmassage Opleiding Integrale Massage en Ontspanningsmassage De opleiding integrale massage van Positive Touch is een opleiding voor mensen die van massage hun beroep willen maken en zich op een inspirerende manier

Nadere informatie

Denkt u. vast te lopen. in uw werk?

Denkt u. vast te lopen. in uw werk? Denkt u vast te lopen in uw werk? Het leven kan veel van u vragen. Soms misschien teveel. Zeker als u langdurig onder druk staat of een tegenslag te verwerken krijgt. U heeft bijvoorbeeld al lange tijd

Nadere informatie

Adviezen voor patiënten met reumatische aandoeningen

Adviezen voor patiënten met reumatische aandoeningen Adviezen voor patiënten met reumatische aandoeningen Albert Schweitzer ziekenhuis april 2014 pavo 0222 Inleiding De reumatoloog heeft met u besproken dat u een reumatische aandoening heeft. In deze folder

Nadere informatie

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten

De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten De invloed van ontstekingsreuma en -behandeling op hart- en vaatziekten In Nederland hebben ongeveer 400.000 mensen last van ontstekingsreuma. Deze vorm van reuma kenmerkt zich door langdurige gewrichtsontstekingen.

Nadere informatie

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum

Pre-diabetes. Vasculair Preventie Centrum Pre-diabetes Vasculair Preventie Centrum Wat is pre-diabetes? Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het glucosegehalte in uw bloed (bloedsuiker) is, vooral s ochtends voordat u gegeten

Nadere informatie

Organisatie: Yvonne Roosen Uitvoering: Koekkoek en co vertegenwoordigd door:

Organisatie: Yvonne Roosen Uitvoering: Koekkoek en co vertegenwoordigd door: Cursussen bij Dressuurstal (Website: www.cursustotaal.nl) Organisatie: Yvonne Roosen Uitvoering: Koekkoek en co vertegenwoordigd door: Nel Koekkoek, sportpsycholoog, GZ- psycholoog BIG Marie-José Hulsman

Nadere informatie

Cardiologie Na een dotterbehandeling

Cardiologie Na een dotterbehandeling Cardiologie Na een dotterbehandeling Inleiding U heeft een dotterbehandeling (P.T.C.A. = Percutane Transluminale Coronaire Angioplastiek) ondergaan. Er kunnen thuis nog vragen ontstaan en mogelijk kunnen

Nadere informatie

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl

regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl regio Gooi en Vechtstreek Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid www.cjggooienvechtstreek.nl n Niet uitgeslapen? Jongeren en slapeloosheid We slapen gemiddeld zo n zeven tot acht uur per nacht. Dat

Nadere informatie

Hartrevalidatie. Uw afspraak. U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:...

Hartrevalidatie. Uw afspraak. U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:... Hartrevalidatie Uw afspraak U wordt verwacht op: datum:. tijdstip:... Inhoudsopgave Hartrevalidatie... 1 Waarom hartrevalidatie... 1 De belangrijkste doelen van hartrevalidatie zijn:... 1 Hoe komt u in

Nadere informatie

Oorzaken Diagnose stellen Medische behandeling

Oorzaken Diagnose stellen Medische behandeling Prikkelbare darm Een prikkelbare darm is een onschuldige darmaandoening, die wel veel lichamelijke klachten kan geven. Men spreekt niet van een ziekte omdat een prikkelbare darm niet samengaat met zichtbare

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Hoeveel behandelingen zijn er nodig? Blijvende resultaten

Hoeveel behandelingen zijn er nodig? Blijvende resultaten Hoeveel behandelingen zijn er nodig? Neurofeedbacktraining is maatwerk, dus het aantal sessies verschilt per persoon. Het is gebruikelijk om eerst twintig sessies af te spreken en daarna te kijken of het

Nadere informatie

Voeding. Orthomoleculaire Geneeskunde

Voeding. Orthomoleculaire Geneeskunde Voeding Orthomoleculaire Geneeskunde Fysiotherapie in combinatie met nieuwe wetenschappen Paramedisch Centrum Luxor combineert diverse vormen van (sport)fysiotherapie met nieuwe wetenschappen voor een

Nadere informatie

Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen:

Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen: Wil je meer weten over OPS, hieronder vind je de volgende onderwerpen:. Een OPS patiënt. Wat is OPS en klachtenlijst? Oorzaken van OPS. Waar komt dat gif terecht? Natuurlijke ontgifting. Bioresonantie

Nadere informatie

Shiatsu en het Prikkelbaar Darm Syndroom. de zoektocht naar een behandeling

Shiatsu en het Prikkelbaar Darm Syndroom. de zoektocht naar een behandeling Shiatsu en het Prikkelbaar Darm Syndroom de zoektocht naar een behandeling Bianca Vollering Dutch Shiatsu Academy Groep 2004 Begeleidend docent Renske de Jong Naaldwijk, oktober 2009 Inleiding Als afsluiting

Nadere informatie

Voor de door u aangevraagde keuring zijn de hieronder aangekruiste blokken van bijzonder belang. U dient deze in ieder geval te beantwoorden.

Voor de door u aangevraagde keuring zijn de hieronder aangekruiste blokken van bijzonder belang. U dient deze in ieder geval te beantwoorden. VRAGENLIJST In deze vragenlijst worden een aantal vragen over uw gezondheid gesteld. Beantwoord alle vragen zo spontaan mogelijk. Het is niet de bedoeling dat u uitvoerig of lang gaat nadenken. De vragenlijst

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

Vermijd vallen in de thuissituatie

Vermijd vallen in de thuissituatie Vermijd vallen in de thuissituatie Wat kunt u er zelf aan doen? Nederrij 133 2200 Herentals t 014 24 61 11 f 014 24 61 26 www.azherentals.be Inleiding Bij het ouder worden of bij ziekte verandert de lichamelijke

Nadere informatie

In beweging! Oncologische revalidatie. Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015

In beweging! Oncologische revalidatie. Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015 In beweging! Oncologische revalidatie Nienke van der Veer, klinisch psycholoog Ingrid van Beerschoten, fysiotherapeut 03-10-2015 Welkom Is bewegen belangrijk? Vermoeidheid en andere klachten bij kanker

Nadere informatie

Trastuzumab (Herceptin )

Trastuzumab (Herceptin ) Trastuzumab (Herceptin ) Borstkanker (mammacarcinoom) De diagnose borstkanker is bij u vastgesteld. Dit wordt ook wel een mammacarcinoom genoemd. De behandeling van een mammacarcinoom bestaat uit een operatieve

Nadere informatie

Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie

Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie Hormoonbehandeling bij prostaatkanker Urologie Inleiding Bij u is een kwaadaardig gezwel in de prostaat aangetroffen (prostaatkanker). De uroloog heeft er samen met u voor gekozen om de prostaatkanker

Nadere informatie

Dit document geeft advies over handelen bij extreme kou waardoor de Marathonschaatssport verantwoord beoefend kan worden.

Dit document geeft advies over handelen bij extreme kou waardoor de Marathonschaatssport verantwoord beoefend kan worden. 2010. Dit document geeft advies over handelen bij extreme kou waardoor de Marathonschaatssport verantwoord beoefend kan worden. Een samenwerking tussen: Woord van dank Ik wil de heren Geert Groen en Rob

Nadere informatie

Door Jesse van der Velde. www.jessevandervelde.com. Copyright 2011 Jesse van der Velde (Online Personal Trainer) www.jessevandervelde.

Door Jesse van der Velde. www.jessevandervelde.com. Copyright 2011 Jesse van der Velde (Online Personal Trainer) www.jessevandervelde. Door Jesse van der Velde www.jessevandervelde.com Disclaimer De oefeningen, trainingen, adviezen en instructies in deze PDF zijn gemaakt voor gezonde en blessurevrije mensen. Wanneer u een fysieke beperking,

Nadere informatie

1e jaargang nr. 4 - juli/augustus 2015

1e jaargang nr. 4 - juli/augustus 2015 NIEUWSBRIEF 1e jaargang nr. 4 - juli/augustus 2015 MAG JE TRAINEN ALS JE NOG SPIERPIJN HEBT VAN DE VORIGE KEER? Er zijn verschillende soorten spierpijn. Je kunt spierpijn hebben van zowel een cardio workout

Nadere informatie

Dorine Erkens. GuashaTherapeut.nl VOORWOORD

Dorine Erkens. GuashaTherapeut.nl VOORWOORD VOORWOORD In dit e-book leg ik uit wat Guasha Therapie is en wat het voor je kan betekenen. Guasha Therapie is nog onbekend in Nederland. Met het schrijven en delen van dit e- book wil ik laten zien hoe

Nadere informatie

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen

Ongeneeslijk ziek. Samen uw zorg tijdig plannen Ongeneeslijk ziek Samen uw zorg tijdig plannen Inhoudsopgave 1. Inleiding...3 1.1 Een naaste die met u meedenkt...3 1.2 Gespreksonderwerpen...3 2. Belangrijke vragen...3 2.1 Lichamelijke veranderingen...3

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Fysiotherapie. Activiteiten voor de eerste weken na een hartinfarct

Centrum voor Revalidatie Fysiotherapie. Activiteiten voor de eerste weken na een hartinfarct Centrum voor Revalidatie Fysiotherapie Activiteiten voor de eerste weken na een hartinfarct Centrum voor Revalidatie Fysiotherapie In deze folder vindt u informatie voor de eerste weken na uw ontslag

Nadere informatie

ONCO-MOVE, bewegen tijdens chemotherapie Instructie

ONCO-MOVE, bewegen tijdens chemotherapie Instructie Oncologie ONCO-MOVE, bewegen tijdens chemotherapie Instructie De behandeling van kanker, in het bijnder de chemotherapie en/of raotherapie, kan aanleing zijn tot langdurige vermoeidheid en contieverlies.

Nadere informatie

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige

Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Presentatie Slotervaartziekenhuis Omgaan met chronische ziekte & stress 24 mei 2016 Janette Vijfhuizen, trainer en ervaringsdeskundige Omgaan met Chronische ziekte & stress Informatie Wat is stress? Draagkracht

Nadere informatie

Stress uit de bouw. Maak als UTA-werknemer gebruik van gratis advies en begeleiding bij de aanpak van stress. Informatie voor de werknemer

Stress uit de bouw. Maak als UTA-werknemer gebruik van gratis advies en begeleiding bij de aanpak van stress. Informatie voor de werknemer Stress uit de bouw Maak als UTA-werknemer gebruik van gratis advies en begeleiding bij de aanpak van stress Informatie voor de werknemer In de bouw wordt hard gewerkt, geen project verloopt hetzelfde.

Nadere informatie

Cardiologie Leefregels na een hartkatheterisatie

Cardiologie Leefregels na een hartkatheterisatie Cardiologie Leefregels na een hartkatheterisatie Inleiding U heeft een hartkatheterisatie van de kransslagader ondergaan (coronair angiografie) dit is een onderzoek van de kransslagaders of de grote lichaamsslagader.

Nadere informatie

Dry Needling. Informatie voor patiënten

Dry Needling. Informatie voor patiënten Dry Needling Informatie voor patiënten Wat is dry needling? Dry needling is een nieuwe behandelmethode van de fysiotherapeut. Door middel van een speciale techniek worden spieren aangeprikt en raken op

Nadere informatie

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt

Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Werkboek Terugvalpreventie Jeugd Naam van de patiënt Het Werkboek Terugvalpreventie Je behandelaar heeft aan jou het voorstel gedaan om een terugvalpreventieplan op te gaan stellen. Het doel hiervan is

Nadere informatie

NU Genieten 2011 Prognos Scan Plus www.gezondbedrijven.nl

NU Genieten 2011 Prognos Scan Plus www.gezondbedrijven.nl GB meting individueel Prognos Scan Plus Ieder mens bevindt zich continu in een toestand tussen ziek en gezond. Er zijn al lang verstoringen voordat iemand verschijnselen krijgt. Deze verstoringen zijn

Nadere informatie

Sportief bewegen met hypertensie. Hypertensie

Sportief bewegen met hypertensie. Hypertensie Sportief bewegen met hypertensie Hypertensie Sportief bewegen met hypertensie...................................... Bewegen: gezond en nog leuk ook Regelmatig bewegen heeft een positieve invloed op de

Nadere informatie

Lage rug- of nekklachten? Word weer jezelf met Krullaards Perfect Body Reset. De behandeling is snel, comfortabel, zonder operatie of medicijnen

Lage rug- of nekklachten? Word weer jezelf met Krullaards Perfect Body Reset. De behandeling is snel, comfortabel, zonder operatie of medicijnen Lage rug- of nekklachten? Word weer jezelf met Krullaards Perfect Body Reset De behandeling is snel, comfortabel, zonder operatie of medicijnen Krullaards Perfect Body Reset Rug- en nekklachten belemmeren

Nadere informatie

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek

Online Psychologische Hulp Angst & Paniek Online Psychologische Hulp Angst & Paniek 2 Therapieland Therapieland Online Psychologische Hulp In deze brochure maak je kennis met de online behandeling Angst & Paniek van Therapieland. Je krijgt uitleg

Nadere informatie

Myofasciaal pijnsyndroom en triggerpoints

Myofasciaal pijnsyndroom en triggerpoints Wilhelmina Ziekenhuis Assen Vertrouwd en dichtbij Informatie voor patiënten Myofasciaal pijnsyndroom en triggerpoints 1 Myofasciaal pijnsyndroom en triggerpoints Myofasciaal pijnsyndroom Het myofasciale

Nadere informatie

5 senses strategy BTC guide to more focus

5 senses strategy BTC guide to more focus 5 senses strategy BTC guide to more focus Veel professionals maken de fout geen onderscheid te maken in fysieke rust en mentale rust. Ze nemen vooral rust door even te stoppen met hun acties. Maar als

Nadere informatie

Bewustsporten.nl. Goed voorbereid aan de start met een sportmedisch onderzoek

Bewustsporten.nl. Goed voorbereid aan de start met een sportmedisch onderzoek Goed voorbereid aan de start met een sportmedisch onderzoek Hardlopen is heerlijk en gezond, maar het is ook belangrijk verantwoord en veilig te sporten. Een goede voorbereiding en training zijn essentieel

Nadere informatie

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling Uw kind is waarschijnlijk opgenomen in het ziekenhuis of dit gaat binnenkort gebeuren. Deze folder is bedoeld om u als ouder(s)/ verzorger(s) te informeren over pijn bij kinderen en tips te geven hoe hier

Nadere informatie

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over.

Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Pre-diabetes Pre-diabetes, wat is het en wat kan ik er zelf aan doen? In deze folder krijgt u hier meer informatie over. Wat is pre-diabetes Pre-diabetes is het stadium vóór diabetes (suikerziekte). Het

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie