De darm en het immuunsysteem

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "De darm en het immuunsysteem"

Transcriptie

1 17 > Nieuwe inzichten in het belang van de darm en het daarmee verbonden deel van het immuunsysteem voor de gezondheid Voorwoord Het is niet algemeen bekend dat de darmwand een actief deel is van onze manier van omgang met de omgeving. De lichaamsregulatie van ons aanpassingssysteem (Selye, dit jaarboek) is niet alleen te vinden in de interne immuunregulatie, maar ook in de immuunrespons van de darmwand. Daarin spelen vele cellen mee, direct naast de darmwand, die overeenkomen met de cellen die ons aanpassingsvermogen bepalen: hersencellen en kliercellen. De gezondheid van de darmwand wordt mede bepaald door de microben die leven in onze darmen; en door het voedsel dat we verteren. De rol van veel vitaminen en aminozuren is daarin steeds beter begrepen. Inleiding In dit artikel wordt de rol van de darm in het immuunsysteem besproken. Uit wetenschappelijk onderzoek is in de afgelopen jaren een belangrijke rol van het darmslijmvlies en het immuunsysteem duidelijk geworden. De darm is een plaats waar het lichaam met een grote hoeveelheid lichaamsvreemde stoffen in aanraking komt. Het immuunsysteem is verantwoordelijk voor de verdediging van het lichaam tegen het binnendringen van ongewenste stoffen en micro-organismen. Om te voorkomen dat er ongewenste immuunreacties optreden tegen de darminhoud (waarin zich zowel voedingsstoffen als nuttige bacteriën bevinden) is een aantal factoren van groot belang, zoals een intact darmslijmvlies en een goede darmflora. In de praktijk kunnen velerlei factoren de werking van dit systeem verstoren. Om een goed inzicht te verkrijgen in de werking van het immuunsysteem van de darm (en andere slijmvliezen) wordt in dit artikel de laatste stand van zaken besproken. Om de informatie voor zo veel mogelijk lezers toegankelijk te maken worden eerst de relevante onderdelen van de anatomie en fysiologie van de darmwand en het hiermee verbonden deel van het immuunsysteem besproken. De darm: anatomie De dunne darm vormt het langste deel van de spijsverteringsbuis en bestaat macroscopisch gezien uit drie segmenten, die lopen van de pylorus tot de dikke darm: Het duodenum (de twaalfvingerige darm) van ongeveer 25 cm. Het jejenum (de nuchtere darm) van ongeveer 2,5 m. Het ileum (de kronkeldarm) van ongeveer 3,6 m. De wand van de dunne darm is vrijwel overal hetzelfde: mucosa (slijmvlies), submucosa en de dwars op de lengterichting lopende (circulaire) spierlaag en het serosa. Het slijmvlies is sterk geplooid (de plooien van Kerckring) voor de oppervlaktevergroting, erop en ertussen zitten de zogenaamde darm-villi. Vanwege oppervlaktevergroting is de darmwand op verschillende niveaus geplooid. De darmwand zelf heeft circulair gevormde plooiingen. Deze plooiingen zijn bezet met villi. Het epitheel waarmee de 207

2 > villi bedekt zijn, heeft ook weer kleine uitstulpingen, de microvilli. Hierdoor worden de stoffen opgenomen, die terecht komen in de capillairen en soms in de lymfevaten, die in de villi liggen. De dikke darm wordt gewoonlijk onderverdeeld in: Coecum (blinde darm): blind eindigend deel onder de inmonding van de dunne darm (ileocecale sfincter). De appendix wormvormig aanhangsel van de blindedarm speelt een rol als onderdeel van het immuunsysteem. Colon: opstijgend, dwars, afdalend en S-vormig (sigmoïd). Rectum (endeldarm): het in de anus eindigende deel. Een inwendige (onwillekeurige) en een uitwendige (willekeurige) sluitspier sluiten de anus af. De in de lengte gelegen spierlaag van de dikke darm bestaat hoofdzakelijk uit drie overlangs verlopende gladde spierbanden van ongeveer 0,8 cm breedte: teniae coli. Bij de rectosigmoïdale overgang wordt de longitudinale spierlaag over de hele omtrek weer (even) dik en zijn dus geen teniae meer herkenbaar. Haustra zijn uitzakkingen van de colonwand tussen twee teniae ontstaan door de spanning van deze banden. Het darmslijmvlies Hierboven is reeds beschreven hoe het darmslijmvlies is geplooid, om zo het oppervlak te vergroten en een betere opname van stoffen uit de darm mogelijk te maken. Deze oppervlaktevergroting is ook op microscopisch niveau zichtbaar. De villi zijn bekleed met epitheelcellen, die ieder aan de binnenzijde van de darm op hun beurt weer microvilli hebben. Door sterke onderlinge verbindingen via desmosomen en tight junctions wordt voorkomen dat grotere stoffen de darmwand ongehinderd kunnen passeren (zie Figuur 1). De cellen van het darmepitheel ontstaan in eerste instantie onder in de crypte, tussen twee microvilli in. Vervolgens migreren zij naar de top van de villus. In het eerste deel van de migratie vindt verdere deling plaats, waardoor het aantal cellen toeneemt. Wanneer de cellen op de top aangekomen zijn vindt rijping van de cellen tot volwassen epitheelcellen plaats (zie Figuur 2). Wanneer de epitheelcellen na 3-6 dagen afsterven 208 Figuur 1 Darmepitheelcellen. De microvilli zorgen voor een verdere vergroting van het oppervlak van de darmwand. Door de diverse onderlinge verbindingen kunnen grotere stoffen niet ongehinderd de darmwand passeren.

3 > Figuur 2 Schematische weergave van de deling van epitheelcellen. De stamcellen bevinden zich op de bodem van de crypte, en de rijping vindt plaats aan het einde van de migratie naar de top van de villus. kunnen zij loslaten van de onderliggende basaalmembraan. Een groot deel van de celresten wordt echter weer opgenomen door aangrenzende epitheelcellen en macrofagen, voor hergebruik in het lichaam. Het immuunsysteem in de darm: onderdeel van een gemeenschappelijk immuunsysteem van de slijmvliezen De menselijke darm bevat de grootste massa immuuncellen in het lichaam. Gemiddeld bevat dit orgaan 10 6 (één miljoen) immuuncellen per gram weefsel. Het gastrointestinaal immuunsysteem wordt in de Engelstalige literatuur omschreven als gut-associated lymphoid tissue (GALT). GALT is een onderdeel van het immuunsysteem van de slijmvliezen, zoals dat ook aangetroffen wordt in de mondholte en verdere maag-darmkanaal, luchtwegen, urinewegen, voortplantingsorganen en het epitheel van de borstklieren. Hoewel het GALT voornamelijk betrokken is bij de verdediging van de darm zijn er sterke aanwijzingen dat er sprake is van een common mucosal immune system, een gemeenschappelijk immuunsysteem van de slijmvliezen. Dit betekent dat een immuunrespons in de darm reacties in andere slijmvliezen kan beïnvloeden. Lymphocyten die geactiveerd worden in de plaques van Peyer (aggregaties van lymfocyten in de wand van de dunne darm) verspreiden zich via de lymfebanen en bereiken via de bloedstroom andere weefsels, waaronder de luchtwegen, traanklieren, speekselklieren en borstklieren. De bijzondere rol van deze plaques wordt verderop besproken. De diverse onderdelen van het GALT hebben ieder hun eigen specifieke respons op blootstelling aan antigenen. De eerste ontmoeting wordt verzorgd door immuunglobuline A (IgA). Hoewel ook IgM-, IgG- en IgE-producerende cellen worden aangetroffen is hun aantal in het GALT duidelijk kleiner. In tegenstelling tot IgA in het serum wordt dit immuunglobuline in de darm als di- of polymeer aangetroffen. Deze vorm weerstaat vertering, en activeert geen complement of andere factoren in het immuunsysteem. Het helpt om de integriteit van de darmwand te bewaren. Het is mede verantwoordelijk voor het verhinderen van het binnendringen van schadelijke micro-organismen en antigenen. Een tweede adaptatieproces is erop gericht om lichaamsvreemde antigenen die door het slijmvlies heen zijn gedrongen te verwijderen. Het betreft een actieve uitfiltering waarbij antilichamen zoals IgG en een groot aantal cytokinen zijn betrokken. 209

4 > Figuur 3 Microscoopopname van een plaque van Peyer De plaques van Peyer en hun speciale epitheel Het normale darmslijmvlies laat grote moleculen (die een reactie van het immuunsysteem kunnen oproepen) niet ongehinderd door. Deze stoffen worden verteerd: afgebroken tot kleinere bestanddelen, die opgenomen worden om verder in het lichaam te worden verwerkt. Hierdoor is het mogelijk om voedingsstoffen op te nemen zonder immuunresponsactivatie. Op meerdere plaatsen in de darm worden verzamelingen van immuuncellen gevonden, de zogenaamde plaques van Peyer (Figuur 3) Om de rol van de plaques van Peyer te begrijpen is het eerst noodzakelijk te weten hoe het immuunsysteem reageert op contact met een lichaamsvreemde stof. Wanneer het immuunsysteem wordt geconfronteerd met een antigen begint de eerste immuunrespons. Eén onderdeel van deze reactie is het opnemen van het antigen door zogenaamde antigenpresenterende cellen (APC s). Dit zijn voornamelijk gespecialiseerde cellen van het immuunsysteem, de zogenaamde macrofagen. Macrofagen kunnen vreemde stoffen opnemen in de cel en vervolgens afbreken met behulp van enzymen met vrijkomen van vrije radicalen (Figuur 4). Macrofagen hebben op hun celoppervlak een speciale groep moleculen, de zogenaamde MHC (major histocompatibility complex) klasse II-moleculen. Deze dienen als microscopische presenteerblaadjes voor de resten van de afgebroken bacteriën of 210 Figuur 4 Schematische weergave van fagocytose. Een macrofaag stulpt zich om een bacterie heet en sluit deze op in een soort zakje dat bestaat uit de eigen celmembraan. Dit wordt een fagosoom genoemd. Deze versmelt vervolgens met één of meerdere blaasjes gevuld met enzymen die celbestanddelen kunnen afbreken, zogenaamde lysosomen. De bacterie wordt verteerd: gedood en afgebroken, waarna de resten worden uitgestoten en gepresenteerd aan het immuunsysteem via MHC II moleculen op het oppervlak van de celmembraan van de fagocyt.

5 > andere antigenen (Figuur 5). Op deze wijze worden onderdelen van gefagocyteerde micro-organismen gepresenteerd voor vertering door het immuunsysteem. Lymfocyten herkennen de combinatie van een MHC II-molecuul en een antigen als een activatiesignaal. B-lymfocyten kunnen vervolgens na herkenning van de structuur beginnen met de productie van antilichamen, en T-cellen kunnen hun diverse stimulerende en remmende effecten op de optredende immuunreactie uitoefenen. In de plaques van Peyer vindt op deze wijze een presentatie van antigenen uit de darm plaats. Hiervoor is reeds beschreven dat het normale darmslijmvlies grote moleculen niet doorlaat. Het lichaam blijft zo gescheiden van de darminhoud; en het immuunsysteem wordt niet geactiveerd. De plaques van Peyer worden echter niet bedekt door normale epitheelcellen, maar door zogenaamde M-cellen. Deze M-cellen nemen net als normale epitheelcellen stoffen op door trancytose (Figuur 6), wat betekent dat de stoffen actief worden opgenomen, ingesloten worden in blaasjes en afgebroken door de inhoud van lysosomen. Op deze manier leert ons lichaam inhoudelijk de lichaamsvreemde stoffen kennen. De afbraak van voedseldeeltjes is echter minder grondig dan die in normale epitheelcellen, Figuur 5 Een zogenaamd lintdiagram, waarin de driedimensionale structuur van een MHC klasse II-molecuul wordt weergegeven. De horizontale grijze pijl stelt een eiwitfragment voor dat wordt gepresenteerd aan B- en T-lymfocyten. Net als antilichamen hebben MHC-moleculen gebieden waarin variaties voorkomen, die bepalen welke typen moleculen kunnen worden gebonden en gepresenteerd. Deze gebieden zijn de donkergrijze blokjes op de diagonale pijlen. waardoor voor het immuunsysteem herkenbare fragmenten kunnen worden doorgegeven aan de onderliggende plaques van Peyer. Er blijkt dus een dubbele functie van het darmepitheel te bestaan: het voorkomen van doorlekken van antigenen door de darmwand, behalve op de plaatsen waar de plaques van Peyer aanwezig zijn, 211 Figuur 6 Transcytose: voedseldeeltjes worden ingesloten door de celmembraan, waarna zich een klein blaasje (transcytoseblaasje) vormt. Deze versmelten in de cel weer met lysosomen waardoor verdere afbraak kan plaatsvinden. Dit laatste proces is te vergelijken met de vorming van fagolysosomen in macrofagen (zie Figuur 4).

6 > 212 en de stoffen worden geproefd. Net als in de mond kan ons lichaam zo bepalen hoe het kan omgaan met deze stoffen. Het belang van deze dubbelfunctie wordt duidelijk wanneer we een belangrijk immunologisch verschijnsel nader bekijken: een gemeenschappelijk immuunsysteem van de slijmvliezen, dat ongewenste immuunreacties helpt voorkomen. Opwekking van tolerantie voor antigenen Wanneer het immuunsysteem in contact komt met een lichaamsvreemde stof, een antigen, dan volgt een reactie die er op gericht is om dit antigen te leren kennen, om het daarna te kunnen verteren (assimileren) of elimineren. Op deze wijze wordt voorkomen dat bacteriën, virussen en andere ziekteverwekkende micro-organismen zich in het lichaam kunnen verspreiden. Het immuunsysteem kan lichaamsvreemde stoffen niet alleen onderzoeken, maar de onderzoeksresultaten ook bewaren. We herinneren ons alle contacten met specifieke antilichamen en kunnen die informatie gebruiken om later direct effectief om te gaan met die lichaamsvreemde stoffen. Vaccinatie zijn hierop gebaseerd. Hierbij worden gedode of onschadelijke micro-organismen ingespoten, waarna het lichaam deze analyseert, dan assimileert of elimineert, en daarvan leert. Het kan daarna B-lymfocyten produceren die een antistof tegen het antigen kunnen maken. Een dergelijke ontmoeting tussen antigenen en het immuunsysteem leidt dus tot een reactie waarin het lichaam kan omgaan met lichaamsvreemde stoffen en micro-organismen. Het immuunsysteem komt echter dagelijks met vele antigenen in contact, waarop die immuunreactie niet nodig is. Denk hierbij bijvoorbeeld aan de vele voedingsbestanddelen (eiwitten), de darmflora, maar ook geïnhaleerde stoffen als uitwerpselen van de huisstofmijt, gras- en boompollen et cetera. Soms is het gezonde reactieproces verstoord; dan reageert het lichaam ongewoon heftig op een stof waarmee het normaliter goed kan omgaan. Dit kennen we als voedselallergieën, hooikoorts et cetera. Waarom reageert het immuunsysteem normaliter niet op deze stoffen? Recente wetenschappelijke inzichten wijzen op het bestaan van een onderdeel binnen het immuunsysteem dat hiervoor verantwoordelijk is. Het gaat hier om veranderingen in de systeemregulatie (Verveen, dit jaarboek), waardoor het patroon van de normale lichaamsprocessen is veranderd (Van der Greef, dit jaarboek). De betreffende procescycli functioneren niet alleen lokaal, maar zijn verbonden met cycli van het hele lichaam (zie Selye, dit jaarboek). Hierboven zijn reeds de M-cellen beschreven (zie Figuur 7 De M-cel. In tegenstelling tot de gewone epitheelcellen (E) heeft een M-cel (M) veel minder microvilli. Direct tegen de onder-zijkant zijn mono - nucleaire leukocyten (MN), B- en T-lymfocyten en macrofagen gelegen.

7 > ook Figuur 7), die het mogelijk maken dat voor het immuunsysteem herkenbare fragmenten aan de plaques van Peyer worden gepresenteerd. Wanneer het immuunsysteem via de M-cellen en de plaques van Peyer in contact komt met een antigen kan een aantal reacties optreden. In de eerste plaats worden Th3-cellen (T-helper 3 -cellen) gestimuleerd, die TGF-α produceren. Deze stof zet antilichaam-producerende B-cellen aan tot productie van IgA. Dit IgA wordt vervolgens, gekoppeld door een structuur die de secretoire component wordt genoemd, uitgescheiden naar de darm, waardoor antigenen reeds voor de opname kunnen worden verteerd/geëlimineerd. Gelijktijdig worden andere reacties onderdrukt, waardoor bij een volgend contact met het antigen de reactie vermindert. Ons lichaam leert van contact met vreemde stoffen. Met name de overige Th-reacties worden onderdrukt. Bij blootstelling aan hoge doses antigen worden de specifieke T-cellen die reageren op de betreffende stof vernietigd, waardoor de algehele (systemische) reactiviteit vermindert. Bij blootstelling aan lagere doseringen van een antigen lijkt de systemische reactie te verschuiven van een T-helper type 1-reactie (een reactie die leidt tot stimulatie van een ontstekingsreactie) naar een T-helper type 2/3-reactie en soms tot stimulatie van de productie van IgA. Ten - slotte kunnen T-cellen hun aangeleerde kennis overdragen aan andere T-cellen, waardoor deze zonder zelf in contact te zijn geweest met het antigen toch tolerantie kunnen ontwikkelen. Dit effect wordt in verband gebracht met de productie van TGF-β door T-helper type 3-cellen en interleukine 4 (IL-4) en interleukine 10 (IL-10) door T-helper type 2- cellen. De B-cellen, die het grootste deel van de leukocyten in de plaques van Peyer vormen, fungeren net als macrofagen als antigen-presenterende cellen (zie hiervoor). Van deze cellen is bekend dat zij ongestimuleerde T-cellen aanzetten tot tolerantie voor het betreffende antigen. Echter, er zijn aanwijzingen dat dit systeem voornamelijk de tolerantie voor bacteriën en grotere deeltjes uit de darm reguleert. Gespecialiseerde antigen-presenterende cellen, de dendritische cellen (DC s) in de lymfeknopen die de lymfe uit het darmgebied analyseren zijn mogelijk eerder verantwoordelijk voor de tolerantie van kleinere eiwit-antigenen. Deze DC s stammen af van cellen die in de plaques van Peyer zijn opgeleid voor het opwekken van competentie in het omgaan met deze stoffen. Samengevat kan worden gesteld dat op deze wijze door het lichaam continu monsters worden genomen van mogelijke antigenen waarop geen uitgebreide ontstekingsreactie gewenst is. Wanneer een antigen via dit systeem met een antigen in contact komt raakt het immuunsysteem daarmee bekend; en kan het daarna direct adequaat omgaan met die antigenen. Dat wil zeggen dat het geen ontstekingsreacties oproept. Het epitheel functioneert als een grens, waarbij alleen op daarvoor bestemde plaatsen het immuunsysteem in contact komt met antigenen. Het gevolg is dat het immuunsysteem niet wordt geactiveerd door lichaamsvreemde stoffen; maar wel die stoffen leert kennen, en er daardoor mee kan leren omgaan. We zien dus in de darmen hetzelfde als we al kennen bij de mond. Niet alleen in de darm M-cellen worden ook op andere plaatsen in het lichaam gevonden, zoals in de neus- en keelamandelen en het neusslijmvlies (samen wel de ring van Waldeyer genoemd), de slijmvliezen van de ogen en de traanklieren en traanbuisjes. Op deze wijze kunnen via de slijmvliezen continu monsters worden genomen van de lichaamsvreemde stoffen (antigenen) uit onze omgeving. Immers, het maag-darmkanaal en de slijmvliezen van de luchtwegen en de ogen zijn de eerste plaatsen waar stoffen uit de buitenlucht en het voedsel met het lichaam in contact komen. Het belang van een goede grensfunctie van de slijmvliezen Het moge duidelijk zijn dat de speciale opnamecapaciteiten van het darmslijmvlies noodzakelijk zijn 213

8 > 214 voor opname van voedingsstoffen. Als gevolg van de proefstations (de M-cellen) kan het lichaam leren omgaan met onbekende stoffen zonder dat het immuunsysteem als geheel geactiveerd wordt. (Vergelijk de LAS/GAS-adaptatierespons van Selye, dit jaarboek) Wanneer een intact slijmvlies alleen antigenen de darmwand laat passeren op de aangewezen plaatsen kan het immuunsysteem tolerantie opwekken voor bestanddelen waaraan het via de darm en andere slijmvliezen is blootgesteld. Verstoringen van de barrièrefunctie van het darmslijmvlies Wanneer de barrièrefunctie van het darmslijmvlies wordt verstoord wordt de lokale adaptatie (de M- cellen) aangevuld door een systemische respons (immuunreactie). Dit kan leiden tot het opwekken van een ontstekingsreactie in de darmwand. Deze ontstekingsreactie kan op zichzelf weer een reden zijn voor verstoring van de barrièrefunctie. (De lokale regelkring en het regelsysteem van het lichaam werken hierin samen. Ed.) Dit proces wordt mede verantwoordelijk gehouden voor het ontstaan en voortduren van een groot aantal inflammatoire aandoeningen, waaronder de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. De wijze waarop chronische ontstekingsreacties een verstoring van de integriteit van het slijmvlies veroorzaken is niet volledig bekend, (elektrische aspecten spelen hierin mee, zie Nordenström, dit jaarboek. Ed.) maar wel is duidelijk dat er sprake is van een verhoogde productie van zuurstofradicalen. Als gevolg hiervan wordt het celskelet aangetast, wat de verstoring van de barrière mede kan verklaren. Er zijn vele oorzaken mogelijk voor het optreden van een verlies van de barrièrefunctie van het darmslijmvlies. Een individuele benadering zal noodzakelijk zijn om herstel mogelijk te maken. Hieronder is een aantal mogelijke en vaker voorkomende oorzaken weergegeven. Verstoring van de darmflora De darmflora wordt opgebouwd vanaf het moment van de geboorte. In de eerste periode na de geboorte overheersen de facultatief anaërobe stammen. Hoe de darmflora zich verder ontwikkelt hangt sterk samen met het type voeding. (De soort van voeding bepaalt hoe onze darmmicroben zich daarmee kunnen voeden; in het geval van de commensalen (onze symbionten) kan ons lichaam daar direct me omgaan; dat is niet het geval voor de spijsverteringsresten van veel andere stammen van microben. Ed.) De darmflora van kinderen die borstvoeding krijgen bestaat voornamelijk uit bifidobacte - riën, terwijl kinderen die anders gevoed worden een darmflora opbouwen waarin bifidobacteriën, bacteroïdes, clostridia en streptococcen samen voorkomen. Bij het overschakelen op een meer vaste voeding ontwikkelt zich een darmflora die overeenkomt met die van een volwassene. De belangrijkste eindproducten van de stofwisseling van darmbacteriën zijn korte-keten-vetzuren (short chain fatty acids, SCFA). Het grootste deel hiervan bestaat uit acetaat, propionaat en butyraat, maar ook lactaat, ethanol, succinaat, valeraat en caproaat worden geproduceerd. Vetzuren met een vertakte keten kunnen ontstaan bij fermentatie van aminozuren. Overige eindproducten van de stofwisseling zijn waterstofgas, kooldioxide en methaan (gassen), NH3, fenolen, indolen en aminen. De hoeveelheid SCFA, die in het algemeen 100 mmol/kg darminhoud bedraagt, en de onderlinge verhoudingen van de drie belangrijkste vetzuren hangen sterk af van het aangeboden substraat. Acetaat, het in hoeveelheid belangrijkste vetzuur ontstaat bij de afbraak van pectine. Bij afbraak van arabinogalactan en guargum wordt een relatief grotere hoeveelheid propionaat gevormd. In dieronderzoeken wordt een hoge concentratie SCFA gevonden na consumptie van tarwezemelen, ondanks het feit dat deze slecht verteerbaar zijn. Alle SCFA worden snel opgenomen uit de darm. Het metabolisme van deze vetzuren vindt plaats in het darmepitheel, de lever en de spieren. Uitscheiding via de urine is vrijwel nihil, en slechts een klein deel wordt met de faeces uitgescheiden.

9 > Eén van de belangrijkste eigenschappen van SCFA s is het groeistimulerend effect op het darmepitheel. Dit effect wordt gevonden bij toedienen van alle vetzuren in de darm, maar butyraat lijkt hierin het meest effectief, en proprionaat het minst. Evenzeer interessant is het feit dat deze effecten ook in de dunne darm optreden bij rechtstreekse toediening in de dikke darm. De onderliggende mechanismen zijn nog niet geheel opgehelderd. Naast preventie van groei van ongewenste bacte - riën heeft de darmflora dus ook een vitale functie als leverancier van de belangrijkste voedingsstoffen voor het darmslijmvlies. Het belang van de darmflora voor de functie van het darmepitheel wordt bevestigd door onderzoek dat uitgewezen heeft dat het binnendringen van antigenen door het darmslijmvlies verhoogd is wanneer er geen darmflora aanwezig is. Bepaalde reacties en signalen in het immuunsysteem (zowel in de darmwand als in de rest van het lichaam) kunnen alleen goed verlopen wanneer er een goede darmflora aanwezig is. Ook voor opwekken van de hierboven omschreven tolerantie is de darmflora een noodzakelijke component. De rijping van het immuunsysteem van de slijmvliezen wordt gestimuleerd door aanwezigheid van de darmflora. Het vermogen om IgA te produceren neemt toe bij blootstelling van de darm van een pasgeborene aan de groeiende darmflora. Wanneer muizen zonder darmflora ei-eiwit kregen toegediend met de voeding trad er een verhoogde productie van IgE tegen dit eiwit op. Dit duidt er op dat de normale tolerantie niet kan worden opgewekt in afwezigheid van de darmflora. Ook eiwitvertering door darmbacteriën kan helpen allergische reacties op deze stoffen te verminderen. Tenslotte is zelfs gebleken dat dode probiotica ( goede darmbacteriën) in staat waren om een tolerantierespons op te wekken. Slijmstoffen dienen op hun beurt weer als voedingsstof voor bepaalde darmflorabacteriën. Verstoring van de darmflora kan optreden na darminfecties of langdurige diarree, bij chronische darmwandontstekingen (ziekte van Crohn, colitis ulcerosa, voedselallergieën, coeliakie, et cetera.) en na gebruik van antibiotica. Een vaak over het hoofd geziene oorzaak van verstoring is de darmvoorbereiding die mensen krijgen voor het verrichten van een darmscopie. Door dit osmotische laxeermiddel wordt de darm in korte tijd leeggemaakt. Omdat het bij dit onderzoek altijd gaat om mensen die al buikklachten hebben kan dit de figuurlijke laatste druppel zijn. Ontstekingen van de darmwand Veranderingen in de doorlaatbaarheid van de darmwand bij patiënten met darmontsteking zijn al meer dan 25 jaar geleden beschreven, en dit onderwerp is in vele artikelen behandeld. Of een verhoogde doorlaatbaarheid een oorzaak of gevolg is van de aandoening is tot op heden nog niet duidelijk, maar bij klachtenvrije familieleden van patiënten met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa werd ook een verhoogde darmdoorlaatbaarheid aangetroffen. Ook andere oorzaken van ontstekingsreacties, waarbij met name aan (voedsel)allergieën moet worden gedacht, kunnen een oorzaak zijn van een verstoorde barrièrefunctie. Stress De invloed van stress op de klachten en het verloop van chronische darmwandontstekingen (ziekte van Crohn, colitis ulcerosa) wordt meer en meer erkend. Stress kan bij proefdieren colitis (ontsteking van de dikke darm) verergeren. Studies bij mensen hebben aangetoond dat stress (Selye, dit jaarboek) o.a. de uitscheiding van water naar de darm verhoogt, en dat dit gepaard gaat met de vrijmaking van tryptase en histamine uit mestcellen. Omdat atropine (dat de werking van de neurotransmitter acetylcholine blokkeert) dit effect teniet deed, is duidelijk geworden dat er een verbinding bestaat tussen de mestcellen in de darmwand en het onbewuste zenuwstelsel. Veranderingen van de slijmproductie onder chroni- 215

10 > 216 sche stress kunnen tenslotte de leefomstandigheden voor bacteriën in de darm veranderen. Gebruik van geneesmiddelen De geneesmiddelen die de meeste schade aan het darmepitheel aanrichten zijn stoffen die de groei van cellen remmen: chemotherapeutica. Omdat het darmepitheel een enorme hoeveelheid celgroei kent zal dit weefsel snel reageren. Diarree is één van de bekendste bijwerkingen van deze middelen. Ook bestraling (van het buikgebied), een andere veel gebruikte behandeling bij kanker, kan beschadiging van het darmslijmvlies ontstaan. Minder bekend is het feit dat gebruik van zogenaamde NSAID s (non-steroidal anti-inflammatory drugs, ontstekingsremmers anders dan preparaten die afgeleid zijn van bijnierschorshormonen) ook de doorlaatbaarheid van het darmepitheel voor antigenen verhoogt. Patiënten met de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa mogen deze middelen niet gebruiken in verband met het risico van verergering van de klachten. Vitamine B12-deficiëntie Vitamine B12 (cobalamine) is noodzakelijk voor de productie van DNA, en daarmee dus ook voor de celdeling. Tekorten aan vitamine B12 kunnen de functie van sneldelende weefsels als het darmepitheel verstoren. Een goed bewijs hiervoor is het feit dat patiënten met een vitamine B12-tekort na enkele maanden vervanging met injecties weer in staat waren vitamine B12 uit de darm op te nemen. Tekorten aan vitamine B12 komen vaak voor bij ouderen: in de Framingham Heart Study werd een tekort gevonden bij 20-25% van de 67- tot 93-jarige onderzoekspopulatie. Vaak is de oorzaak atrofische gastritis, waarbij de verminderde productie van maagzuur de vrijmaking van vitamine B12 uit de voeding verhindert. Een veel voorkomende reden voor een vitamine B12-tekort is blootstelling aan lachgas (stikstofoxide, N2O) tijdens anaesthesie. N2O veroorzaakt een oxidatie van cob(i)alamine tot cob(iii)alamine. Meerdere gevallen van neurologische en hematologische verschijnselen door een vitamine B12-tekort na blootstelling aan lachgas tijdens operaties zijn beschreven. Voedingsstoffen en het darmepitheel Van een aantal voedingsstoffen is een positief effect op het darmslijmvlies bekend. Het zijn voedingsstoffen die de darmwandcellen direct kunnen voeden. Hieronder wordt een aantal besproken. Glutamine Glutamine is onder de meeste omstandigheden geen essentieel aminozuur. Echter wanneer er sprake is van een katabole toestand (verlies van spieren vetweefsel door een verhoogde energiebehoefte bij ernstige ziekten) zijn er aanwijzingen dat glutamine wel essentieel is. Patiënten die parenterale voeding (voeding via een infuus in een ader) krijgen lopen een verhoogd risico van een tekort aan glutamine, omdat dit aminozuur instabiel is in de gebruikte voedingsoplossingen. Glutamine is in onderzoeken bij mensen effectief gebleken in het verminderen van de atrofie (weefselvermindering) van het darmepitheel bij langdurige parenterale voeding, het herstel van het darmslijmvlies na beschadiging door bestraling en chemotherapie, het verbeteren van de werking van het immuunsysteem en het verminderen van binnendringen van bacteriën door de darmwand en sepsis (bacteriën in de bloedbaan) bij ernstig zieke patiënten. Glutamine is in de darm een voedingsstof voor de epitheelcellen en een onderdeel van de belangrijke lichaamseigen anti-oxidant glutathion (samen met cysteïne en glycine). Uit dieronderzoek is gebleken dat toediening van glutamine (intraveneus) de concentratie van glutathion in darmepitheelcellen en bloedcellen verhoogt. Glutathion wordt in hoge concentraties aangetroffen in darmepitheelcellen. Wanneer de aanmaak van glutathion wordt geremd treedt beschadiging van het slijmvlies, diarree en groeivertraging op.

11 > Arginine Arginine speelt een belangrijke rol bij talloze processen die van belang zijn voor de aanmaak en afbraak van eiwitten. Evenals glutamine is arginine in principe geen essentieel aminozuur, maar kan het dit wel worden bij ernstige ziekte (trauma, sepsis). Een ander belangrijke rol van arginine is de functie als grondstof voor de aanmaak van NO (stikstofmonoöxide). Arginine wordt in het lichaam omgezet in citrulline, waarbij NO wordt gevormd. Deze stof speelt een belangrijke rol in de bloedvaten en het zenuwstelsel. Daarnaast wordt een verhoogde aanmaak gevonden bij ontstekingsreacties. De exacte rol wordt langzaam duidelijker, maar verder onderzoek is nodig. Onderzoek bij mensen is moeilijk te interpreteren. Vaak werden combinaties van aminozuren gebruikt, of waren er theoretische problemen met de opzet van de onderzoeken. Een samenvatting van bekende onderzoeken (meta-analyse) liet zien dat de grootste voordelen van arginine-verrijkte voeding gevonden werden bij patiënten die een (grote) chirurgische ingreep hadden ondergaan: de opnameduur en duur van de beademing waren korter, en er traden minder infecties op. Zink Zink is een co-factor die nodig is voor de werking van honderden enzymen in het lichaam. Het is daarnaast belangrijk voor een goede functie en opbouw van de celmembranen, en dient als onderdeel van het anti-oxidantenzym superoxide dysmutase (SOD). De rol bij de productie van eiwitten en de vertaling van DNA naar eiwitten geeft aan dat met name in weefsels met een hoge cel- en eiwitproductie (zoals darmepitheel en witte bloedcellen) zink van groot belang is. Een tekort aan zink wordt in verband gebracht met o.a. een verminderde functie van B- en T-lymfocyten, vermindering van fagocytose en een verminderde cytokinenproductie. Het is echter moeilijk om de resultaten van klinisch onderzoek bij mensen te vertalen naar de westerse situatie. Vrijwel alle onderzoeken zijn uitgevoerd onder kinderen in ontwikkelingslanden, waar een te lage zinkinname zeer frequent voorkomt. In deze onderzoeken werd een duidelijke vermindering van diarree en longinfecties gevonden, evenals een vermindering van de sterftekans aan deze aandoeningen. Diarree (met name langdurig) wordt veel in verband gebracht met een zinktekort, o.a. door een verhoogd verlies van zink met de ontlasting, een negatieve zinkbalans (inname lager dan het verlies) en een lage concentratie zink in de weefsels. Hoewel het moeilijk is om de hoeveelheid zink in het lichaam te bepalen is wel gebleken dat er een relatie bestaat tussen een laag zinkgehalte in het plasma en in het darmepitheel. Toepassing van zink lijkt alleen zinvol wanneer er sprake is van een (mogelijk) zinkgebrek, zoals bij alcoholisme, (langdurige) diarree, opnamestoornissen (chronische beschadiging van de darmwand) en bij patiënten met reumatoïde artritis. Vitamine A Evenals voor zink geldt dat toepassing van vitamine A met name is onderzocht bij kinderen in ontwikkelingslanden, waar een vitamine A-gebrek zeer frequent voorkomt. Ook hier bleek een tekort te leiden tot een hoger risico van diarree, luchtweginfecties en overlijden. Een lage vitamine A-status werd geassocieerd met een verstoring van de barrièrefunctie van het darmepitheel, die verbeterde bij gebruik van vitamine A-supplementen. Ook hier is geen onderzoek bekend naar toepassing van vitamine A in gebieden waar geen gebrek hieraan heerst. Omega-3 vetzuren uit visolie De omega-3 vetzuren EPA (eicosapentaeenzuur) en DHA (docosahexaeenzuur) kunnen een positieve rol spelen bij een aantal ontstekingsbeelden, waaronder ontstekingsreacties van de darmwand (o.a. de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa). De positieve effecten worden toegeschreven aan een verlaging van de productie van leukotriëen B4. Dit is één van 217

12 > 218 de sterkst werkende ontstekingsbevorderende stoffen die uit arachidonzuur kan worden aangemaakt, en waarvan de concentratie is verhoogd bij ontsteking van het darmslijmvlies. Andere ontstekingsbevorderende stoffen waarvan de productie door visolie wordt geremd zijn tromboxaan A2, interleukine 1β en tumor necrosis factor alfa (TNF-alfa). Gamma-linoleenzuur (GLA) GLA (gamma-linoleenzuur uit o.a. borage- en teunisbloemolie) is een omega-6 meervoudig onverzadigd vetzuur dat invloed kan uitoefenen op de productie van prostaglandinen. Deze lokaal geproduceerde ontstekingsfactoren spelen een belangrijke rol bij de genezing van een beschadigd darmslijmvlies. Hiervoor is reeds beschreven dat gebruik van NSAID s, waarvan de werking o.a. berust op de remming van de aanmaak van prostaglandinen, een risicofactor voor het ontstaan van slijmvliesbeschadiging is. Onderzoek heeft aangetoond dat de genezing van het slijmvlies van het maag-darmkanaal na beschadiging wordt vertraagd door deze medicijnen. Onderzoeken bij patiënten zijn (nog) niet uitgevoerd. Gezien de aangetoonde invloed van GLA op ontstekingsreacties is effect wel te verwachten. Eén onderzoek is uitgevoerd naar herstel van weefselbeschadiging in vitro (weefselkweek van darmepitheelcellen), waarin ook van omega-6 vetzuren een herstelbevorderend effect werd aangetoond. In de praktijk worden goede resultaten gemeld van gebruik van GLA, met name bij allergische aandoeningen. Effecten van verbetering van de barrièrefunctie van het darmslijmvlies: niet beperkt tot de darm Zoals uit bovenstaande tekst moge blijken is een intacte barrièrefunctie van de darm cruciaal voor het ontwikkelen van een effectieve tolerantie voor een scala aan antigenen. Dat dit niet alleen geldt op het niveau waar het darmslijmvlies een rol speelt, wordt duidelijk uit onderzoek dat aantoonde dat toevoeging van darmbacteriën aan babyvoeding de eczeemklachten bij baby s met een koemelkallergie verbeterde, en de algemene ontstekingsmarkers in het bloed verminderde. Ook bij de ziekte van Crohn en bij voedselallergie bleek dat suppletie met darmbacteriën markers voor ontstekingsactiviteit te verminderen. De relatie tussen de darm en de huid is van oudsher bekend in de natuurgeneeskunde. De relatie tussen allergische klachten en eczeem (samen met astma/bronchitis bekend als de atopische driehoek ) staat ook al langere tijd vast. Zo stelden onderzoekers eerder vast dat ongeveer 60% van een groep kinderen met eczeem een reactie kreeg op bepaalde voedingsmiddelen. Omgekeerd werd vastgesteld dat bij 80-90% van patiënten met eczeem een verhoogd IgE-gehalte aanwezig was. Van kinderen met eczeem is bekend dat bij ongeveer 50-80% andere atopische klachten optreden, met name astma en allergische rhinitis. Overreactie op allergenen speelt klaarblijkelijk bij al deze ziektebeelden een belangrijke rol. Nu duidelijk is geworden dat het darmslijmvlies en de overige slijmvliezen een vitale rol spelen bij een presentatie van deze allergenen aan het immuunsysteem biedt dit nieuwe mogelijkheden om atopische klachten en andere ongewenste ontstekingsreacties te bestrijden. Een goed voorbeeld van het verschil in reactie op antigenen bij een intact of beschadigd slijmvlies kan gevonden worden in onderzoeken naar vaccinaties met preparaten die oraal worden toegediend. Omdat een intact slijmvlies leidt tot tolerantie, en het doel van een vaccinatie juist het opwekken van een algehele (systemische) immuunreactie is, moeten er hulpstoffen worden gebruikt om een systemische respons op te wekken. De hulpstoffen die hiervoor het meest zijn onderzocht zijn o.a. choleratoxinen en bestanddelen van enterotoxische (darmbeschadigende) E. coli-bacteriën. Deze twee stoffen, die qua structuur erg op elkaar lijken, leiden tot een verstoring van de normale barrièrefunctie van het darmslijmvlies, waardoor er wel een systemische

13 > immuunreactie kan optreden. Omgekeerd kan de tolerantie voor oraal toegediende antigenen worden gebruikt om ongewenste immuunreacties bij auto-immuunziekten te onderdrukken. Bij MS (multiple sclerose, een auto-immuunaandoening waarbij het zenuwstelsel beschadigd wordt) is reeds onderzoek hiernaar verricht, evenals bij een experimentele vorm van MS bij proefdieren, artritis en spontane diabetes in een proefdiermodel. Wanneer de antigenen waartegen bij de betreffende aandoening antilichamen worden gevormd oraal worden toegediend blijkt de ernst van de ontstekingsreactie te verminderen. Een ander opvallend onderzoek beschreef de relatie tussen levercirrhose (ontstekingsreactie van de lever met weefselverlies en verbindweefseling) bij alcoholisten en een verhoogde doorlaatbaarheid van de darmwand. Levercirrhose treedt op bij 30% van de alcoholisten. Alcoholgebruik alleen blijkt dus niet de enige factor te zijn die leidt tot het ontstaan van deze aandoening (anders zou deze waarde 100% moeten zijn). Onderzoek bij ratten toonde aan dat het geven van granen in plaats van de normale standaardvoeding de verhoging van de darmdoorlaatbaarheid die bij alcoholgebruik optreedt voorkwam. Endotoxinen, celwandbestanddelen van bacteriën die een giftige uitwerking op het lichaam hebben, worden mede verantwoordelijk gehouden voor de leverbeschadiging. Deze stoffen kunnen de darmwand passeren wanneer de doorlaatbaarheid is verhoogd. Verbeteren van de darmbarrière is dus een mogelijke therapeutische optie bij dit ziektebeeld. Toepassingen in de praktijk Hoe kan met deze kennis in de praktijk de behandeling van mensen met symptomen van overmatige ontstekingsreacties worden aangepast? Wanneer een ziekte of klacht bekeken wordt is het belangrijk te beseffen dat wat wij kennen als een ziekte het eindresultaat is van de combinatie van biochemische individualiteit en omgevingsfactoren. Daarnaast is een ziekte een dynamisch proces: veranderingen die door de ziekte worden veroorzaakt hebben op hun beurt weer gevolgen voor het verdere beloop. Processen die leiden tot een verhoogde doorlaatbaarheid van de darmwand (zie hiervoor) kunnen bijvoorbeeld een ontstekingsreactie van het darmslijmvlies uitlokken. Wat vervolgens gebeurt hangt af van de individuele gevoeligheid. Bij het grootste deel van de mensen zal deze reactie snel tot rust komen, maar bij anderen kan een scala aan factoren de genezing beïnvloeden. Een eerder opgelopen gevoeligheid voor een voedselantigen kan door de verhoogde doorlaatbaarheid van de darmwand weer leiden tot een voortduren van de ontstekingsreactie. Wanneer de darmflora is verstoord zal het herstel van het slijmvlies bemoeilijkt kunnen worden. Een onderliggend tekort aan vitamine B12 zal eveneens herstel kunnen verhinderen. Een goed voorbeeld van de biochemische individualiteit is een onderzoek naar de genetische achtergronden van de ziekte van Crohn. Deze chronische darmontsteking kent een sterk variabel verloop, met opvlammingen (exacerbaties) en rustige periodes (remissies). Ook varieert de ernst van de klachten van patiënt tot patiënt. Met het bekend worden van het menselijk genoom (DNA) kan nu worden nagegaan welke genen bij bepaalde aandoeningen vaker worden gevonden. Wanneer een genetische oorzaak wordt vermoed is er vaak sprake van één gen, waarvan weer een aantal variaties beschreven zijn. Een analyse toonde echter aan dat vele genvariaties, tot nu toe bekend op zeven chromosomen, vaker voorkomen bij patiënten met de ziekte van Crohn. Verschillende gevoeligheden en verschillende omgevingsfactoren leiden bij deze patiënten tot een wisselend beloop van de ziekte. Tot op heden is het nog niet mogelijk om alle genen, en de invloed daarvan op het beloop van ziekten, vast te stellen. Waar het wenselijk is om voedingssupplementen toe te passen zal een zorgvuldige analyse van alle bekende factoren die bij een individu bij kunnen dragen aan een ongunstig beloop, en met name van factoren die normaal her- 219

14 > 220 stel belemmeren, kunnen leiden tot een zo gericht mogelijk advies. Veel voorkomende factoren die een negatieve invloed kunnen uitoefenen op het beloop van ontstekingsreacties (en dus kunnen leiden tot een dysfunctie van de normale darmbarrière) zijn: Verstoring van de darmflora (medicamenteus of door een verkeerde voeding). Verstoring van het herstel van de darmwand door gebruik van pijnstillers. (Voedsel)allergieën. Onvoldoende inname van meervoudig onverzadigde vetzuren. Verstopping (waardoor langdurige blootstelling van de darmwand aan ongunstige verteringsproducten kan leiden tot beschadiging). Voedingstekorten (bijvoorbeeld door interacties met medicijnen en B12- tekort door blootstelling aan lachgas). Analyse van deze mogelijke factoren per patiënt kan al leiden tot een mogelijke basistherapie die herstel kan bevorderen. Immers, wanneer de slijmvliesbarrières weer hersteld worden kan het immuunsysteem zijn normale tolerantie voor een scala aan antigenen weer herstellen. Vermijden van allergenen, suppletie met omega-3 (visolie) en omega-6 (GLA) vetzuren en gebruik van probiotica zijn basismaatregelen die helpen ongewenste ontstekingsreacties te verminderen en herstel daarmee te bevorderen. Inname van anti-oxidanten (met name vitamine E) is hierbij van belang. Analyse van eventueel gebruikte medicatie kan leiden tot aanpassing en het opheffen en voorkomen van tekorten aan micro-nutriënten. Tekorten aan B12 kunnen het best worden vastgesteld door bepaling van holotranscobalamine II en methylmalonzuur in het bloed, wat een veel betrouwbaarder indicatie is van een functioneel B12-tekort dan een bepaling van de concentratie van vitamine B12 zelf. Omdat een relatief tekort aan één of meer voedingsstoffen het herstel eveneens kan belemmeren wordt vaak gekozen om een uitgebreid multi-vitaminen/mineralencomplex aan de therapie toe te voegen. Wanneer er sprake is van chronische buikklachten (zoals vaak het geval zal zijn bij patiënten met een verhoogde doorlaatbaarheid van het darmslijmvlies) is het risico op een te eenzijdige of te beperkte voeding niet ondenkbaar. De toepassing van herstel van de darmbarrière heeft zoals hierboven beschreven ook effect op ontstekingsreacties elders in het lichaam. Wanneer er sprake is van huidklachten als bijvoorbeeld eczeem en psoriasis kan dezelfde basisbenadering worden gekozen. Acne ontstaat door afsluiting van talgkliertjes door een ontstekingsreactie, waarna vorming van een puistje (pustel) optreedt. Door de reactiviteit van de huid te verminderen zullen deze klachten minder snel optreden. Chronische slijmvliesproblemen (hyperreactiviteit, allergieën, astma) en de daaruit voortvloeiende problemen (terugkerende bijholte- en middenoorontstekingen bijvoorbeeld) kunnen ook goed reageren. Tenslotte is het belangrijk op te merken dat de slijmvliezen en de huid de eerste barrière vormen tegen binnendringen van bacteriën en andere micro-organismen. Een beschadigd neusslijmvlies bijvoorbeeld vormt een eenvoudige route voor virussen om een infectie te kunnen veroorzaken. Wanneer iemand klaagt over steeds terugkerende verkoudheden (of een chronische verkoudheid) wordt vaak direct gezegd dat de weerstand te laag is. Hoewel dit in principe correct is (de slijmvliesbarrière vormt volgens ieder immunologieboek een belangrijk onderdeel van het aspecifieke immuunsysteem, en dus van de weerstand ) wordt vervolgens gekozen voor kruiden die het afweersysteem stimuleren, zoals Echinacea purpurea. Er is echter geen sprake van een te lage werking van bepaalde typen witte bloedcellen, maar van een doorbroken barrière waardoor de ziekteverwekkers kunnen binnendringen. Herstel van de slijmvliezen, via de darm zoals hierboven beschreven, is effectiever. Een ander goed voorbeeld is een chronische huidinfectie, die vrijwel altijd wordt veroorzaakt door organismen die bij iedereen op de huid voorkomen,

15 > maar die door een doorbroken huidbarrière een ontstekingsreactie kunnen veroorzaken. Wanneer bestrijden van het micro-organisme alleen niet voldoende is zal de hier beschreven benadering de kans op succes aanzienlijk vergroten. Conclusie Het darmslijmvlies en de andere slijmvliezen spelen als dynamische barrière tussen het lichaam en de buitenwereld een belangrijke rol. Langzamerhand wordt de speciale rol van het immuunsysteem van de slijmvliezen duidelijk. Wanneer lichaamsvreemde stoffen in aanraking komen met een intact slijmvlies wordt een reactie opgewekt die leidt tot tolerantie voor de betreffende stof. Verstoring van de normale functie van het slijmvlies kan leiden tot een verkeerde blootstelling van het immuunsysteem kan leiden tot ongewenste ontstekingsreacties van de slijmvliezen en de huid (eczeem), en speelt zelfs een rol bij ontstekingsprocessen buiten de slijmvliezen. Deze nieuwe inzichten maken een meer gerichte benadering van dergelijke klachten in de praktijk mogelijk. In dit artikel wordt een overzicht gegeven van de normale anatomie en fysiologie van het darmslijmvlies. Ook wordt de werking van het onderdeel van het immuunsysteem dat met de slijmvliezen verbonden is besproken, en de gevolgen voor het immuunsysteem wanneer de normale slijmvliesbarrière wordt doorbroken. De mogelijke factoren die de barrièrefunctie van de darm verstoren, en de therapeutische mogelijkheden komen eveneens aan bod. Literatuur De literatuurlijst van 150 referenties is op te vragen bij Solgar BV. 221

16 > Samenvatting De Darm en het immuunsysteem Niet alleen in de mond, maar ook in de darm heeft het lichaam het vermogen om te proeven wat we eten. Specifieke gebieden van de darmwand zijn doorlaatbaar, waardoor M-cellen de voedingsstoffen kunnen analyseren, en ervan leren om te weten of de immuuncellen ze moeten verteren of elimineren. Dit onderscheidend vermogen wordt onder meer overgedragen via de T-cellen. Het aanpassingsvermogen van het lichaam leert zo omgaan met nieuwe stoffen. Soms is dit aanpassingssysteem verstoord. Van belang is dat dit systeem goed werkt, om daarmee ook de integriteit van de darmwand te kunnen bepalen; IgA speelt daarin een rol. Sommige stoffen in onze voeding dragen direct bij aan de voeding van de darmcellen, en kunnen daarmee de integriteit van de darm intact houden of helpen herstellen. Summary The Gut and the immune System As in the mouth, the gut has the ability to taste what we eat, and regulate the body to be able to digest it. Some gut areas are selectively permeable, in order to enable M-cells to analyse the gut contents and train T cells to cope with new materials. The local adaptations prevents systemic immune response of the body. IgA helps maintain the integrity of the gut wall. Sometimes this fails, e.g. when the symbiotic intestinal microbes are replaced with colonies of which the gut cells cannot digest the products. In that case the gut can start an inflammatory response with involvement of the immune system. Some nutrients in the food help heal the gut wall and restore the balance between the body and our context: the gut contents. 222 Key words gut immune system adaptation response immune learning commensals cell nutrients Auteur Erik van Klaarwater werkt bij de afdeling productvoorlichting van Solgar. Het artikel werd ontwikkeld in het kader van de Solgar Masterclasses. Voor verdere informatie daarover kunt u contact opnemen met

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Ons immuunsysteem beschermt ons tegen allerlei ziekteverwekkers, zoals bacteriën, parasieten en virussen, die ons lichaam binnen dringen.

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het mucosale immuunsysteem Het afweersysteem beschermt het lichaam tegen infecties met bacteriën, virussen, schimmels en parasieten. De huid en de mucosale weefsels zoals bijvoorbeeld

Nadere informatie

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS

SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS SAMENVATTING IN HET NEDERLANDS Allergisch astma Allergisch astma is een veel voorkomende ziekte waarbij mensen benauwd worden wanneer ze de stof inademen waar ze allergisch voor zijn geworden. Daarnaast

Nadere informatie

Chapter 6. Nederlandse samenvatting

Chapter 6. Nederlandse samenvatting Chapter 6 Nederlandse samenvatting Chapter 6 122 Nederlandse samenvatting Het immuunsysteem Het immuunsysteem (of afweersysteem) beschermt het lichaam tegen lichaamsvreemde en ziekmakende organismen zoals

Nadere informatie

Informatie voor patiënten Waarom een ontlastingonderzoek?

Informatie voor patiënten Waarom een ontlastingonderzoek? Informatie voor patiënten Waarom een ontlastingonderzoek? RP Vitamino Analytic Postbus 38 NL - 4493 ZG Kamperland Copyright 2008 RP Vitamino Analytic BV, NL 4493 ZG Kamperland Item-Nr. 374840-08/08 Waarom

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 210 Nederlandse samenvatting Zuurstofradicalen en antioxidanten in multiple sclerosis 1. Multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een chronische ontstekingsziekte van het centraal

Nadere informatie

Wat is een allergie? Afweersysteem

Wat is een allergie? Afweersysteem De allergie survivalgids 15 Hoofdstuk 1 Wat is een allergie? Afweersysteem Voordat we uitleggen wat een allergie is, is het handig dat je eerst weet wat een afweersysteem is. Het afweersysteem van je lichaam

Nadere informatie

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen:

Ziekteverwekkende micro-organismen dringen via lichaamsopeningen het lichaam binnen: IMMUNITEIT 1 Immuniteit Het lichaam van mens en dier wordt constant belaagd door organismen die het lichaam ziek kunnen maken. Veel van deze ziekteverwekkers zijn erg klein, zoals virussen en bacteriën.

Nadere informatie

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten

Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek. Een betere aanpak van chronische ziekten Snel en effectief ingrijpen dankzij ziekte-overstijgend immunologisch onderzoek Een betere aanpak van chronische ziekten Samenvatting Het probleem Door de vergrijzing van de bevolking groeit het aantal

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting NEDERLANDSE SAMENVATTING Wat is astma? Astma is een aandoening die wordt gekenmerkt door vernauwing van de luchtwegen (oftewel bronchoconstrictie) na inademing van verschillende

Nadere informatie

Nieuws van TerraLife. TerraLife nieuwsbrief. Geachte klant,

Nieuws van TerraLife. TerraLife nieuwsbrief. Geachte klant, Nieuws van TerraLife Geachte klant, Wij zijn erg verheugd u hierbij onze eerste nieuwsbrief te mogen toesturen. In de nieuwsbrief van TerraLife willen we u graag informeren over actuele gezondheidsklachten,

Nadere informatie

Informatie voor patiënten. Ontlastingonderzoek ter beoordeling van de darmflora. RP-Vitamino BV Postbus 38 NL - 4493 ZG Kamperland

Informatie voor patiënten. Ontlastingonderzoek ter beoordeling van de darmflora. RP-Vitamino BV Postbus 38 NL - 4493 ZG Kamperland 374840.indd, Spread 1 of 6 - Pages (12, 1) 10/04/02 08:58 AM angeboden door: Informatie voor patiënten Ontlastingonderzoek ter beoordeling van de darmflora RP-Vitamino BV Postbus 38 NL - 4493 ZG Kamperland

Nadere informatie

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS?

Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Diagnostische toets Van HIV tot AIDS? Moleculen 1. Basenparing In het DNA vindt basenparing plaats. Welke verbinding brengt een basenpaar tot stand? A. Peptidebinding B. Covalente binding C. Zwavelbrug

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/23854 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Marel, Sander van der Title: Gene and cell therapy based treatment strategies

Nadere informatie

Nederlandse Samenva ing

Nederlandse Samenva ing Nederlandse Samenva ing Nederlandse Samenva ing De ziekte van Crohn en colitis ulcerosa zijn de meest voorkomende vormen van chronische ontstekingen van het maag-darm-kanaal. In het engels wordt deze groep

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Inleiding

Nederlandse samenvatting. Inleiding Nederlandse samenvatting 157 Inleiding Het immuunsysteem (afweersysteem) is een systeem in het lichaam dat werkt om infecties en ziekten af te weren. Het Latijnse woord immunis betekent vrijgesteld, een

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Respiratoir syncytieel virus Het respiratoir syncytieel virus (RSV) is een veroorzaker van luchtweginfectiesvan de mens. Het komt bij de mens met name in het winterseizoen voor.

Nadere informatie

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM

DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM DE DIKKE DARM Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst het spijsverteringsstelsel en de werking van de spijsvertering uitgelegd. Om te begrijpen wat dikkedarmkanker is, wordt eerst

Nadere informatie

Feed4Foodure. Interacties in de darm. darm 30/10/2013. Voeding, darmgezondheid en immuniteit (VDI) Technieken en procedures.

Feed4Foodure. Interacties in de darm. darm 30/10/2013. Voeding, darmgezondheid en immuniteit (VDI) Technieken en procedures. Feed4Foodure Voeding, darmgezondheid en immuniteit (VDI) Technieken en procedures Astrid de Greeff Interacties in de darm Management, Omgeving, Genotype (Voedings)- interventie voeding microbiota darm

Nadere informatie

Nieuws van TerraLife. In dit nummer: Allergie en hooikoorts. Eczeem en andere huidklachten. Thema koopzondag mei. Workshop bomenopstelling

Nieuws van TerraLife. In dit nummer: Allergie en hooikoorts. Eczeem en andere huidklachten. Thema koopzondag mei. Workshop bomenopstelling Nieuws van TerraLife In dit nummer: Allergie en hooikoorts Eczeem en andere huidklachten Thema koopzondag mei Workshop bomenopstelling Beste TerraLife klanten, Afgelopen maand hebben we met TerraLife op

Nadere informatie

Probiotica en vitamine D. Invloed op de gezondheid van moeder en kind

Probiotica en vitamine D. Invloed op de gezondheid van moeder en kind Probiotica en vitamine D Invloed op de gezondheid van moeder en kind Inleiding Veel nieuw onderzoek Tijdens de zwangerschap al invloed op moeder én kind Toepassing bij pasgeborenen Zwangeren Vroeggeboorte

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Het menselijke lichaam kan zich op vele manieren goed beschermen tegen binnendringende ziekteverwekkers. Hierbij speelt het immuunsysteem een zeer belangrijke rol. Het immuunsysteem

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 2. De intake 25 - Ernst van de klachten 26 - Het intakegesprek 27 3. Geneesmiddelen 33 - Medicijnen tegen kinderziektes

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. De intake 23 - Ernst van de klachten 24 - Het intakegesprek 26 3. Geneesmiddelen 31 - Medicijnen tegen griep en verkoudheid 32

Nadere informatie

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN-

Lonneke Bevers - Activity of endothelial nitric oxide synthase: substrates, modulators and products SAMENVATTING VATTING SAMEN- SAMENVATTING SAMEN- VATTING 167 Inleiding Het menselijk bloedvatenstelsel is een gesloten systeem bestaande uit ongeveer 96000 km vaten. Het bloed dat via de vaten naar de organen stroomt, zorgt voor aan-

Nadere informatie

4. Bereiden 49 - Rekenen 50 - Bereiden 52. 8. Persoonlijke groei 81 - Feedback 82

4. Bereiden 49 - Rekenen 50 - Bereiden 52. 8. Persoonlijke groei 81 - Feedback 82 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Virussen en bacteriën 10 - Het afweersysteem 14 - Ziektebeelden 19 2. Verhelderen van de zorgvraag 25 - Recepten 26 - Zelfzorgvragen 33 3. Geneesmiddelen 39 - Medicijnen tegen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen

Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Nederlandse samenvatting Liesbeth van rensen Wat is astma? Patiënten met astma hebben het regelmatig benauwd. Kenmerkend voor de ziekte is dat de benauwdheid gepaard gaat met een piepende ademhaling, hoesten

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer

Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Amyloïd-bindende eiwitten bij de ziekte van Alzheimer Introductie onderzoeksproject De ziekte van Alzheimer De ziekte van Alzheimer is een neurologische aandoening en is de meest voorkomende vorm van dementie.

Nadere informatie

Voedingsadvies bij short bowel

Voedingsadvies bij short bowel Afdeling: Onderwerp: Diëtetiek De dunne darm is een belangrijk onderdeel van de spijsvertering. Na een maaltijd komt het voedsel via mond, slokdarm en maag in de dunne darm terecht. In de dunne darm wordt

Nadere informatie

De rol van voeding bij preventie en behandeling van decubitus.

De rol van voeding bij preventie en behandeling van decubitus. KHBO Brugjaar verpleegkunde 1 De rol van voeding bij preventie en behandeling van decubitus. 1 inleiding Decubitus is een veel voorkomend probleem bij ouderen. Naast het gebruik van drukopheffende lig-en

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting 6 78 Nederlandse samenvatting Colon kanker Colon (dikke darm) kanker is één van de meest voorkomende kankers en is de tweede doodsoorzaak door kanker in geïndustrialiseerde landen. Het voorstadium van

Nadere informatie

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het

DC-SIGN + cellen een rol spelen in de opruiming van dode thymocyten uit de cortex van de humane thymus (Hoofdstuk 2). De co-expressie van het : Hematopoietische antigeen presenterende cellen in de cortex van de humane thymus: Aanwijzingen voor een rol in selectie en verwijdering van apoptotische thymocyten. Het immune systeem van (gewervelde)

Nadere informatie

Inflammatoire darmontsteking (IBD), maagdarmontsteking bij honden en katten

Inflammatoire darmontsteking (IBD), maagdarmontsteking bij honden en katten Omschrijving Oorzaken Verschijnselen Diagnose Therapie Prognose Omschrijving Inflammatoire (ontsteking) van darmziekten (IBD) is een groep van gastro-intestinale (maagdarm) ziekten waarbij ontstekingen

Nadere informatie

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Infliximab (Remicade) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Polikliniek Maag-Darm-Leverziekten Uw behandelend arts of IBD-verpleegkundige heeft met u gesproken over het gebruik van Infliximab (Remicade).

Nadere informatie

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Behandeling met infliximab Ter behandeling van de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Afdeling maag-darm-leverziekten Inleiding Uw arts heeft een behandeling met infliximab voorgesteld. Infliximab is

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17

Inhoud. Inleiding 7. 1. Medische achtergrondkennis 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 Inhoud Inleiding 7 1. 9 - Anatomie en fysiologie 10 - Ziektebeelden 17 2. Zorgvraag verhelderen 23 - Recepten 24 - Zelfzorgvragen 30 3. Geneesmiddelen 37 - Medicijnen tegen griep en verkoudheid 38 - De

Nadere informatie

Chronische ontsteking zet de medische wereld op zijn kop

Chronische ontsteking zet de medische wereld op zijn kop Chronische ontsteking zet de medische wereld op zijn kop Zo luidde de kop van het tijdschrift Health Matters in 2004. De Time verwoordde het op de voorpagina als volgt: 'Verstopte moordenaar, de verrassende

Nadere informatie

Je moet er niet teveel van hebben!

Je moet er niet teveel van hebben! Vrije radicalen, Je moet er niet teveel van hebben! Inleiding In deze brochure wordt in het kort uitgelegd wat vrije radicalen zijn, hoe ze ontstaan en wat ze kunnen doen. Ook wordt ingegaan op manieren

Nadere informatie

Bloed, Afweer en Infectieziekten

Bloed, Afweer en Infectieziekten Bloed, Afweer en Infectieziekten Functies Vervoer van stoffen O 2 van longen naar cellen CO 2 van cellen naar longen Voedingstoffen van de dunne darm naar cellen Ureum van de lever naar de nieren Hormonen

Nadere informatie

HOOFDSTUK 6. Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven

HOOFDSTUK 6. Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven HOOFDSTUK 6 Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven Samenvatting, discussie en toekomstperspectieven 89 SAMENVATTING INFLAMMATOIRE DARMZIEKTEN De ziekte van Crohn en colitis ulcerosa zijn beide

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING 112 NEDERLANDSE SAMENVATTING Immuunsysteem Het immuunsysteem bestaat uit een samenwerkingsverband tussen verschillende cellen in het lichaam die samenwerken om schadelijke cellen en organismen (kankercellen,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 1 Vroeggeboorte na antenatale inflammatie bronchiale hyperreactiviteit als onderliggende oorzaak van Vroeggeboorte Over vroeggeboorte, ook wel prematuriteit genoemd,

Nadere informatie

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light

Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Axonale schade in multiple sclerose De invloed van auto-immuniteit tegen neurofilament light Multiple sclerose (MS) is een ziekte van het centrale zenuwstelsel (CZS). Het CZS bestaat uit onze hersenen,

Nadere informatie

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek

Inleiding. Chapter 11. Achtergrond en doel van het onderzoek Chapter 11 Inleiding Achtergrond en doel van het onderzoek Kanker is na hart en vaatziekten de belangrijkste doodsoorzaak in Nederland. Per jaar wordt in Nederland bij ongeveer 70.000 mensen kanker vastgesteld

Nadere informatie

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis

Dutch summary. Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Mitochondriaal dysfunctioneren in multiple sclerosis Multiple sclerose (MS) is een ingrijpende aandoening van het centraal zenuwstelsel en de meest voorkomende oorzaak van niet-trauma gerelateerde invaliditeit

Nadere informatie

Inleiding. Wat is infliximab

Inleiding. Wat is infliximab Infliximab-infuus Inleiding In overleg met uw maag-, darm-, leverarts (MDL-arts) gaat u starten met de behandeling infliximab. In deze folder vindt u informatie over infliximab, over de werking en de behandeling,

Nadere informatie

2.1 Verstoord evenwicht protease-antiprotease

2.1 Verstoord evenwicht protease-antiprotease Roken is verreweg de belangrijkste risicofactor. Andere risicofactoren zijn: beroepen of hobby s met regelmatige blootstelling aan kleine deeltjes (fijnstof ) en (zelden) een familiair voorkomend enzymtekort

Nadere informatie

Tumor Necrosis Factor (TNF)

Tumor Necrosis Factor (TNF) Reumatologie Tumor Necrosis Factor (TNF) alfa blokkerende behandeling TNF-alfa blokkerende behandeling Toedieningsvorm: Infliximab: intraveneus, via een infuus in de bloedvaten. Dit gebeurt op de afdeling

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Afdeling: Onderwerp: MDL-centrum (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van (Humira). In deze folder krijgt u informatie

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus

Nederlandse samenvatting. Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Nederlandse samenvatting Baarmoederhalskanker en het humaan papillomavirus Baarmoederhalskanker is de op een na meest voorkomende vorm van kanker bij vrouwen. Elk jaar krijgen wereldwijd ongeveer 500.000

Nadere informatie

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar

Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum. Beter voor elkaar Adalimumab (Humira) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van Adalimumab (Humira).

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden

Nederlandse samenvatting 161. Samenvatting. Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden Nederlandse samenvatting 161 1 2 3 Samenvatting Nederlandse samenvatting voor niet ingewijden 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Nederlandse samenvatting 163 Wereldwijd is het percentage kinderen dat te vroeg geboren

Nadere informatie

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 hoofdstuk 4 hoofdstuk 5 Samenvatting Samenvatting De lever heeft een aantal belangrijke functies, waaronder het produceren van gal en het verwerken en afbreken van schadelijke verbindingen. Zij bestaat uit verschillende soorten

Nadere informatie

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl

Bloedvergiftiging. Informatie voor patiënten. Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl Bloedvergiftiging Informatie voor patiënten F0907-1225 juni 2010 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus 411, 2260 AK Leidschendam 070 357 44

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING

Samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING Een karakteristieke eigenschap van astma is ontsteking van de luchtwegen. Deze ontsteking wordt gekenmerkt door een toename van ontstekingscellen in het longweefsel. De overgrote meerderheid

Nadere informatie

Patiëntenvoorlichting Huisdierallergie

Patiëntenvoorlichting Huisdierallergie Patiëntenvoorlichting Huisdierallergie Dieren zijn niet weg te denken uit ons bestaan. Ze zijn in het huis aanwezig als huisdier, we komen ze tegen op het werk (denk hierbij aan boerderijdieren, proefdieren

Nadere informatie

I Want To Live Forever

I Want To Live Forever I want to live forever... I Want To Live Forever 2c. Organen en organenstelsels Je bent onderzoeker in het LifeSpan project. Net als alle andere leerlingen in de klas doe je onderzoek naar veroudering.

Nadere informatie

Infliximab. (Inflectra /Remicade /Remsima ) Informatiefolder. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. N-ICC folder IFX uitgave november 2014

Infliximab. (Inflectra /Remicade /Remsima ) Informatiefolder. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. N-ICC folder IFX uitgave november 2014 Infliximab (Inflectra /Remicade /Remsima ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder N-ICC folder IFX uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen

Nadere informatie

Gluten & koemelk De link met gezondheidsklachten Een complete gids voor therapeut & patiënt

Gluten & koemelk De link met gezondheidsklachten Een complete gids voor therapeut & patiënt Gluten & koemelk De link met gezondheidsklachten Een complete gids voor therapeut & patiënt Hilde Maris 4 TherapieWijzer Een woordje uitleg... 9 1. De geschiedenis van granen... 13 1.1. Tarwe is genetisch

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade ) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa Infliximab (Remicade ) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Inhoudsopgave 1. Behandeling bij de ziekte van Crohn en Colitis Ulcerosa

Nadere informatie

Voedselallergie en voedselintolerantie

Voedselallergie en voedselintolerantie DC 29 Voedselallergie en voedselintolerantie 1 Inleiding Bij voedselallergie of voedselintolerantie is er sprake van overgevoelige reacties op voedsel of bepaalde bestanddelen in voedsel. De informatie

Nadere informatie

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014

Prednis(ol)on. bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa. Informatiefolder. N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Prednis(ol)on bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder N-ICC folder PRED uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL artsen

Nadere informatie

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1

1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 1.3.1.3 Package leaflet 1.3.1.3-1 Patiëntenbijsluiter PARACETAMOL/VITAMINE C 500/50 MG DRANK BIJ VERKOUDHEID, poeder voor drank Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie

Nadere informatie

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis

Acute ontsteking van de alvleesklier. Acute pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Acute pancreatitis Uw behandelend arts heeft met u besproken dat een u een acute otsteking van de alvleesklier (pancreatitis) hebt. Deze folder geeft u informatie over

Nadere informatie

Samenvatting 149. Samenvatting

Samenvatting 149. Samenvatting Samenvatting Samenvatting 149 Samenvatting Constitutioneel eczeem is een chronische ontstekingsziekte van de huid gekenmerkt door rode, schilferende en bovenal jeukende huidafwijkingen. Onder de microscoop

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman

Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden. Esther Reefman Nederlandse samenvatting voor niet-ingewijden Esther Reefman SYSTEMISCHE LUPUS ERYTHEMATODES Mensen met een wolfs ( lupus )-gezicht, zo werden patiënten met systemische lupus erythematodes (SLE) al vanaf

Nadere informatie

Chapter 8. Hoofdstuk 8. Nederlandstalige samenvatting

Chapter 8. Hoofdstuk 8. Nederlandstalige samenvatting Chapter 8 Hoofdstuk 8 Nederlandstalige samenvatting Chapter 8 Porphyromonas gingivalis is een Gram- negatieve anaerobe bacterie die geassocieerd is met periimplantitis. In geval van infectie reageren gastheercellen

Nadere informatie

Chirurgie. Acute Pancreatitis. Afdeling: Onderwerp:

Chirurgie. Acute Pancreatitis. Afdeling: Onderwerp: Afdeling: Onderwerp: Chirurgie Acute Pancreatitis 1 Acute Pancreatitis Acute ontsteking van de alvleesklier Ligging en functie van de alvleesklier De alvleesklier (het pancreas) is een orgaan dat dwars

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting en discussie

Nederlandse samenvatting en discussie 9. Nederlandse samenvatting en discussie Chapter 9 In dit proefschrift is het onderzoek beschreven naar de hartfunctie tijdens sepsis en de invloed van beademing op het hart als de werking van het hart

Nadere informatie

Mitochondriën en oxidatieve stress

Mitochondriën en oxidatieve stress Wetenschappelijk nieuws over de Ziekte van Huntington. In eenvoudige taal. Geschreven door wetenschappers. Voor de hele ZvH gemeenschap. Ons richten op oxidatieve stress bij de ziekte van Huntington Celschade

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Chapter 9 Inleiding Het dengue virus (DENV) en het West Nijl virus (WNV) behoren tot de Flaviviridae, een familie van kleine sferische virussen met een positief-strengs RNA genoom.

Nadere informatie

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE

Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Proefexamen ANATOMIE EN FYSIOLOGIE Deelexamen 1 In dit proefexamen worden over de volgende onderwerpen vragen gesteld: opbouw van het menselijk lichaam algemene fysiologie spijsverteringsstelsel ademhalingsstelsel

Nadere informatie

1.3.1.3 Package Leaflet 1.3.1.3-1

1.3.1.3 Package Leaflet 1.3.1.3-1 1.3.1.3 Package Leaflet 1.3.1.3-1 Patiëntenbijsluiter ETOS PARACETAMOL/VITAMINE C 500/50 MG DRANK, poeder voor drank Lees deze bijsluiter zorgvuldig door, want deze bevat belangrijke informatie voor u.

Nadere informatie

Immunitei t. Acupunctuur kan helpen. Algemeen

Immunitei t. Acupunctuur kan helpen. Algemeen Immunitei t Acupunctuur kan helpen Algemeen Het immuunsysteem van de mens is een complex verdedigingssysteem dat ons behoedt tegen ziekte, verwekt door aanvallen van bacteriën, virussen, schimmels, parasieten,

Nadere informatie

Biotransformatie en toxiciteit van

Biotransformatie en toxiciteit van Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol 062 1 Biotransformatie en toxiciteit van paracetamol Inleiding Paracetamol is het farmacologisch actieve bestanddeel van een groot aantal vrij en op recept

Nadere informatie

Supplementen. voeding. Steeds vaker zie ik rantsoenen waar een hele serie. supplementen aan is toegevoegd. De reden voor het gebruik

Supplementen. voeding. Steeds vaker zie ik rantsoenen waar een hele serie. supplementen aan is toegevoegd. De reden voor het gebruik Supplementen Steeds vaker zie ik rantsoenen waar een hele serie supplementen aan is toegevoegd. De reden voor het gebruik van supplementen is vaak onvrede over de gezondheid, de conditie of de prestaties

Nadere informatie

Klaus-Dietrich Runow

Klaus-Dietrich Runow Klaus-Dietrich Runow De darm denkt mee Hoe bacteriën, schimmels en allergieën het zenuwstelsel beïnvloeden Uitgeverij Akasha Inhoud Inleiding 9 Metabolische individualiteit: metabolische typering 10 Voorbeelden

Nadere informatie

Dermatologie. Constitutioneel eczeem en (voedsel)allergie

Dermatologie. Constitutioneel eczeem en (voedsel)allergie Dermatologie Constitutioneel eczeem en (voedsel)allergie Dermatologie Veel ouders van kinderen, en ook volwassenen, denken dat een allergie de oorzaak is van eczeem. Zij komen met de vraag bij de huisarts

Nadere informatie

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments

Appendix Nederlandse samenvatting Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Resum en Català Curriculum vitae List of publications Acknowledgments Appendix Het menselijk lichaam, dat bestaat uit biljoenen cellen, wordt dagelijks blootgesteld aan gevaarlijke stoffen die

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 149 150 Nederlandse Samenvatting Het immuunsysteem beschermt ons lichaam tegen de invasie van lichaamsvreemde eiwiten en schadelijke indringers, zoals bijvoorbeeld bacteriën. Celen die de bacteriën opruimen

Nadere informatie

Honden worden (nog sterker dan. Vetten

Honden worden (nog sterker dan. Vetten Vetten Honden worden (nog sterker dan katten) van nature aangetrokken tot vetrijke voeding.als de hond weinig aan lichaamsbeweging doet, moet de opname van vetten echter beperkt worden. Als er geen nauwkeurig

Nadere informatie

Bacteriën houden darm gezond

Bacteriën houden darm gezond Bacteriën houden darm gezond Probiotica kunnen weerstand verhogen en zijn heilzaam bij diverse kwalen Een evenwichtig samengestelde bacteriecultuur in onze ingewanden kan de weerstand verhogen, de gezondheid

Nadere informatie

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation.

Cover Page. The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation. Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/20942 holds various files of this Leiden University dissertation. Author: Wammes, Linda Judith Title: Immune regulation during parasitic infections : from

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting 19 Introductie glutamine De toegenomen wetenschappelijke belangstelling voor het aminozuur glutamine is mogelijk het gevolg van de ontwikkeling van complete parenterale voeding in de jaren 60 van de vorige

Nadere informatie

Azathioprine (Imuran )

Azathioprine (Imuran ) Azathioprine (Imuran ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Informatiefolder NNIC folder AZA uitgave november 2014 Deze folder is tot stand gekomen door samenwerkende IBD verpleegkundigen en MDL

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting MUCOSALE ADJUVANS ACTIVITEIT VAN LIPOSOMEN

Nederlandse samenvatting MUCOSALE ADJUVANS ACTIVITEIT VAN LIPOSOMEN 102 Nederlandse samenvatting MUCOSALE ADJUVANS ACTIVITEIT VAN LIPOSOMEN 103 104 Mucosale immunoadjuvans activiteit van liposomen Inleiding Het menselijk lichaam is voortdurend bezig indringers zoals bacteriën,

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Huisdierallergie

PATIËNTEN INFORMATIE. Huisdierallergie PATIËNTEN INFORMATIE Huisdierallergie Introductie Door middel van deze informatiefolder wil het Maasstad Ziekenhuis u informeren over huisdierallergie. Wij adviseren u deze informatie zorgvuldig te lezen.

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa

Patiënteninformatie. Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa Patiënteninformatie Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met het medicijn adalimumab bij de ziekte van Crohn en collitis ulcerosa Adalimumab (Humira ) Informatie over de behandeling met

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

SAMENVATTING Samenvatting Coeliakie is een genetische aandoening waarbij omgevingsfactoren en meerdere genen bijdragen aan de ontwikkeling van de ziekte. De belangrijkste omgevingsfactor welke een rol

Nadere informatie

Infliximab (Remicade) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa)

Infliximab (Remicade) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Infliximab (Remicade) bij Inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn, Colitis Ulcerosa) Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het gebruik van infliximab In deze folder leest u over de werking

Nadere informatie

Cytokinen. door dr. A.J.M. van Oosterhout Farmacologie, Faculteit Farmacie Universiteit Utrecht

Cytokinen. door dr. A.J.M. van Oosterhout Farmacologie, Faculteit Farmacie Universiteit Utrecht 108 1 Cytokinen door dr. A.J.M. van Oosterhout Farmacologie, Faculteit Farmacie Universiteit Utrecht 1. Inleiding 108 3 2. Historie 108 3 3. Produktie 108 3 4. Eigenschappen 108 5 5. Meetmethoden 108 6

Nadere informatie

Hoe werkt mijn darm. Stomavereniging 5 november 2011 Ivar Harkema, MDL arts

Hoe werkt mijn darm. Stomavereniging 5 november 2011 Ivar Harkema, MDL arts Hoe werkt mijn darm Stomavereniging 5 november 2011 Ivar Harkema, MDL arts Inleiding Hoe ziet een darm eruit Hoe werken de darmen (wat doen ze) Waarom een operatie? Soorten stoma Blijft de werking gelijk

Nadere informatie

Prednison (corticosteroïden)

Prednison (corticosteroïden) Prednison (corticosteroïden) Medicatie bij de ziekte van Crohn of colitis ulcerosa MDL-centrum IJsselland Ziekenhuis www.mdlcentrum.nl Uw MDL-arts (maag-, darm- en leverarts) heeft u Prednison voorgeschreven

Nadere informatie

6-Mercaptopurine (Purinethol) bij Inflammatoire Darmziekten (Ziekte van Crohn / colitis ulcerosa )

6-Mercaptopurine (Purinethol) bij Inflammatoire Darmziekten (Ziekte van Crohn / colitis ulcerosa ) 6-Mercaptopurine (Purinethol) bij Inflammatoire Darmziekten (Ziekte van Crohn / colitis ulcerosa ) Maag-Darm-Levercentrum Beter voor elkaar 2 Inleiding Uw behandelend arts heeft met u gesproken over het

Nadere informatie

Samenvatting In deel 2 onderzoeken we twee enzymen die betrokken zijn bij de afbraak van gluten in de darmholte.

Samenvatting In deel 2 onderzoeken we twee enzymen die betrokken zijn bij de afbraak van gluten in de darmholte. Coeliakie is een complexe, multifactoriële genetische aandoening die vóórkomt bij ongeveer 1% van de bevolking. Een genetische gevoeligheid voor coeliakie houdt voor patiënten in dat zij niet een normaal

Nadere informatie

Infliximab (Remicade ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa

Infliximab (Remicade ) bij de ziekte van Crohn en colitis ulcerosa Uw behandelend arts of verpleegkundig consulent heeft met u gesproken over het gebruik van infliximab (Remicade ). In deze brochure krijgt u informatie over de werking en het gebruik van dit medicijn en

Nadere informatie