SECUNDAIR ONDERWIJS TSO. tweede graad. eerste en tweede leerjaar. WW-c. (Vervangt 2002/070) (Vervangt 2002/261//1/F/SG/1/II/ /V/04) Onderwijsvorm:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "SECUNDAIR ONDERWIJS TSO. tweede graad. eerste en tweede leerjaar. WW-c. (Vervangt 2002/070) (Vervangt 2002/261//1/F/SG/1/II/ /V/04) Onderwijsvorm:"

Transcriptie

1 SECUNDAIR ONDERWIJS Onderwijsvorm: TSO Graad: tweede graad Jaar: eerste en tweede leerjaar Vak(ken): AV Fysica. 4/4 lt/w Vakkencode: WW-c Leerplannummer: 2004/025 (Vervangt 2002/070) Nummer inspectie: 2004 / 27 // 1 / F / SG / 1 / II / / D/ (Vervangt 2002/261//1/F/SG/1/II/ /V/04)

2 TSO 2e graad 1 INHOUDSOPGAVE Inhoudsopgave... 1 Visie Fysica als wetenschap Fysica als onderwijsvak Beginsituatie... 2 Algemene doelstellingen wetenschappen Leerdoelstellingen Attitudes... 4 VAKGEBONDEN eindtermen voor wetenschappen Onderzoekend leren Wetenschap en samenleving Attitudes... 5 Doelstellingen voor het vak fysica Basisdoelstellingen Uitbreidingsdoelstellingen Vakoverschrijdende doelstellingen: een invulling vanuit fysica Leerinhouden en methodologische wenken Leerinhouden Methodologische wenken... 7 leerplandoelstellingen, inhouden en wenken Materie, ruimte en tijd Atoom en kernmodel Elektromagnetische straling Krachten Vloeistoffen en gassen Vloeistoffen Gassen De luchtdruk Beweging en verkeer Arbeid, energie en vermogen Warmte Uitzetting Gaswetten Merkbare warmte Faseovergangen Optica Pedagogisch didactische wenken Algemene pedagogische en didactische wenken Algemene aanbevelingen Praktische aanbevelingen Specifieke pedagogische en didactische wenken Aan te bevelen tijdsgebruik Minimale materiële vereisten Algemene bemerkingen Materiaal Basismateriaal Specifiek materiaal per onderdeel Veiligheidsvoorschriften Evaluatie Dagelijks werk Examens Bibliografie Naslagwerken Bibliografie per onderdeel... 37

3 TSO 2e graad 2 VISIE 1. Fysica als wetenschap. Fysica verduidelijkt de fundamentele vragen die de waarneming van de ons omringende wereld oproept. In die zin is fysica de basis van de andere exacte wetenschappen en een bron van technologische vernieuwing. Fysica als basiswetenschap zou dan ook, in principe, eerst moeten onderwezen worden om andere natuurwetenschappen en de er op steunende technologische toepassingen beter te begrijpen, zoals voor de mechanische en elektrische toepassingen. Dit is ook de stelling van de Nobelprijswinnaar fysica 1988, Leon Lederman. Fysica is in de eerste plaats een experimenteel gerichte wetenschap, gebaseerd op objectieve waarnemingen. Als studieobject gelden zowel de kleinste bouwstenen van de materie als de interstellaire structuren in het heelal. De fysicus tracht uit waarnemingen of uit een theoretische analyse wetten af te leiden. Deze wetten worden geformuleerd in de taal van de wiskunde en zijn universeel geldig. De fysicus zoekt dus naar de manier om de natuurverschijnselen zo eenvoudig mogelijk te beschrijven aan de hand van modellen van de werkelijkheid. Waar de klassieke fysica zich vooral tot doel stelt om het gedrag van voorwerpen of deeltjes te verklaren onder invloed van diverse krachten, streeft de fysicus nu veeleer naar het vinden van een fundamentele verklaring voor de krachtwerkingen zelf. Fysica omvat talrijke deelgebieden: optica, akoestiek, elektriciteit, magnetisme, mechanica, thermodynamica, atoom- en molecuulfysica, kernfysica, plasmafysica, en nog vele andere disciplines zoals astrofysica, biofysica, medische fysica, halfgeleiderfysica, geofysica, kwantumchemie, kwantumoptica, enz Ondanks die schijnbare verscheidenheid aan studiegebieden vertoont de fysica een onmiskenbare eenheid, die bereikt wordt door het nastreven van een zo groot mogelijke eenvoud in de formulering van alle fysische wetmatigheden. Fysica heeft een hoge graad van maturiteit bereikt, en staat mede daarom model voor de wetenschappelijke methode, toegepast in alle gebieden van wetenschap en technologie. Deze maturiteit blijkt ook uit de toenemende snelheid waarmee ontdekkingen van de basisfysica worden uitgewerkt tot moderne technologie. 2. Fysica als onderwijsvak. Fysica is een experimenteel gerichte wetenschap gebaseerd op objectieve waarnemingen.het zelf verrichten van fysische metingen is een belangrijke schakel in het verwerven van fysisch inzicht. De pijlers waarrond fysica gestructureerd wordt zijn: fysica als wetenschap, fysica als maatschappelijk verschijnsel, fysica als toegepaste en praktische wetenschap. De leerinhouden en vaardigheden die aan bod komen moeten de leerlingen toelaten studies en beroepen te verkennen rekening houdend met de eigen mogelijkheden. Alle leerlingen moeten een wetenschappelijke geletterdheid verwerven. BEGINSITUATIE Bepaling van de leerlingengroep. Alle leerlingen hebben een gemeenschappelijke voorkennis van de fysica uit het tweede leerjaar van de eerste graad, en zijn vertrouwd met begrippen als algemene eigenschappen van de stof, aggregatietoestanden en overgangen, temperatuur en temperatuurmetingen, licht en de voortplanting van het licht, eigenschappen van licht zoals terugkaatsing en breking, vlakke spiegels en lenzen. Door het invoeren van leerlingenproeven werden bij de leerlingen eveneens vaardigheden en attitudes ontwikkeld die dan in de tweede graad tot verdere ontplooiing kunnen komen. Ook in de technologische opvoeding van de eerste graad, waarvoor de leerlingen de eindtermen hebben bereikt, kwamen reeds diverse onderwerpen van fysica aan bod zoals krachten en overbrenging ervan, energie, elektrische schakelingen, eenheden en toepassingen van elektriciteit. Deze voorkennis is voldoende om aan te sluiten bij de fysica van de tweede graad.

4 TSO 2e graad 3 ALGEMENE DOELSTELLINGEN WETENSCHAPPEN De belangrijkste algemene doelstelling van het wetenschapsonderwijs is het bevorderen van de wetenschappelijke geletterdheid van de leerling. Deze doelstelling omvat drie componenten: - kennis van wetenschappelijke inzichten, feiten, wetten en toepassingen er van - de vaardigheid om deze inzichten in diverse contexten te herkennen en toe te passen - een attitude te ontwikkelen tegenover wetenschap die gesteund is op inzicht in haar methoden, in haar ontwikkeling en in haar zeer belangrijke maatschappelijke impact.. De gemeenschappelijke doelen geformuleerd in termen van leerlingengedrag hebben betrekking op: 1. attituden die tot de persoonsvorming in het algemeen bijdragen en die karakteristiek zijn voor een wetenschappelijke houding 2. aspecten van wetenschap als een specifieke wijze van kennisverwerving, met name - hypothesen (theorieën, modellen, wetten) formuleren en deze empirisch verifiëren - waarnemingen ordenen en veralgemenen tot of met behulp van kwantitatieve of kwalitatieve wetten of theorieën - objectief informatie inwinnen, o.a. door waarneming en experimenten, en objectief communiceren 3. wetenschap als maatschappelijk fenomeen. Deze doelen moeten minstens met één voorbeeld aangetoond kunnen worden en zijn onafhankelijk van een specifieke leerinhoud. Kennis en inzicht in wetenschap als een maatschappelijk proces zijn belangrijk voor het ontwikkelen van een evenwichtig en kritisch oordeel over wetenschap. De verschillende maatschappelijke dimensies (historisch, sociaal, economisch, cultureel, ethisch) vormen een integraal onderdeel van op wetenschappelijke geletterdheid gericht wetenschapsonderwijs. Op deze wijze wordt ook via wetenschap brede vorming nagestreefd. Historische, sociale en andere aspecten fungeren hierbij als context voor hedendaagse begrippen en theorieën en worden hiermee geïntegreerd. 1. Leerdoelstellingen Meer specifiek heeft het fysicaonderricht haar eigen concrete doelstellingen. Het moet een bijdrage leveren tot de intellectuele vorming van de leerlingen door het aanscherpen van hun zintuiglijke waarnemingen, door het oefenen van hun denkvaardigheid en door het bijbrengen van bekwaamheid in het benoemen en ordenen van het waargenomen en het geïnduceerde. De leerlingen worden begeleid bij het opstellen van hypothesen om te komen tot de logische deductie van natuurwetten. Dit leidt tot volgende algemene doelstellingen van het onderwijs in de fysica: 1. De leerlingen leren werken volgens een wetenschappelijke methode, uitgaande van waarneming en proefneming over hypothese en verklaring, naar het vastleggen van de natuurwetten. Dit laatste gebeurt met modelmatige representaties van de waargenomen verschijnselen. 2. De leerlingen leren dat deze modellen vaak met wiskundige formules kunnen beschreven worden en dat zij alzo tot kwantitatief uit te drukken resultaten en conclusies leiden. De leerlingen komen aldus tot een behoorlijke kennis en begrip van de meest fundamentele wetten in de fysica. 3. De leerlingen leren deze kennis toepassen in concrete gevallen bij nieuwe situaties, hetzij bij verdere deductieve uitbouw van de leerstof, hetzij op technische vraagstukken en toepassingen uit onze samenleving. 4. De leerlingen leren de interactie tussen fysica, techniek en samenleving kennen in hun historische evolutie. 5. De leerlingen leren dat modellen van de fysica evolueren zodanig dat ze een steeds preciezere beschrijving van de werkelijkheid toelaten. 6. De leerlingen leren een zekere handvaardigheid ontwikkelen bij het hanteren van elementaire meetinstrumenten en bij het uitvoeren van eenvoudige proeven.

5 TSO 2e graad 4 7. De leerlingen leren inzicht krijgen en rekening houden met onnauwkeurigheid en precisie bij metingen en meetapparaten, en met de eruit volgende foutmarges in resultaten. 8. De leerlingen leren een zekere bekwaamheid aan in het opstellen van een duidelijk en logisch verantwoord rapport over proeven en metingen en van het maken van een overzichtelijke samenvatting van een behandeld probleem. 9. De leerlingen bekomen een initiatie tot bewustwording van de maatschappelijke en morele gevolgen van het wetenschappelijk onderzoek. 2. Attitudes Het secundair onderwijs moet in zijn ruimere opdracht ook leerlingen vormen tot volwassenen die later zowel in hun verder onderwijs als in het werkelijke leven zelfstandig kunnen denken en handelen. Daarom willen ook de lessen in de fysica, naast een geleidelijk uitgroeiende verwerving aan basiskennis en wetenschappelijke werkmethodes, een aantal fundamentele attitudes aanbrengen, met name: 1. Belangstelling opwekken voor wetenschap en techniek en de rol welke ze vervullen in de samenleving. 2. Leergierigheid stimuleren en de drang naar inzicht bij het zoeken naar de juiste verklaring van de waargenomen verschijnselen en hun onderlinge samenhang. 3. Het kennen van de exacte betekenis van de gebruikte symboliek en de woordenschat en van de fysische inhoud van de geleidelijk optredende wiskundige formuleringen. 4. Het aanbrengen van zin voor relativering, waardoor het belangrijke van het bijkomstige kan onderscheiden worden. Geleidelijk leren inzien dat het fysische wereldbeeld, dat door menselijke zintuigen en menselijk verstand werd opgebouwd, niet volmaakt is en voor evolutie vatbaar is. 5. Doorzettingsvermogen aanleren bij het uitvoeren van experimenten en het oplossen van problemen. 6. Zin voor nauwkeurigheid bijbrengen bij het uitvoeren van metingen en berekeningen. 7. Zin voor orde bijbrengen in de eigen notities, bij het uitwerken van een vraagstuk en bij het opstellen van een verslag over een uitgewerkte proef. 8. Stimuleren van zelfstandigheid door voor individuele opdrachten eerst eventueel noodzakelijke documentatie en informatiebronnen te raadplegen, vooraleer beroep te doen op medeleerlingen of de leerkracht. 9. Zin voor samenwerking aan te brengen voor opdrachten in groepsverband. 10. Objectiviteit en breeddenkendheid aanleren door bijvoorbeeld: - het leren waarderen van het werk van wetenschappers uit het verleden, maar evengoed van het werk en de ideeën van de medeleerling - een eigen mening desnoods te leren herzien tegenover nieuwe onweerlegbare feiten - een probleem te benaderen uit verschillende standpunten 11. Door kritisch te zijn, - niet alleen tegenover anderen doch ook tegenover zichzelf - tegenover allerlei vormen van informatiebronnen, - tegenover meningen en beweringen die echter op geen of onvoldoende logische staving of experimenten berusten - tegenover zijn eigen gevonden of voorgestelde oplossing - door slechts te veralgemenen op basis van voldoende observaties en experimenten. - door een geïnduceerde wet deductief te controleren. Om deze doelstellingen te verwezenlijken moeten aangepaste activiteiten worden aangeboden. Het is echter niet zo dat leerlingen een routine kunnen verwerven in het uitvoeren van echt wetenschappelijk werk indien zij enkel opdrachten krijgen waarbij alle stappen reeds vooraf en gedetailleerd werden uitgeschreven. Echt onderzoek dient te verlopen volgens een plan. Achter elk experiment dient een doelstelling te zitten.

6 TSO 2e graad 5 VAKGEBONDEN EINDTERMEN VOOR WETENSCHAPPEN. De algemene doelstellingen stemmen overeen met de eindtermen die gelden voor het geheel van de wetenschappen in de tweede graad. 1 Onderzoekend leren Met betrekking tot een concreet natuurwetenschappelijk of toegepast natuurwetenschappelijk probleem, vraagstelling of fenomeen, kunnen de leerlingen G1 relevante parameters of gegevens aangeven en hierover doelgericht informatie opzoeken. G2 een eigen hypothese (bewering, verwachting) formuleren en aangeven waarop deze steunt. G3 omstandigheden die een waargenomen effect kunnen beïnvloeden inschatten. G4 resultaten van experimenten en waarnemingen afwegen tegenover de verwachte resultaten, rekening houdende met de omstandigheden die de resultaten kunnen beïnvloeden. G5 experimenten of waarnemingen in klassituaties met situaties uit de leefwereld verbinden. G6 doelgericht, vanuit een hypothese of verwachting, waarnemen. G7 alleen of in groep waarnemings- en andere gegevens mondeling of schriftelijk verwoorden. G8 alleen of in groep, een opdracht uitvoeren en er verslag over uitbrengen. G9 informatie op elektronische dragers raadplegen en verwerken. G10 een fysisch, chemisch of biologisch verschijnsel of proces met behulp van een model voorstellen en uitleggen. G11 in het kader van een experiment een meettoestel aflezen. G12 samenhangen in schema's of andere ordeningsmiddelen weergeven. 2 Wetenschap en samenleving G13 voorbeelden geven van mijlpalen in de historische en conceptuele ontwikkeling van de natuurwetenschappen en ze in een tijdskader plaatsen. G14 de wisselwerking tussen de natuurwetenschappen, de technologische ontwikkeling en de leefomstandigheden van de mens met een voorbeeld illustreren. G15 een voorbeeld geven van positieve en nadelige (neven)effecten van natuurwetenschappelijke toepassingen. G16 met een voorbeeld sociale en ecologische gevolgen van natuurwetenschappelijke toepassingen illustreren. G17 met een voorbeeld illustreren dat economische en ecologische belangen de ontwikkeling van de natuurwetenschappen kunnen richten, bevorderen of vertragen. G18 met een voorbeeld verduidelijken dat natuurwetenschappen behoren tot cultuur, nl. verworven opvattingen die door meerdere personen worden gedeeld en die aan anderen overdraagbaar zijn. G19 met een voorbeeld de ethische dimensie van natuurwetenschappen illustreren en een eigen standpunt daaromtrent argumenteren. G20 het belang van biologie of chemie of fysica in het beroepsleven illustreren. G21 natuurwetenschappelijke kennis veilig en milieubewust toepassen bij dagelijkse activiteiten en observaties. 3 Attitudes De leerlingen G22* zijn gemotiveerd om een eigen mening te verwoorden.

7 TSO 2e graad 6 G23* houden rekening met de mening van anderen. G24* zijn bereid om resultaten van zelfstandige opdrachten objectief voor te stellen. G25* zijn bereid om samen te werken. G26* onderscheiden feiten van meningen of vermoedens. G27* beoordelen eigen werk en werk van anderen kritisch en objectief. G28* trekken conclusies die ze kunnen verantwoorden. G29* hebben aandacht voor het correcte en nauwkeurige gebruik van wetenschappelijke terminologie, symbolen, eenheden en data. G30* zijn ingesteld op het veilig en milieubewust uitvoeren van een experiment. G31* houden zich aan de instructies en voorschriften bij het uitvoeren van opdrachten. G32* hebben aandacht voor de eigen gezondheid en die van anderen. DOELSTELLINGEN VOOR HET VAK FYSICA. 1. Basisdoelstellingen. Omwille van de leesbaarheid werden leerplandoelstellingen, inhouden en methodologische wenken in afzonderlijke cellen geplaatst per hoofdstuk. Binnen deze drie cellen werd getracht de horizontale lezing zoveel mogelijk door te trekken. Daarom dient elke blok als een geheel te worden beschouwd. Contexten kunnen door de leraar gekozen worden in functie van de leerlingengroep. De gemeenschappelijke eindtermen voor wetenschappen (zie het vorige hoofdstuk) dienen ook integraal te worden nagestreefd, in nauw overleg met alle collegae wetenschappen. 2. Uitbreidingsdoelstellingen. Deze uitbreidingsdoelstellingen (U) zijn, samen met de daarop aansluitende leerinhouden en de pedagogische en didactische wenken, samengebracht in het schema. Deze doelstellingen zijn facultatief. Ze dienen dus niet noodzakelijk te worden nagestreefd maar kunnen wel aan bod komen in relatie tot de interesse van de leerlingen, de actualiteit, de studierichting, een project, begeleid zelf gestuurd leren. 3. Vakoverschrijdende doelstellingen: een invulling vanuit fysica. Daarnaast levert de leraar fysica ook zijn bijdrage tot de realisatie van de vakoverschrijdende eindtermen (VOET). Vakoverschrijdende eindtermen zijn minimumdoelen die niet specifiek behoren tot een vakgebied, maar onder meer door middel van meerdere vakken of onderwijsprojecten kunnen worden gerealiseerd. Zij zijn in eerste instantie een opdracht voor het hele schoolteam. Om uit te maken hoe alle vakoverschrijdende eindtermen op schoolniveau kunnen gerealiseerd worden, zijn afspraken nodig tussen de collega s van alle vakken. Het is aangewezen om deze afspraken formeel vast te leggen in het schoolwerkplan.

8 TSO 2e graad 7 LEERINHOUDEN EN METHODOLOGISCHE WENKEN 1. Leerinhouden Het realiseren van de leerplandoelstellingen is fundamenteel. De leerinhouden staan in relatie tot deze leerplandoelstellingen. Leerplandoelstellingen voorafgegaan door een U (uitbreidingsdoelstellingen) zijn facultatief. Dit geldt dus ook voor de leerinhouden. Uit de vermelde leerlingenproeven dient de leraar een selectie te maken. Onder leerlingenproeven wordt verstaan een experiment uitgevoerd door een kleine groep leerlingen onder begeleiding van de leraar. Deze leerlingenproeven zijn aangeduid met (*) en dienen dus bijkomend meegerekend worden bij de aan te bevelen lestijden voor het betrokken hoofdstuk. Minimum acht leerlingenproeven per jaar uitvoeren verdient aanbeveling. Ook de verschillende items die betrekking hebben op fysische informatie (op te zoeken in gedrukte bronnen of langs elektronische weg) kunnen behandeld worden via een project of via zelfstandig werk. Eventueel kan de opdracht gegeven worden dit ook als klassentaak uit te voeren. 2. Methodologische wenken De methodologische wenken geven aan op welke manier de leerplandoelen kunnen gerealiseerd worden. Deze wenken zijn illustratief en niet bindend. Het staat de leraar vrij andere methodes of methodieken te gebruiken in relatie tot plaatselijke mogelijkheden, samenhang andere vakken, actualiteit,.

9 TSO 2e graad 8 LEERPLANDOELSTELLINGEN, INHOUDEN EN WENKEN 1. Materie, ruimte en tijd ET Decr. Nr. Leerplandoelstellingen. Leerinhouden. Didactische wenken. Korte herhaling: SI- eenhedenstelsel met hoofdeenheden invoeren. G5 - de hoofdgrootheden en hoofdeenheden van het SI eenhedenstelsel benoemen. - omzettingen tussen verschillende eenheden van een zelfde grootheid maken. Lengtemetingen: Van atoom tot kosmos. Lengtemeting: leerlingenproeven (*) : meten met diverse meetinstrumenten (schuifmaat, palmer, sferometer, kilometerteller, afstandsmeter eventueel met laser, afstandssensor). De eenheid van afstand: de meter. Proef: meting van de zondiameter. Volumemeting: vast, vloeibaar en gas. G5 - met een balans een massa bepalen Massametingen: het begrip massa. Meten met een balans, ook digitaal. De eenheid van massa: kilogram. Leerlingenproeven (*) G5 - met de chronometer een tijdsverloop bepalen Tijdmetingen: de eenheid van tijd: de seconde. Correcte symbolen in wetenschappen. Leerlingenproeven (*) : meten van het G5, 7, 8 G23, 24, 25 - met eenvoudige meetinstrumenten metingen uitvoeren. tijdsverloop met de chronometer. Leerlingenproeven (*): meten van de massa en het volume van verschillende voorwerpen uit dezelfde stof en uit verschillende stoffen. Berekenen van de verhouding tussen de massa en het volume. Begrip dichtheid als verhouding tussen massa en volume: ρ = m/v. Eenheid: g/cm 3 en kg/m 3. Microscopische en macroscopische afmetingen: atoom, planeet, sterren, melkwegstelsel. Enkele toestellen om afstanden te meten bespreken. Invoeren van een eenvoudige definitie. Volumes meten in milliliter Omzetting naar cm 3 en m 3. Beeld van de zonneschijf opvangen door een kleine opening en uit verhoudingen de berekening uitvoeren (nooit rechtstreeks in de zon kijken!!). Er op wijzen dat massa en gewicht verschillende begrippen zijn. Demonstratie. Invoeren van een eenvoudige definitie. Enkele bewegingen in de ruimte die onze tijdseenheid hebben bepaald. Voorbeelden van zeer kleine en zeer grote tijdsintervallen. Gebruik ook stoffen waarvan de dichtheid kleiner is dan deze van water (zie hydrostatica).

10 TSO 2e graad 9 2. Atoom en kernmodel ET Leerplandoelstellingen. Decr. Nr. G9,13 - Voorbeelden geven van mijlpalen in de historische en conceptuele ontwikkeling van de natuurwetenschappen en ze in een tijdskader plaatsen. Atoommodel. Leerinhouden. Eenvoudig model van elektronenverdeling in elektronenwolk. Kernmodel. Didactische wenken. Atoommodel op eenvoudige manier aanbrengen: model van Thomson en van Rutherford - Bohr. Het ion. De verdeling van elektronen over schillen (energieniveaus) op eenvoudige manier aanbrengen. Kernmodel op eenvoudige manier aanbrengen: bouw van de kern, kerndeeltjes, isotopen, massagetal, ladingsgetal. Maak gebruik van ICT.

11 TSO 2e graad Elektromagnetische straling ET Decr. Nr Leerplandoelstellingen. G1, 10, 12 - de belangrijkste gebieden van het elektromagnetisch spectrum opnoemen. G1, 21 - de eigenschappen en effecten van elektromagnetische straling beschrijven en de bronnen aangeven. Leerinhouden. Elektromagnetische straling: volledig elektromagnetisch spectrum aangeven waar het zichtbare gebied zich bevindt. Demonstratieproeven met prisma (eventueel spectroscoop). Elektromagnetische straling: ontstaan bronnen effecten Toepassingen opzoeken uit het dagelijks leven Toepassingen in de telecommunicatie Toepassingen in de medische sector. Toepassingen in onderzoek van de ruimte Didactische wenken. De leerlingen zullen, samen met de leerkracht, bronnen raadplegen op zoek naar gegevens over elektromagnetische straling. Begrippen golflengte en frequentie invoeren. Uit praktische voorbeelden komen tot gekende elektromagnetische stralingen (volledig overzicht), inbegrepen radiogolven, microgolven, IR, UV, γ-stralen, röntgenstralen. UV-factor Elektromagnetische straling: ordening volgens energiewaarden (gevaar), beveiliging. Uitleggen dat de aanwezigheid van een middenstof niet vereist is. Zonnestraling. Vanuit het effect van zonnestralen komen tot de drie soorten straling: zichtbare, IR en UV. UV en IR bespreken als elektromagnetische straling buiten de grenzen van het zichtbare spectrum. Röntgenstralen bespreken als elektromagnetische straling en ioniserende straling. γ-stralen bespreken als elektromagnetische straling en ioniserende straling. Verband tussen eenvoudig atoommodel en het uitzenden van elektromagnetische straling bespreken.

12 TSO 2e graad Krachten ET Decr. Nr G1 G5 G7 G8 G9 G11 G12 Leerplandoelstellingen. - een kracht als oorzaak van vervorming en als oorzaak van verandering van de bewegingstoestand van een voorwerp in een concrete situatie herkennen. - een vervorming of een verandering van bewegingstoestand toeschrijven aan de werking van een kracht. Leerinhouden. Definitie van een kracht door zijn statische en dynamische werking. Soorten krachten in het dagelijkse leven. Voorbeelden: - spierkracht, zwaartekracht, wrijvingskracht, windkracht. - Krachten in de sport, parachutespringen,... - Opwaartse stuwkracht (alleen het bestaan ervan aantonen). - Elektrische krachtwerking. - Magnetische krachtwerking. Didactische wenken. Aanbrengen aan de hand van praktische voorbeelden uit de leefwereld van de leerlingen. Invoeren zonder definitie. Thema: botsingen tussen voertuigen. Uit een eenvoudige proef de begrippen actie en reactie afleiden. Leerlingenproef (*): Experimenteel de relatie tussen kracht en uitrekking nagaan. G5 G7 G8 G11 G12 - het belang van het vectoriële karakter van een kracht toelichten. Meten van krachten: - bepalen van de veerconstante - wet van Hooke - grafische voorstelling F s - gebruik van dynamometers. Eenheid van kracht: de newton (N). Derde wet van Newton Kracht als wisselwerking: actie en reactie. Leerlingenproeven (*) Vectorvoorstelling van een kracht. Zwaartekracht. Leerlingenproeven (*): bepaling van het zwaartepunt door ondersteuning en door ophanging. Soorten evenwicht: stabiel, labiel, indifferent. Voorbeelden uit het dagelijks leven. Voorbeelden uit de sport. Definiëren van grootte, richting, zin en aangrijpingspunt. Krachtvectoren tekenen. Schaalverdeling aanleren. Richting en zin van de zwaartekracht bespreken. Verband tussen massa en zwaartekracht: evenredigheidscoëfficiënt 9,8 N/kg (F zw = m. 9,8 N/kg). Gewicht als gevolg van zwaartekracht.

13 TSO 2e graad 12 ET Decr. Nr G5, 7, 8, 11, 12 G23, 24, 25, 28, 29, 30, 31 Leerplandoelstellingen. - krachten volgens dezelfde werklijn samenstellen. - krachten met verschillende werklijn samenstellen. Leerinhouden. Samenstellen van krachten volgens dezelfde werklijn en hetzelfde aangrijpingspunt: - met dezelfde zin - met tegengestelde zin Samenstellen van hoekmakende krachten met hetzelfde aangrijpingspunt. Didactische wenken. De leerlingen leren krachten samenstellen via experimenten (dynamometers, touw,...) en voorbeelden (parachutist, opwaarts gooien, touwtrekken,...). G1 G2 G3 G5 G12 - het verband tussen kracht en druk illustreren bij vaste voorwerpen. Leerlingenproef (*): Experimenteel afleiden dat de resultante van twee hoekmakende krachten wordt gegeven door de diagonaal van het parallellogram van de samenstellende krachten. Grafisch oplossen van oefeningen op het samenstellen van hoekmakende krachten. Het begrip druk invoeren. F p = A Voorbeelden van grote en kleine druk uit het dagelijks leven. Eenheid: pascal. Voorbeelden uit het verkeer: invloed van de wind. Experimenteel vaststellen dat F/A = cte. Laten inzien dat de uitwerking van een constante kracht omgekeerd evenredig is met de oppervlakte waarop ze werkt. Verband met gevolgen van verkeersongevallen aangeven (airbag, scherpe randen,...). Invoeren als 1 N per m². Aanbrengen van andere nog toegestane eenheden: bar, millibar.

14 TSO 2e graad Vloeistoffen en gassen 5.1 Vloeistoffen ET Leerplandoelstelling Decr. Nr G10 - eigenschappen specifiek van vloeistoffen verklaren met behulp van het reeds vroeger ingevoerde deeltjesmodel. G1, 7, 8, 11, 12 - de dichtheid van een vloeistof experimenteel bepalen. G2, 14 - inzien dat de druk uitgeoefend op een vloeistof zich in alle richtingen voortplant met een zelfde bedrag en begrijpen dat hierdoor winst aan kracht kan worden geboekt. G1, 2 4, 5 -inzien dat kracht en druk in een vloeistof een gevolg zijn van de zwaartekracht. - de grootte van de druk in een vloeistof berekenen. Leerinhouden Bij een vloeistof in evenwicht op aarde is het oppervlak horizontaal. Een vloeistof heeft een vast volume, is weinig samendrukbaar maar heeft geen vaste vorm. Leerlingenproef (*): Dichtheid van een vloeistof bepalen m.b.v. kleine maatcilinder (of bekerglaasje en pipet) en balans. Wet van Pascal. De druk uitgeoefend op een vloeistof plant zich in alle richtingen voort met een zelfde bedrag. Kracht en druk in een vloeistof zijn een gevolg van de zwaartekracht. Hydrostatische druk: p = ρ.h.g Didactische wenken (Noodzakelijke voorkennis: dichtheid, kracht, druk) Eigenschappen experimenteel aantonen. Wet van Pascal experimenteel aantonen en intuïtief verklaren met behulp van het deeltjesmodel. Voornaamste toepassing: de hydraulische pers. Oplossen van eenvoudige vraagstukken. Experimenteel aantonen dat: - de druk in een vloeistof toeneemt met de diepte, - in een horizontaal vlak overal dezelfde druk heerst, - de druk op een bepaalde plaats in alle richtingen werkt en steeds even groot blijft. Formule voor hydrostatische druk opstellen door de kracht op de bodem van een vat met verticale wanden te delen door de oppervlakte van de bodem. Steeds duidelijk het onderscheid maken tussen de scalaire grootheid druk (in een punt) en de vectoriële grootheid kracht (op een oppervlak). Eventueel proeven doen met ICT. Oplossen van eenvoudige vraagstukken.

15 TSO 2e graad 14 ET Decr. Nr G5, 7, 8, 11, 12 Leerplandoelstelling - de ligging van de vloeistof-spiegels van één of twee, niet mengbare, vloeistoffen in open verbonden vaten verklaren. Leerinhouden Wanneer een bepaalde vloeistof zich in open verbonden vaten bevindt, liggen de vloeistofspiegels in een horizontaal vlak. Wanneer twee, niet mengbare vloeistoffen zich in open verbonden vaten bevinden geldt: ρ 1. h 1 = ρ 2. h 2 waarbij h 1 en h 2 de hoogten van de vloeistofspiegels boven het scheidingsoppervlak voorstellen. Leerlingenproef (*): Bepalen van de dichtheid van petroleum of olie volgens de U-buis methode. Didactische wenken Vermelden van toepassingen zoals peilglas, opening in sluisdeur, sommige waterpassen, niveau grondwater, Oplossen van eenvoudige vraagstukken. G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 - inzien dat een voorwerp ondergedompeld in een vloeistof een opwaartse stuwkracht ondervindt. - de grootte van de opwaartse stuwkracht berekenen. G5, 14, 15, 17 - inzien dat een lichaam zal zinken als de zwaartekracht groter is dan de stuwkracht. - inzien dat een lichaam zal zweven als de zwaartekracht even groot is als de stuwkracht. - inzien dat een lichaam zal stijgen als de zwaartekracht kleiner is dan de stuwkracht. - inzien dat een lichaam zal drijven als de zwaartekracht gelijk wordt aan de stuwkracht. Leerlingenproef (*): Experimenteel afleiden van de wet van Archimedes. Een lichaam ondergedompeld in een vloeistof, ondervindt een opwaartse stuwkracht, gelijk aan het gewicht van de verplaatste vloeistof. F st = ρ vl.v.g Een lichaam zinkt als de zwaartekracht groter is dan de stuwkracht. Een lichaam zweeft als de zwaartekracht even groot is als de stuwkracht. Een lichaam stijgt als de zwaartekracht kleiner is dan de stuwkracht. Een lichaam drijft als de zwaartekracht gelijk wordt aan de stuwkracht. Voorbeeld van wetenschappelijk onderzoek door toepassing van de herontdekkingmethode Opzoeken van alle factoren die de stuwkracht zouden kunnen beïnvloeden. Eliminatie van de factoren die geen invloed uitoefenen. Invloed van de andere factoren zo precies mogelijk onderzoeken en komen tot het verband: F st = ρ vl.v.g Theoretische verklaring van de wet van Archimedes uitgaande van de hydrostatische druk. Oplossen van eenvoudige vraagstukken. Steunen op de wet van Archimedes. Demonstratieproeven :Het duikertje en een ei in verschillende zoutoplossingen. Schepen, duikboten, vlot, densimeters. Meerdere toepassingen uit het dagelijks leven zoeken. Oplossen van eenvoudige vraagstukken.

16 TSO 2e graad Gassen ET Leerplandoelstelling Decr. Nr G2, 5, 10 - eigenschappen specifiek van gassen verklaren met behulp van het reeds vroeger ingevoerde deeltjesmodel. G11, 29 - weten hoe ze de massa en de dichtheid van een gas experimenteel kunnen bepalen. G5, 11 - inzien dat de lucht rondom hen een druk uitoefent. - weten dat de luchtdruk wordt gemeten met een barometer en kennen de normale waarde van de luchtdruk. - weten dat de luchtdruk afneemt met de hoogte. - weten dat de druk van een gas kan worden gemeten met een manometer. Leerinhouden Eigenschappen van gassen Demonstratieproef: Experimenteel de dichtheid van lucht bepalen. De lucht oefent op alle lichamen op Aarde een druk uit. De normale luchtdruk op zeeniveau bedraagt 1013 hpa. De luchtdruk wordt gemeten met een barometer. De luchtdruk neemt af met de hoogte. De druk van een gas kan worden gemeten met een manometer. Didactische wenken Erop wijzen dat de druk uitgeoefend door een gas een gevolg is van de beweging van de moleculen in tegenstelling met de hydrostatische druk die een gevolg is van de zwaartekracht. Gebruik maken van de vacuümpomp en de glazen ballon. Experimenteel het bestaan van de luchtdruk aantonen. Een petfles luchtledig zuigen. Experimenteel onderzoeken en in verband brengen met de afnemende dichtheid bij toenemende hoogte. Ten minste één vloeistof- en één metaalmanometer demonstreren.

17 TSO 2e graad De luchtdruk ET. Decr. Nr. G 3, 5 Leerplandoelstelling - inzien dat een voorwerp ondergedompeld in een gas een opwaartse stuwkracht ondervindt. - inzien wanneer een luchtballon zal stijgen, zweven en dalen. Leerinhouden Wet van Archimedes. Een lichaam ondergedompeld in een gas, ondervindt een opwaartse stuwkracht, gelijk aan het gewicht van het verplaatste gas. Een luchtballon zal: - stijgen als de opwaartse stuwkracht groter is dan de zwaartekracht; - zweven als de opwaartse stuwkracht even groot is als de zwaartekracht; - dalen als de opwaartse stuwkracht kleiner is dan de zwaartekracht. Didactische wenken Aantonen met een baroscoop en vacuümpomp. Oplossen van eenvoudige vraagstukken.

18 TSO 2e graad Beweging en verkeer ET Decr. Nr G5 G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 G5 G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 Leerplandoelstelling - de relativiteit van rust en beweging illustreren met voorbeelden uit de eigen leefwereld. - bij een eenparig rechtlijnige beweging tijdsduur, afgelegde weg en snelheid berekenen. - bij snelheidsverandering van een voertuig de traagheidsaspecten verwoorden. - het onderscheid maken tussen ogenblikkelijke en gemiddelde snelheid. - het begrip versnelling als verandering van snelheid in een bepaald tijdsverloop verwoorden - verklaren waarom de remafstand bij een voertuig kwadratisch toeneemt met de beginsnelheid Leerinhouden Rust en beweging als relatieve begrippen. Leerlingenproef (*): Studie van de eenparige beweging: - experimentele studie - definitie van snelheid - formule v = s / t - eenheid van snelheid: m/s, km/h - grafische voorstelling: (s,t)-grafiek. Eenvoudige vraagstukjes. Eerste wet van Newton (traagheidswet). Gemiddelde snelheid en ogenblikkelijke snelheid Leerlingenproef (*): Studie van de eenparig veranderlijke beweging Afleiden van het verband s~ ( t) 2 en v~ t Definitie van het begrip versnelling a= v/ t; eenheid: m/s 2 - verandering van snelheid door een tangentiële kracht. - toename van de snelheid door een kracht in de zin van de beweging = versnellende beweging. - afname van de snelheid door een kracht in tegengestelde zin van de beweging = vertraagde beweging. - snelheid in functie van de tijd bij een eenparig vertraagde beweging. Verband tussen afgelegde weg en beginsnelheid bij een vertraagde beweging: s v 0 2 Didactische wenken Voorbeelden uit eigen leefwereld van leerlingen. Aanleren van vaardigheid in het meten van afstanden en tijd. Snelheid als constante verhouding tussen s en t. Omzettingen kunnen uitvoeren. Aandacht besteden aan nauwkeurig tekenen van grafieken. Proef met luchtbel of met tikker of met luchtkussenbaan. Aanbrengen via experimenten. Belang van deze wet onderstrepen bij stoppen of vertrekken van voertuigen. Proef met de valgeul van Galilei of tikker of luchtkussenbaan Werken met concrete voorbeelden. Grafisch verwerken van de meetresultaten (mmpapier, rekenblad, computer). Voorbeeld: de verticale worp (geen formules) Aan de hand van een concreet voorbeeld: remafstand van een voertuig bij één welbepaalde omstandigheid (gegevens te halen uit tabellen).

19 TSO 2e graad 18 ET Decr. Nr G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 Leerplandoelstelling - met woorden en formules de invloed van massa en kracht op de versnelling weergeven G3, 5, 14 - inzien dat de botsingstijd een belangrijke invloed heeft op de grootte van de kracht. - de stopafstand van een voertuig in verband brengen met snelheid, reactietijd en andere externe factoren Leerinhouden Leerlingenproef (*): De tweede wet van Newton Verband tussen F, m en a Botsingen. Krachtstoot: F. t Bewegingshoeveelheid of impuls: p = m.v F. t = (m.v) Berekenen van de invloed van de tijdsduur op de grootte van de kracht bij een stoot. De stopafstand van een voertuig: - reactietijd - reactieafstand - remafstand - invloed van externe factoren op de remafstand Stopafstand = reactieafstand + remafstand. Didactische wenken Proef met kabelbaan of luchtkussenbaan Experimenteel laten inzien dat een grotere kracht bij constante massa een grotere snelheidsverandering geeft. Laten inzien dat een grotere massa bij een constante kracht een kleinere snelheidsverandering krijgt. Toepassingen: autogordel, airbag, valhelm, kreukelzone. De leerlingen laten inzien dat tussen het waarnemen van een gebeurtenis en het uitvoeren van een actie een zekere tijd verloopt: de reactietijd. In deze reactietijd legt een bewegend voertuig een zekere afstand af: reactieafstand (eenparige beweging). De remafstand hangt af van beginsnelheid en snelheidsverandering. De remsnelheid hangt af van remkracht en massa van het voertuig. De remkracht wordt beïnvloed door de toestand van het wegdek.

20 TSO 2e graad Arbeid, energie en vermogen ET Leerplandoelstelling Decr. Nr G10, 29 - het begrip arbeid correct gebruiken en in concrete situaties omschrijven. G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12, 29 - arbeid berekenen bij een constante kracht die evenwijdig is met de verplaatsing. -het begrip vermogen correct gebruiken en in concrete situaties omschrijven. Het begrip arbeid Leerinhouden Arbeid verricht door een constant blijvende kracht. Formule: W = F. s Eenheid: joule Het begrip vermogen Leerlingenproef (*): Experimenteel meten van het vermogen van een persoon. - vermogen berekenen bij een geleverde arbeid. Formule: P = W/ t Eenheid: watt Het kilowattuur als eenheid van arbeid. Verband kwh J G5, 14, 29 -het begrip energie correct gebruiken en in concrete situaties omschrijven. - mechanische energie en andere energievormen herkennen en aangeven in concrete situaties. - de potentiële en kinetische energie van een voorwerp berekenen in het zwaarteveld van de aarde. - de wet van behoud van energie algemeen formuleren en illustreren met concrete voorbeelden. Het begrip energie. Een voorwerp bezit energie als het arbeid kan leveren. Eenheid: joule. Mechanische energie en andere energiesoorten. Formules voor de potentiële energie in het zwaarteveld van de aarde (zwaarte-energie) en de kinetische energie (bewegingsenergie) : E p = m.g.h E k = ½.m.v² Behoud van mechanische energie. Uitbreiden tot andere energievormen. Opstellen van een keten van energieomzettingen. Didactische wenken Er op wijzen dat het fysisch begrip arbeid niet altijd overeenkomt met wat we onder arbeid verstaan in de gewone omgangstaal. Symbool voor arbeid: W 1 J = 1 N.m Het verschil inzien tussen arbeid en vermogen. Symbool voor vermogen: P 1 W = 1 J/s Laten inzien dat het kwh een eenheid van arbeid is: 1 kwh = J. Het verband tussen arbeid en energie uitleggen met behulp van voorbeelden uit de leefwereld van de leerlingen. Symbool voor energie: E We voeren proefjes uit met stoompistool, zonnecel, elektrisch motortje, batterij en lampje en kunnen zo voorbeelden van potentiële en kinetische energie opzoeken. De formule voor de potentiële energie E p en kinetische energie E k afleiden. Vraagstukjes op arbeid, energie en vermogen. Uitgaan van een vallende knikker. Contexten: een ritje in het pretpark, bungee jumping.

21 TSO 2e graad Warmte 8.1 Uitzetting ET Decr. Nr G5, 6, 11, 14, 30 G29 Leerplandoelstelling - de kinetische opvatting van het begrip temperatuur beschrijven. - inzien dat de temperatuur praktisch niet te meten is langs de gemiddelde kinetische energie van de moleculen. - de werking van enkele thermometers kennen - inzien dat warmte een energievorm is. - weten dat inwendige energie de totale mechanische energie is van alle moleculen van een lichaam. - inzien dat bij warmtetoevoer de kinetische en / of de potentiële energie van de moleculen stijgt. - het onderscheid maken tussen merkbare en latente warmte. G10, 14 - weten dat vaste stoffen, vloeistoffen en gassen uitzetten bij verwarming en inkrimpen bij afkoeling. - praktische toepassingen van uitzetting geven. - de uitzetting van vaste stoffen, vloeistoffen en gassen verklaren m.b.v. het deeltjesmodel. Leerinhouden Temperatuur Temperatuur is een maat voor de gemiddelde kinetische energie van de moleculen. Warmte en inwendige energie Warmte Inwendige energie Merkbare warmte Latente warmte Uitzetting Vaste stoffen, vloeistoffen en gassen zetten uit bij verwarming. Ze krimpen in bij afkoeling. Didactische wenken Wijzen op de uitzetting als macroscopisch meetbaar verschijnsel, dat lineair samenhangt met de temperatuur. Bespreking van kwik-, alcohol-, koorts- en bimetaalthermometer. Warmte is de energie die overgaat van een lichaam met hogere temperatuur naar een lichaam met lagere temperatuur. Inwendige energie is de totale mechanische energie van alle moleculen van een lichaam. We spreken van merkbare warmte als de opgenomen warmte een temperatuursverhoging tot gevolg heeft. De inwendige kinetische energie is dan toegenomen. We spreken van latente warmte als de opgenomen warmte geen temperatuursverhoging tot gevolg. De inwendige potentiële is dan toegenomen. Illustreren met toepassingen.

22 TSO 2e graad 21 ET Decr. Nr G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 Leerplandoelstelling - inzien dat de lineaire uitzetting recht evenredig is met de beginlengte en met de temperatuurstoename, en afhankelijk is van de aard van de stof. - het verband tussen l, λ, l en θ kennen en toepassen in eenvoudige vraagstukken. G5, 14, 29 - inzien dat de kubieke uitzetting recht evenredig is met het beginvolume en met de temperatuurstoename, en afhankelijk is van de aard van de stof. - weten wat men verstaat onder kubieke uitzettingscoëfficiënt en het symbool en de eenheid ervan kennen. - het benaderend verband tussen λ en α bewijzen en kennen. - het verband tussen V, α, V en θ kennen en toepassen in eenvoudige vraagstukken. - het verband tussen temperatuursverhoging en dichtheidsverandering geven. G5, 14 - inzien dat vloeistoffen meer uitzetten dan vaste stoffen en dit kunnen verklaren steunend op het deeltjesmodel. - de formule voor het berekenen van de volumeverandering bij temperatuursverhoging weergeven. - weten dat water een afwijkend gedrag vertoont qua uitzetting t.o.v. andere vloeistoffen. Leerinhouden Uitzetting van vaste stoffen De lineaire uitzetting (of inkrimping) van een vaste stof kan worden berekend met de formule l = λ.l. θ. l : lengteverandering λ : lineaire uitzettingscoëfficiënt, l : beginlengte, θ : temperatuursverandering Leerlingenproef (*) : Bepalen van een lineaire uitzettingscoëfficiënt De kubieke uitzetting (of inkrimping) van een vaste stof kan worden berekend met de formule V = α.v. θ. V : volumeverandering, α (= 3 λ) : kubieke uitzettingscoëfficiënt, V : beginvolume, θ : temperatuursverandering Als de temperatuur toeneemt wordt de dichtheid kleiner. Uitzetting van vloeistoffen Vloeistoffen zetten meer uit dan vaste stoffen. Water zet onregelmatig uit. Didactische wenken Invloed van de aard van de stof experimenteel aantonen. Erop wijzen dat het symbool θ hier temperatuur voorstelt! Het symbool T behouden we echter om absolute temperaturen voor te stellen. Proef van s Gravesande Eventueel de formule ρ = ρ / (1 + α. θ) afleiden. De uitzetting van een vloeistof experimenteel aantonen en wijzen op de invloed van het recipiënt.

23 TSO 2e graad Gaswetten ET Leerplandoelstelling Decr. Nr G5, 10 - inzien dat gassen veel meer uitzetten dan vloeistoffen en vaste stoffen bij temperatuursverhoging en dit kunnen verklaren m.b.v. het deeltjesmodel. - weten dat temperatuursverhoging van een gas onvermijdelijk ook een verandering van volume G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 en / of druk met zich meebrengt. - het verband tussen druk en volume van een bepaalde massa gas bij constante temperatuur inzien en toepassen in eenvoudige vraagstukken. - dit verband grafisch voorstellen. - het verband tussen druk en temperatuur van een bepaalde massa gas bij constant volume inzien. Gaswetten Leerinhouden Druk, volume en temperatuur worden de toestandsfactoren van een gas genoemd. Leerlingenproef (*): Onderzoek van het verband tussen druk en volume van een constante massa gas bij constante temperatuur. Voor een bepaalde massa gas bij constante temperatuur geldt dat p.v = constant (Gaswet bij constante temperatuur.) De gaswet bij constante temperatuur wordt in een ( p,v) diagram voorgesteld door een hyperbool. Leerlingenproef (*): Onderzoek van het verband tussen druk en temperatuur van een constante massa gas bij constant volume. De gaswet bij constant volume wordt in een (p,θ) diagram voorgesteld door een schuine rechte. Didactische wenken Experimenteel aanbrengen. Proef m.b.v. meetspuit. Gebruik van temperatuur- en druksensor gekoppeld aan interface is hier aangewezen.

24 TSO 2e graad 23 ET Leerplandoelstelling Decr. Nr G10, 12 - inzien dat bij het absolute nulpunt de moleculen tot absolute rust zijn gekomen. - temperaturen in C omrekenen naar absolute temperatuur. Leerinhouden Bij het absolute nulpunt (θ = C ) nemen de moleculen een verwaarloosbaar volume in. De moleculen zijn tot rust gekomen. θ = C kiest men 0 K T (in K) = θ (in C) T (in K) noemen we absolute temperatuur. Didactische wenken Af te leiden door extrapolatie uit gaswet bij constant volume. G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 - de gaswet bij constant volume uitdrukken in functie van de absolute temperatuur en deze gaswet grafisch voorstellen. - het verband tussen volume en temperatuur van een bepaalde massa gas bij constante druk inzien. Voor een bepaalde massa gas bij constant volume geldt dat p / T = c te (Gaswet bij constant volume.) De gaswet bij constant volume wordt in een (p,t) diagram voorgesteld door een schuine rechte door de oorsprong. De gaswet bij constante druk wordt in een (V,θ) diagram voorgesteld door een schuine rechte. Leerlingenproef (*): Onderzoek van het verband tussen volume en temperatuur van een constante massa gas bij constante druk. Indien de vorige twee leerlingenproeven werden uitgevoerd is het niet nodig onderstaande leerlingenpoef uit te voeren. De algemene gaswet (zie verder) kan immers afgeleid worden uit twee gaswetten. G10, 29 - het verband tussen druk, volume en temperatuur van een bepaalde hoeveelheid gas kennen en toepassen in eenvoudige vraagstukken. - de molaire gasconstante berekenen. - weten wat wordt bedoeld met een ideaal gas. De algemene gaswet : p.v/t = c te Toestandsvergelijking van een ideaal gas : p.v = n.r.t De molaire gasconstante R = 8,31 J.(mol.K) -1 Ideaal gas: - moleculen worden beschouwd als massapunten zonder eigen volume - cohesiekrachten tussen de moleculen zijn verwaarloosbaar - moleculen botsen met behoud van kinetische energie Oplossen van vraagstukken als toepassingen op de formules p.v/t = c te en p.v = n.r.t R berekenen

25 TSO 2e graad Merkbare warmte ET Decr. Nr Leerplandoelstelling Leerinhouden G1, 2, 3 Merkbare warmte bij vaste stoffen en vloeistoffen Als de kinetische energie van de moleculen toeneemt en de temperatuur dus stijgt spreken we van merkbare warmte. Didactische wenken Experimenteel aantonen dat: Q ~ T Q ~ m Q afhankelijk is van de aard van de stof G29 G1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 11, 12 G14 - de begrippen warmtecapaciteit en soortelijke warmtecapaciteit kwalitatief en kwantitatief gebruiken. - weten dat mechanische energie kan worden omgezet in warmte en omgekeerd (Equivalentie van arbeid en warmte.) - inzien dat water een grote soortelijke warmtecapaciteit heeft. Warmtecapaciteit Γ = Q / T Soortelijke warmtecapaciteit : c = Q /( m. T) Q = c. m. T Leerlingenproef (*): Bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van een vaste stof. Leerlingenproef (*): Bepaling van de soortelijke warmtecapaciteit van water. Oplossen van vraagstukken i.v.m. soortelijke warmtecapaciteit door gebruik van de formule Q = c. m. T Bepalen van de soortelijke warmtecapaciteit van een vaste stof (bijv. loodkorrels) door de omzetting van mechanische energie in warmte. Verwijzing naar de historische proef van Joule Bespreken van het belang van de grote waarde van c w. Invloed c w op klimaat

26 TSO 2e graad Faseovergangen Smelten en stollen. Nummers eindtermen. G1, 2, 3 G5,7,8, G23,24,25 Leerplandoelstellingen. het smelten en stollen van een stof met het deeltjesmodel van de materie verklaren en in termen van inwendige energie de kenmerken van het smelten bij constante druk opnoemen de verandering van volume en dichtheid bij het smelten of stollen van een stof grafisch weergeven de invloed van de druk op het smeltpunt grafisch weergeven en beschrijven het verschijnsel onderkoeling beschrijven Leerinhouden. Kenmerken van het smelten bij constante druk. Verandering van volume en dichtheid bij het smelten of stollen. Invloed van de druk op het smeltpunt Smeltlijn. Leerlingenproef (*): Onderkoeling. Didactische wenken. De faseovergangen kwalitatief verklaren op basis van het deeltjesmodel en in termen van inwendige energie. Smelten, stollen en onderkoeling illustreren met voorbeelden uit onze leefwereld. G1,5 de soortelijke smeltingswarmte en soortelijke stollingswarmte definiëren warmtebalansberekeningen toepassen bij smelten en stollen gebruikelijke metrische voorvoegsels toepassen G5,7,8 G23,24,25 de soortelijke smeltingswarmte van een stof (bijv. ijs) met de calorimeter bepalen Soortelijke smeltingswarmte en soortelijke stollingswarmte. Oefeningen op berekeningen met warmtebalansen. Leerlingenproef (*) Bepaling van de soortelijke smeltingswarmte van een stof (bijv. ijs). Grootteorden van soortelijke smeltings- en stollingswarmten aangeven. Warmtebalansberekeningen voldoende in oefenen.

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet

Jaarplan. Quark 4.2. 4 Quark 4.2 Handleiding. TSO-BTW/VT TSO-TeWe. ASO-Wet Jaarplan TSO-BTW/VT TSO-TeWe ASO-Wet Fysica TWEEDE GRAAD ASO VVKSO BRUSSEL D/2012/7841/009 4de jaar, 2u/week JAARPLAN Vul de donkergrijze kolommen in en je hebt een jaarplan; vul de andere ook in en je

Nadere informatie

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19

Inhoud. 1 Inleiding 13. 1 energie 19 Inhoud 1 Inleiding 13 1 onderzoeken van de natuur 13 Natuurwetenschappen 13 Onderzoeken 13 Ontwerpen 15 2 grootheden en eenheden 15 SI-stelsel 15 Voorvoegsels 15 3 meten 16 Meetinstrumenten 16 Nauwkeurigheid

Nadere informatie

EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen D/2015/7841/013 Opmerkingen Bijlagen voor de nieuwe doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen A Terugkaatsing en spiegels Bijlage 48a A.1 Enkele

Nadere informatie

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45 (3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45 (3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen 2015/7841/017 Opmerkingen n voor de e doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen 3.2 Netvlies, kegeltjes, staafjes en verwijderen P 31 32 kleurenblindheid

Nadere informatie

Onderwijsinspectie Vlaanderen

Onderwijsinspectie Vlaanderen 1. Doel practica in ASO, KSO en TSO Onderwijsinspectie Vlaanderen Hoe is het in de praktijk gesteld met het uitvoeren van leerlingenproeven? Het empirisch karakter van het vak tot uiting brengen Leerlingen

Nadere informatie

Een bal wegschoppen Een veer indrukken en/of uitrekken Een lat ombuigen Een wagentjes voorduwen

Een bal wegschoppen Een veer indrukken en/of uitrekken Een lat ombuigen Een wagentjes voorduwen - 31 - Krachten 1. Voorbeelden Een bal wegschoppen Een veer indrukken en/of uitrekken Een lat ombuigen Een wagentjes voorduwen 2. Definitie Krachten herken je aan hun werking, aan wat ze veranderen of

Nadere informatie

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45(3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a

verwijderen P 31 32 kleurenblindheid 3.6 Optische toestellen: bril verwijderen P 45(3.6) - 47 A Terugkaatsing en spiegels Nieuw Bijlage 48a Inhoud EUREK(H)A! 1 2015-2016 Leerplandoelstellingen 2015/7841/016 Opmerkingen n voor de nieuwe doelstellingen EUREK(H)A! 1 Thema 1 Zintuigen 3.2 Netvlies, kegeltjes, staafjes en verwijderen P 31 32 kleurenblindheid

Nadere informatie

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg.

1ste ronde van de 19de Vlaamse Fysica Olympiade 1. = kx. = mgh. E k F A. l A. ρ water = 1,00.10 3 kg/m 3 ( θ = 4 C ) c water = 4,19.10 3 J/(kg. ste ronde van de 9de Vlaamse Fysica Olympiade Formules ste onde Vlaamse Fysica Olympiade 7 9de Vlaamse Fysica Olympiade Eerste ronde De eerste ronde van deze Vlaamse Fysica Olympiade bestaat uit 5 vragen

Nadere informatie

AV FYSICA ASO. Economie, Grieks, Grieks-Latijn, Humane wetenschappen, Latijn. tweede graad LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. 1/1 lt/w

AV FYSICA ASO. Economie, Grieks, Grieks-Latijn, Humane wetenschappen, Latijn. tweede graad LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. 1/1 lt/w LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: AV FYSICA basisvorming 1/1 lt/w Studierichtingen: Studiegebied: Onderwijsvorm: Graad: Leerjaar: Economie, Grieks, Grieks-Latijn, Humane wetenschappen, Latijn Algemeen

Nadere informatie

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1)

AAN DE SLAG Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Arbeid verricht door de wrijvingskracht (thema 1) Is de arbeid die moet verricht worden op een voorwerp om dat voorwerp over een afstand h omhoog te brengen, afhankelijk van de gevolgde weg? Kies een van

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009

HEREXAMEN EIND MULO tevens IIe ZITTING STAATSEXAMEN EIND MULO 2009 MNSTERE VAN ONDERWJS EN VOLKSONTWKKELNG EXAMENBUREAU HEREXAMEN END MULO tevens e ZTTNG STAATSEXAMEN END MULO 2009 VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRJDAG 07 AUGUSTUS 2009 TJD : 7.30 9.30 UUR DEZE TAAK BESTAAT

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie

Hoofdstuk 4: Arbeid en energie Hoofdstuk 4: Arbeid en energie 4.1 Energiebronnen Arbeid: W =............. Energie:............................................................................... Potentiële energie: E p =.............

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11699 8 juni 2012 Rectificatie Examenprogramma natuurkunde vwo van 28 april 2012, kenmerk VO2012/389632 In de regeling

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad De leerling heeft in de 1ste en de 2de graad, de gelegenheid gehad zijn/haar interesses te ontdekken en heeft misschien al enig idee ontwikkeld over toekomstige werk- of studieplannen. Vaardigheden, inzet,

Nadere informatie

Naam (plus beschrijving) Symbool Eenheid Formules. Druk = kracht per eenheid van oppervlakte p (N/m² = ) Pa

Naam (plus beschrijving) Symbool Eenheid Formules. Druk = kracht per eenheid van oppervlakte p (N/m² = ) Pa Naam (lus beschrijving) Symbool enheid ormules MHANIA in het derde jaar Dichtheid massa er eenheid van volume ρ kg /m³ m ρ V Druk kracht er eenheid van oervlakte (N/m² ) a A Hydrostatische druk in een

Nadere informatie

Examenprogramma natuurkunde vwo

Examenprogramma natuurkunde vwo Examenprogramma natuurkunde vwo Ingangsdatum: schooljaar 2013-2014 (klas 4) Eerste examenjaar: 2016 Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma

Nadere informatie

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso)

STUDIEGEBIED CHEMIE (tso) (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad Techniek-wetenschappen Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting... Logisch denken Laboratoriumwerk

Nadere informatie

Hoofdstuk 2: HYDROSTATICA

Hoofdstuk 2: HYDROSTATICA ysica hoofdstuk : Hydrostatica e jaar e graad (uur) - 95 - Hoofdstuk : HYDROSTTIC. Inleiding: Bouw van een stof.. ggregatietoestanden De zuivere stoffen die we kennen kunnen in drie verschijningsvormen

Nadere informatie

Deel 4: Krachten. 4.1 De grootheid kracht. 4.1.1 Soorten krachten

Deel 4: Krachten. 4.1 De grootheid kracht. 4.1.1 Soorten krachten Deel 4: Krachten 4.1 De grootheid kracht 4.1.1 Soorten krachten We kennen krachten uit het dagelijks leven: vul in welke krachten werkzaam zijn: trekkracht, magneetkracht, spierkracht, veerkracht, waterkracht,

Nadere informatie

INHOUD. Terreinstudie. Thema 1. 1 Levensgemeenschappen 10. 2 Abiotische en biotische factoren 13. 3 Biotoop - habitat - niche 16.

INHOUD. Terreinstudie. Thema 1. 1 Levensgemeenschappen 10. 2 Abiotische en biotische factoren 13. 3 Biotoop - habitat - niche 16. INHOUD Thema 1 Terreinstudie 1 Levensgemeenschappen 10 1.1 De waterkant 10 1.2 De ondiepe waterzone 12 1.3 De zone met open water 12 2 Abiotische en biotische factoren 13 2.1 Een waterige omgeving 14 3

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad...

Studiegebied. (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen. Derde graad... Studiegebied (tso) Tweede graad... Techniek-wetenschappen Derde graad... Techniek-wetenschappen STUDIEGEBIED CHEMIE Studierichting Techniek-wetenschappen de graad Een woordje uitleg over de studierichting...

Nadere informatie

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs.

Eindtermen Natuurwetenschappen. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. Voor de eerste graad van het secundair onderwijs. 11 januari 2010 MOTIVERING VOOR HET INDIENEN VAN VERVANGENDE EINDTERMEN NATUURWETENSCHAPPEN Een belangrijk onderscheid tussen de door de Vlaamse regering

Nadere informatie

NASK1 - SAMENVATTING KRACHTEN en BEWEGING. Snelheid. De snelheid kun je uitrekenen door de afstand te delen door de tijd.

NASK1 - SAMENVATTING KRACHTEN en BEWEGING. Snelheid. De snelheid kun je uitrekenen door de afstand te delen door de tijd. NASK1 - SAMENVATTING KRACHTEN en BEWEGING Snelheid De snelheid kun je uitrekenen door de afstand te delen door de tijd. Stel dat je een uur lang 40 km/h rijdt. Je gemiddelde snelheid in dat uur is dan

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 11101 6 juni 2012 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 28 april 2012, nr. VO/389632, houdende

Nadere informatie

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2009

UNIFORM EINDEXAMEN MULO tevens TOELATINGSEXAMEN VWO/HAVO/NATIN 2009 MINISTERIE N ONDERWIJS EN OLKSONTWIKKELING EXMENBUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN WO/HO/NTIN 2009 K : NTUURKUNDE DTUM : MNDG 06 JULI 2009 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45

Nadere informatie

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404)

Basiskennis en Basisvaardigheden IV (404) ASISKENNIS EN ASISVAARDIGHEDEN IV 404 asiskennis en asisvaardigheden IV (404) SCHEIKUNDE 404.01 De kandidaat kan het scheiden van mengsels in verschillende zuivere stoffen 404.02 De kandidaat kan de opbouw

Nadere informatie

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe

Big Ideas Great STEM. Katrien Strubbe + Big Ideas Great STEM Katrien Strubbe (Natuur)wetenschappen: doelen 2 Natuurwetenschappen geven leerlingen een fundamenteel en duurzaam inzicht in de structuren en processen die de mens, de natuur en

Nadere informatie

Examenprogramma natuurkunde havo

Examenprogramma natuurkunde havo Bijlage 1 Examenprogramma natuurkunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden

Nadere informatie

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte.

10 Materie en warmte. Onderwerpen. 3.2 Temperatuur en warmte. 1 Materie en warmte Onderwerpen - Temperatuur en warmte. - Verschillende temperatuurschalen - Berekening hoeveelheid warmte t.o.v. bepaalde temperatuur. - Thermische geleidbaarheid van een stof. - Warmteweerstand

Nadere informatie

Hoofdstuk 5: Gaswetten

Hoofdstuk 5: Gaswetten Hoofdstuk 5: Gaswetten 5.1 Toestandsfactoren van een gas Vloeistoffen en vaste stoffen zijn weinig samendrukbaar: hun volume verandert weinig bij veranderende druk of temperatuur. Gassen zijn goed samendrukbaar:

Nadere informatie

Theorie: Snelheid (Herhaling klas 2)

Theorie: Snelheid (Herhaling klas 2) Theorie: Snelheid (Herhaling klas 2) Snelheid en gemiddelde snelheid Met de grootheid snelheid geef je aan welke afstand een voorwerp in een bepaalde tijd aflegt. Over een langere periode is de snelheid

Nadere informatie

2 UUR LEERWERKBOEK IMPULS. L. De Valck. J.M. Gantois M. Jespers F. Peeters ISBN 978-90-301-3474-9 18-11-11 16:08. IPUL12W cover.

2 UUR LEERWERKBOEK IMPULS. L. De Valck. J.M. Gantois M. Jespers F. Peeters ISBN 978-90-301-3474-9 18-11-11 16:08. IPUL12W cover. Im 2 UUR J.M. Gantois M. Jespers F. Peeters Pr o IMPULS L. De Valck ef LEERWERKBOEK 1 ISBN 978-90-301-3474-9 9 789030 134749 IPUL12W cover.indd 1 18-11-11 16:08 Impuls 1/2 uur Leerwerkboek Ten geleide

Nadere informatie

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012

aluminium 2,7 0,9 660 400 2450 0,024 ijzer 7,9 0,45 1540 270 0,012 MINISTERIE VN ONDERWIJS EN VOLKSONTWIKKELING EXMENUREU UNIFORM EINDEXMEN MULO tevens TOELTINGSEXMEN VWO/HVO/NTIN 011 VK : NTUURKUNDE DTUM : WOENSDG 06 JULI 011 TIJD : 09.45 11.5 UUR (Mulo III kandidaten)

Nadere informatie

Samenvatting snelheden en 6.1 6.3

Samenvatting snelheden en 6.1 6.3 Samenvatting snelheden en 6.1 6.3 Boekje snelheden en bewegen Een beweging kan je op verschillende manieren vastleggen: Fotograferen met tussenpozen, elke foto is een gedeelte van een beweging Stroboscopische

Nadere informatie

Fysica - Warmteleer. Denis Defreyne 5WW8. September 2003 - Januari 2004

Fysica - Warmteleer. Denis Defreyne 5WW8. September 2003 - Januari 2004 Fysica - Warmteleer Denis Defreyne 5WW8 September 2003 - Januari 2004 Inhoudsopgave 1 Inleiding tot de warmteleer 1 1.1 Temperatuur.................................. 1 1.2 Warmte.....................................

Nadere informatie

Deel 5: Druk. 5.1 Het begrip druk. 5.1.1 Druk in het dagelijks leven. We kennen druk uit het dagelijks leven:... ... ...

Deel 5: Druk. 5.1 Het begrip druk. 5.1.1 Druk in het dagelijks leven. We kennen druk uit het dagelijks leven:... ... ... Deel 5: Druk 5.1 Het begrip druk 5.1.1 Druk in het dagelijks leven We kennen druk uit het dagelijks leven:............................................................. Deel 5: Druk 5-1 5.1.2 Proef a) Werkwijze:

Nadere informatie

AV Fysica KSO/TSO. tweede graad LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. 1/1 lt/w. Beeldende kunsten, fotografie, land- en tuinbouw, personenzorg, sport

AV Fysica KSO/TSO. tweede graad LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. 1/1 lt/w. Beeldende kunsten, fotografie, land- en tuinbouw, personenzorg, sport LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: AV Fysica Basisvorming 1/1 lt/w Studierichtingen: Beeldende en architecturale vorming Biotechnische wetenschappen Fotografie Lichamelijke opvoeding en sport Plant-, dier-

Nadere informatie

LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS

LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: AV Fysica ( 1/1 lt/w) Basisvorming en specifiek gedeelte Studierichting: Lichamelijke opvoeding en Sport, Topsport, Plant-, dier- en milieutechnieken, Bouw- en houtkunde,

Nadere informatie

Hoofdstuk 3. en energieomzetting

Hoofdstuk 3. en energieomzetting Hoofdstuk 3 Energie en energieomzetting branders luchttoevoer brandstoftoevoer koelwater condensator stoomturbine generator transformator regelkamer stoom water ketel branders 1 Energiesoort Omschrijving

Nadere informatie

JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar

JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar JAARPLAN NATUURWETENSCHAPPEN tweede jaar DEEL 1 Organismen vormen een levensgemeenschap Hoofdstuk 1 Voedselrelaties Hoofdstuk 2 Foto DEEL 2 Organismen planten zich voort Hoofdstuk 1 Voortplanting bij bloemplanten

Nadere informatie

1. De kandidaat kan structuur aanbrengen in door hem uit te voeren werkzaamheden.

1. De kandidaat kan structuur aanbrengen in door hem uit te voeren werkzaamheden. DEELKWALIICATIE DOOSTOMING KADEUNCTIES Onderdeel: Wiskunde 1. De kandidaat kan structuur aanbrengen in door hem uit te voeren werkzaamheden. 2. De kandidaat kan de relatie omschrijven tussen de wiskunde

Nadere informatie

Aansluiting op het actuele curriculum (2014)

Aansluiting op het actuele curriculum (2014) Aansluiting op het actuele curriculum (2014) De verschillende modules van GLOBE lenen zich uitstekend om de leerlingen de verschillende eindtermen en kerndoelen aan te leren zoals die zijn opgesteld door

Nadere informatie

Profilering derde graad

Profilering derde graad Profilering derde graad De leerling heeft in de eerste en de tweede graad de gelegenheid gehad om zijn of haar interesses te ontdekken. Misschien heeft hij of zij al enig idee ontwikkeld over toekomstige

Nadere informatie

Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam.

Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam. Over gewicht Bepaling van de dichtheid van het menselijk lichaam. Inleiding. In het project Over gewicht worden gewichtige zaken op allerlei manieren belicht. In de wiskundeles heb je aandacht besteed

Nadere informatie

T HEORIE a FYSICA c i s Fy

T HEORIE a FYSICA c i s Fy T HEORIE FYSICA Algemeen Inleiding Deze mini- cursus geeft een beknopt maar volledig overzicht van de theorie zoals gezien in het middelbaar onderwijs. Deze theoriecursus moet eerder als opfrissingsmiddel

Nadere informatie

Mooie samenvatting: http://members.ziggo.nl/mmm.bessems/kinematica%20 Stencil%20V4%20samenvatting.doc.

Mooie samenvatting: http://members.ziggo.nl/mmm.bessems/kinematica%20 Stencil%20V4%20samenvatting.doc. studiewijzer : natuurkunde leerjaar : 010-011 klas :6 periode : stof : (Sub)domeinen C1 en A 6 s() t vt s v t gem v a t s() t at 1 Boek klas 5 H5 Domein C: Mechanica; Subdomein: Rechtlijnige beweging De

Nadere informatie

formules havo natuurkunde

formules havo natuurkunde Subdomein B1: lektriciteit De kandidaat kan toepassingen van het gebruik van elektriciteit beschrijven, de bijbehorende schakelingen en de onderdelen daarvan analyseren en de volgende formules toepassen:

Nadere informatie

De kracht van Archimedes

De kracht van Archimedes 1 Studie dag en KVCV De kracht van Archimedes DEEL 1 Korte omschrijving van het lesonderwerp Door een paar originele experimenten, de kracht van Archimedes ontdekken en de gegevens waarnemen die de grootte

Nadere informatie

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur).

In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). 2.1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een Elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is een elektromagnetische golf. Andere voorbeelden

Nadere informatie

Natuurwetenschappen GT NW 1 leerjaar A 2 trimester schooljaar 2013-2014

Natuurwetenschappen GT NW 1 leerjaar A 2 trimester schooljaar 2013-2014 Naam:... Klas:... nr:... Grote toets Datum: 2014-03-26 Resultaat: / 72 Afdeling: Middenschool EPI Leerkrachten: L. De Bondt, K. De Scheemaeker, M. Desomville, M. De Sutter, R. De Vlaeminck, B. Verhasselt,

Nadere informatie

Vlaamse Fysica Olympiade 27 ste editie 2014-2015 Eerste ronde

Vlaamse Fysica Olympiade 27 ste editie 2014-2015 Eerste ronde Vlaamse Olympiades voor Natuurwetenschappen KU Leuven Departement Chemie Celestijnenlaan 200F bus 2404 3001 Heverlee Tel.: 016-32 74 71 E-mail: info@vonw.be www.vonw.be Vlaamse Fysica Olympiade 27 ste

Nadere informatie

Eindexamen natuurkunde 1 havo 2000-II

Eindexamen natuurkunde 1 havo 2000-II Eindexamen natuurkunde havo 2000-II 4 Antwoordmodel Opgave Slijtage bovenleiding uitkomst: m =,87 0 6 kg Het afgesleten volume is: V = (98,8 78,7) 0-6 5200 0 3 2 = 2,090 0 2 m 3. Hieruit volgt dat m =

Nadere informatie

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1

Deze Informatie is gratis en mag op geen enkele wijze tegen betaling aangeboden worden. Vraag 1 Vraag 1 Twee stenen van op dezelfde hoogte horizontaal weggeworpen in het punt A: steen 1 met een snelheid v 1 en steen 2 met snelheid v 2 Steen 1 komt neer op een afstand x 1 van het punt O en steen 2

Nadere informatie

1 Eindtermen. 1.1 Onderzoekend leren. 1.2 Wetenschap en samenleving

1 Eindtermen. 1.1 Onderzoekend leren. 1.2 Wetenschap en samenleving 1 Eindtermen Hieronder volgt een opsomming van eindtermen voor de tweede graad (nl. onderzoekend leren (eindtermen 1 t.e.m. 12), wetenschap en samenleving (eindtermen 13 t.e.m. 21) en attitudes (22* t.e.m.

Nadere informatie

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud

Higgs-deeltje. Peter Renaud Heideheeren. Inhoud Higgs-deeltje Peter Renaud Heideheeren Inhoud 1. Onze fysische werkelijkheid 2. Newton Einstein - Bohr 3. Kwantumveldentheorie 4. Higgs-deeltjes en Higgs-veld 3 oktober 2012 Heideheeren 2 1 Plato De dingen

Nadere informatie

LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS

LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: AV Fysica (2/2 lt/w) Basisvorming en specifiek gedeelte Studierichting: Industriële wetenschappen Studiegebied: Mechanica-Elektriciteit Onderwijsvorm: TSO Graad: tweede

Nadere informatie

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal.

Als de trapper in de stand van figuur 1 staat, oefent de voet de in figuur 2 aangegeven verticale kracht uit op het rechter pedaal. Natuurkunde Havo 1984-II Opgave 1 Fietsen Iemand rijdt op een fiets. Beide pedalen beschrijven een eenparige cirkelbeweging ten opzichte van de fiets. Tijdens het fietsen oefent de berijder periodiek een

Nadere informatie

Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde

Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde opgave (blz 4) Uitwerkingen van de opgaven in Basisboek Natuurkunde De zwaarte-energie wordt gegeven door de formule W zwaarte = m g h In de opgave is de massa m = 0(kg) en de energie W zwaarte = 270(Joule)

Nadere informatie

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011

vwo: Het maken van een natuurkunde-verslag vs 21062011 Het maken van een verslag voor natuurkunde, vwo versie Deze tekst vind je op www.agtijmensen.nl: Een voorbeeld van een verslag Daar vind je ook een po of pws verslag dat wat uitgebreider is. Gebruik volledige

Nadere informatie

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht

Exact Periode 5 Niveau 3. Dictaat Licht Exact Periode 5 Niveau 3 Dictaat Licht 1 1 Wat is licht? In de figuur hieronder zie je een elektromagnetische golf: een golf die bestaat uit elektrische en magnetische trillingen.(zie figuur). Licht is

Nadere informatie

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS FYSICA

VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS FYSICA VLAAMS VERBOND VAN HET KATHOLIEK SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS FYSICA Tweede graad ASO Alle studierichtingen behalve WETENSCHAPPEN Brussel - Licap: - september 2002 INHOUD 1 BEGINSITUATIE...

Nadere informatie

AV Fysica TSO/KSO. tweede graad LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. 1/1 lt/w. Land- en tuinbouw, personenzorg, fotografie, sport, beeldende kunsten

AV Fysica TSO/KSO. tweede graad LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS. 1/1 lt/w. Land- en tuinbouw, personenzorg, fotografie, sport, beeldende kunsten LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: AV Fysica Basisvorming 1/1 lt/w Studierichtingen: Studiegebieden: Onderwijsvorm: Graad: Leerjaar: Beeldende en architecturale vorming Biotechnische wetenschappen Dierenzorgtechnieken

Nadere informatie

Extra proeven onderofficier weerkundig waarnemer

Extra proeven onderofficier weerkundig waarnemer Proeven elektriciteit en technisch redeneren Technische proeven onderofficier: o Elektriciteit o Mechanica o Rekentechnieken Proef Engels Elektriciteit Deze test gaat je kennis over elektriciteit na. Je

Nadere informatie

LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS

LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS Vak: AV/TV /Fysica/Toegepaste fysica (6/6 lt/w) Basisvorming en specifiek gedeelte Studierichting: Techniek-wetenschappen Studiegebied: Chemie Onderwijsvorm: TSO Graad: tweede

Nadere informatie

Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom. Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen

Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom. Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen Gemeenschappelijke stam : (communicatief vermogen) brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD

STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.wico.be www.shn.wico.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel

Nadere informatie

Grootheid: eigenschap die je kunt meten (met een meetinstrument) Eenheid: maat waarin de grootheid wordt uitgedrukt

Grootheid: eigenschap die je kunt meten (met een meetinstrument) Eenheid: maat waarin de grootheid wordt uitgedrukt 1.3 Grootheden en eenheden Grootheid: eigenschap die je kunt meten (met een meetinstrument) Eenheid: maat waarin de grootheid wordt uitgedrukt BINAS : BINAS 3A: BINAS 4: vermenigvuldigingsfactoren basisgrootheden

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde havo

Examenprogramma scheikunde havo Examenprogramma scheikunde havo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Kennis

Nadere informatie

Meten is weten, dat geldt ook voor het vakgebied natuurkunde. Om te meten gebruik je hulpmiddelen, zoals timers, thermometers, linialen en sensoren.

Meten is weten, dat geldt ook voor het vakgebied natuurkunde. Om te meten gebruik je hulpmiddelen, zoals timers, thermometers, linialen en sensoren. 1 Meten en verwerken 1.1 Meten Meten is weten, dat geldt ook voor het vakgebied natuurkunde. Om te meten gebruik je hulpmiddelen, zoals timers, thermometers, linialen en sensoren. Grootheden/eenheden Een

Nadere informatie

Wet van Bernoulli. 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli

Wet van Bernoulli. 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli Wet van Bernoulli 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen 2 Druk in stromende vloeistoffen en gassen 3 Wet van Bernoulli 1 Druk in stilstaande vloeistoffen en gassen Druk in een vloeistof In de figuur

Nadere informatie

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten)

VAK : NATUURKUNDE DATUM : VRIJDAG 04 JULI 2008 TIJD : 09.45 11.25 UUR (Mulo III kandidaten) 09.45 11.45 UUR (Mulo IV kandidaten) MNSERE AN ONDERWJS EN OLKSONWKKELNG EXAMENBUREAU UNFORM ENDEXAMEN MULO tevens OELANGSEXAMEN WO/HAO/NAN 008 AK : NAUURKUNDE DAUM : RJDAG 04 JUL 008 JD : 09.45.5 UUR (Mulo kandidaten) 09.45.45 UUR (Mulo

Nadere informatie

Lesvoorbereiding. Student leraar secundair onderwijs groep 1

Lesvoorbereiding. Student leraar secundair onderwijs groep 1 Lesvoorbereiding Student leraar secundair onderwijs groep 1 Naam Eeckhout Andreas Cluster Bi-Fy-Aa-Ch Groep 2 OSO 2 Academiejaar 2005-2006 Campus Kattenberg Kattenberg 9, B-9000 Gent Tel. (09) 269 98 06

Nadere informatie

Examenprogramma scheikunde vwo

Examenprogramma scheikunde vwo Examenprogramma scheikunde vwo Het eindexamen Het eindexamen bestaat uit het centraal examen en het schoolexamen. Het examenprogramma bestaat uit de volgende domeinen: Domein A Vaardigheden Domein B Stoffen

Nadere informatie

[Samenvatting Energie]

[Samenvatting Energie] [2014] [Samenvatting Energie] [NATUURKUNDE 3 VWO HOOFDSTUK 4 WESLEY VOS 0 Paragraaf 1 Energie omzetten Energiesoorten Elektrisch energie --> stroom Warmte --> vb. de centrale verwarming Bewegingsenergie

Nadere informatie

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16

PTA scheikunde Belgisch park cohort 14 15-16 Het examenprogramma scheikunde is vernieuwd. In 2013 is in 4 HAVO met dat nieuwe examenprogramma scheikunde gestart. De methode Chemie Overal 4 e editie is geschreven voor dit nieuwe examenprogramma. Toegestaan

Nadere informatie

Theorie: Temperatuur meten (Herhaling klas 2)

Theorie: Temperatuur meten (Herhaling klas 2) heorie: emperatuur meten (Herhaling klas 2) Objectief meten Bij het meten van een grootheid mag je meting niet afhangen van toevallige omstandigheden. De temperatuur die je ervaart als je een ruimte binnenkomt,

Nadere informatie

Inleiding kracht en energie 3hv

Inleiding kracht en energie 3hv Inleiding kracht en energie 3hv Opdracht 1. Wat doen krachten? Leg uit wat krachten kunnen doen. Opdracht 2. Grootheden en eenheden. Vul in: Grootheid Eenheid Andere eenheid Naam Symbool Naam Symbool Naam

Nadere informatie

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur.

De twee snelheidsconstanten hangen op niet identieke wijze af van de temperatuur. In tegenstelling tot een verandering van druk of concentratie zal een verandering in temperatuur wel degelijk de evenwichtsconstante wijzigen, want C k / k L De twee snelheidsconstanten hangen op niet

Nadere informatie

Krachten Hoofdstuk 1. Bewegingsverandering/snelheidsverandering (bijv. verandering van bewegingsrichting)

Krachten Hoofdstuk 1. Bewegingsverandering/snelheidsverandering (bijv. verandering van bewegingsrichting) Krachten Hoofdstuk 1 een kracht zelf kun je niet zien maar... Waaraan zie je dat er een kracht werkt: Plastische Vervorming (blijvend) Elastische Vervorming (tijdelijk) Bewegingsverandering/snelheidsverandering

Nadere informatie

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit

1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit Hoofdstuk 2 Elektrostatica Doelstellingen 1. Weten wat potentiaal en potentiaalverschil is 2. Weten wat capaciteit en condensator is 3. Kunnen berekenen van een vervangingscapaciteit 2.1 Het elektrisch

Nadere informatie

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN

ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN ASO - studierichtingen in VIA-TIENEN De onderwijsvorm ASO is een breed algemeen vormende doorstroomrichting waarin de leerlingen zich voorbereiden op een academische of professionele bacheloropleiding.

Nadere informatie

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek

kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en en ontwikkelingsdoelen techniek 1 kleuteronderwijs lager onderwijs secundair onderwijs 1 ste graad A- stroom en B-stroom eindtermen en ontwikkelingsdoelen techniek 2 Ontwikkelingsdoelen techniek Kleuteronderwijs De kleuters kunnen 2.1

Nadere informatie

Gemeenschappelijk gedeelte

Gemeenschappelijk gedeelte Gemeenschappelijk gedeelte Godsdienst 2 Nederlands 5* Frans 4* Wiskunde 4* Aardrijkskunde 2 Biologie 2 Geschiedenis 1 Technologische opvoeding 2 Lichamelijke opvoeding en sport 2 Muzikale opvoeding 1 Plastische

Nadere informatie

De hoogte tijd grafiek is ook gegeven. d. Bepaal met deze grafiek de grootste snelheid van de vuurpijl.

De hoogte tijd grafiek is ook gegeven. d. Bepaal met deze grafiek de grootste snelheid van de vuurpijl. et1-stof Havo4: havo4 A: hoofdstuk 1 t/m 4 Deze opgaven en uitwerkingen vind je op www.agtijmensen.nl Bij het et krijg je in 1 minuten ongeveer deelvragen. Oefen-examentoets et-1 havo 4 1/11 1. Een lancering.

Nadere informatie

Natuur- en scheikunde 1, energie en snelheid, uitwerkingen

Natuur- en scheikunde 1, energie en snelheid, uitwerkingen 4M versie 1 Natuur- en scheikunde 1, energie en snelheid, uitwerkingen Werk netjes en nauwkeurig Geef altijd een duidelijke berekening of een verklaring Veel succes, Zan Kracht, snelheid, versnelling,

Nadere informatie

Opgave 1 Afdaling. Opgave 2 Fietser

Opgave 1 Afdaling. Opgave 2 Fietser Opgave 1 Afdaling Een skiër daalt een 1500 m lange helling af, het hoogteverschil is 300 m. De massa van de skiër, inclusief de uitrusting, is 86 kg. De wrijvingskracht met de sneeuw is gemiddeld 4,5%

Nadere informatie

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren.

Onderwerp: Onderzoek doen Kerndoel(en): 28 Leerdoel(en): - Onderzoek doen aan de hand van onderzoeksvragen - Uitkomsten van onderzoek presenteren. Vak: Scheikunde Leerjaar: Kerndoel(en): 28 De leerling leert vragen over onderwerpen uit het brede leergebied om te zetten in onderzoeksvragen, een dergelijk onderzoek over een natuurwetenschappelijk onderwerp

Nadere informatie

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden:

J De centrale draait (met de gegevens) gedurende één jaar. Het gemiddelde vermogen van de centrale kan dan berekend worden: Uitwerking examen Natuurkunde1 HAVO 00 (1 e tijdvak) Opgave 1 Itaipu 1. De verbruikte elektrische energie kan worden omgerekend in oules: 17 = 9,3 kwh( = 9,3 3, ) = 3,3 De centrale draait (met de gegevens)

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Gelet op artikel 7 van het Eindexamenbesluit v.w.o.- h.a.v.o.- m.a.v.o.- v.b.o. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 9161 26 mei 2011 Regeling van de Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap van 27 april 2011, nr. VO/289008, houdende

Nadere informatie

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico.

WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 25 3910 NEERPELT. Tel. +32 11 64 07 01 Fax +32 11 64 41 46. info@shn.be www.shn.be www.wico. STUDIERICHTINGEN DERDE GRAAD 0-0 WICO Campus Sint-Hubertus Stationsstraat 5 90 NEERPELT Tel. + 6 07 0 Fax + 6 6 info@shn.be www.shn.be www.wico.be STUDEREN IN DE DERDE GRAAD VAN HET ASO Het doel van het

Nadere informatie

Arbeid & Energie. Dr. Pieter Neyskens Monitoraat Wetenschappen pieter.neyskens@wet.kuleuven.be. Assistent: Erik Lambrechts

Arbeid & Energie. Dr. Pieter Neyskens Monitoraat Wetenschappen pieter.neyskens@wet.kuleuven.be. Assistent: Erik Lambrechts Introductieweek Faculteit Bewegings- en Revalidatiewetenschappen 25 29 Augustus 2014 Arbeid & Energie Dr. Pieter Neyskens Monitoraat Wetenschappen pieter.neyskens@wet.kuleuven.be Assistent: Erik Lambrechts

Nadere informatie

Spanningscoëfficiënt water. 1 Doel 1. 2 Theorie 1

Spanningscoëfficiënt water. 1 Doel 1. 2 Theorie 1 Proefnummer : FE3-W5-WA1 Naam schrijver : René van Velzen Naam medewerker : Guillaume Goijen klas en PGO-groep : TN-P2, Groep 1 Datum practicum : 4 Oktober 2007 Datum inlevering : 11 Oktober 2007 Inhoudsopgave

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Significante cijfers en meetonzekerheid

Significante cijfers en meetonzekerheid Inhoud Significante cijfers en meetonzekerheid... 2 Significante cijfers... 2 Wetenschappelijke notatie... 3 Meetonzekerheid... 3 Significante cijfers en meetonzekerheid... 4 Opgaven... 5 Opgave 1... 5

Nadere informatie