Met de hele klas naar het EcoNexis huis

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Met de hele klas naar het EcoNexis huis"

Transcriptie

1 Handleiding voor docenten en decanen vmbo, havo/vwo, mbo Met de hele klas naar het EcoNexis huis Lesdoel en -opzet Bezoek op locatie Achtergrondinformatie Tips en suggesties

2 EcoNexis huis: op bezoek in het huis-van-nu De manier waarop we in Nederland energie maken, vervoeren en verbruiken, verandert als nooit tevoren. De rol die onze eigen huishoudens daarin spelen, wordt steeds groter. Als verbruiker, maar vooral ook als energieproducent. Sinds deze zomer kunt u in het EcoNexis huis met uw leerlingen zélf zien hoe je je eigen energie maakt. En hoe je niet meer afhankelijk hoeft te zijn van fossiele brandstoffen. En misschien nog wel belangrijker: het EcoNexis huis laat zien hoe alle energieproducerende en -verbruikende apparatuur in een smart grid samenwerkt om het energieverbruik zo laag mogelijk te houden. Een technisch hoogstandje. Iederéén kan het EcoNexis huis gratis bezoeken. Maar speciaal voor leerlingen van vmbo, havo, vwo en mbo stelde Enexis ook een onderwijsprogramma samen voor schoolbezoek aan het EcoNexis huis. Na een rondleiding verkennen uw leerlingen met behulp van ipads vol film, animatie en informatie het huis in groepjes aan de hand van lesopdrachten. Na afloop kunnen zij aan hun klasgenoten de uitkomsten van deze ontdekkingstocht presenteren. Het EcoNexis huis biedt u een locatie bij u in de buurt, in Zwolle. Een plek waar actuele abstracte thema s als energiebesparing, duurzame energie en een duurzamere leefomgeving tastbaar gemaakt zijn in een gezinswoning. Een bijzondere woning die de komende jaren wat Enexis betreft steeds vaker te zien zal zijn in Nederlandse woonwijken. Aansluiting op de kerndoelen Een bezoek aan het EcoNexis huis sluit aan op vier kerndoelen voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs, zoals die geformuleerd zijn door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap: - Kerndoel 30: De leerling leert dat mensen, dieren en planten in wisselwerking staan met elkaar en hun omgeving (milieu), en dat technologische en natuurwetenschappelijke toepassingen de duurzame kwaliteit daarvan zowel positief als negatief kunnen beïnvloeden. - Kerndoel 33: De leerling leert door onderzoek kennis te verwerven over voor hem relevante technische producten en systemen, leert deze kennis naar waarde te schatten en op planmatige wijze een technisch product te ontwerpen en te maken. - Kerndoel 35: De leerling leert over zorg en leert zorgen voor zichzelf, anderen en zijn omgeving, en hoe hij de veiligheid van zichzelf en anderen in verschillende leefsituaties (wonen, leren, werken, uitgaan, verkeer) positief kan beïnvloeden. - Kerndoel 42: De leerling leert in eigen ervaringen en in de eigen omgeving effecten te herkennen van keuzes op het gebied van werk en zorg, wonen en recreëren, consumeren en budgetteren, verkeer en milieu. Aansluiting op de eindexamenprogramma s Een bezoek aan het EcoNexis huis sluit ook goed aan op de eindexamenprogramma s van het vmbo en havo/vwo, zoals die geformuleerd zijn door het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Vooral mens & maatschappij, maatschappijleer en techniek vertonen in hun examenprogramma s brede raakvlakken met de leerdoelen van het bezoek aan het EcoNexis huis. Voor het mbo geldt dat het EcoNexis huis vooral interessant is voor technische opleidingen, als praktijkvoorbeeld van de inzet van nieuwe techniek voor een duurzame toekomst. Opzet lesmaterialen Het lesmateriaal bestaat uit de volgende onderdelen: - De docentenhandleiding. Deze ligt vóór u. Hierin vindt u de onderwijstechnische informatie, tips en suggesties, achtergrondinformatie en méér over het bezoek en het onderwijsprogramma van het EcoNexis huis. - De poster van het EcoNexis huis. Met deze illustratie krijgt u een voorproefje van wat u met uw leerlingen kunnen zien en beleven in het EcoNexis huis. U kunt de poster ophangen in de klas, en gebruiken bij een voorbereidende les voorafgaand aan het bezoek. Voor uw leerlingen is de poster een handige geheugensteun bij de presentatie van hun groepsopdracht in de klas, na het bezoek. U kunt de poster ook online vinden op de onderwijspagina van Ideaal voor het digitale schoolbord! - De opdrachten. Tijdens het bezoek aan het EcoNexis huis wordt de klas in groepjes verdeeld. Elk groepje krijgt een opdracht mee. Daarmee kunnen leerlingen groepsgewijs het huis zelfstandig verkennen. Zij krijgen tijdens die zoektocht een ipad vol informatie mee. De bedoeling is dat zij hun bevindingen na afloop van het bezoek op school met hun eigen groep presenteren aan klasgenoten. - De website. Op vindt u achtergrondinformatie over het EcoNexis huis. Op de speciale onderwijspagina staat onder meer de interactieve digitale versie van de poster, die u op het digitale schoolbord kunt gebruiken. Bijvoorbeeld bij een les voorafgaand aan uw bezoek. Onderwijskundige informatie Lesdoel Het doel van het bezoek aan het EcoNexis huis is om leerlingen bewuster te maken van de veranderende manier waarop we met energie omgaan, nu en in de toekomst. Concreet gaat het om drie zaken: - De energievraag beperken: hoe kun je thuis zuiniger omgaan met energie? En wat voor technieken maken dat mogelijk? - Steeds meer duurzame energie opwekken: voors en tegens van nieuwe en bestaande energiebronnen, en hun inpassing in onze eigen huishoudens. Zonnecellen en zonnecollectoren bijvoorbeeld, maar ook aardwarmte. - Fossiele energiebronnen zo efficiënt mogelijk gebruiken: nieuwe manieren om het maximale te halen uit de bestaande energieproductie. Bijvoorbeeld door vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen met slimme netwerken. Docentenhandleiding Poster Opdrachten Website

3 Naar het EcoNexis huis Lesopbouw U bent uiteraard vrij om uw bezoek aan het EcoNexis huis op úw manier in te passen in uw lesprogramma. Hieronder vindt u een suggestie hoe u het bezoek kunt koppelen aan uw lessen. - Vóór het bezoek. Bereid het bezoek aan het EcoNexis huis klassikaal voor met een korte introductieles in de klas. U kunt bijvoorbeeld vertellen over de enorme verandering die we in Nederland doormaken in de manier waarop we energie maken, vervoeren en verbruiken. Of over de drie manieren waarop we proberen dat proberen zo snel mogelijk te doen (de Trias energetica, waar we u verderop meer over vertellen). En de rol die nieuwe technieken spelen om deze energietransitie mogelijk te maken. Verder kunt u leerlingen meegeven hoe we in onze thuissituaties steeds meer kunnen doen om onze energievraag te beperken, energie efficiënter te gebruiken en om duurzame energie op te wekken. Tip: vraag uw leerlingen wat zij thuis eventueel al aan energiebesparende of -producerende techniek hebben. Ook kunt u leerlingen aan de hand van de poster voorbereiden op het bezoek aan het EcoNexis huis zelf. De poster is op beschikbaar voor het digitale schoolbord. Vergeet niet om leerlingen alvast te vertellen dat zij tijdens het bezoek een opdracht krijgen, waarvan de antwoorden te vinden zijn in het EcoNexis huis. Het bezoek is dus de basis van een sterke groepspresentatie na terugkomst! Leg ook van tevoren duidelijke spelregels vast. Bijvoorbeeld over tijdsduur van de opdracht, eisen aan de presentatie na afloop, het meenemen van voldoende notitieblokken voor aantekeningen, etc. - Tijdens het bezoek. Aankomst. Bij aankomst ontvangt een medewerker van Enexis u en uw leerlingen. In het EcoNexis huis is een afsluitbare ruimte voor het opbergen van tassen, jassen, etc. Rondleiding. U krijgt met de klas een korte rondleiding door het pand, en ziet enkele filmpjes in de diverse kamers. Hier ontdekken uw leerlingen hoe het huis in elkaar steekt, welke technieken er zijn, en waarom het EcoNexis huis überhaupt gebouwd is. Na voorafgaand overleg kan Enexis tijdens uw bezoek ook aandacht besteden aan beroepenvoorlichting. Groepsopdracht. Vervolgens deelt u de klas op in groepjes. Elk groepje krijgt een opdracht: er zijn vijf verschillende energiethema s uitgewerkt tot opdracht. Met deze opdrachten kunnen zij zelfstandig aan de slag in en om het huis om meer informatie op te sporen over hun eigen thema. Hierbij krijgen zij een ipad mee, die boordevol film, animatie en informatie staat. Over het huis, de werking van de energietechniek in het huis, en over de noodzaak van duurzame energie. Ook zijn her en der bordjes met informatie te vinden, en kan de rondleider helpen met aanwijzingen. - Na het bezoek. Laat elk groepje na afloop van het bezoek in de klas de resultaten van zijn groepsopdracht presenteren. Op staat een beeldbank met foto s en film. Die kunnen uw leerlingen gebruiken voor het maken van bijvoorbeeld een PowerPoint- of Prezi-presentatie. De (digitale) overzichtsposter van het huis kan daarbij als geheugensteun dienen om het verhaal te vertellen. U kunt ervoor kiezen om voor deze opdracht een cijfer te geven. U kunt zelf bepalen hoeveel tijd u de groep geeft om onder schooltijd of als huiswerk de presentatie voor te bereiden. Over de groepsopdrachten Hieronder vindt u alvast de opdrachten die uw leerlingen krijgen in het EcoNexis huis. Er zijn vijf verschillende opdrachten, die elk op twee niveaus uitgewerkt zijn (vmbo en havo/vwo). De opdrachten worden in het EcoNexis huis ingeleid met achtergrondinformatie, en voorzien van tips waarmee uw leerlingen ter plekke aan de slag kunnen. U kunt de presentaties na afloop beoordelen aan de manier waarop uw leerlingen de vragen uit de opdracht beantwoord hebben. Opdrachten vmbo Groepsopdracht 1, vmbo Geef over het thema Duurzame stroom in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Je docent weet hoe lang de presentatie moet duren. - Wat is duurzame stroom? - Hoe wordt in het EcoNexis huis duurzame stroom gemaakt? - Maakt het EcoNexis huis alleen stroom voor eigen gebruik, of ook voor andere gezinnen of bedrijven? Groepsopdracht 2, vmbo Geef over het thema Ondergrondse warmte en het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Je docent weet hoe lang de presentatie moet duren. - Wat is aardwarmte? - Hoe haalt het EcoNexis huis warmte uit de aarde? - Leg uit of een warmtepomp ook geschikt om het huis te koelen in de zomer. Groepsopdracht 3, vmbo Geef over het thema Water in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Je docent weet hoe lang de presentatie moet duren. - Waar haalt het EcoNexis huis het drinkwater vandaan? En waarvandaan het water om de wc door te spoelen? - Waar wordt het water uit de ondergrondse opslagtank allemaal voor gebruikt? - Gebruikt douchewater is nog warm. Die warmte wordt hergebruikt voor warm schoon water. Hoe doet het EcoNexis huis dat? Wat betekent dat voor het energieverbruik van het huis? Groepsopdracht 4, vmbo Geef over het thema Warmte binnenhouden in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Je docent weet hoe lang de presentatie moet duren. - De ligging van het EcoNexis huis (alle ramen naar het zuiden) is heel bewust gekozen. Waarom? - Hoe is de isolatie van de muren, plafonds en vloeren opgebouwd? - Gebruikt douchewater is nog warm. Die warmte wordt hergebruikt voor warm schoon water. Hoe doet het EcoNexis huis dat? Wat betekent dat voor het energieverbruik van het huis? - De gebruikte (warme) lucht die het huis uitgeblazen wordt, verwarmt verse (koude) lucht. Leg uit hoe dat werkt. Groepsopdracht 5, vmbo Geef over het thema Energie opslaan in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Je docent weet hoe lang de presentatie moet duren. - Het EcoNexis huis maakt soms meer stroom (met zonnecellen) dan het gebruikt. Wat er over is, wordt aan het elektriciteitsnet verkocht. Want elektriciteit kun je niet opslaan voor later, behalve in accu s. Zoals in de elektrische auto. Het slimme netwerk bepaalt wanneer die accu opgeladen wordt. Bij wat voor weer zou dat bijvoorbeeld goed kunnen? - Op welke manieren slaat het EcoNexis huis warmte op (bovengronds én ondergronds)? - Het slimme netwerk in het EcoNexis huis bepaalt wanneer apparaten aan gaan (energievraag) en ziet hoeveel energie gemaakt wordt (energieaanbod). Welke apparaten zijn aangesloten op het netwerk?

4 Opdrachten havo/vwo Groepsopdracht 1 Geef over het thema Duurzame stroom in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Jullie docent vertelt je hoe lang jullie presentatie ongeveer moet duren. - Op welke manieren wordt in het EcoNexis huis stroom gemaakt? - Hoe werkt de techniek die het EcoNexis huis gebruikt voor het maken van stroom? - Maakt het EcoNexis huis alleen stroom voor eigen gebruik, of ook voor andere gebruikers? - Hoeveel stroom maakt het EcoNexis huis per jaar? Groepsopdracht 2 Geef over het thema Aardwarmte- en -koude in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Jullie docent vertelt je hoe lang jullie presentatie ongeveer moet duren. - Welke energiebronnen gebruikt het EcoNexis huis voor het verwarmen van water? - Hoe werkt de techniek die het EcoNexis huis gebruikt om warmte en koude uit de grond te halen? - Waar wordt de warmte en koude voor het EcoNexis huis opgeslagen totdat de bewoners het nodig hebben? - Hoeveel aardgas verbruikt het EcoNexis huis per jaar? Groepsopdracht 3 Geef over het thema Water in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Jullie docent vertelt je hoe lang jullie presentatie ongeveer moet duren. - Welke twee bronnen gebruikt het EcoNexis huis voor het water dat bewoners in het huis gebruiken? - Deze twee bronnen blijven gescheiden van elkaar. Welke bron wordt waarvoor gebruikt in het huis? - De warmte uit gebruikt douchewater wordt niet weggegooid, maar hergebruikt. Hoe werkt de techniek die het EcoNexis huis hier voor gebruikt? - Des te minder water je van het leidingwaternet gebruikt, des te minder energie je verbruikt. Hoe kan dat? Lestips en -suggesties Een paar tips en suggesties voor uw bezoek aan het EcoNexis huis willen we u niet onthouden: - Het EcoNexis huis gaat over de inzet van nieuwe technieken om de energievoorziening in ons land duurzamer te maken. Maar in overleg kunnen we aan de hand van die technieken ook aandacht besteden aan beroepsvoorlichting. Enexis heeft diverse opleidingscoördinatoren en stagebegeleiders (mbo, hbo en wo) die ervaring hebben met beroepsvoorlichting. - Grijp het bezoek aan voor een voorbereidende of afsluitende gastles over energie bij u op school. Bijvoorbeeld over duurzame energie, of over de veranderende manier waarop we met onze energieproductie en ons energieverbruik omgaan. Aan een gastles zijn geen kosten verbonden. - Is de reisafstand een drempel voor u? Combineer het bezoek aan het EcoNexis huis dan met een andere bestemming in Zwolle. Zo slaat u twee vliegen in één klap. Denk daarbij aan een aansluitende bestemming, zoals de workshops en lessen over ecologie die door vrijwilligers in de naastgelegen Nooterhof gegeven worden. Of een totaal andere maar daarom niet minder interessante bestemming. Bijvoorbeeld het museum De Fundatie, het Stedelijk Museum of één van de vele toegankelijke rijksmonumenten. - Gebruik het bezoek aan het EcoNexis huis als opening van een projectweek over (de toekomst van) energie. Leerlingen kunnen dan inspiratie opdoen, die ze inzetten om het project zo geslaagd mogelijk te maken. - Enexis heeft diverse voorlichtingsmaterialen over werken bij het bedrijf beschikbaar. Deze geven uw leerlingen een prima beeld van het soort werk en de opleidingen die je in de energie kunt doen. U vindt ze op Wellicht kunt u deze materialen inzetten in een voorbereidende of afsluitende les bij het bezoek. Uw leerlingen ontdekken aan de hand van animaties op een ipad hoe de techniek in het EcoNexis huis werkt. Groepsopdracht 4 Geef over het thema Warmte binnenhouden in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Jullie docent vertelt je hoe lang jullie presentatie ongeveer moet duren. - Het EcoNexis huis is een passief huis. Wat betekent dat voor het energieverbruik van de verwarming? - Hoe is de isolatie van de muren, plafonds, ramen en vloeren opgebouwd? - De warmte uit gebruikt douchewater wordt niet weggegooid, maar hergebruikt. Hoe werkt de techniek die het EcoNexis huis hier voor gebruikt? - Ventilatie: wat gebeurt er met de warme lucht die het huis uitgeblazen wordt? Groepsopdracht 5 Geef over het thema Energie opslaan in het EcoNexis huis op school aan je klasgenoten een presentatie. Jullie docent vertelt je hoe lang jullie presentatie ongeveer moet duren. - Elektriciteit kun je niet opslaan. Het EcoNexis huis levert de door zonnecellen geproduceerde stroom die niet gebruikt wordt, terug aan het net. Toch is er een kleine buffer: de elektrische auto. Hoe gebruikt het slimme netwerk de autoaccu s als buffer? - Hoe slaat het EcoNexis huis warmte en koude op (bovengronds én ondergronds)? - Hoe kan het slimme netwerk voorkómen dat je elektriciteit over hebt, die je ergens kwijt moet (aan de auto, of terugleveren aan het net)?

5 Achtergrondinformatie De wereldwijde vraag naar energie stijgt dankzij de bevolkingsgroei en toegenomen welvaart. Daar tegenover staat dat de manieren waarop we die energie kunnen maken, eindig zijn. Het overgrote deel van onze energieproductie (in Nederland bijvoorbeeld 82 procent) leunt op niet-hernieuwbare bronnen. Voor die bronnen zijn we afhankelijk van fossiele brandstoffen (aardolie, aardgas, steenkool) of kernenergie (uranium). Die brandstoffen worden steeds schaarser. Het verbruik van al deze fossiele brandstoffen levert ook vervuiling op: vooral koolstofdioxide, een restproduct bij de verbranding van deze brandstoffen. Koolstofdioxide is een ongevaarlijk gas, maar het heeft één groot nadeel: teveel ervan in de lucht levert een grote bijdrage aan klimaatverandering. In Nederland betekent die klimaatverandering nattere winters en drogere zomers. En een stijgende zeespiegel, want ook het poolijs smelt. Het is dus hoog tijd om kritisch te kijken naar de manier waarop we energie maken, vervoeren en verbruiken. En hoe we die kunnen veranderen. Dat noemen we energietransitie. Trias energetica Energietransitie rust op drie pijlers, die we samen de Trias energetica noemen: - De energievraag beperken. Zorgen voor een zo laag mogelijk energieverbruik, door energiebesparende nieuwe technieken, zuinige apparaten, etc. - Steeds meer duurzame energie opwekken. Het maken van energie uit bronnen die hernieuwbaar of onuitputtelijk zijn. - Fossiele energiebronnen zo efficiënt mogelijk gebruiken. Door vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen, verliezen bij transport te beperken, etc. Met de ipad op onderzoek in de technische ruimte. Gedragsverandering nodig Om de energietransitie van oude naar nieuwe energie mogelijk te maken, is ook een gedragstransitie nodig. We moeten met zijn allen anders leren denken, en anders omgaan met stroomverbruik. Door vooruit te plannen. Bijvoorbeeld door je elektrische auto op te laden op momenten dat er weinig energie van het net gevraagd wordt. Dat betekent dat je ruimer van tevoren de beslissing moet maken om dat te doen. Én de gegevens hebt om te bepalen wanneer dat het beste kan. EcoNexis huis: slimme woning De vele afzonderlijke inspirerende mogelijkheden voor duurzaam wonen zijn door Enexis onder één dak gebracht in het EcoNexis huis. Een huis dat volledig zelfvoorzienend is en onafhankelijk van fossiele brandstoffen. We laten u graag zien hoe slim omgaan met energie voor iedereen haalbaar en betaalbaar kan zijn! In het EcoNexis huis kunt u zien hoe we met alle drie aspecten van de Trias energetica grote energiewinst kunnen behalen. - De energievraag beperken. In het EcoNexis huis ziet u hoe slimme apparaten en systemen samenwerken in een slim netwerk. Dat bepaalt hoe energie zo efficiënt mogelijk gebruikt kan worden, en de energievraag zo laag mogelijk blijft. Zo wordt bijvoorbeeld restwarmte uit het douchewater gebruikt om vers warm water te verwarmen, en de restwarmte uit gebruikte lucht ingezet als voorverwarming of - koeling voor frisse lucht. Dat scheelt behoorlijk wat energieverbruik. - Steeds meer duurzame energie opwekken. Verwarming en koeling van het EcoNexis huis gebeurt met een warmtepomp en aardwarmte, uit putten van 120 meter diep. Ook heeft het huis zonnecollectoren en zonnecellen. Die laatste leveren voldoende om het huis van stroom te voorzien, en nog over te houden voor de elektrische auto. Ongebruikte elektriciteit wordt teruggeleverd aan het stroomnet, zodat andere woningen het kunnen gebruiken. - Fossiele energiebronnen zo efficiënt mogelijk gebruiken. Het EcoNexis huis is niet aangesloten op het aardgasnetwerk. En het maakt zijn eigen elektriciteit en warmte. De enige fossiele brandstoffen die nog gebruikt worden in dit huishouden, is de brandstof die de actieradius van de elektrische auto aanvult. Ook het slimme netwerk speelt een grote rol in het efficiënter gebruiken van energie. Hierop kunt u eenvoudig aflezen wanneer het bijvoorbeeld voordelig is om een was te draaien, of de elektrische auto op te laden. Verder bekijkt Enexis regelmatig haar hele netwerk om te zien waar vernieuwingen mogelijk zijn om het netverlies te beperken. Netverlies is de hoeveelheid stroom die verloren gaat tijdens het vervoer van de plek waar het gemaakt wordt, naar mensen thuis. Dat netverlies komt bijvoorbeeld door de weerstand van het netwerk. Door die te verlagen (andere verbindingen bijvoorbeeld), heb je minder stroom nodig om aan de vraag te voldoen. Feiten over het EcoNexis huis - Het EcoNexis huis is zelfvoorzienend, en niet afhankelijk van fossiele brandstoffen voor energievoorziening. - Meer dan 100 m 2 zonnepanelen zorgen voor kwh elektriciteit per jaar. Genoeg om de hele woning van elektriciteit te voorzien, en de elektrische auto op te laden voor tot kilometer per jaar. - Er is geen cv-systeem. Het huis gebruikt aardwarmte en een warmtepomp voor koeling en verwarming. - Het huis heeft een smart grid, een slim netwerk. Alle apparatuur en techniek zijn op dit netwerk aangesloten. Het netwerk bepaalt de meest efficiënte manier om energie te gebruiken. - De warmteterugwininstallatie gebruikt afgevoerd warm douchewater om vers water voor te verwarmen. Zo wordt ook het laatste restje restenergie gebruikt. - De muurisolatie van het huis is 30 centimeter dik. Die van het dak zelfs 45 centimeter. De ramen zijn drielaagsglas. Zo lekt er geen warmte of koelte weg naar buiten. - Het waterverbruik is drastisch omlaag gebracht dankzij een opvangtank van liter voor regenwater. Dit wordt na filtering hergebruikt voor het toilet, de was en het kraantje in de tuin. - Het EcoNexis huis is een passief huis. Dat betekent dat de ligging van het huis geörienteerd is op het zuiden, om zoveel mogelijk energie van de zon te gebruiken als verwarming.

6 Over Enexis Enexis brengt stroom en gas tot in huizen en bedrijven in Noord-, Oost- en Zuid-Nederland. Via onze eigen kabels en leidingen; het wegennet voor energie. We zorgen voor onderhoud en leggen nieuwe verbindingen aan wanneer dat << nodig achterpagina is. Zodat onze >> klanten altijd beschikken over de energie die ze nodig hebben en storingen tot een minimum beperkt blijven. Bovendien maken we ons netwerk geschikt voor steeds weer nieuwe toepassingen. Stroom tanken Praktische voor elektrische informatie auto s bijvoorbeeld. Of transport van zonne-energie als onze klanten zelf teveel hebben opgewekt. Het EcoNexis huis is vrij de plek toegankelijk. waar we Legitimatie u laten zien is welke niet nodig, toepassingen vooraf een er nú afspraak al mogelijk maken zijn. wel. Groepen van meer dan 20 mensen vergen extra begeleiding. Het EcoNexis huis is open op maandag, woensdag en donderdag. Voor vragen kunt u Online contact achtergrondinformatie opnemen met Kea Broeksema op (06) Wilt u meer informatie ter voorbereiding van uw les? Dan hebben we een paar webtips voor u: Bereikbaarheid U vindt het EcoNexis huis aan de Marsweg 5 in Zwolle. Aan de Weteringkade is een ruime parkeerplaats en ingang speciaal Handige voor site bezoekers. met veel Melden praktische bij de informatie portier in over het het hoofdgebouw EcoNexis huis. aan Hier de Marsweg vindt u ook is niet de nodig. digitale Het versie EcoNexis van de huis ligt op poster een van half het uur huis. lopen Deze vanaf kunt NS-station u op het Zwolle. digitaal De schoolbord bus is ook gebruiken een optie: als enkele onderdeel bushaltes van een liggen introductieles op korte afstand vóór van Marsweg het bezoek. 5. Plan Ook uw bevat route de op site een beeldbank met foto s en filmpjes voor uw leerlingen. Deze kunnen zij gebruiken << bij met de groepspresentatie google maps kaartje na het locatie, bezoek inclusief aan het station EcoNexis >> huis. Praktische informatie Het EcoNexis huis is vrij toegankelijk. Legitimatie is niet nodig, vooraf een afspraak maken wel. Groepen van meer dan 20 mensen vergen extra begeleiding. Het EcoNexis huis is open op maandag, woensdag en donderdag. Voor vragen kunt u contact opnemen met Kea Broeksema via Bereikbaarheid U vindt het EcoNexis huis aan de Marsweg 5 in Zwolle. U kunt u melden bij de portier in het hoofdgebouw aan de Marsweg. Het EcoNexis huis ligt op een half uur lopen vanaf NS-station Zwolle. De bus is ook een optie: enkele bushaltes liggen op korte afstand van Marsweg 5. Plan uw route op << colofon >> Contact Leerzame site over energietransitie, voor uzelf. Met een kort filmpje en een Energy Mixer waarin u kunt zien welke Het factoren EcoNexis invloed huis hebben is een initiatief op de manier van Enexis, waarop de we netbeheerder energie maken, in Noord-, vervoeren Oost- en en verbruiken. Zuid-Nederland. Enexis brengt stroom en gas bij in huis. Enexis Online B.V. spel van Enexis. Leuk als bonus voor uw leerlingen. U kunt het spel inzetten bij de voorbereiding van het << bezoek, logo met zodat pay-off leerlingen >> het EcoNexis huis in een bredere context zien. E: I: De website van Enexis. en Met onder meer achtergrondinformatie over het bedrijf zelf. Op het bedieningspaneel zien uw leerlingen hoe alle apparatuur in het huis samenwerkt. (c) Enexis, Rosmalen 2012 Dit Website materiaal van Enexis gedrukt waar op u kunt Revive-papier. zien wat voor Dit papier werk je is allemaal verantwoord kunt geproduceerd doen bij Enexis. van duurzame grondstoffen. Achtergrondinformatie over de techniek van de energiesector, en het werk wat er te doen is. Website van Enexis waar u kunt meedoen aan twee proeven waarin Enexis samen met consumenten het smart grid in de praktijk toetst. Website van Enexis waar u alles ontdekt over het thuis produceren van energie. Bijvoorbeeld met zonnepanelen, windturbine, HRe-ketel of aardwarmte.

7 Dit materiaal is gedrukt op Revive-papier. Dit papier is verantwoord geproduceerd van duurzame grondstoffen. Contact Het EcoNexis huis is een initiatief van Enexis, de netbeheerder in Noord-, Oost- en Zuid-Nederland. Enexis brengt stroom en gas bij u in huis. Enexis B.V. E: I: Enexis, Rosmalen 2012

Met de hele klas naar het EcoNexis huis. Handleiding voor leerkrachten groep 7 en 8

Met de hele klas naar het EcoNexis huis. Handleiding voor leerkrachten groep 7 en 8 Met de hele klas naar het EcoNexis huis Handleiding voor leerkrachten groep 7 en 8 EcoNexis huis: op bezoek in het huis-van-nu Onderwijskundige informatie De manier waarop we in Nederland energie maken,

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1 Duurzame stroom in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit, en de welvaart stijgt ook steeds meer. Daarom neemt de vraag naar energie (elektriciteit, gas, warmte) wereldwijd

Nadere informatie

Duurzame stroom in het EcoNexis huis

Duurzame stroom in het EcoNexis huis Groepsopdracht 1, vmbo Duurzame stroom in het EcoNexis huis Vooraf Er zijn steeds meer mensen op de wereld. En die hebben gemiddeld ook steeds meer geld te besteden. Daarom is er steeds meer energie nodig.

Nadere informatie

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis

Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Werkblad 1, mbo Duurzame elektriciteit in het EcoNexis huis Inleiding De wereldbevolking groeit al jaren vrij stevig. En de wereldwijde behoefte aan energie groeit mee: we kúnnen simpelweg niet meer zonder

Nadere informatie

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing:

Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Voorbeeld van een lessenserie over energiebesparing: Deze lessenserie is niet helemaal door ons gemaakt maar gedeeltelijk afkomstig van www.webquests.nl Lesdoelen: kerndoelen leerdoelen 4,34,39 Leerlingen

Nadere informatie

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les.

Overzicht lessenserie Energietransitie. Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 1 Lessen Energietransitie - Thema s en onderwerpen per les. 2 Colofon Dit is een uitgave van Quintel Intelligence in samenwerking met GasTerra en Uitleg & Tekst Meer informatie Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Lessenserie Energietransitie

Lessenserie Energietransitie LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Thema s en onderwerpen Overzicht Lessenserie Energietransitie Thema s en onderwerpen per les De zoektocht naar voldoende energie voor de komende generaties is één van de belangrijkste

Nadere informatie

De Energiezuinige Wijk - De opdracht

De Energiezuinige Wijk - De opdracht De Energiezuinige Wijk De Energiezuinige Wijk De opdracht In deze opdracht ga je van alles leren over energie en energiegebruik in de wijk. Je gaat nadenken over hoe jouw wijk of een wijk er uit kan zien

Nadere informatie

Helmonds Energieconvenant

Helmonds Energieconvenant Helmonds Energieconvenant Helmondse bedrijven slaan de handen ineen voor een duurzame en betrouwbare energievoorziening. Waarom een energieconvenant? Energie is de drijvende kracht Energie is de drijvende

Nadere informatie

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben

Wij brengen energie. Waar mensen licht en warmte nodig hebben Wij brengen energie Waar mensen licht en warmte nodig hebben Energie in goede banen De beschikbaarheid van energie bepaalt in grote mate hoe we leven: hoe we wonen, werken, produceren en ons verplaatsen.

Nadere informatie

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje

Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje ENERGIE Wat moet je doen? Lees de informatie in dit pakketje Zoek meer informatie op de computer en bekijk filmpjes over het onderwerp (achterin deze lesbrief staan websites en links voor filmpjes) Overleg

Nadere informatie

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8

Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW. Groep 6, 7, 8 Lessuggesties energie Ter voorbereiding van GLOW Groep 6, 7, 8 Eindhoven, 8 september 2011 In het kort In deze lesbrief vind je een aantal uitgewerkte lessen waarvan je er één of meerdere kunt uitvoeren.

Nadere informatie

De opkomst van all-electric woningen

De opkomst van all-electric woningen De opkomst van all-electric woningen Institute for Business Research Jan Peters Directeur Asset Management Enexis Inhoud Beeld van de toekomst Veranderend energieverbruik bij huishoudens Impact op toekomstige

Nadere informatie

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid

Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 4 Duurzaamheid Lesduur: 30 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat de gevolgen zijn van energie verbruik. De leerlingen weten wat duurzaamheid is. De leerlingen

Nadere informatie

1. Ecologische voetafdruk

1. Ecologische voetafdruk 2 VW0 THEMA 7 MENS EN MILIEU EXTRA OPDRACHTEN 1. Ecologische voetafdruk In de basisstoffen heb je geleerd dat we voedsel, zuurstof, water, energie en grondstoffen uit ons milieu halen. Ook gebruiken we

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

Kinderuniversiteit (Groene) energie?

Kinderuniversiteit (Groene) energie? Kinderuniversiteit (Groene) energie? Johan Driesen, Elektrotechniek Lieve Helsen, Werktuigkunde Leuven, 15 oktober 2011 Transport 15.10.2011 Kinderuniversiteit (Groene) Energie? 2 Transport 15.10.2011

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Flipping the classroom

Flipping the classroom In dit projectje krijg je geen les, maar GEEF je zelf les. De leerkracht zal jullie natuurlijk ondersteunen. Dit zelf les noemen we: Flipping the classroom 2 Hoe gaan we te werk? 1. Je krijgt of kiest

Nadere informatie

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding

Digitale huismodule. Quintel Intelligence. Inleiding Inleiding s Ochtends word je gewekt door je smartphone. Je doet een lamp aan en zet de verwarming een graadje hoger. Snel onder de douche, haar föhnen. Dan kopje thee zetten of een glas melk uit de koelkast

Nadere informatie

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl

Een goede vangst! Een goede vangst 2014 - http://omwb.braintrigger.nl Een goede vangst! Om fijn te leven maak je veel gebruik van energie. Bijvoorbeeld om eten te koken, of om te spelen met een spelcomputer. Maar ook om het huis te verwarmen of jezelf te vervoeren. Voor

Nadere informatie

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3.

Ik kan de meeste energie besparen door de volgende maatregel(en) toe te passen: 1. 2. 3. Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. CO₂ uitstoot (ton per jaar ) Investeringen

Nadere informatie

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen

Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in Zoetermeer 42 woningen De Blauwe Tuinen De energie van morgen vandaag in huis Project in Rijswijk Een energieneutrale woning: het kan! Binnenkort start de verkoop van

Nadere informatie

Achtergrondinformatie The Bet

Achtergrondinformatie The Bet Achtergrondinformatie The Bet Wedden dat het ons lukt in 2 maanden 8 % CO 2 te besparen! In 1997 spraken bijna alle landen in het Japanse Kyoto af hoeveel CO 2 zij moesten besparen om het broeikaseffect

Nadere informatie

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265).

Vooraleer de leerlingen de teksten lezen, worden de belangrijkste tekststructuren overlopen (LB 265). 5.2.1 Lezen In het leerboek krijgen de leerlingen uiteenlopende teksten te lezen. Op die manier worden de verschillende tekstsoorten en tekststructuren nogmaals besproken. Het gaat om een herhaling van

Nadere informatie

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad

Werkblad huismodule. Quintel Intelligence. Antwoordblad Antwoordblad Opdracht 1 Noteer de startwaarden en scores Kijk bij het dashboard. Noteer de startwaarden en scores die je hier ziet staan in de tabel hieronder. Dashboard onderdelen CO₂ uitstoot (ton per

Nadere informatie

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride.

Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. minimaal 50% minder co 2 -uitstoot door halvering van uw gasverbruik Ervaar het duurzame comfort van het nieuwe verwarmen met de Daikin Intergas Hybride. Verwarm uw huis zoals u altijd gedaan heeft. Maar

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst

Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 5 Mijn idee over energie in de toekomst Lesduur: 25 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten waarom je zuinig met elektriciteit moet zijn. De leerlingen kunnen

Nadere informatie

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is

Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is Het Heijmans Bright House is een concept van Heijmans in samenwerking met Van Helmond Zuidam Architecten en AERspire. Uitgangspunt van het concept is dat comfort en energiezuinigheid hand in hand moeten

Nadere informatie

Meten = weten Instructie voor leerkrachten

Meten = weten Instructie voor leerkrachten Meten = weten Instructie voor leerkrachten Dit opdrachtenblad Meten = Weten is ontwikkeld als een voorproefje voor het lespakket Zonnepanelen op school. Het opdrachtenblad is zelfstandig te gebruiken.

Nadere informatie

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort

Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort WARMTEPOMPTECHNIEK Warmtepompen besparen op energie, niet op comfort Voor verwarming en productie van sanitair warm water in nieuwbouw en renovatie Warmtepomptechniek in nieuwbouwprojecten Nieuw bouwen?

Nadere informatie

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting

Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting Intersteno Ghent 2013- Correspondence and summary reporting DUTCH Wedstrijd Correspondentie en notuleren De wedstrijdtekst bevindt zich in de derde kolom van de lettergrepentabel in art. 19.1 van het Intersteno

Nadere informatie

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT

QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT QUESTIONBOXLES ZONNECELLEN EN ELEKTRICITEIT Colofon Auteur: Amy Beerens Contact: Maarten Reichwein, WKUU, wetenschapsknooppunt@uu.nl of 030-25 33 717 INHOUDSOPGAVE Inhoud 1 Doel van de les 2 2 Opzet lesplan

Nadere informatie

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school.

Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Startactiviteit groep 1/2 Hoofddoel Bewustwording: Leraren en leerlingen worden zich bewust van het energieverbruik op school. Subdoelen 1. Leerlingen en leraren worden zich bewust van welke apparaten

Nadere informatie

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet?

Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle. Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Prijzengeld: 5.000,- Deadline: 23 November 2014 Battle type: Premium Battle Hoe voorkomen we piekbelasting van het elektriciteitsnet? Introductie Stedin is als netbeheerder verantwoordelijk voor een veilig

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec)

Kernenergie. kernenergie01 (1 min, 22 sec) Kernenergie En dan is er nog de kernenergie! Kernenergie is energie opgewekt door kernreacties, de reacties waarbij atoomkernen zijn betrokken. In een kerncentrale splitst men uraniumkernen in kleinere

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Energieprestaties grondgebonden woningen

Energieprestaties grondgebonden woningen Energieprestaties grondgebonden woningen Meer wooncomfort met minder energie Het slimme duurzame bouwconcept. Van VolkerWessels Stap voor stap naar minder energiegebruik De overheid stelt steeds scherpere

Nadere informatie

De zon in het zwembad

De zon in het zwembad De zon in het zwembad Inleiding Het zwembad Aquarius staat in de gemeente Tienhuizen. Toen het zwembad in 1963 gebouwd werd speelde de energiekosten en het milieu nog niet zo n belangrijke rol. Inmiddels

Nadere informatie

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0

Ulft. Energieneutraal wonen. De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt. energielabel A++ EPC = 0,0 Energieneutraal wonen Ulft De lage woonlasten Energieneutraal wonen en leven Realisatie woningen Plan Bomenbuurt energielabel A++ EPC = 0,0 22 energieneutrale twee-onder-een-kap koopwoningen Plan Bomenbuurt.

Nadere informatie

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I

Eindexamen aardrijkskunde vmbo gl/tl 2003 - I Meerkeuzevragen Schrijf alleen de hoofdletter van het goede antwoord op. OMGAAN MET NATUURLIJKE HULPBRONNEN figuur 1 De kringloop van het water A B LAND ZEE 2p 1 In figuur 1 staat de kringloop van het

Nadere informatie

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd

1E SCHOOL. duurzaam gerenoveerd 1E SCHOOL duurzaam gerenoveerd DUURZAAM RENOVEREN investeren in MEERVOUDIGE OPBRENGST INHOUD PRESENTATIE 1 Niet duurzame school 2 Duurzaam bouwen & leven 3 Duurzame energie, kleinschalig opgewekt 4 Passief

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Energie Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting Grootheid Energie; eenheid Joule afkorting volledig wetenschappelijke notatie 1 J 1 Joule 1 Joule 1 J 1 KJ 1 KiloJoule 10 3 Joule 1000 J 1 MJ 1 MegaJoule

Nadere informatie

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool

Naam: Thijs. Groep: 6/7. School: St.Willibrordusschool Naam: Thijs Groep: 6/7 School: St.Willibrordusschool 1 Voorwoord Voor je ligt het werkstuk van Thijs. Dit werkstuk gaat over zonne-energie. Ik kwam op het idee voor dit onderwerp toen papa en mama ook

Nadere informatie

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties

Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties Energievoorziening 2015-2050: Publieksonderzoek Burgerprofielen CO 2 -reducerende opties BIJLAGE BIJ RAPPORT Energievoorziening 2015-2050: publieksonderzoek naar draagvlak voor verduurzaming van energie

Nadere informatie

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen

Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Introductie in Energie- & Industriesystemen TB141E - Hoorcollege 9 - Toekomstige Energie & Industriesystemen Dr. ir. Émile J. L. Chappin Challenge the future 1 Mondiale uitdagingen Spanning tussen toename

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING VMBO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING Mensen maken op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen: aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen ontstaan uit resten

Nadere informatie

Themadag Energie op school

Themadag Energie op school De hele school doet mee aan Energie op school. De focus ligt op besparing door gedragsverandering. Leerlingen bedenken hoe je met zijn allen het energieverbruik kunt terugbrengen en ze ontwikkelen een

Nadere informatie

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis

Energiebesparingswijzer. STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012. Geld besparen met handige energietips voor thuis Energiebesparingswijzer STIJLGIDS COMMUNICATIE VERSIE 01 _Oktober 2012 Geld besparen met handige energietips voor thuis Energie besparen, snel verdiend! Ieder jaar betaal je veel geld voor een warm huis,

Nadere informatie

Groep 8 - Les 3 Restproducten

Groep 8 - Les 3 Restproducten Leerkrachtinformatie Groep 8 - Les 3 Restproducten Lesduur: 20 minuten (zelfstandig) DOEL De leerlingen weten wat restproducten zijn en welke restproducten horen bij verschillende manieren van energie

Nadere informatie

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad

Les Energie besparen LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE. Werkblad LESSENSERIE ENERGIETRANSITIE Les Energie besparen Werkblad Les Energie besparen Werkblad Stel je voor dat fossiele brandstoffen morgen bijna op zouden zijn. De huizen zouden koud blijven. Er zou geen energie

Nadere informatie

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE

DE ENERGIE[R]EVOLUTIE DE LEERLINGENHANDLEIDING HAVO/VWO Naam: Klas: Datum: Pagina 2 INLEIDING De mens maakt op grote schaal gebruik van fossiele brandstoffen. Dit zijn bijvoorbeeld aardolie, aardgas en steenkool. Fossiele brandstoffen

Nadere informatie

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen?

Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dagboek Dagboek Nederland onder water?! Komt Nederland onder water te staan? En wat kunnen jij en de politiek doen om dit te voorkomen? Dat het klimaat verandert is een feit. Je hoort het overal om je

Nadere informatie

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3!

Voor het welzijn van kind en school. Klas 3! Voor het welzijn van kind en school Klas 3! Wat is energie Energie heb je nodig om iets te doen. Je hebt het nodig om een auto mee te kunnen laten rijden, een huis mee te verwarmen of een fabriek mee te

Nadere informatie

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd

Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd Regelingen en voorzieningen CODE 5.1.4.22 Slimme energiemeters vanaf 1.1.2012 ingevoerd bronnen vraag en antwoord ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie (EL&I), 23.2.2011, www.rijksoverheid.nl

Nadere informatie

Docentenhandleiding Buitenspel

Docentenhandleiding Buitenspel Docentenhandleiding Buitenspel Museumles bij de tentoonstelling De heksen van Bruegel (19 september 2015 t/m 31 januari 2016) Museum Catharijneconvent Utrecht Museum Catharijneconvent, 2015 Inleiding U

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14

achtergrond Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. FORUM 25.09.14 Ineens Wilde Iedereen Zelf Stroom Opwekken. Maar Toen Gebeurde Er Dit. 18 De stroom valt uit. Eén dag windstilte plus een flink wolkendek en de stroomtoevoer stokt. Ineens zitten we zonder licht, computers,

Nadere informatie

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA

Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Hernieuwbaar energie-aandeel in Vlaamse nieuwbouwprojecten Ontdek de zonnestroomoplossingen van SMA Verplicht aandeel hernieuwbare energie in nieuwbouw Vanaf 1 januari 2014 moet elke nieuwe woning, kantoor

Nadere informatie

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis

KLIMAATGARANT. De energie van morgen vandaag in huis KLIMAATGARANT Een nieuwe woning in De energie van morgen vandaag in huis Een energieneutrale woning: het kan! is gestart met de verkoop van woningen in het project. Duurzame woningen, want wordt een wijk

Nadere informatie

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015

Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 Het Slimme energienet..zx ronde 25 januari 2015 De laatste tijd worden we overspoeld door marketing verhalen over de slimme meter en het slimme energienet. Men stelt dat met de komst van de slimme meter

Nadere informatie

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening

1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% Er is helemaal geen klimaatprobleem. Weet niet / geen mening 1. Hoe dringend vindt u het klimaatprobleem? Helemaal niet dringend, we 1% kunnen wel even wachten met grote maatregelen 17% 1 Een beetje dringend, we kunnen nog wel even wachten met grote maatregelen,

Nadere informatie

Productinformatie KOEN

Productinformatie KOEN Productinformatie KOEN KOEN, Kinderlijk Onderwijs over Energie en Natuur, is ontwikkeld om kinderen tussen de vier en twaalf jaar op speelse en interactieve wijze bewust te maken van energie. Dit wordt

Nadere informatie

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie.

De meest gehoorde vraag is ; hoe lang de WhisperGen wel niet moet draaien om voldoende energie te leveren voor een gehele installatie. Veel gestelde vragen Er worden ons veelvuldig vragen gesteld over de werking en toepassing van de WhisperGen in scheeps- en woning installaties. De meest voorkomende ze zullen hieronder behandeld worden.

Nadere informatie

Opdracht Zoetermeer 2015: De stad van de toekomst

Opdracht Zoetermeer 2015: De stad van de toekomst Opdracht Zoetermeer 2015: De stad van de toekomst Als lid van een ontwerpbureau (7-8 leerlingen) krijg je de opdracht om op papier een Nederlandse stad te ontwerpen voor ongeveer 120.000 inwoners. De stad

Nadere informatie

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u!

Hoe kan ik energie besparen? De Woningstichting helpt u! energie besparen = woonlasten verlagen VRAGEN? Bent u geïnteresseerd in één van de mogelijkheden die in deze brochure zijn beschreven, heeft u nog vragen of wilt u meer weten over de kosten? Vul dan het

Nadere informatie

SLUIPVERBRUIK IN HUIS

SLUIPVERBRUIK IN HUIS SLUIPVERBRUIK IN HUIS Thema Energiegebruik Onderwerp Leeftijd Duurzame Ontwikkeling Energiebesparing Hernieuwbare energie Verkeer en vervoer Verwarming/Koeling Warm water CO2-zuinig vervoer Verlichting

Nadere informatie

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten

Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Wat kan er gebeuren in de wereld als de productie niet kan voldoen aan de stijgende vraag? Fossiele brandstof en delfstoffen zijn eindig. Probleemstelling is dus eenvoudig

Nadere informatie

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort

Prof. Jos Uyttenhove. E21UKort Historisch perspectief 1945-1970 Keerpunten in de jaren 70 oliecrisis en milieu Tsjernobyl (1986) ramp door menselijke fouten Kyoto protocol (1997) (CO 2 en global warming problematiek) Start alternatieven

Nadere informatie

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat.

Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Zuinige ketel? Dat loont! Ontdek de mogelijkheden, voordat uw oude verwarmingsketel stuk gaat. Een nieuwe, zuinige ketel? Denk er nu al over na! Is uw ketel oud aan het worden? Wacht niet totdat hij stuk

Nadere informatie

Productinformatie KOEN

Productinformatie KOEN Productinformatie KOEN KOEN, Kinderlijk Onderwijs over Energie en Natuur, is ontwikkeld om kinderen tussen de vier en twaalf jaar op speelse en interactieve wijze bewust te maken van energie. Dit wordt

Nadere informatie

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving

Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Energietransitie biedt kansen in de gebouwde omgeving Enexis: energie in goede banen Even if you doubt the evidence, providing incentives for energy-efficiency and clean energy are the right thing to do

Nadere informatie

Duurzaamheid. Complex Duinstate

Duurzaamheid. Complex Duinstate Duurzaamheid Complex Duinstate Kaatsheuvel Maart 2010 Leerling Hans van Ierland Casade Woondiensten 09-03-2010 Docent Ellen Venhuizen Wijkwerk niveau 3 fase 3 helicon opleidingen 1 Inhoud Bladzijde: Inleiding

Nadere informatie

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud 1. Paddenstoelen/ Herfstsafari In de herfst voor de groepen 1 Tot in de vorige eeuw werden paddenstoelen gezien als geheimzinnige, duivelse wezens. Ze verschenen plotseling,

Nadere informatie

De slimme meter Klaar voor de toekomst

De slimme meter Klaar voor de toekomst De slimme meter Klaar voor de toekomst met de slimme meter bent u klaar voor de toekomst Endinet maakt haar energienetten klaar voor de toekomst. Net als de auto-, de telefoonen bankindustrie worden ook

Nadere informatie

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2

Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Totale uitstoot in 2010: 14.000 kiloton CO 2 Industrie Welke keuzes en wat levert het op? Huidig beleid 1% besparing op gas en elektra per jaar. Totaal is dat 8 % besparing in 2020. Opbrengst: 100 kiloton.

Nadere informatie

Slim besparen, doe je samen!

Slim besparen, doe je samen! Slim besparen, doe je samen! Welkom Programma: 1. Opening, voorzitter dorpsraad Marco Hesp 2. Buurkracht, Patricia Vinclair 3. Buurtscan/Buurtadvies, Jaap Stel Kies Groen Licht Pauze 4. Uitleg duurzaam

Nadere informatie

Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis op een heuvel?

Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis op een heuvel? Groep 7 & 8 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Door verschillende grondsoorten te combineren kun je een stevige ondergrond maken. Wie maakt het beste fundament voor een huis

Nadere informatie

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning

Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning Energy-Floor haalt energie uit de bodem van uw woning De laatste jaren is er qua energiebehoefte veel veranderd in de woningbouw. Voorheen waren de behoefte en kosten m.b.t. verwarming in nieuwbouw woningen

Nadere informatie

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen

Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen Door: Vincent Damen Ninja Hogenbirk Roel Theeuwen 31 mei 2012 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 1. Totale resultaten... 4 1.1 Elektriciteitsverbruik... 4 1.2 Gasverbruik... 4 1.3 Warmteverbruik... 4 1.4 Totaalverbruik

Nadere informatie

Opdracht Gouda 2015: De stad van de toekomst

Opdracht Gouda 2015: De stad van de toekomst Opdracht Gouda 2015: De stad van de toekomst Als lid van een ontwerpbureau (6 leerlingen) krijg je de opdracht om op papier Gouda opnieuw in te richten voor ongeveer 85.000 inwoners. De nieuwe stad is

Nadere informatie

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs

28 november 2015. Onderzoek: Klimaattop Parijs 28 november 2015 Onderzoek: Over het EenVandaag Opiniepanel Het EenVandaag Opiniepanel bestaat uit ruim 45.000 mensen. Zij beantwoorden vragenlijsten op basis van een online onderzoek. De uitslag van de

Nadere informatie

VillaElektra. Docentenhandleiding

VillaElektra. Docentenhandleiding VillaElektra Docentenhandleiding ALGEMEEN VillaElektra is digitaal lesmateriaal gerelateerd aan het onderwerp elektrotechniek. VillaElektra bestaat uit drie onderdelen: - deel 1 : de meterkast - deel 2:

Nadere informatie

Is flexibiliteit het nieuwe goud?

Is flexibiliteit het nieuwe goud? Is flexibiliteit het nieuwe goud? Presentatie Congres Duurzaam Gebouwd 13 november 2014 Enexis Elektriciteit: 2,7 miljoen aangeslotenen 135,000 km MS / LS 53,000 stations Gas: 2,1 miljoen aangeslotenen

Nadere informatie

energieprestatiecertificaat

energieprestatiecertificaat Vri jteken i ng sbed i ng De meeste maatregelen die opgenomen zijn op dit certificaat, zijn op dit moment kosteneffectief of kunnen dat worden binnen de geldigheidsduur van het certificaat. Mogelijk zijn

Nadere informatie

Alternatieve energiebronnen

Alternatieve energiebronnen Alternatieve energiebronnen energie01 (1 min, 5 sec) energiebronnen01 (2 min, 12 sec) Windenergie Windmolens werden vroeger gebruikt om water te pompen of koren te malen. In het jaar 650 gebruikte de mensen

Nadere informatie

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening

de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening de 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening De 6 belangrijkste misvattingen op de weg naar een 100% duurzame energievoorziening BEKENDHEID EUROPESE ENERGIEDOELSTELLINGEN

Nadere informatie

Zonnestroom in Enspijk

Zonnestroom in Enspijk Zonnestroom in Enspijk Waarom zonnestroom? Wat is zonnestroom? Wat levert zonnestroom op? Hoe begin ik er aan? De zon straalt in 1 uur evenveel energie op aarde als het jaarlijkse wereldwijde energieverbruik

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

Naar een duurzame energievoorziening

Naar een duurzame energievoorziening Naar een duurzame energievoorziening De schone taak van aardgas 1 2 We staan voor belangrijke keuzes De wereld staat voor dringende keuzes. Neem het energievraagstuk. De wereldbevolking groeit in korte

Nadere informatie

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030

Gas als zonnebrandstof. Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 Gas als zonnebrandstof Verkenning rol gas als energiedrager voor hernieuwbare energie na 2030 1 Inhoudsopgave 1 2 3 4 5 Introductie Meer hernieuwbare energie Extra hernieuwbare energie in Nederland? Verkennen

Nadere informatie

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers

Net voor de Toekomst. Frans Rooijers Net voor de Toekomst Frans Rooijers Net voor de Toekomst 1. Bepalende factoren voor energie-infrastructuur 2. Scenario s voor 2010 2050 3. Decentrale elektriciteitproductie 4. Noodzakelijke aanpassingen

Nadere informatie

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling

2016-04-15 H2ECOb/Blm HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling HOE KAN DE ENERGIETRANSITIE WORDEN GEREALISEERD? Probleemstelling Op de internationale milieuconferentie in december 2015 in Parijs is door de deelnemende landen afgesproken, dat de uitstoot van broeikasgassen

Nadere informatie

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen

Thuis Slim Advies. Haal meer winst uit energie. Zon Wind Water. Gratis tips om energie te besparen Thuis Slim Advies Haal meer winst uit energie Zon Wind Water Gratis tips om energie te besparen Gratis tips om energie te besparen. Haal meer winst uit energie Voorwaarden van verspreiding Je mag dit E-book

Nadere informatie

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter

De slimme meter. Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter Informatie over de nieuwe energiemeter De slimme meter in vogelvlucht Alle huishoudens in Nederland krijgen een nieuw soort energiemeter aangeboden: de zogenaamde slimme meter. Deze digitale

Nadere informatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie

Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie 1 Oosterhout Nieuwe Energie Voorbereiding oprichting coöperatie Wij willen Betaalbare, Duurzame, Eigen Energie in Oosterhout 3 Waarom ONE Betaalbaar Duurzaam Eigen Samen Goedkoper dan de markt Winsten

Nadere informatie