Werkstuk JONG DEMENTERENDEN door: Barbara Kroon

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Werkstuk JONG DEMENTERENDEN door: Barbara Kroon"

Transcriptie

1 Werkstuk JONG DEMENTERENDEN door: Barbara Kroon

2 I. Woord vooraf Sinds januari 2005 ben ik in mijn derde leerjaar van mijn opleiding Verzorgende IG, werkzaam in het verpleeghuis Den Weeligenberg in Hillegom, op de afdeling Veenenburg. Deze afdeling is gericht op de intramurale zorg voor dementerenden en zal in 2005/2006 worden omgevormd naar een afdeling specifiek voor Jong Dementerenden. Omstreeks mei 2005 moest ik in het kader van mijn opleiding een korte presentatie voor mijn collega s verzorgen. Vanwege de aard van de afdeling lag het onderwerp Jong Dementerenden voor de hand. Mijn presentatie werd zeer enthousiast ontvangen omdat er kennelijk op de afdeling behoefte bestond aan meer uitgebreide informatie over Jong Dementerenden. Hierdoor geïnspireerd, heb ik mijn presentatie, veelal in mijn vrije tijd, verder uitgewerkt tot dit uitgebreide werkstuk om een nog grondiger inzicht te kunnen geven in de ziektebeelden en de bijbehorende symptomen. Juist dit laatste acht ik het belangrijkst omdat door een beter inzicht in de ziektebeelden en de bijbehorende symptomen, specifiek (afwijkend) gedrag verklaard kan worden en hiermee professioneler kan worden omgegaan. Daarnaast heb ik de geclusterde ziektebeelden in schema s verwerkt, om gemakkelijker systematische zorgplannen en activiteitenprogramma s te kunnen opstellen. Ik hoop oprecht dat dit werkstuk een bijdrage zal kunnen leveren om de afdeling Veenenburg tot een volwaardige, efficiënte en professionele zorginstelling voor Jong Dementerenden om te vormen en dat mijn collega s hieruit profijt kunnen halen door meer plezier te beleven in de uitvoering van hun beroep als verzorgenden van Jong Dementerende bewoners. Barbara Kroon, augustus

3 II. Index pag.nr. Woord vooraf 2 Inleiding 5 Omvang van de problematiek Jong Dementerenden 6 Verschillen tussen Jong Dementerenden en oudere 6 Oorzaken 7 Grote gevolgen voor de gezins- en werksituatie 7 Diagnostiek 8 Zorgaanbod voor Jong Dementerenden 9 Zorgprogramma Jong Dementerenden 10 Cluster 1 in fase 2 en 3 11 Cluster 2 in fase 2 en 3 11 Cluster 3 in fase 2 en 3 12 Cluster 4 in fase 2 en 3 12 Tijdbesteding en structuur cluster 1 t/m4 in fase 2 en 3 12 Omgangsadvies bij seksueel ontremd gedrag 13 Omgangsadvies bij ernstig decorumverlies 13 Mogelijk hulpmiddel bij desoriëntatie van plaats 13 Ziekte van Alzheimer 14 Frontotemporale Dementie 19 Ziekte van Pick 20 Vasculaire Dementie 23 3

4 Lewy Body Dementie 27 Ziekte van Creutzveldt-Jacob 30 Ziekte van Huntington 32 Syndroom van Korsakov 35 Ziekte van Parkinson 42 Fragile X Tremor Ataxia Syndroom (FXAS) 46 Aktieprogramma en Overwegingen t.b.v. Den Weeligenberg 49 Bijlage 1 Schema-indeling Profiel-kenmerken Clusters 1 t/m 4, Fase 0 Bijlage 2 Schema-indeling Profiel-kenmerken Clusters 1 t/m 4, Fase 1 Bijlage 3 Schema-indeling Profiel-kenmerken Clusters 1 t/m 4, Fase 2 Bijlage 4 Schema-indeling Profiel-kenmerken Clusters 1 t/m 4, Fase 3 Bijlage 5 Schema-indeling Zinvolle Tijdsbesteding naar 4 Clusters en Fase 2 en 3 Bijlage 6 Verschillen tussen Frontotemporale Dementie en Alzheimer Dementie Bijlage 7 Schema-indeling NAW s bewoners clusters 1 t/m 4, fase 2 + Fase 3 4

5 III. Inleiding Dementie is een leeftijdgerelateerde aandoening: naarmate men ouder is stijgt de kans op dementie. Gemiddeld lijdt naar schatting ruim 65 % van de bevolking van 65 jaar en ouder aan dementie. Boven de 85 jaar is dat ongeveer 40%. Dementie kan door tal van redenen ontstaan. Op het moment zijn er meer dan 60 oorzaken bekend. Dit betekent een grote variatie in patiënten en verschijnselen. Het kan een voordeel zijn te weten om welke vorm van dementie het gaat. De behandeling kan er dan op worden afgestemd, er is betere voorlichting mogelijk en men kan beter met de gevolgen omgaan als men weet wat de reden ervan is. Ook is het belangrijk voor wetenschappelijk onderzoek. Niet alle medicijnen werken namelijk even goed bij alle vormen van dementie. Tenslotte geeft het meer informatie over de erfelijkheid; lang niet alle vormen van dementie worden door erfelijke factoren bepaald. Dementie is geen ziekte op zichzelf. Het is een syndroom, dat wil zeggen dat het gaat om een aantal met elkaar samenhangende verschijnselen die zich tegelijk voordoen. Dementie bestaat uit een verzameling van verschijnselen die erop wijzen dat denkprocessen niet meer goed verlopen. Daardoor krijgt iemand geheugenverlies, moeite met allerlei vaardigheden, moeite met oriëntatie en veranderingen in het gedrag. Het begrip dementie zegt dus niets over de ziekte of aandoening die de dementie veroorzaakt. Dit is te vergelijken met koorts: koorts is op zichzelf geen ziekte, maar wordt wel veroorzaakt door een ziekte. De term dementie is afgeleid van het Latijnse woord demens, wat letterlijk ontgeesting betekent. Vrij vertaald betekent dementie dus het verliezen van geestelijke vermogens. Een dementiesyndroom heft gevolgen voor de hele persoon en kan diep ingrijpen in het leven van de dementerende zelf en diens naasten. Toenemende beperkingen maken hem voor zijn functioneren afhankelijk van anderen. Het is voor medici heel moeilijk om een definitieve diagnose te stellen omdat enerzijds dezelfde symptomen bij verschillende vormen van dementie zich kunnen voordoen en anderzijds pas in de meeste gevallen post mortem de juiste diagnose gesteld kan worden. 5

6 Omvang van de problematiek Jong Dementerenden Naar schatting zijn er tussen de en Jong Dementerenden in de leeftijd tot 65 jaar, op een totaal aantal van tussen de à dementerenden in Nederland. Het 65-ste jaar wordt meestal als leeftijdsgrens voor Jong Dementerenden aangenomen omdat dit gewoonlijk de pensioengerechtigde leeftijd is. Deze mensen bevinden zich in een andere levensfase dan zij die ouder zijn dan 65 jaar omdat ze veelal nog een arbeidzaam leven hebben en/of nog inwonende (jonge) kinderen hebben. Door deze andere achtergrond is de zorgvraag van een Jong Dementerende dan ook anders dan die van oudere dementerenden. Het ziektebeeld wordt bij Jong Dementerenden vaak pas laat herkend, soms pas na enkele jaren na de eerste symptomen. Dit komt omdat in de beginfase het ziektebeeld sluipend verloopt en de symptomen vaak vaag en weinig specifiek zijn. Meestal wordt eerst gedacht aan overspannenheid, depressie of relatieproblemen. Huisartsen komen het ziektebeeld dementie bij relatief jonge mensen in hun praktijk zelden tegen en zijn daarom vaak hierop niet bedacht. Het gevolg is dat mensen vaak een lange weg afleggen langs verschillende specialisten voordat de uiteindelijke diagnose van dementie gesteld wordt. Soms is het ziekteproces dan al 5 of 10 jaar aan de gang. Door verbeterde diagnostiek, voorlichting en meer bekendheid met het verschijnsel, zal het aantal Jong Dementerenden dan ook toenemen. Zoals gezegd: van Jong Dementerenden wordt gesproken als de eerste verschijnselen van dementie zich voor het 65 ste levensjaar openbaren. Het merendeel begint te dementeren tussen het 40 ste en 45 ste levensjaar. Bij enkelen is het proces al begonnen onder het 40ste levensjaar. Er bestaat weinig of geen verschil tussen jongere en oudere dementerenden wat de processen in de hersenen betreft, maar de symptomen en het progressieve verloop van de ziekte en de achteruitgang verschillen. Verschillen tussen Jong Dementerenden en oudere Dementie bij jongere mensen ontwikkelt zich sneller en is ernstiger dan dementie bij ouderen. Mensen die op jonge leeftijd dement worden weten dat er iets mis is, zeker in de beginfase van de ziekte. Ze weten dat ze bepaalde dingen niet meer kunnen. Daardoor zijn de frustraties en gevoelens van machteloosheid veel heviger. De Jong Dementerende krijgt vaak last van faalangst. Hij of zij is geneigd zich terug te trekken omdat hij bang is dat hij iets niet kan. Zij hebben als gevolg hiervan vaak een sterke deuk in hun eigenwaarde en hun zelfvertrouwen. De frustratie zorgt ervoor dat zij prikkelbaarder en agressiever zijn. Oudere dementie patiënten verzinnen echter allerlei verhalen om te verbloemen dat hun geheugen hen in de steek laat. Jong Dementerenden zijn vaak nog lang lichamelijk gezond. Zij hebben veel energie, een goede mobiliteit en minder bijkomende aandoeningen. Hoewel het ziektebeeld bij jongere mensen globaal hetzelfde is als bij ouderen, zijn er ook enkele kenmerkende verschillen. Bij Jong Dementerenden zijn de eerste symptomen in de beginfase van het ziektebeeld meestal niet stoornissen in de recente geheugenfunctie. Vergeetachtigheid en concentratiestoornissen zijn veelal de eerste zichtbare symptomen 6

7 van beginnende dementie. De gevolgen openbaren zich vaak op het werk: afspraken worden vergeten, de dementerende is minder slagvaardig, stiller en krijgt zijn werk niet af. Binnen een relatie worden apathie, verminderde interesse en initiatiefloosheid toegeschreven aan aandachttrekkerij, egoïsme of onverschilligheid. Op deze leeftijd denkt men niet aan de mogelijkheid van een dementie. De onduidelijkheid over de oorzaak van de veranderingen in het gedrag kan tot grote spanningen in het gezin leiden. Gedragsveranderingen (zoals toegenomen prikkelbaarheid, achterdocht, decorumverlies, ontremd eten/drinken en roken, onrustig en dwangmatig gedrag) treden geleidelijk op en wordt niet aan dementie maar aan psychische stressfactoren gedacht. Men denkt eerder aan stress, burn-out, problemen in de relatie of aan depressie. Taalproblemen (afasie), herkenningsproblemen (agnosten) en handelingsproblemen (apraxie) treden vaker op de voorgrond. Deze problemen zijn bij Jong Dementerenden ook vaak in ernstiger mate aanwezig dan bij hun oudere lotgenoten. Oorzaken Bij de meerderheid van jonge mensen met verschijnselen van dementie is de oorzaak de ziekte van Alzheimer. Andere oorzaken van dementie bij jongeren zijn frontotemporale dementie waaronder de ziekte van Pick, vasculaire dementie, Lewy-Body dementie, de ziekte van Creutzveld-Jacob, Chorea van Huntington, syndroom van Korsakov, alcoholdementie, dementie bij multiple sclerose, Parkinsondementie, Dementia paralytica (in het derde stadium van syfilis), Aidsdementie (infectie van de hersenen door het HIVvirus), Multi Systeem Atrofieën en Leukodystrofieën (zeldzame erfelijke stofwisselingsziektes). Grote gevolgen voor de gezins- en werksituatie Een dementiesyndroom op jonge leeftijd heeft grote gevolgen voor de gezin- en werksituatie maar ook de toekomst. Een gelijkwaardige liefdesrelatie moet worden omgezet in een zorgrelatie. Vaak zijn er spanningen tussen de persoon in kwestie, de partner en de kinderen en is er verlies van werk en inkomen door arbeidsongeschiktheid. Hulpverlening is dan hard nodig, maar schiet vaak tekort door een gebrek aan kennis, goede vroegtijdige diagnostiek en opvangmogelijkheden. Wanneer het proces vordert, neemt de belasting voor de gezonde partner toe. Deze functioneert meer en meer als 'prothese' voor de Jong Dementerende. Dit gaat niet altijd zonder problemen, omdat de Jong Dementerende zich koste wat kost staande wil houden. Langzaam maar zeker worden de rollen omgedraaid. De zorgstress neemt toe, zowel in lichamelijk als psychisch opzicht. Voor de partner en/of het gezin doen zich de meeste problemen voor in de periode voordat de diagnose is vastgesteld. De belasting voor centrale verzorgers blijkt niet zozeer in de verzorging te liggen, maar vooral in de optredende gedragsveranderingen van de Jong Dementerende. Partners hebben dan ook veel meer behoefte aan individuele emotionele ondersteuning (bijvoorbeeld door ervaringsdeskundigen) dan aan 'instrumentele' hulp- en zorgverlening. Gedurende het proces van toenemende achteruitgang kan in deze individuele contacten steeds worden afgewogen of en zo ja welke andere hulp nodig is. Tevens is er dan ruimte om de centrale verzorger vertrouwd te laten raken met hulp (van en door anderen). 7

8 Ook is er behoefte bij partners, gezins- en familieleden aan informatie over het ontstaan en verloop van het ziekteproces en hoe om te gaan met de gedragsveranderingen. Speciale aandacht dient ook uit te gaan naar de kinderen van Jong Dementerenden. Diagnostiek De diagnostiek van Jong Dementerenden is vaak lastig door: ontkenning van de cliënt die symptomen bij zichzelf niet herkent en zelden met klachten naar een arts gaat, onwetendheid bij het gezin of familie, dat de veranderingen niet goed kan duiden onbekendheid bij de artsen De diagnostiek van dementie is gebaseerd op uitsluiting, er is nog weinig onderzoek naar eerste signalen van dementie op jonge leeftijd Omdat in het beginstadium van dementie bij mensen jonger dan 65 jaar, de symptomen vaak vaag zijn en weinig specifiek, is het stellen van de juiste diagnose vaak een lange weg. De meeste huisartsen zullen niet direct denken aan een dementiesyndroom als ze klachten krijgen over gedragsverandering. Vaak wordt eerst gedacht aan psychische klachten zoals angst, depressie of overspannenheid. De problemen worden meestal het best in kaart gebracht door een gesprek met de partner of familie van de patiënt. Om de diagnose te kunnen stellen moet nauwkeurig neurologisch, neuropsychologisch en psychiatrisch onderzoek worden verricht. Enkele ziekenhuizen in Nederland beschikken over een Geheugenpolikliniek, waar deze onderzoeken kunnen plaatsvinden De volgende symptomen zijn van belang om dementie op jonge leeftijd vroegtijdig te kunnen herkennen: De Jong Dementerende: - heeft problemen met het vinden van de juiste woorden - heeft problemen met alledaagse handelingen - heeft last van stemmingswisselingen zonder aanwijsbare oorzaak - doet achterdochtige uitspraken - heeft last van angst, raakt het besef van tijd kwijt - is vaak dingen kwijt - heeft geheugenproblemen m.b.t. recente gebeurtenissen - verhult ook regelmatig het eigen falen of gaat confrontaties uit de weg - verliest de draad van het verhaal - valt vaak in herhaling tijdens een gesprek - heeft moeite met het volgen en begrijpen van een gesprek - verliest de greep op de situatie - laat onbegrijpelijke gedragsveranderingen zien - heeft een afnemend inzicht in het eigen functioneren 8

9 Zorgaanbod voor Jong Dementerenden Lange tijd kregen Jong Dementerenden in een zorgcentrum dezelfde zorg en aandacht als mensen die op oudere leeftijd dement worden. Deze reguliere vorm van zorg sluit echter niet aan bij de behoeften van Jong Dementerenden. Bij Jong Dementerenden verloopt het ziekteproces daarnaast ook sneller en ontstaan er eerder problemen bij de ADL activiteiten. Daarom wordt het steeds meer duidelijk dat er voor Jong Dementerenden aparte zorg moet komen. De groep Jong Dementerenden vormt een andere generatie, met een eigen levensloop, eigen interesses, waarden, zingeving en dergelijke. Daar komt bij dat Jong Dementerende vaak fitter zijn dan oudere, demente mensen en meer behoefte hebben aan beweging. Ze hebben ook de neiging zichzelf beter in te schatten dan ze in werkelijkheid zijn. Ook de lichamelijke zorgvraag staat minder centraal. Door het, eerder genoemde, aanwezige ziektebesef bij jongeren, kunnen zij zich sneller onveilig en angstig voelen. Daarom is het van belang dat er in het programma veel aandacht geschonken wordt aan regelmaat, duidelijkheid, structuur en het stellen van grenzen. Het programma dient zich te richten op de mogelijkheden van de Jong Dementerenden. Confrontatie met onvermogen moet worden beperkt om het gevoel van eigenwaarde te vergroten. Hierdoor zullen er andere eisen aan deze groep gesteld moeten worden. Aangezien Jong Dementerenden over het algemeen en goede lichamelijke conditie hebben, zijn bewegings-, sport- en spelactiviteiten belangrijk. Lichamelijke activiteiten kunnen eveneens als doel hebben het kanaliseren van onmacht, frustratie en agressie. Vooral jonge mensen hebben daar de ruimte voor nodig. Er zal getracht moeten worden in te spelen op de behoeftes en interesses van de jongere doelgroep. Deze zullen verschillend zijn van de oudere dementerenden, omdat deze mensen tot een andere generatie behoren en zich in een andere levensfase bevinden. De voorkeur voor muziek, video s, dia s en gezelschapsspellen zal verschillen. Naast het geven van individuele aandacht moet men het groepsproces en de bijbehorende interacties kunnen begeleiden en sturen. Door in een groep te komen, zullen de Jong Dementerenden steun aan elkaar hebben en ontdekken dat ze niet uniek zijn; men herkent elkaars problemen en situatie. Daarbij zal er sprake zijn van een duidelijke groepscohesie, ze zullen het gevoel hebben erbij te horen. Verder zullen zij beter in staat zijn hun gevoelens en emoties te uiten, wat het verwerkingsproces ten goede komt. Samengevat onderscheidt de groep Jong Dementerenden zich op een aantal terreinen van de oudere dementerende, namelijk de leeftijd, de sociale situatie en de ziektebeelden met daaraan gekoppeld een ander profiel van stoornissen en gedragingen. Hiervan uitgaand is het noodzakelijk een specifiek programma voor deze groep te ontwikkelen. Dit programma zal in de vorm van een zorgplan en activiteitenplan schriftelijk vastgelegd en met de Jong Dementerende besproken moeten worden. 9

10 Overzicht van de belangrijkste aspecten van het programma voor Jong Dementerenden: Regelmaat, duidelijkheid, structuur, stellen van grenzen. Vaste begeleiders. Overleg met Jong Dementerende betreffende activiteiten programma. Aandacht voor het verwerkingsproces d.m.v. individuele gesprekken. Richten op mogelijkheden. Voldoende lichamelijke activiteiten. Activiteiten richten op specifieke behoefte en interesses van de generatie en de levensfase van de Jong Dementerende. Begeleiden en sturen van het groepsproces. Momenteel zijn er ongeveer 20 verpleeghuizen, die een speciaal woon/zorg aanbod voor Jong Dementerenden en hun familie hebben. Dit aantal neemt gestaag toe door de opvatting dat deze cliënten erkenning moeten krijgen als bijzondere doelgroep. Een deel hiervan is hiermee al actief geworden in de 90-er jaren waarbij het vaak (nog steeds) pionieren is vanwege de algemene onbekendheid en ervaring met het verschijnsel Jong Dementerenden en het diagnosticeren ervan een moeilijk proces is. Samen hebben zij de Stuurgroep Jong Dementerenden gevormd. De Stuurgroep heeft het initiatief genomen om een landelijk Zorgprogramma Jong Dementerenden op te stellen, waarin kennis en ervaring is gebundeld en beschikbaar wordt gesteld aan anderen. De zorgplannen voor jongeren zullen er anders uit zien dan de gebruikelijke plannen voor ouderen. Zinvolle tijdsbesteding is daarbij essentieel en heeft niet alleen te maken met de soort en hoeveelheid aan passende activiteiten die aangeboden worden. Tijdbesteding is geen eenvoudig onderwerp. Het is heel individueel bepaald en afhankelijk van vele factoren zoals persoonlijke voorkeur, mogelijkheden in verband met de ziekte, maar ook wat betreft de te bieden begeleiding vanuit verpleeghuizen en wensen van de naasten. Al deze componenten spelen een rol in de beleving van zinvolle tijdbesteding. Het is dus meer dan alleen passende activiteiten aanbieden. Maar het heeft ook te maken met de manier, mogelijkheden en autonomie die gegeven worden in de dagelijkse bezigheden. De geboden faciliteiten en de inrichting van de afdeling zijn mede bepalend voor de mate waarin die tijdsbesteding zinvol voor de bewoners kan worden ingevuld. Zorgprogramma Jong Dementerenden Het Zorgprogramma Jong Dementerenden gaat uit van patiëntenprofielen gebaseerd op clusters en fasen om de specifieke zorgbehoeften in kaart te kunnen brengen. Allereerst worden de Jong Dementerenden in 4 symptoomclusters ingedeeld: 1. cliënten met geheugen problematiek, apraxie en desoriëntatie 2. cliënten met ontremmingen en herhalingsdwang 10

11 3. cliënten met initiatiefloosheid 4. cliënten met wisselend verwarde periodes De clusters worden vervolgens ingedeeld in een algemene fase-indeling om de zorgvraag nog duidelijker te krijgen: 0. Vermoeden van dementie 1. Beginnende dementie; het bedreigde ik 2. Matige dementie; het verdwaalde ik 3. Ernstige dementie; het verzonken ik De meeste verpleeghuizen hebben vooral te maken met Jong Dementerenden in Fase 2 en 3. Het Zorgprogramma Jong Dementerenden concentreert zich daarom specifiek op deze bewonersprofielen. Cluster 1 in fase 2 en 3 Bewoners uit cluster 1 in fase 2 en 3 ondervinden grote problemen door hun apraxie en afasie. Dat maakt het deelnemen aan activiteiten erg moeilijk en het zelfvertrouwen wordt aangetast door het besef wat er niet meer lukt. De manier van aanbieden van activiteiten aan deze groep vraagt speciale kennis, valkuil is namelijk de verwachting dat iemand die er uiterlijk nog goed uitziet, gewoon mee kan doen. Feit is echter dat de bewoner een heleboel handelingen niet meer kan verrichten en dat vraagt om een speciale manier van benaderen. Voor deze groep moet je in ieder geval een activiteit in aparte handelingen opdelen. Voorbeeld: Cake bakken, alles afwegen, in kom doen, mixen, cakeblik invetten, beslag in cakeblik doen etc. Vaak lijkt een activiteit met deze groep op een demonstratie. Door als begeleider de meeste activiteiten over te nemen en alleen de handelingen die de bewoner nog wel kan, door hem te laten doen. Verder bij de rest van de handelingen de bewoner verbaal zo te betrekken, dat hij het gevoel heeft dat hij het samen met de begeleidster en de rest van de groep gedaan heeft. Deze groep heeft ook nog veel behoeften aan lotgenotencontact, bijvoorbeeld te geven in een gespreksgroep. Cluster 2 in fase 2 en 3 Bewoners uit cluster 2 in fase 2 en 3 ondervinden weer heel ander problemen, de ontremmingen en herhalingdwang, maar ook de bewegingsdrang staan hier op de voorgrond. Ze willen lopen, blijven zoeken naar eten en drinken, zien geen gevaar meer. Wil deze groep nog met enige autonomie kunnen functioneren en nog wat bewegingsvrijheid beleven, dan zal er een aangepaste veilige omgeving moeten zijn, met veel loopruimte. Ook is de gevoelswereld van deze groep afwijkend, het is het moeilijker er achter te komen of ze iets prettig vinden of niet. De veilige omgeving is best ingrijpend, alle flesjes, potjes, zeep en dergelijk moet achter slot en grendel en ieder die werkt moet alert zijn niets te laten slingeren, wat niet gegeten kan worden. Meestal is er wel een 11

12 loopcircuit te realiseren, maar door de ontremming blijven bewoners doorlopen tot ze oververmoeid zijn en daar moet dan toch een beperking in aangebracht worden. Dat zal dan meestal een beperkende maatregel zijn als een tafelblad voor de stoel. Het is belangrijk om dan met elkaar te bekijken, hoe de verplichte rustperiode nog zinvol ingevuld kan worden. Bij voorbeeld video kijken, maaltijden gebruiken als rustperiode of tekenen. Cluster 3 in fase 2 en 3 Bewoners uit cluster 3 in fase 2 en 3 vragen weer heel ander aanpassingen. Deze groep vraagt om privacy, een eigen kamer en individuele activiteiten in een vaste structuur. Tegen het verblijf in verpleeghuis vertoont deze bewoner regelmatig verzet, dit is vaak gericht naar partner en gezin. In fase 3 is er vaak sprake van volledige initiatiefloosheid en passiviteit. Dit vraagt om warme zorg, werken met geuren en klankschalen en licht en muziek. Nodig zijn vaak 1 op 1 activiteiten. Cluster 4 in fase 2 en 3 Bewoners uit cluster 4 in fase 2 en 3 hebben naast wisselende verwarde periodes, vaak somatisch klachten. Soms gaat de achteruitgang erg snel, dit is in de heldere momenten erg angstig voor de bewoner. Hij begrijpt niet wat er allemaal met hem gebeurt. Op andere momenten zal de bewoner wanen en hallucinatie hebben. Voor deze bewoner is vaak een zeer individueel programma nodig, wat door de snelle achteruitgang continu aanpassing behoeft. Er is veel creativiteit nodig om voor deze bewoner nog zinvolle tijdbesteding te vinden, vaak zijn door de somatisch klachten de mogelijkheden zeer beperkt. Maar ook de wisselende stemmingen vragen om gebruik maken van de goede momenten om actief te zijn en inspelen op de moeilijk momenten door gesprekken over de ziekte. Zie bijlage 1 t/m 4: Schema-indeling Clusters 1 t/m 4, FASE 0, 1, 2 en 3 Tijdbesteding en structuur clusters 1 t/m 4, fase 2 en 3 De Jong Dementerende is gebaat bij regelmaat en structuur in het dagprogramma en bij een tijdbesteding die aansluit bij de mogelijkheden en behoeften. Een mogelijkheid daartoe is terug te grijpen op of aan te sluiten bij vroegere leefstijlen en patronen, bestaande of gewenste hobby s, sociale activiteiten (vereniging, club), arbeid(sverleden), opleiding e.d. Het verrichten van arbeidsgerelateerde werkzaamheden is hierbij erg belangrijk. Indien sprake is van een behoefte aan structuur, dan staan bij het bieden van die structuur, herkenbaarheid, veiligheid en regelmaat op de voorgrond, rekening houdend met de achtergrond en mogelijkheden van de bewoner. Zie bijlage 5: Schema ZINVOLLE TIJDSBESTEDING naar Clusters en Fase 2 en 3 12

13 Omgangsadvies bij seksueel ontremd gedrag Een specifiek bij een deel van de Jong Dementerenden voorkomend probleemgebied is de seksualiteit, die onlosmakelijk verbonden is bij de jonge leeftijd en veelal ook in samenhang met het ziektebeeld (ontremmingen). Hierbij geldt het navolgende omgangsadvies: bij seksueel ontremd gedrag: vermijdt uitlokkende factoren. ga respectvol om met seksuele uitingen van een patiënt. Uit hij zijn seksuele behoefte op ongepaste wijze en/of op een ongepaste plaats, verwijs de patiënt naar een plek waar voldoende privacy aanwezig is. Omgangsadvies bij ernstig decorumverlies Een Jong Dementerende met ernstig decorumverlies moet niet aan zijn lot worden overgelaten; zorgverleners moeten ervoor zorgen en erop toezien dat een dergelijke patiënt er altijd schoon en verzorgd uitziet. Hierdoor wordt voorkomen dat andere bewoners zich tegen hem/haar keren en hij/zij in een isolement komt te verkeren. Mogelijk hulpmiddel bij desoriëntatie van plaats Om te voorkomen dat een gedesoriënteerde bewoner continu andere kamers binnenloopt, de kamerdeur (in overleg met de bewoner) een bepaalde opvallende kleur geven en pijlen in dezelfde kleur op de gang aanbrengen die de betreffende bewoner maar haar kamer wijzen. Er moet wel een training vooraf gaan. 13

14 DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER De meest voorkomende oorzaak van dementie is de ziekte van Alzheimer. Naar schatting lijdt zestig tot zeventig procent van de dementerenden aan deze vorm van dementie. De ziekte is een aandoening van de hersenen waarbij de zenuwcellen (neuronen) hun werk niet goed meer doen. Deze beelden stellen een dwarsdoorsnede voor van de hersenen, bekeken vanaf de voorkant. De dwarsdoorsnede aan de linkerkant beeldt hersenen van een normaal individu af en de dwarsdoorsnede aan de rechterkant stelt hersenen voor van een persoon die lijdt aan de ziekte van Alzheimer. In het geval van de ziekte van Alzheimer is er sprake van een totale inkrimping van het hersenweefsel. De groeven: de goed ontwikkelde plooien aan de buitenkant van de hersenen, zijn merkbaar dieper geworden. Bovendien zijn de hersenkamers, de ruimtes in de hersenen, merkbaar vergroot. Tevens is er inkrimping van de windingen in de hersenen, die hersenvocht bevatten Bij de ziekte van Alzheimer worden twee vormen onderscheiden: de vroege vorm (die voorkomt bij mensen tussen de jaar) en de late vorm (na 65 jaar). Negentig procent van alle patiënten lijdt aan de late vorm van de aandoening en tien procent aan de vroege vorm. 14

15 Bij jonge mensen verloopt de ziekte over het algemeen sneller. De ziekteverschijnselen zijn niet bij iedere patiënt hetzelfde: de aard, de ernst en het tempo van het dementeringsproces kunnen per persoon verschillen. Bij de ziekte van Alzheimer ontstaan functiestoornissen in de hersenen met psychiatrische verschijnselen als gevolg. De ziekte is dus geen geestesziekte, maar een gevolg van de aantasting van de hersenen. In de hersenen van Alzheimer patiënten bevinden zich zogenaamde plaques (abnormale bulten) en tangles (knopen). Plaques zijn ophopingen van een bepaald eiwit tussen de hersencellen. Dat eiwit heet amyloïd. Bij ouderen en in het bijzonder bij ouderen met de ziekte van Alzheimer verloopt de afbraak van dit eiwit niet goed. Hierdoor ontstaan een soort eiwitbergjes tussen de hersencellen die waarschijnlijk de overdracht van berichten tussen de hersencellen belemmeren. Op ten duur worden ook de zenuwcellen aangetast. Dit is onder andere te zien aan de aanwezigheid van tangles. Een tangle is een wirwar van draadvormige eiwitten in een zenuwcel, die het functioneren van de zenuwcel onmogelijk maakt. De schade aan de hersencellen ontstaat waarschijnlijk doordat het lichaam met een ontstekingsreactie reageert op de aanwezigheid van plaques. Het afweersysteem probeert de plaques onschadelijk te maken met giftige stoffen, wat helaas niet lukt. Op ten duur worden hierdoor de zenuwcellen aangetast. Deze functioneren eerst minder goed en sterven na verloop van tijd zelfs helemaal af. De tangles en plaques zijn typische kenmerken van de ziekte, maar het is nog niet bekend of deze een oorzaak van de ziekte of het gevolg van de ziekte zijn. links een gezonde zenuwcel, rechts een zenuwcel zoals gezien bij de ziekte van Alzheimer. Buiten de cel bevinden zich plaques die de communicatie met andere zenuwcellen verstoren. In de cel bevinden zich tangles. 15

16 Een kenmerk van de ziekte van Alzheimer is dat de verschijnselen zich heel geleidelijk ontwikkelen en langzaam in ernst toenemen. Over het algemeen kost alles waarbij een denkproces vereist is, de dementerende meer moeite. De ziekte van Alzheimer begint vaak onschuldig met een lichte vorm van geheugenverlies, een verminderde activiteit en een afnemend reactievermogen. De ziekte komt vooral voor bij mensen boven de 65 jaar. Ook bij het normale proces van ouder worden kunnen deze verschijnselen zich voordoen, alleen bij Alzheimer is het geheugenverlies dat optreedt veel heviger en sneller van verloop. Naarmate het dementeringsproces vordert ontstaan er oriëntatiestoornissen en ook stoornissen in het lange termijn geheugen. De patiënt weet niet meer goed welke dag of maand het is en worden ook gebeurtenissen uit een verder verleden niet meergoed herinnerd. Ook verliest hij zijn tijdsgevoel over de dag. Later in plaats en persoon: Hij beseft niet meer waar hij is, weet niet wie de mensen om hem heen zijn, wie hij zelf is en hoe zijn leven is verlopen. Ook het gedrag verandert. De patiënt gaat zich minder sociaal gedragen. Soms treden apathie, achterdocht of zelfs agressie op, terwijl dit gedrag eerder niet of nauwelijks voorkwam. Er treden problemen op met het denken en het beoordelen van situaties. De dementiepatiënt weet niet meer goed wat gepast is (hij kan zich in gezelschap gaan uitkleden) of heeft problemen met het beoordelen van situaties. Men is bijvoorbeeld bang voor de televisie omdat de beelden als werkelijkheid worden beleefd. Meestal heeft het verminderde oordeelsvermogen ook tot gevolg dat de patiënt zelf niet inziet dat hij ziek is. Sommige patiënten hebben last van snelle stemmingswisselingen. Dit noemt men affectlabiliteit. Hij wordt snel kwaad, soms schijnbaar zonder aanleiding. Even snel kan de boosheid weer verdwijnen en heeft de dementerende weer goede zin. Dit heeft onder meer te maken met het vergeten van de aanleiding tot de boosheid. Over het algemeen lijkt men de emoties niet meer goed in de hand te hebben. Veel patiënten vertonen onrust, voornamelijk s nachts. Het tempo waarmee de ziekte zich ontwikkelt, verschilt van persoon tot persoon. Gemiddeld is dit 2-15 jaar. De oorzaak van de ziekte is nog steeds onbekend. Erfelijkheid speelt soms een rol, vooral in gevallen waarin de ziekte zich op jongere leeftijd voordoet bij eerstegraads verwanten. Overigens is ook dan de kans voor familieleden om de ziekte niet te krijgen nog steeds groter dan de kans wel te worden getroffen. 16

17 De ziekte van Alzheimer wordt ingedeeld in 3 fases. Fase I: Geheugenverlies Deze fase wordt gekenmerkt door geheugenverlies. Overige vroege verschijnselen in deze fase die kunnen duiden op Alzheimer zijn: vergeetachtigheid, desoriëntatie (in tijd of plaats, b.v. niet meer weten welke datum het vandaag is of in welke plaats zich iemand bevindt), verandering van karakter, lusteloosheid en vermindering van het reactievermogen. Patiënten zijn in deze fase nog wel in staat eenvoudige handelingen te verrichten, maar voor al het overige is men aangewezen op hulp van buitenaf. Ook het spreken en het begrip van situaties of gesprekken verslechteren. Patiënten ontkennen meestal deze situaties maar zodra zij zich bewust worden van de verschijnselen, kan depressiviteit, irritatie en onrust optreden. Fase II: Geestelijke invaliditeit In deze fase worden de stoornissen die de ziekte veroorzaakt ernstiger en zullen een sterke plaats innemen in het dagelijkse leven. Vooral zaken die beroep doen op het korte termijn geheugen (zoals de datum of de tijd). Patiënten kunnen zelf nieuwe, niet bestaande woorden gaan verzinnen en ook hebben zij moeite met het herkennen van vrienden en familieleden. Later in deze fase kunnen achtervolgingsangst en andere wanen optreden, hallucinaties of een extreme behoefte aan veiligheid, die met de juiste medicijnen onderdrukt kunnen worden. Professionele hulp is nu nodig omdat de patiënt sterker hulpbehoevend is geworden. 17

18 Fase III: Volledige afhankelijkheid In de eindfase is de patiënt bijna geheel hulpbehoevend, heeft 24 uur per dag verzorging nodig en is het besef van de normale gang van zaken verloren gegaan. De mogelijkheid om gezichten te herkennen en om te communiceren is in de laatste fase van de ziekte totaal verloren gegaan. Men is de controle over het lichaam kwijt en er kunnen lichamelijke complicaties optreden. Verslechtering van de motoriek (beweging) staat op de voorgrond, waardoor lopen, praten of zitten bemoeilijkt kunnen worden. Ook kauwen en slikken gaat lastiger. De hersenen functioneren veel slechter dan normaal en de vatbaarheid voor ziekten zoals longontsteking, andere infecties of een herseninfarct is verhoogd. Vaak is de onrust van de eerdere fases verdwenen. De patiënt slaapt en doezelt veel. Incontinentie is in deze fase bijna altijd aanwezig (meestal al eerder). Soms kan de hersenbeschadiging ook epilepsieachtige klachten veroorzaken. Dit stadium van volledige afhankelijkheid kan jaren duren, voordat de patiënt uiteindelijk sterft. De gemiddelde duur vanaf het moment van de diagnose tot aan de dood is zeven jaar, hoewel het meer dan twintig jaar kan duren. 18

19 FRONTOTEMPORALE DEMENTIE (HISTORISCH VAAK DE ZIEKTE VAN PICK GENOEMD) De term fronto-temporale dementie wordt gebruikt als verzamelnaam voor een aantal aandoeningen, dat veroorzaakt wordt door het afsterven van hersencellen in het voorste deel van de hersenen, de frontaalkwab (voorhoofdskwab) en de temporaalkwab (slaapkwab). Er is een grote variatie in de uitingsvormen, de beginleeftijd en de duur van de aandoening. Over het algemeen begint de ziekte rond het 50 ste levensjaar maar er zijn ook gevallen bekend waar de ziekteverschijnselen zich al voor het 30 ste levensjaar of nog na het 60 ste levensjaar openbaren. In de meeste gevallen overlijdt de patiënt binnen 10 jaar na het begin van de klinische verschijnselen. De frontaalkwab-dementie is de meest voorkomende vorm van dementie in de groep van frontotemporale dementieën die gekenmerkt worden door gedragsveranderingen, kennis achteruitgang en motorische verschijnselen. In één op de vijf gevallen gaat het hierbij om de ziekte van Pick. Andere, minder vaak voorkomende vormen zijn progressieve afasie en semantische dementie (aandoeningen van voornamelijk de temporale kwabben, waardoor taalproblemen op de voorgrond staan). De frontaalkwab is het voorste deel van de hersenen en beslaat circa 30% van het totale oppervlak van de hersenen. De frontaalkwab is onder andere betrokken bij het reguleren van gedrag, bewegen en stemming, en is verantwoordelijk voor cognitieve functies (onder ander geheugen en taal). De frontaalkwab is de plaats waar alle informatie binnenkomt, keuzes en plannen worden gemaakt en gecoördineerd. Als de frontaalkwab wordt beschadigd, heeft dat dus vaak als eerste gevolgen voor het gedrag van de patiënt. Pas later in het proces wordt ook het geheugen en de spraak aangetast. De eerste verschijnselen bij de frontaalkwab-dementie zijn de veranderingen in de persoonlijkheid en het gedrag van de dementerende. Ongeremd en stuurloos gedrag is bij frontaalkwab-dementie zeer typerend. De dementerende kan zichzelf moeilijk corrigeren en beheersen. Andere verschijnselen, die vroeg of laat veel voorkomen zijn: initiatiefverlies, emotionele onverschilligheid, en dwangmatig gedrag. Bijvoorbeeld: ongeremd eten of roken. Spraak en taalbegrip gaan bij alle patiënten achteruit. Ook geheugenstoornissen treden op, maar deze worden pas opvallend als de dementie al gevorderd is. Mensen met een frontaalkwab-dementie kunnen afwisselend erg depressief of juist heel uitbundig zijn. Soms vertonen zij sociaal onaangepast gedrag. De patiënt zelf denkt meestal gezond te zijn. De ziekte begint sluipend met het minder goed functioneren op het werk, in het huishouden en in het sociale contact. Ontremming is nogal eens het eerste symptoom van de ziekte. Dit kan zich uiten in onaangepast gedrag, schelden, in het openbaar becommentariëren van andermans gedrag of uiterlijk of stelen van kleinigheden in winkels. Sommige patiënten worden overdreven uitgelaten, claimend of opdringerig tegenover kennissen of vreemden op straat. De relatie met partner/familie 19

20 verandert meestal in negatieve zin. De patiënt komt geleidelijk nergens meer toe, neemt geen initiatieven meer. De zelfverzorging gaat achteruit, zodat anderen de patiënt moeten aansporen zich te wassen of te verzorgen. De patiënt zelf is overtuigd van het feit dat de problemen ontstaan door anderen, ziekte-inzicht ontbreekt. De patiënt kan emotioneel onverschillig worden ten aanzien van emotioneel ingrijpende levensgebeurtenissen. De patiënt kan ongedurig worden, steeds onrustig rondlopen en voordringen in winkels. Vaak gaat de patiënt ook gulziger eten en overmatig snoepen. Ook kan de patiënt dwangmatig worden in zijn gedrag, zich extreem vastklampen aan vaste tijden en rituelen of gefixeerd raken op allerlei activiteiten zoals tellen, verzamelen, puzzels maken. De spraak wordt meestal stereotiep, de patiënt maakt gebruik van standaardzinnen en uitdrukkingen. In een latere fase van de ziekte wordt de spontane taal minder, de patiënt neemt geen deel meer aan gesprekken of geeft slechts korte antwoorden. Uiteindelijk spreekt de patiënt in het geheel niet meer (mutisme). Frontaalkwabdementie verloopt meestal snel: de meeste patiënten overlijden twee tot 10 jaar na het stellen van de diagnose. Frontaalkwab-dementie is niet te genezen, maar de gedragsveranderingen kunnen goed met medicijnen worden behandeld. Zie bijlage 6: VERSCHILLEN TUSSEN FRONTOTEMPORALE DEMENTIE EN ALZHEIMER DEMENTIE ZIEKTE VAN PICK Ten onrechte wordt gedacht dat de ziekte van Pick een andere naam is voor frontotemporale-dementie. De ziekte van Pick is echter een variant van de frontaalkwabdementie die naar de Duitse neuroloog Arnold Pick, die de fontotemporale dementie als eerste in kaart heeft gebracht, is vernoemd. Onderstaande informatie geldt zowel voor de ziekte van Pick als voor alle andere vormen van frontaalkwab-dementie omdat de symptomen globaal met elkaar overeenkomen. De ziekte van Pick komt doorgans op jongere leeftijd voor, gemiddeld zo rond her 60ste jaar. Echter zijn er ook mensen bekend die op veel jongere of oudere leeftijd de ziekte van Pick ontwikkelden. Kenmerkend voor de ziekte van Pick zijn de opgezwollen, ballonvormige zenuwcellen in het voorste gedeelte van de hersenen. Deze abnormale cellen zijn het teken van de ziekte van Pick en worden daarom Pick's cellen genoemd. Deze cellen kunnen allen post mortem vastgesteld worden. De aandoening begint meestal sluipend. De eerste veranderingen uiten zich voornamelijk in gedragstoornissen en persoonlijkheidsveranderingen. De geheugenstoornissen zijn nogal variabel en worden pas opvallend wanneer de dementie al duidelijk gevorderd is. 20

21 De persoonlijkheidsveranderingen en gedragsproblemen zijn gevolgen van beschadigingen in de frontaalkwab. In de frontaalkwab komt alle informatie binnen, worden keuzes gemaakt, regelt de besluitvorming en worden actieplannen gemaakt en gecoördineerd. De patiënt kan enerzijds apathisch, sociaal teruggetrokken zijn en uren niksdoen tot iemand hem een opdracht geeft, maar kan ook erg ongeduldig zijn. Anderzijds kan de patiënt juist impulsief en ongeremd zijn. Gecombineerd met een verminderd oordeelsvermogen kan deze aanleiding geven tot sociaal onaangepast gedrag. Bijvoorbeeld: hard lachen tijdens een begrafenis. Het ongeremde kan ook tot uiting komen in het eetgedrag en het seksuele gedrag van de patiënt. De dementerende schrokt het eten naar binnen en ontwikkelt vaak een voorkeur voor zoetigheid. Qua stemming zien we vaak dat er sprake is van een soort kinderlijke onnozelheid en vrolijkheid. Daarbij laat de patiënt soms een opgewekte houding zien, die voor de omgeving overdreven overkomt. Dwangmatig gedrag is vaak een van de meest opvallende en kenmerkende gedragingen van de ziekte van Pick en andere varianten van de frontaalkwab-dementie. De patiënt is meestal niet in staat flexibel te denken en blijft vaak hangen in een bepaald gedrag of gewoonte, ook al is dit meer functioneel. De angst voor controleverlies wordt ondervangen door een haast pijnlijke orde en regelmaat. Elke dag weer wordt het vertrouwde gedrag door de patiënt herhaald, dat geeft deze patiënten een veilig gevoel, het geeft hen rust, bijvoorbeeld steeds over de buik wrijven of tegen de verwarming tikken. In de praktijk betekent dit dat de patiënt niet goed meer in staat is zijn gedrag aan te passen aan een veranderde of nieuwe situatie. De patiënt gaat bijvoorbeeld elke dag op precies hetzelfde tijdstip eten, ook al is het eten nog niet gaar. Wat betreft de taal zien we vooral een duidelijke afname in woordenschat en woordproductie bij het vorderen van deze vorm van dementie. Dat betekent dat de patiënt steeds hetzelfde woord gaat gebruiken om allerlei verschillende dingen aan te duiden, of herhaalt wat een ander zegt. Hij heeft moeite om losse woorden te ordenen tot een zin. Het begrijpen van gesproken en geschreven taal levert meestal geen probleem op. 21

22 Het inzicht in de eigen problematiek lijkt al in een wat vroeger stadium van de dementie te zijn verdwenen. Bij het vorderen van de ziekte van Pick is het onderscheid met andere vormen van dementie steeds moeilijker te maken. Vaak ook een probleem bij mensen met de ziekte van Pick is het uitstellen van behoeftebevrediging. Als ze iets willen moet dat onmiddellijk. Dit gedrag is nauwelijks te beïnvloeden. Wanneer zij geconfronteerd worden met hun storend gedrag veroorzaakt deze onrust en irritatie. Met veel creativiteit kan dwangmatig gedrag soms worden beïnvloed zodat het gedrag acceptabel voor de omgeving wordt. Aan de hand van de stand van de wijzers van de klok maken we hem duidelijk wanneer hij b.v. een nieuwe sigaret mag opsteken. Telkens als de wijzer bovenaan staat is het tijd om te roken. Dit werkt goed en is het roken in de hand te houden. Stipt op het hele uur moet er wel een sigaret klaar liggen want afwijkingen van de afspraak hoe gering dan ook worden niet door hem getolereerd. Dan gaat hij over de rooie. De ziekte van Pick is, evenals alle andere vormen van dementie, een aandoening die alleen maar verslechtert. Stoppen of tegenhouden kunnen wij die ziekte niet. We kunnen alleen leren omgaan met de beperkte mogelijkheden om het gedrag van iemand in de hand te houden en zodoende een veilige en rustige omgeving te krijgen waarin iemand met de ziekte van Pick zich zo prettig mogelijk voelt. 22

23 VASCULAIRE DEMENTIE Als een bloedvat in de hersenen barst, een slagader in de hersenen verstopt raakt (door dichtslibbing of door een bloedpropje) of als er onvoldoende bloedtoevoer naar de hersenen is, dan sterft hersenweefsel (door een gebrek aan zuurstof en voedingstoffen) af. Dit wordt een hersenbloeding (beroerte, herseninfarct) of CVA (Cerebro Vasculair Accident) genoemd. Na een hersenbloeding ontstaat bij circa 30% van de mensen dementie in de eerste maanden na het optreden van de hersenbloeding. Een andere vorm van vasculaire dementie ontstaat na meerdere kleine infarcten, die onopgemerkt blijven (maar wel te zien zijn op een hersenscan). Deze hersenbloedinkjes veroorzaken uiteindelijk schade in het gebied van de cortex (grijze hersenschors) dat in verband gebracht wordt met leren, geheugen en taal (de cognitieve functies). Trombose: hier sluit een klonter (trombus) het bloedvat af waardoor een deel van de hersenen geen bloed krijgen. Het bloedvat kan ook verstopt zijn door vet en kalk. Hersenbloeding: hier is er een bloeding in het bloedvat waardoor een deel van de hersenen geen bloed meer krijgen Naast een hersenbloeding, kan hersenweefsel ook afsterven ten gevolge van (zeldzame) aandoeningen van de hersenvaten zoals SLE (ontstekingachtige huidziekte) en artritis temporalis (ontstekingachtige ziekte van de slagaderwand). Een andere oorzaak van vasculaire dementie is de ziekte van Binswanger. Vasculaire dementie is de meest voorkomende oorzaak van dementie, na de ziekte van Alzheimer. Bij ongeveer 10 tot 15% van de mensen die lijden aan dementie is er sprake van vasculaire dementie. Enkele jaren geleden noemde men dit ook wel multi-infarct 23

24 dementie of arteriosclerotische dementie De hersenbeschadigingen die bij deze vorm van dementie horen, worden veroorzaakt door stoornissen in de bloedvoorziening in de hersenen, waardoor hersenweefsel beschadigt raakt en afsterft. De optredende verschijnselen variëren naar gelang welk gebied in de hersenen beschadigd is. Alzheimer-dementie begint over het algemeen sluipend, waarna het beloop geleidelijk verslechtert. Bij vasculaire dementie is het begin abrupt. De toestand verslechtert vervolgens schoksgewijs, in combinatie met langer durende stabiele perioden. Het begin van vasculaire dementie ligt doorgaans tussen de 65 en 75 jaar, maar de ziekte kan ook op jongere leeftijd voorkomen. Vasculaire dementie komt zowel bij mannen als vrouwen voor, echter wat vaker bij mannen. De verschijnselen nemen in de loop der tijd in ernst toe. Een patiënt met vasculaire dementie heeft in de beginfase een beter ziektebesef en ziekteinzicht dan een patiënt met Alzheimer en de persoonlijkheid blijft langer intact. Vasculaire dementie kan voorafgegaan worden door zogenaamde TIA's (transient ischemic attacks), dat zijn kleine hersenbloedinkjes, veroorzaakt door een bloedstolsel dat een hersenslagader (meestal korter dan 24 uur) verstopt. De symptomen van een TIA zijn meestal mild, bijvoorbeeld een lichte spierzwakte in een arm, duizeligheid of onduidelijk praten. De patiënt met vasculaire dementie heeft vaak moeite met het geheugen, vooral met het onthouden van recente gebeurtenissen. Hij heeft vaak moeite met communiceren, het volgen van een gesprek of komt wat verward over. Soms is er sprake van hallucinaties, wanen of depressieve klachten. 24

25 Een bepaalde vorm van vasculaire dementie, in de regel aangeduid als multi-infarct dementie, ontstaat door herhaalde, kleine beroertes. Dit proces wordt dikwijls gekenmerkt door een plotseling begin en een stapsgewijze achteruitgang, waarbij tussentijds tijdelijke verbeteringen in het functioneren kunnen optreden. De vasculaire dementie zelf kan vooralsnog niet worden behandeld. Soms is het echter wel mogelijk bijkomende verschijnselen te behandelen, zoals sombere of angstige gevoelens en hallucinaties. Vaak ook zal men proberen de onderliggende hart- of vaatziekte te behandelen om verdere schade zo veel mogelijk te beperken Bij een aantal vormen van vasculaire dementie echter begint het proces sluipend en is de achteruitgang geleidelijk. De ziekte van Binswanger, die ontstaat door beschadiging van diep in het hoofd gelegen witgekleurd hersenweefsel, is hier een voorbeeld van. Veel mensen die lijden aan vasculaire dementie hebben een voorgeschiedenis van hart- en vaatlijden. Voor de dementie begon hadden zij bijvoorbeeld last van chronisch hoge bloeddruk, hartritmestoornissen, diabetes, vaataandoeningen of tia s. Ook is het mogelijk dat iemand een of meerdere infarcten, ofwel beroertes, heeft gekregen voordat de dementie begon. Bij het ontstaan van sommige vaataandoeningen speelt erfelijkheid een rol. De stoornissen die optreden zijn afhankelijk van de plaats in de hersenen die is aangedaan. Ook al zijn de ziekteverschijnselen niet voor iedereen hetzelfde, toch is er een aantal algemene kenmerken. Bij vasculaire dementie zijn de geheugen- en oriëntatieproblemen in eerste instantie veel minder opvallend dan bij de ziekte van Alzheimer. Zij treden wel in toenemende mate op, maar doorgaans in een wat later stadium. Regelmatig, vooral bij de ziekte van Binswanger, bemerkt men als eerste een vertraging van de snelheid van het denken, praten of bewegen. Er kunnen problemen met het gebruiken en begrijpen van de taal zijn, problemen met het herkennen van voorwerpen of het uitvoeren van dagelijkse handelingen. Ook kunnen verstoringen optreden in het omgaan met veeleisende situaties en in het vermogen logisch te redeneren. Wellicht het meest kenmerkende van vasculaire dementie is de combinatie van geestelijke achteruitgang en lichamelijke verschijnselen. Als gevolg van de hersenbeschadiging kan een verlamming, spierverstijving of gevoelsverlies ontstaan. Hierdoor kunnen er problemen optreden met lopen, spreken, slikken of plassen. Er kan een nieuwe beroerte optreden, waarna nieuwe verschijnselen optreden of bestaande verschijnselen verergeren. Ook zijn er lichamelijke ongemakken die een gevolg zijn van de hart- en vaataandoeningen, zoals pijn in de borst, kortademigheid of vochtophoping. Met het voortschrijden van de ziekte wordt iemand in toenemende mate hulpbehoevend. Men raakt de controle over het lichaam kwijt, wat tot lichamelijke complicaties kan leiden. Vaak dient men geheel verzorgd te worden en zelfstandig eten lukt niet meer. 25

Verschil tussen Alzheimer en Dementie

Verschil tussen Alzheimer en Dementie Verschil tussen Alzheimer en Dementie Vaak wordt de vraag gesteld wat precies het verschil is tussen dementie en Alzheimer. Kort gezegd is dementie een verzamelnaam voor een aantal verschijnselen. Deze

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz.

Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2. Afb eeldingen van gezonde hersenen en een dementerende zorgvrager. Wat is het verschil? Blz. Wat is het verschil tussen Dementie en Alzheimer? Blz. 1 Welke fasen zijn er in Dementie? Blz. 2 Wat zijn de verschijnselen bij de verschillende fasen? Blz. 3 Afb eeldingen van gezonde hersenen en een

Nadere informatie

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s.

Stoornis in praktisch handelen. Dit bemoeilijkt de uitvoering van bijvoorbeeld koken, autorijden of hobby s. Dementie 2 Dementie in de Nederlandse bevolking Dementie is een aandoening die vooral ouderen treft, maar het kan ook voorkomen op jongere leeftijd. In Nederland zijn er naar schatting ongeveer 300.000

Nadere informatie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie

Opbouw praatje. Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie DEMENTIE Opbouw praatje Wat is dementie? Vormen van dementie Diagnose dementie Behandeling van dementie De verloop van dementie Conclusie Definitie dementie Dementie is een syndromale diagnose, een ziekte

Nadere informatie

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding relatie mantelzorg samen afhankelijkheid chronisch gezondheid comfort gevoel handelen leven financiën administratie

Nadere informatie

Verschil tussen Alzheimer en dementie

Verschil tussen Alzheimer en dementie Inhoudsopgave Verschil tussen Alzheimer en Dementie blz. 1 De fasen van Dementie blz. 2 Verschijnselen van Dementie blz. 3 Verschil tussen gezond en dementerend, waardoor? Blz. 4 Benaderingswijze blz.

Nadere informatie

Vroegsignalering bij dementie

Vroegsignalering bij dementie Vroegsignalering bij dementie Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Docentenhandleiding voor mbo-zorg onderwijs en bijscholing Contact: Connie Klingeman, Hogeschool Rotterdam c.a.klingeman@hr.nl

Nadere informatie

Palliatieve zorg en Dementie verbinden. Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde

Palliatieve zorg en Dementie verbinden. Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde Palliatieve zorg en Dementie verbinden Jet van Esch Specialist ouderengeneeskunde Kennistoets Dementie kan alleen sluipend ontstaan ja/nee Bij dementie is ook het gevoel aangetast ja/nee Palliatieve zorg

Nadere informatie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie

Welkom. Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie Welkom Publiekslezing dementie 17 februari 2015 #pldementie R.H. Chabot, neuroloog Beatrixziekenhuis Rivas Zorggroep DEMENTIE DIAGNOSE EN SYMPTOMEN Inhoud Geheugen Wat is dementie? Mogelijke symptomen

Nadere informatie

Dementie. Wat is dementie?

Dementie. Wat is dementie? Dementie Dementie is een ernstige aandoening, die het leven van mensen ingrijpend verandert. In Nederland zijn er ongeveer 250.000 mensen met dementie. De meesten krijgen dementie wanneer ze al op leeftijd

Nadere informatie

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte

leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte leven met vermoeidheid omgaan met de gevolgen van een beroerte CVA Cerebro Vasculair Accident is de medische term voor een ongeluk in de vaten van de hersenen. In het dagelijks taalgebruik heet een CVA

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier)

Patiënteninformatie. Acuut optredende verwardheid. (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) Patiënteninformatie Acuut optredende verwardheid (delier) Acuut optredende verwardheid (delier) 1 Acuut optredende verwardheid (delier) Intensive Care, route 3.3 Telefoon (050) 524 6540 Inleiding Uw familielid

Nadere informatie

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie.

Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie of gerontopsychiatrie. Psychogeriatrie : geneeskunde cognitieve beperkingen Gerontopsychiatrie psychiatrische ziekenhuizen - curatief Bedenkingen Binnen gerontopsychiatrie goede balans

Nadere informatie

Antonius College: Dementie

Antonius College: Dementie Antonius College: Dementie Sprekers Karel van Wieringen internist ouderengeneeskunde Doetie Visser verpleegkundig specialist geriatrie Polikliniek Klinische Geriatrie Specifiek gericht op ouderen, maar

Nadere informatie

DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ONTSTAAT MEESTAL SPONTAAN.

DE ZIEKTE VAN ALZHEIMER ONTSTAAT MEESTAL SPONTAAN. Aubaine tekstproef CAPS_ZVZO 24-09-10 15:29 Pagina 4 VOOR U LIGT EEN EXEMPLAAR VAN HOUVAST VOOR MENSEN DIE OP ZOEK ZIJN NAAR MEER INFORMATIE OVER DEMENTIE EN DE VOORZIENINGEN EN MOGELIJKHEDEN DIE IN ZEEUWS-VLAANDEREN

Nadere informatie

Dementie Radboud universitair medisch centrum

Dementie Radboud universitair medisch centrum Dementie Bij u, uw partner of familielid is dementie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat dementie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de leesbaarheid wordt in

Nadere informatie

Palliatieve zorg en dementie

Palliatieve zorg en dementie Palliatieve zorg en dementie 17 april 2014 Welkom Lied Leonie Meijer Inleiding op palliatieve zorg bij dementie Door Monique van den Broek Wat is dementie?door Lyan de Roos PAUZE Keten dementie adhveen

Nadere informatie

1 Geheugenstoornissen

1 Geheugenstoornissen 1 Geheugenstoornissen Prof. dr. M. Vermeulen 1.1 Zijn er geheugenstoornissen? Over het geheugen wordt veel geklaagd. Bij mensen onder de 65 jaar berusten deze klachten zelden op een hersenziekte. Veelal

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

De Morgenster. Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje. Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1

De Morgenster. Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje. Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1 De Morgenster Een nieuwe zorgleefgemeenschap in t Blauwbörgje Morgenster.notitie.versie 30 januari 2013 1 Inleiding Er is in Groningen en omgeving behoefte gebleken aan diverse woongroepen voor mensen

Nadere informatie

Verschillende soorten van dementie. Door: Wim Dorst Geriatrisch verpleegkundige i.o

Verschillende soorten van dementie. Door: Wim Dorst Geriatrisch verpleegkundige i.o Verschillende soorten van dementie Door: Wim Dorst Geriatrisch verpleegkundige i.o 2013 Als je het niet meer weet. Wanneer is er sprake van dementie? Als er sprake is van meer dan één stoornis in de cognitieve

Nadere informatie

In de war? Op de Intensive Care

In de war? Op de Intensive Care In de war? Op de Intensive Care Albert Schweitzer ziekenhuis juni 2015 pavo 1168 Inleiding Uw partner of familielid is in het Albert Schweitzer ziekenhuis opgenomen op de Intensive Care. Waarschijnlijk

Nadere informatie

Dementie...En alle verschillende soorten

Dementie...En alle verschillende soorten Dementie....En alle verschillende soorten Algemeen over dementie; Dementie is een soort verzamelnaam van een aandoening die verschillende vormen heeft. De verschillende vormen zal ik verderop in dit verslag

Nadere informatie

Een beroerte, wat nu?

Een beroerte, wat nu? Een beroerte, wat nu? U bent opgenomen in het VUmc op de zorgeenheid neurologie, omdat u een beroerte heeft gehad. Wat is een beroerte? Een beroerte wordt in vaktaal een CVA genoemd: een Cerebro Vasculair

Nadere informatie

Dementie. Huiveringwekkend?

Dementie. Huiveringwekkend? Dementie Huiveringwekkend? Overzicht Ontvangst en Conclusies Praktijk ervaringen uit de zaal Inleiding in de verschillende vormen van dementie Hoe stel je de diagnose Differentiaal Diagnose: de Drie D

Nadere informatie

Dementie. Ilse Masselis regionaal expertisecentrum dementie Sophia Kortrijk

Dementie. Ilse Masselis regionaal expertisecentrum dementie Sophia Kortrijk Dementie Ilse Masselis regionaal expertisecentrum dementie Sophia Kortrijk Expertisecentra dementie Vlaanderen Visie Het Expertisecentrum Dementie Vlaanderen en de negen regionale expertisecentra dementie

Nadere informatie

Alzheimer Café 11 maart 2014 Kay Deckers. Nieuwe ontwikkelingen in dementie-onderzoek, theorie en praktijk. Afdeling 1

Alzheimer Café 11 maart 2014 Kay Deckers. Nieuwe ontwikkelingen in dementie-onderzoek, theorie en praktijk. Afdeling 1 Alzheimer Café 11 maart 2014 Kay Deckers Nieuwe ontwikkelingen in dementie-onderzoek, theorie en praktijk Afdeling 1 Inhoud Dementie Algemeen Cijfers Typen Diagnostiek Behandeling Eigen ervaringen Onderzoeksproject

Nadere informatie

dementie ZorgSaam Ziekenhuis ZorgSaam Ziekenhuis ZorgSaam Ziekenhuis

dementie ZorgSaam Ziekenhuis ZorgSaam Ziekenhuis ZorgSaam Ziekenhuis dementie ZorgSaam 1 2 Inleiding Dementie is een ernstige aandoening, die het leven van mensen ingrijpend verandert. In Nederland zijn er ongeveer 250.000 mensen met dementie. De meesten krijgen dementie

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek

Dementie per leeftijdscategorie 6-1-2010. Dementie Dementiesyndroom. = ontgeesting. Omvang dementie in Nederland. Matthieu Berenbroek Dementie Dementiesyndroom de-mens = ontgeesting Matthieu Berenbroek Fontys Hogeschool Verpleegkunde Omvang dementie in Nederland 2005 180.000 / 190.000 dementerenden 2050 400.000 dementerenden Bron CBO

Nadere informatie

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering

Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Inhoud Dementie: Symptomen en vroegsignalering Marian Maaskant Stg. Pergamijn Universiteit Maastricht / GKC Rianne Meeusen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven en De Kempen Marian Maaskant Casus Wat is

Nadere informatie

Dementie. Als het geheugen vervaagt... Verschijnselen van dementie

Dementie. Als het geheugen vervaagt... Verschijnselen van dementie Dementie Als het geheugen vervaagt... Iedereen is wel eens wat kwijt, bijvoorbeeld de huissleutels of zijn bril. En dat iemand zich even niet kan herinneren waarvan hij die persoon toch kent, is ook gewone

Nadere informatie

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen

Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verschijningsvormen van dementie op jonge leeftijd, verschillen en overeenkomsten Freek Gillissen Verpleegkundig consulent dementie Alzheimercentrum VUMC Herkenning preseniele dementie Vroege verschijnselen:

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting In het promotieonderzoek dat wordt beschreven in dit proefschrift staat schade aan de bloedvaten bij dementie centraal. Voordat ik een samenvatting van de resultaten geef zal ik

Nadere informatie

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24)

Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Checklijst voor Cognitieve en Emotionele problemen na een Beroerte (CLCE-24) Voor de domeinen cognitie, communicatie en psycho-emotioneel kan de checklijst voor Cognitie en Emotionele problemen na een

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek

Patiënteninformatie. Medische Psychologie. Informatie over neuropsychologisch onderzoek Patiënteninformatie Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek Medische Psychologie Informatie over neuropsychologisch onderzoek U bent door een specialist van het ziekenhuis verwezen

Nadere informatie

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis

Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Zorgprogramma voor mensen met gerontopsychiatrische problematiek in het verpleeghuis Anne van den Brink Specialist Ouderengeneeskunde Onderzoeker Pakkende ondertitel Inhoud presentatie Inleiding Aanleiding

Nadere informatie

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud

Informatie voor Familieleden omtrent Psychose. InFoP 2. Inhoud Informatie voor Familieleden omtrent Psychose InFoP 2 Inhoud Introductie Module I: Wat is een psychose? Module II: Psychose begrijpen? Module III: Behandeling van psychose de rol van medicatie? Module

Nadere informatie

Dementie, hoe verder?

Dementie, hoe verder? Dementie, hoe verder? Informatie voor familie en mantelzorgers Voorwoord 3 Wat is dementie 3 Soorten 3 Verloop 4 Behandelingsmogelijkheden 5 Omgangsadviezen 6 Tips voor de omgeving 7 Hoe verder? 7 Meer

Nadere informatie

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid)

Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) Delirium of delier (acuut optredende verwardheid) In deze folder leest u wat een delirium is, wat de verschijnselen van een delirium zijn en leest u informatie over de behandeling en tips voor patiënten

Nadere informatie

Afasie. Wat is afasie? Hoe ontstaat afasie?

Afasie. Wat is afasie? Hoe ontstaat afasie? LOGOPEDIE Afasie Afasie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door schade aan de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte. In deze folder leest u hoe afasie ontstaat en wat de effecten ervan zijn op het

Nadere informatie

Samenvatting. april 2006

Samenvatting. april 2006 Samenvatting Alzheimer Nederland spant zich in om de zorg voor mensen met dementie en hun familieleden te verbeteren. Het streven is de zorg in de regio beter af te stemmen op mensen met dementie en degenen

Nadere informatie

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei

Afasie Informatie voor familieleden. Ziekenhuis Gelderse Vallei Afasie Informatie voor familieleden Ziekenhuis Gelderse Vallei Een van uw naasten is in de afgelopen periode opgenomen in Ziekenhuis Gelderse Vallei. Er is door de logopedist een afasie geconstateerd.

Nadere informatie

Func/onele achteruitgang

Func/onele achteruitgang Veroudering Vergeetach/gheid Func/onele achteruitgang DEMENTIE Leeftijdsafhankelijk geheugenverlies 0 Lee?ijd 30 35 40 45 50 55 60 65 70 75 80 85 % Geheugen - 5-10 - 15-20 - 25 Leeftijdsafhankelijk

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 137 138 Het ontrafelen van de klinische fenotypen van dementie op jonge leeftijd In tegenstelling tot wat vaak wordt gedacht, komt dementie ook op jonge leeftijd voor. De diagnose

Nadere informatie

vind. Uw manier van leven met dementie. Informatie over: Dementie

vind. Uw manier van leven met dementie. Informatie over: Dementie vind. Informatie over: Dementie Uw manier van leven met dementie. Wanneer u dementie vermoedt bij uzelf of bij uw familie, dan komt er veel op u af. Laurens helpt. In deze folder leest u over dementie

Nadere informatie

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen

Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Neuropsychologisch onderzoek bij ouderen Inhoudsopgave Inleiding... 1 Wat is neuropsychologie en wat is een neuropsycholoog... 1 Mogelijke gevolgen van een hersenbeschadiging... 1 Wat is een neuropsychologisch

Nadere informatie

Inleiding. Wat is afasie?

Inleiding. Wat is afasie? Afasie Inleiding De logopedist heeft bij u afasie geconstateerd. Afasie is een taalstoornis. In deze folder wordt u uitgelegd wat afasie is en hoe het ontstaat. Daarnaast kunt u lezen wat u, maar ook uw

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Leergang ouderen. Module: dementie en mantelzorgondersteuning Docent: Jacqueline de Groot, specialist ouderengeneeskunde

Leergang ouderen. Module: dementie en mantelzorgondersteuning Docent: Jacqueline de Groot, specialist ouderengeneeskunde Leergang ouderen Module: dementie en mantelzorgondersteuning Docent: Jacqueline de Groot, specialist ouderengeneeskunde Inhoud van de scholing Epidemiologie Vormen van dementie Diagnostiek Behandeling

Nadere informatie

TYPE QUIZ MOCKS FAUX OBLIQUE

TYPE QUIZ MOCKS FAUX OBLIQUE abcdefghijklmnopqrstuvwxyz ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ the quick brown fox jumps over a lazy dog de pas wijze lynx bezag vroom het fikse aquaduct zwei boxkämpfer jagen eva durch sylt type quiz mocks faux

Nadere informatie

Wat is Spasmodische torticollis?

Wat is Spasmodische torticollis? Wat is Spasmodische torticollis? Nederlandse Vereniging van Dystoniepatiënten Deze folder werd mede mogelijk gemaakt door: Wat is Spasmodische torticollis? Tortis betekent gedraaid, collis hals en spasmodisch

Nadere informatie

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers

Psychologie Inovum. Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Psychologie Inovum Informatie en productenboek voor cliënten, hun naasten en medewerkers Waarom psychologie Deze folder is om bewoners, hun naasten en medewerkers goed te informeren over de mogelijkheden

Nadere informatie

Bipolaire stoornissen

Bipolaire stoornissen Bipolaire stoornissen PuntP kan u helpen volwassenen Sommige mensen hebben last van stemmingsschommelingen die niet in verhouding staan tot wat er in hun persoonlijke omgeving gebeurt. De stemming lijkt

Nadere informatie

Dienst geriatrie Dementie. Informatiebrochure voor de patiënt en de familie

Dienst geriatrie Dementie. Informatiebrochure voor de patiënt en de familie Dienst geriatrie Dementie Informatiebrochure voor de patiënt en de familie WAT IS DEMENTIE? Dementie is een hersenaandoening, geen normaal hersenverouderingsproces. Het is een geleidelijk evoluerende,

Nadere informatie

VELE HANDEN. In kader van CVA. Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie

VELE HANDEN. In kader van CVA. Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie VELE HANDEN In kader van CVA Chinette Verhagen, Physician Assistant neurologie Informatiebijeenkomst 14-12-2010 aan wijkverpleegkundige betrokken bij CVA patiënten. Inhoud presentatie Wat is CVA Verschillende

Nadere informatie

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose

Parkinsonismen Vereniging. Parkinson en Psychose Parkinsonismen Vereniging Parkinson en Psychose Inhoudsopgave Inleiding 4 Psychose 4 Oorzaak 5 Door de ziekte van Parkinson 5 Door het gebruik van anti-parkinsonmedicatie 5 Door een lichamelijke aandoening

Nadere informatie

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding relatie mantelzorg samen afhankelijkheid chronisch gezondheid comfort gevoel handelen leven financiën administratie

Nadere informatie

Stuurgroep Jong Dementerenden

Stuurgroep Jong Dementerenden Stuurgroep Jong Dementerenden Landelijk Zorgprogramma Jong Dementerenden Dit project is uitgevoerd in opdracht van Stuurgroep Jong Dementerenden drs M.A.T. Salari ing A.J. Plaisier Utrecht, november 2004

Nadere informatie

Poliklinische revalidatiebehandeling. beroerte

Poliklinische revalidatiebehandeling. beroerte Poliklinische revalidatiebehandeling na een beroerte POLIKLINISCHE REVALIDATIEBEHANDELING NA EEN BEROERTE Wat is een beroerte Bij een beroerte of CVA (de medische term) is de bloedtoevoer in de hersenen

Nadere informatie

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos

Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH) De Wielingen, Lindenhof en Reigerbos Wat is de definitie van Niet-Aangeboren Hersenletsel (NAH)?

Nadere informatie

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ

Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten. Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ Beroerte en een TIA zijn spoedeisende ziekten Rob Bernsen en Marian van Zagten Neurologen JBZ TIA CVA: inhoud + TIA: Rob Bernsen + CVA: Marian van Zagten + Rijbewijs : Rob Bernsen Voorlichting Hartstichting

Nadere informatie

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast

inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding mantelzorg samen afhankelijkheid financiën leven zorglast inleiding bij psycho-educatiepakket Dementie en nu tekst voor mantelzorgers Inleiding relatie mantelzorg samen afhankelijkheid chronisch gezondheid comfort gevoel handelen leven financiën administratie

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u, uw partner of familielid is een depressie vastgesteld. In deze folder kunt u lezen wat een depressie is en waar u voor verdere vragen en informatie terecht kunt. Vanwege de

Nadere informatie

Gastspreker deze avond is Pauline Okkerse GZ-psycholoog en orthopedagoog-generalist bij SWZ.

Gastspreker deze avond is Pauline Okkerse GZ-psycholoog en orthopedagoog-generalist bij SWZ. Hoe werken de Hersenen? Een beschadiging aan je hersenen zorgt ervoor dat je hersenen niet meer normaal functioneren. De plaats van de beschadiging bepaalt de gevolgen en de klachten. Naast zichtbare gevolgen

Nadere informatie

Dementie. Havenziekenhuis

Dementie. Havenziekenhuis Dementie Uw arts heeft met u en uw naasten besproken dat er (waarschijnlijk) sprake is van dementie. Mogelijk bent u hiervan geschrokken. Het kan ook zijn dat u of uw omgeving hier al op voorbereid was.

Nadere informatie

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013

Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Dementie, ook u ziet het?! Hanny Bloemen Klinisch Geriater Elkerliek Ziekenhuis Helmond 22 mei 2013 Hoeveel mensen in Nederland hebben dementie? 16.5 miljoen Nederlanders; 2.5 miljoen hiervan is 65+ (15%)

Nadere informatie

Wat is dementie? 2 Gevolgen 2. Ziekteverloop bij verschillende vormen van dementie

Wat is dementie? 2 Gevolgen 2. Ziekteverloop bij verschillende vormen van dementie Wat is dementie? 2 Gevolgen 2 Ziekteverloop bij verschillende vormen van dementie Mogelijke gevolgen van de dementie 4 Behandeling 4 Medicijnen 4 Autorijden 5 Zorgen voor iemand met dementie 5 Levenstestament/Volmacht

Nadere informatie

Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken

Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken Geheugenklachten? Wat te doen als er stukjes gaan ontbreken Geheugenproblemen en/of veranderingen in gedrag Vooral oudere mensen kunnen last hebben van vergeetachtigheid. Op zich is dat niet zo erg. Maar

Nadere informatie

Afdeling neurologie NDT. Een behandelconcept voor patiënten met een CVA

Afdeling neurologie NDT. Een behandelconcept voor patiënten met een CVA Afdeling neurologie NDT Een behandelconcept voor patiënten met een CVA Inleiding Deze folder is bestemd voor familie en/of relaties van patiënten welke getroffen zijn door een CVA (Cerebro Vasculair Accident).

Nadere informatie

Workshop dementie diagnostiek

Workshop dementie diagnostiek Workshop dementie diagnostiek Bernard Prins, huisarts Medisch Centrum Gelderlandplein, lid Academisch Huisartsen Netwerk van het Vumc en Coöperatie Huisartsen in Amsterdam Zuid Karel Brühl, specialist

Nadere informatie

De ziekte van Alzheimer. Diagnose

De ziekte van Alzheimer. Diagnose De ziekte van Alzheimer Bij dementie is er sprake van een globale achteruitgang van de cognitieve functies, zoals het geheugen of de taalfuncties. Deze achteruitgang leidt tot functionele beperkingen in

Nadere informatie

Zorgzwaartepakketten Sector V&V

Zorgzwaartepakketten Sector V&V Zorgzwaartepakketten Sector V&V Versie 2013 Enschede, december 2012 AR/12/2533/izzp Zorgzwaartepakketten sector & Verzorging 2013 ZZP 3 VV Beschut wonen met begeleiding en intensieve verzorging Deze cliëntgroep

Nadere informatie

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt

Delier voor de patiënt. Inhoud presentatie delier. Delier. Symptomen. Diagnose delier 21-6-2012. n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie Inhoud presentatie delier Wat is een delier Wat zijn de gevolgen van een delier Wat zijn risicoverhogende en

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting 99 Nederlandse Samenvatting Depressie is een veel voorkomend en ernstige psychiatrisch ziektebeeld. Depressie komt zowel bij ouderen als bij jong volwassenen voor. Ouderen en jongere

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH)

Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) informatie voor de patiënt Niet Aangeboren Hersenletsel (NAH) NAH is een beschadiging van de hersenen, die ontstaan is in de loop van het leven. Een beschadiging van

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ

Delier in de palliatieve fase. Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Delier in de palliatieve fase

Delier in de palliatieve fase Delier in de palliatieve fase Marlie Spijkers Specialist ouderengeneeskunde Consulent Palliatieve zorg IKZ Delier voor de patiënt n droom woar de geen sodemieter van op aan kunt angstdroom nachtmerrie

Nadere informatie

Medische Publieksacademie

Medische Publieksacademie Medische Publiekacademie Medisch Centrum Leeuwarden Leeuwarder Courant 22 september 2015 #mclmpa 1 Beroerte of CVA: herkennen en snel handelen! Elly van der Kooi, neuroloog Wouter Schuiling, neuroloog

Nadere informatie

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten

Hersentumoren (gliomen) Tien minuten Hersentumoren (gliomen) Tien minuten 1. Slecht bericht - Horen dat u een kwaadaardige hersentumor (glioom) hebt is een slecht bericht. - Een glioom is een ernstige vorm van kanker. - Er gaat waarschijnlijk

Nadere informatie

Geriatrie. Dementie. Uitleg over het ziektebeeld, de symptomen en de gevolgen voor de patiënt en zijn omgeving

Geriatrie. Dementie. Uitleg over het ziektebeeld, de symptomen en de gevolgen voor de patiënt en zijn omgeving Geriatrie Dementie Uitleg over het ziektebeeld, de symptomen en de gevolgen voor de patiënt en zijn omgeving Inhoudsopgave Pagina Dementie 1 Klinische geriatrie 1 Vormen en oorzaken van dementie 2 De

Nadere informatie

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen

Algemene folder Zorgprogramma Bipolaire Stoornissen Voor wie? Deze folder is bedoeld voor mensen die de diagnose bipolaire stoornis hebben gekregen of waarbij er een sterk vermoeden is dat er van een bipolaire stoornis sprake zou kunnen zijn. Het vraagt

Nadere informatie

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten

Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Doen bij Depressie zorgprogramma Informatiefolder voor afdelingsmedewerkers Depressieve symptomen bij verpleeghuiscliënten Folder 2 Inleiding Deze folder is bedoeld voor afdelingsmedewerkers die betrokken

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie

Ziekte van Parkinson. Patiënteninformatie Patiënteninformatie Ziekte van Parkinson Informatie over (de oorzaken van) de ziekte van Parkinson, waar u dan last van kunt hebben, hoe we de diagnose stellen en wat u er zelf aan kunt doen Ziekte van

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Kleine-Levin syndroom

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu. Kleine-Levin syndroom Kleine-Levin syndroom Wat is het Kleine-Levin syndroom? Het Kleine-Levin syndroom is een aandoening waarbij jongeren bij periodes last hebben van een sterk toegenomen slaapbehoefte gevolgd door een periode

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. Ataxia teleangiectasia. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu. Ataxia teleangiectasia. www.kinderneurologie.eu Ataxia teleangiectasia Wat is ataxia teleangiectasia? Ataxia teleangiectasia is een erfelijke ziekte die gekenmerkt wordt door evenwichtsstoornissen, vaatafwijkingen op het oogbolwit en problemen met de

Nadere informatie

Frontotemporale degeneratie, de gevolgen voor de persoon met dementie en de naaste omgeving vanuit medisch perspectief

Frontotemporale degeneratie, de gevolgen voor de persoon met dementie en de naaste omgeving vanuit medisch perspectief Frontotemporale degeneratie, de gevolgen voor de persoon met dementie en de naaste omgeving vanuit medisch perspectief Dr. Peter Soors Neuroloog Jessaziekenhuis Hasselt Dementie: definitie is een syndroom

Nadere informatie

Ketenzorg dementie. Ketenzorg dementie in Zoetermeer

Ketenzorg dementie. Ketenzorg dementie in Zoetermeer Ketenzorg dementie Wat is dementie? Dementie is niet één bepaalde aandoening, maar een ziektebeeld (syndroom) waarvan meer dan 60 oorzaken bekend zijn. Kenmerkend voor dit ziektebeeld is een combinatie

Nadere informatie

Verdwaald ben ik als mens! Wie zorgt er nu voor mij? t Was niet mijn eigen wens, maar mag ik er nog bij?

Verdwaald ben ik als mens! Wie zorgt er nu voor mij? t Was niet mijn eigen wens, maar mag ik er nog bij? verdwaald in eigen leven infobrochure dementie Verdwaald ben ik als mens! Wie zorgt er nu voor mij? t Was niet mijn eigen wens, maar mag ik er nog bij? OCMW MERCHTEM WoonZorgCentrum Ter Stelten VOORWOORD

Nadere informatie

Acute verwardheid / Delier

Acute verwardheid / Delier Acute verwardheid / Delier In deze folder vindt u informatie over acute verwardheid / delier. Daarnaast staat beschreven wat u voor uw naaste kan doen. Waar "hij" staat, kunt u uiteraard ook "zij" lezen.

Nadere informatie

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging

Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging BESCHRIJVING VAN DE ZORGZWAARTEPAKKETTEN Pakket 8 Beschermd wonen met zeer intensieve zorg, vanwege specifieke aandoeningen met de nadruk op verzorging/verpleging Pakket 8 is voor mensen met een ernstige

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel

Delier 18-04-2011. Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Delier 18-04-2011 Sini van den Boomen Anja Manders Marianne de Nobel Welkom Doel: Kennisoverdracht/bewustwording Signalering Verpleegkundige interventies Programma Film Medische aspecten delier Casus in

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie