- RECHT Het geheel van sanctioneerbare regels die het leven in een gemeenschap regelen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "- RECHT Het geheel van sanctioneerbare regels die het leven in een gemeenschap regelen"

Transcriptie

1 Geschiedenis van het privaatrecht Alles van in de cursus, aantekeningen en slides (indien niet in de les maar wel in boek, verwijzingen naar de pagina s) INLEIDING DEZE CURSUS: WAT - RECHT Het geheel van sanctioneerbare regels die het leven in een gemeenschap regelen - RECHTSGESCHIEDENIS Studie van het recht doorheen de eeuwen. want recht(sregels) logica soms logica, soms door historische achtergrond Voorbeeld: art B.W. want logica is soms schijn -art 1382 BW: wel logisch: wie schade veroorzaakt moet deze betalen -2personen willen scheiden, gn kinderen, over alles een overeenkomst: moeten toch naar de rechtbank (procedure echtscheiding in onderlinge beslissing) >kerkelijk R: men wou hen toch ng proberen verzoenen en het daarom zo moeilijk mogenlijk maken om te scheiden. EXTERNE vs INTERNE RGESCHIEDENIS Extern Ontstaan en maken van het recht (Bronnen van het recht) materiële bronnen van recht maatschappelijke problemen die worden opgelost door rechtsregels formele bronnen van recht het maken van de rechtsregels factoren die rechtstreeks de vorm, het uitzich van een rechtsregel bepalen wetgeving door machthebbers: algemeen bindende regels uitgevaardigd door een daartoe bevoegde overheid rechtspraak door rechters: nu door proffesionals die rechten gestudeerd hebben (vroeger niet! Soms semi-proffesionals) zie Cassatie: jury= 12 mensen die er niets van kennen zie lekenrechters= semi-proffesionals rechtsleer door geleerden gewoonte door de maatschappij OPGELET: NIET ALTIJD ZO IN RORE Vroeger betekende de rechtsbronnen soms iets anders en waren er andere! Formele bronnen= bronnen in DEZE LES Intern Rechtsregels zelf, juridische regels BELANGRIJKSTE PUBLIEK/ PRIVAAT PubliekR: regelt de verhouding tss de rechtsonderhorgen en de overheid en tss de overheidsorganen onderling PrivaatR: regelt de verhoudingen tss de rechtsonderhorigen

2 De indeling is problematisch: Te simplistisch: realiteit Nu: arbeidr Vroeger: leenr Vb/huurR: zowel PubliekR (huurprijzen) als PrivaatR (huurcontrac) Wat met het strafr? Nu: PubliekR (OM dat in naam van slachtoffer optreed) Vroeger (tot 12 e E) : PrivaarR: meer als persoonlijke wraak (faidus/fredus p34) Geleidelijk door het ingrijpen van de overheid Overblijfsel PrivaatR: Burgerlijke partijstelling Indeling is recent (p35) In deze cursus: EXTERNE PRIVAATRECHTSGESCHIEDENIS: VAN DE ROMEINEN TOT VANDAAG Maar met de nadruk op West-Europa INTERNE PRIVAATRECHTSGESCHIEDENIS: ROMEINS, CANONIEK, COSTUMIER Vloeit in elkaar over! Heeft invloed op elkaar/ leeft naast elkaar! (p36) NIET: JONGERE TERREINEN Niet over moderne dingen die toen niet voorkwamen Vb/ verzekeringen: vrij recent: in de ME enkel zee-verzekering omdat men levensverzekeringen immoreel vond). De wetgever houdt zich er dan ook maar laat mee bezig NADRUK OP BELGIE/ZUIDELIJKE NEDERLANDEN OPLETTEN: ZEER LANGE PERIODE TAALPROBLEEM: LATIJN Juristenlatijn gwn latijn VOORTDUREND VERANDERINGEN* De invullingen van bepaalde termen... veranderen steeds WAAROM - EXTERN RECHT Bewustwording van de juridische traditie, de achtergronden van het recht*, de verhouding tussen rs, rl en wet ( belang) en het unieke van ons recht - INTERN RECHT Begrijpen, verbeteren en relativeren van rechtsregels + leren uit het verleden Vb/ Vrijwaring tegen verborgen gebreken Begrip > koop: voorwaarde voor verkopen Maar bij Rom: nog 2 andere marktvorderingen (slaven en vee) 2 extra manieren om dit te vrijwaren Ook nu nog in België 3 manieren! Niet geleerd uit het verleden want we hebben er nu maar 1 meer nodig Er is zelfs nog een manier bij gekomen > Eur norm! Vb/ Erfenissprong Bij sterfgeval gaat de erfenis niet naar de kinderen maar naar de kleinkinderen (> Fr Rev) Zelfde systeem voor tante/nonkel nr neef/nicht Uit het verleden geleerd dat dit niet werkt: afgeschaft

3 ALGEMEEN: RECHTSGESCHIEDENIS ERVARING + RELATIVEREN RECHTSPOSITIVISME Men creert ervaring door de ervaring van anderen (>geschiedenis) Men denkt dat het recht van de eigen maatschappij en tijd normaal is maar men moet dit in een breder perspectief zien HOE (BESTUDEREN) - HISTORISCH - JURIDISCH Gevolgen juridisch bestuderen: Geen oudheidkunde: wat nu niet meer belangrijk is wordt niet verder behandeld Gebruik van anachronismen: terminologie van nu wordt gebruikt voor de historische situatie om het overzichtelijker en eenvoudiger te maken Maar: recht is niet uit de lucht gevallen: vooral voor Romeinse periode nog geven achtergrond, maar ook cursus Martyn - KEUZE TUSSEN BEIDE

4 OVERZICHT INLEIDING EXTERN RECHT PERIODISERING EERSTE STUK ROMEINSE PERIODE OUD-ROMEINSE PERIODE ROME IS PRIMITIEF DE INSTELLINGEN PRIMITIEVE RECHTSBRONNEN PRIMITIEVE PROCEDURE VOOR-KLASSIEKE PERIODE ROME WORDT WERELDRIJK GEVOLG 1: AANPASSING INSTELLINGEN GEVOLG 2: AANPASSING RECHTSBRONNEN DOOR PRAETOR GEVOLG 3: AANPASSING PROCEDURE KLASSIEKE PERIODE ROME KRIJGT EEN KEIZER GEVOLGEN VOOR DE INSTELLINGEN GEVOLGEN VOOR DE RECHTSBRONNEN GEVOLGEN VOOR DE PROCEDURE NA-KLASSIEKE PERIODE VERVAL ROME+GROTERE MACHT KEIZER GEVOLGEN VOOR DE INSTELLINGEN GEVOLGEN VOOR DE RECHTSBRONNEN GEVOLGEN VOOR DE PROCEDURE JUSTINIANUS NA DE ROMEINEN COSTUMIERE PERIODE ( ) PROBLEEM: GERMAANS RECHT PROBLEEM: KAROLINGISCHE PERIODE DE KERK PERIODE VAN IUS COMMUNE (1100-ca 1800) DE MIJ VERANDERT CA HET IUS COMMUNE ONTSTAAT GLOSSATOREN COMMENTATOREN FIGUREN HUMANISTEN ROMANO-CANONIEK RECHT RECHTSBRONNEN WISSELWERKING MET ROMEINS RECHT EN VERSPREIDT ZICH OVER EUROPA OM DIVERSE REDENEN MAAR HET GEWOONTERECHT REAGEERT AUTONOME POGINGEN TOT VERBETERING DE PRAKTISCHE RECHTSLEER DE BOLWERKEN VAN HET GEWOONTERECHT LEX MERCATORIA HET FEODALE RECHT ENGELAND VERLICHTING EEN BREUK OMSTREEKS 1800 MAAR VOORLOPER 1: WETGEVING

5 WETGEVING VOOR CA. 1800: ALGEMEEN FRANKRIJK ZUIDELIJKE NEDERLANDEN MAAR VOORLOPER 2: UNIVERSEEL RECHT DE SPAANSE NEO-SCHOLASTIEK HUGO GROTIUS HET RECHT VAN DE VERLICHTING: HET VERNUNFTRECHT MET ALS BELANGRIJKSTE VERWEZELIJKING: DE CODIFCATIE WAT? VOORBEELDEN DE CODE CIVIL ONTSTAAN BRONNEN IMPACT IN FRANKRIJK IMPACT IN BELGIE IMPACT IN DE REST VAN DE WERELD WAAROM SUCCES? MAAR DIE KOMT NEER OP DE ZELFMOORD VAN HET VERNUNFTRECHT ENGELAND: DEZE KEER WEL EEN GEVAL APART 19 e EEUW NATIONAAL RECHT IN EUROPA DUITSLAND OVERLEVEN IUS COMMUNE VON SAVIGNY (HISTORISCHE SCHOOL) ROMANISTEN PANDEKTISTEN GERMANISTEN INTERESSENJURISPRUDENZ FRANKRIJK WAT NAPOLEON WOU ECOLE ROMANISTE EERSTE EXEGETISCHE SCHOOL TWEEDE EXEGETISCHE SCHOOL DEZE SCHOLEN OOK IN BELGIË WEGENS DE VERFRANSING EN HET SLECHTE ONDERWIJS DE TWEEDE EXEGETISCHE SCHOOL IN BELGIË: EDMOND PICARD EEN GEVAL APART ENGELAND HET BGB: HET EINDE VAN HET IUS COMMUNE ONTSTAAN EN BRONNEN KWALITEITEN EN GEBREKEN INVLOED GEVOLGEN VERSCHILLEN BETREFFEN RECHTSBRONNEN, NIET DE MENTALITEIT 20 e EEUW STAGNATIE IN EUROPA VOORBEELD HENRI DE PAGE BIJ ONS DUITSLAND VERLIEST LEIDERSCHAP AAN DE VS OPGELET: BELGIË LOOPT ZELFS ACHTER DE TOEKOMST DOMINANTIE VS AMERIKA LEGT ZIJN REGELS OP BELANG AMERIKAANS RECHT AMERIKAANSE RECHTSGESCHIEDENIS OPKOMST NIET-WESTERS RECHT

6 VROEGER NIET BELANGRIJK BELANG NEEMT NU TOE PROBLEEM: STUDIE NIET-WESTERSE RECHTSGESCHIEDENIS IN EUROPA: EUROPANISERING MAAR OOK REGIONALISERING EUROPESE INTEGRATIE PROBLEMEN MET EENMAKING RECHT DOOR CODIFICATIE MAAR VOORBEELD IUS COMMUNE DAAROM: PROFFEN MAKEN NIEUWE IUS COMMUNE MAAR ER ZIJN NOG VEEL OBSTAKELS DESONDANKS GAAT ALLES SNEL MAAR OOK REGIONALISERING VOORBEELD BELGIE CONCLUSIE: TOEKOMST = RECHTSPLURALISME INTERN RECHT PERSONEN-EN FAMILIERECHT INLEIDING RECHTSBEKWAAMHEID VRIJ/ONVRIJ SLAVERNIJ BIJ DE ROMEINEN HORIGHEID VROEGER SLAVERNIJ IS NIET VERDWENEN VREEMDELINGEN BIJ DE ROMEINEN NA DE ROMEINEN WIE IS VREEMDELING HOE INBOORLING WORDEN STATUUT VREEMDELING BEVOORRECHT/ NIET-BEVOORRECHT ADEL CLERUS HANDELSBEKWAAMHEID VROUWEN INLEIDING DE ONGEHUWDE VROUW DE GEHUWDE VROUW KINDEREN MEERDERJARIGHEID AFSTAMMING ADOPTIE VADERLIJKE/OUDERLIJKE MACHT/GEZAG VOOGDIJ RODE DRAAD FAMILIE BEGRIP FAMILIE VERWANTSCHAP EVOLUTIE FAMILIE FAMILIE EN NAAM HUWELIJK BEGRIP ROMEINEN: HUWELIJK=SOCIAAL GERMANEN: HUWELIJK=JURIDISCH, GEEN CONTRACT HET KERKELIJK HUWELIJKSRECHT DE KERK EN HET HUWELIJK = CONTRACT VOOR TRENTE: CONSENSUEEL CONTRACT

7 CONSENSUALISME <> FORMALISME VEREISTEN VOOR EEN GELDIG HUWELIJK HET VERZET VAN DE FAMILIE NA TRENTE: PLECHTIG CONTRACT HET BURGELIJK HUWELIJK TOEKOMST: HOMOHUWELIJK EN CRISIS ECHTSCHEIDING ROMEINEN EN GERMANEN KERK: ONTBINDBAARHEID HUWELIJK OMZEILEN ECHTSCHEIDINGSVERBOD FRANSE REVOLUTIE EN BW: TERUG ECHTSCHEIDING ZAKENRECHT INLEIDENDE BEGRIPPEN HEDENDAAGSE TERMEN VERGELIJKING ROMEINS EN HUIDIG RECHT ACTIONES IN REM EN ZAKELIJKE RECHTEN SOORT ZAKEN EIGENDOM, BEZIT EN DETENTIE DE BEGRIPPEN HUN EVOLUTIE PRIMITIEVE MAATSCHAPPIJ: 1 VROEGE ROME: 2 ONTWIKKELDE ROME: 3 (+) HOE VAN 2 NAAR 3 VOORDELEN VAN 3 TOV 2 DOMINIUM ONZE EIGENDOM POSSESSIO ONS BEZIT NA-KLASSIEKE PERIODE: 2 JUSTINIANUS: 3 GERMANEN: 2 IUS COMMUNE: 3 (+) DE TERUGKEER VAN HET BEZIT DE TERUGKEER VAN DE EIGENDOM DEFINITIE VAN BARTOLUS VERNUNFTRECHT: 3 (IN THEORIE) FRANSE REVOLUTIE EN BW: 3 EN EIGENDOM BEPERKT DE TOEKOMST: NOOD AAN 3- VERKRIJGING EIGENDOMSVERKRIJGING: ALGEMENE BEGRIPPEN EIGENDOMSOVERDRACHT DOOR OVEREENKOMST OORSPRONKELIJKE EIGENDOMSVERKRIJGING: VERJARING INLEIDING KLASSIEKE PERIODE ROME NA-KLASSIEKE PERIODE JUSTINIANUS GEWOONTERECHT EN IUS COMMUNE BW VAN 1804 ART 2279 OORSPRONKELIJKE EIGENDOMSVERKRIJGING: ANDERE GEVALLEN VERKRIJGING BEZIT BESCHERMING VERLIES BEPERKTE ZAKELIJKE RECHTEN INLEIDING VRUCHTGEBRUIK

8 VRUCHTGEBRUIK ZELF DE KLEINERE RECHTEN ERFDIENSTBAARHEDEN ERFPACHT EN OPSTAL ZAKELIJKE ZEKERHEDEN INLEIDING: DOEL EN KENMERKEN VANDAAG BIJ DE ROMEINEN VAAK GROTE VERSCHILLEN MET ONS RECHT FIDUCIA PIGNUS (EN HYPOTHECA) BEGRIP EN TERMINOLOGIE RECHTSREGELS RANGREGELING MIDDELEEUWS GEWOONTERECHT ZESTIENDE EEUW BW VAN 1804 EN LATER OPGELET VEEL VERDWENEN OUDE ZAKELIJKE RECHTEN VB. TIENDE EEN BELANGRIJK ZAKELIJK RECHT ONTBREEKT IN BELGIË: ENGELSE TRUST (VOORBEELD VAN EVOLUTIE ENGELS RECHT) VOORLOPER USE ONTSTAANSREDENEN USE ALS FRAUDE-INSTRUMENT VAN USE NAAR TRUST VERBINTENISSENRECHT INLEIDING CLASSIFICATIE BRONNEN VERBINTENISSEN CONTRACTENRECHT INLEIDING ALGEMEEN VS BIJZONDER CONTACTENRECHT ALGEMEEN CONTRACTENRECHT DE WILSLEER CONTRACTSLUITING: FOMALISME CONSENSUALISME VOORWAARDEN GELDIG CONTRACT TOESTEMMING DWALING BEDROG GEWELD BENADELING BEKWAAMHEID GELDIGE OORZAAK GELDIG VOORWERP NIET GEOORLOOFD DOOR RECHT NIET GEOORLOOFD DOOR MORAAL UITVOERING EN INTERPRETATIE WANPRESTATIE INLEIDING BIJ DE ROMEINEN TEKORTKOMING VOOR CIC TEKORTKOMING IN CIC VERZUIM IN HET IUS COMMUNE EN HET BW GEVOLGEN WANPRESTATIE UITDOVEN VERBINTENIS

9 VERTEGENWOORDIGING EN LASTGEVING INLEIDING BIJ DE ROMEINEN NA DE ROMEINEN BIJZONDER CONTRACTENRECHT LASTGEVING: REEDS GEZIEN STIPULATIO KOOP BEGRIP EN BELANG RECHTEN EN PLICHTEN PARTIJEN LENING HUUR VROEGER RUIMER DAN NU SOORTEN HUUR IN ENGE ZIN VERPLICHTINGEN PARTIJEN BESCHERMING HUURDER AANNEMING EN ARBEIDSCONTRACT BORGTOCHT QUASI-CONTRACTEN DELICTEN EN QUASI-DELICTEN BIJ DE ROMEINEN HET BEGRIP DELICTUM DE ACTIONES BIJ EEN DELICTUM FURTUM DAMNUM INIURIA DATUM (LEX AQUILA) DAMNUM INIURIA DATUM BOETE INIURIA QUASI-DELICTEN EN RISICO-AANSPRAKELIJKHEID GEWOONTERECHT IUS COMMUNE INIURIA AQUILIAANSE AANSPRAKELIJKHEID FOUT SCHADE OORZAKELIJK VERBAND VERDWIJNEN POENALE KARAKTER ONTSTAAN ALGEMEEN PRINCIPE BW LATERE ONTWIKKELINGEN DE TOEKOMST ERFRECHT INLEIDING ROMEINS ERFRECHT WETTELIJKE DEVOLUTIE WET DER 12 TAFELEN PRAETORISCH ERFRECHT WETGEVING KEIZERS EN JUSTINIANUS TESTAMENT BEGRIPPEN ONTSTAAN, BEKWAAMHEID, VORM INHOUD BELANG

10 SCHULDEN + VERKRIJGING ERFENIS VOOR DE FRANSE REVOLUTIE WETTELIJKE DEVOLUTIE ZEER VEEL REGELINGEN DESCENDENTEN ASCENDENTEN COLLATERALEN ERFELOZE NALATENSCHAP PRINCIPE TESTAMENT BEGRIPPEN VERDWIJNING EN TERUGKEER DE BAND MET DE KERK DE BEPERKTE TESTAMENTVRIJHEID OPENVALLEN NALATENSCHAP OVERDRACHTEN ONDER LEVENDEN DE FISCUS ERFRECHT = BELANGRIJKSTE ELEMENT OUDE RECHT FRANSE REVOLUTIE BURGELIJK WETBOEK NA 1804 DE TOEKOMST HUWELIJKSVERMOGENSRECHT ROME GERMANEN LEENRECHT ANCIEN REGIME GEMEENRECHT ANCIEN REGIME FRANSE REVOLUTIE, BW, EN LATER 2007: SAMENWONENDEN

11 EXTERN RECHT PERIODISERING ROMEINSE PERIODE Oud-Romeins recht ( ): Begin (nog redelijk premitief) Voor-klassiek recht (250-0): take-off (Rome groeit, het R groeit mee) Klassiek recht (0-250): hoogtepunt voor Rome en Recht Na-klassiek recht ( ): verval Justinianus ( ): kort herstel (als het goed gaat met Rome, gaat het goed met het recht) NA DE ROMEINEN (West-europa) costumier recht ( ): gewoonte ius commune ( ): rore+gewoonte (lokale gewoonte blijft bestaan maar R van Justinianus wordt herondekt en geldt als algemen recht) Verlichting: ca. 1800: revolutie (nationale + universele stroming) nationaal recht (1800-nu): nationaal wettenrecht toekomst. (lokaal R wordt belangrijker + Europees R wordt belangrijker) BEDENKINGEN 1. Periodisering is gebrekkig Veranderingen gebeuren geleidelijk Niet altijd gelijktijdig Het oude blijft soms voortbestaan 2. De chronologie verschilt soms van de gewone Dit is de chronologie voor het privaatr) 3. De chronologie is West-Europees (geen Romeinen in Zweden) PERIODISERING EXTERN RECHT VERSCHILT MET GEBRUIKELIJKE PERIODISERING VERANTWOORDING DAARVAN: RECHTSGESCHIEDENIS ANDERE BREUKLIJNEN DAN ALGEMENE GESCHIEDENIS Gwne periodisering periodisering Rgesch -geen breuk ca breuk ca 1100 (gebruik ius commune/ RomR ontdekt) -breuk ca 1500 ( moderne tijd) -geen breuk 1500 (weinig veranderingen voor het R) -breuk ca breuk ca 1800 (p45)! EERSTE STUK ROMEINSE PERIODE OUD-ROMEINSE PERIODE ROME IS PRIMITIEF Ontstaan Rome Niet in 753, wel in de 7 e eeuw Van stadstaat tot heerser over Italië Maar: blijft een primitieve maatschappij Voorbeelden uit het recht: wraak, misdrijf graan wegzingen, SA op de markt en in stukken snijden of 3keer verkopen de familia en de pater familias: belang voor later = groep van familie, slaven, vee,... dat samen op de boerderij leeft

12 DE INSTELLINGEN In de Koningstijd (tot 510 vc) Koning (= enige bestuurder, opperste rechter, opperpriester) en de drie standen: - Patriciërs (aristocratie): oorspronkelijke familie van grootgrondbezitters: veel politieke macht - Plebejers (nt de bovenlaag maar ook nt afhankelijk): kunnen wel rijk worden maar nooit tot hoogste stand toetreden - Clientes (afhankelijk van de particiërs politiek belang) (daarnaast ook slaven) In de Republiek (Na 510 vc) Patriciërs nemen macht over maar plebejers streven naar gelijkberechting Senaat: zwaartepunt van de politiek Eerst: vergadering van familiehoofden, later verg van oud-magistraten ROME Ouder weinig progressief Rijker weinig sociale inslag Benoemd voor het leven BIJ ONS Ook jongeren Ook anderen: gn financiële grens meer Verkozen voor 4 jaar Volksvergaderingen: 3 comitia (gehele volk) + 1 concilium plebis (enkel plebejers) minder belangrijk, gezien groter worden Rome Magistraten: zijn geen rechters - Aanvankelijk alleen patriciërs, later ook plebs - Zijn verkozen door het volk - Jaarlijks mandaat, meestal collegiaal - Geen specialisten - Niet betaald niet voor iedereen MAGISTRATEN IN ROME - Dictator: 1 pers, slechts voor 6m in uitzonderlijke omstandigheden - Priester: religieuze bevoegdheden, aanvankelijk ook recht, later enkel sacraal R - Consul: 2 pers, politieke en militaire leiders, op bepaald moment ook juridische bevoegdheden maar deze verliezen ze al vlug - Praetor: neemt de juridische bevoegdh van de consusl over. Nu nog maar 1 pers - Censor: oud-consuls, toezicht op goede zeden, 5j - Aediel: bevoegd voor markten en marktenr - Quastor: staatsfinanciën - Volkstribuun: 10, plebejer die andere plebs moet beschermen tegen patriciërs, heeft vetor PRIMITIEVE RECHTSBRONNEN Gewoonte: Mos Maiorum In Rome onderscheid tss morele en juridische: - Moraal: Censor - Recht: andere magistraten Wet - Wet der XII Tafelen Ontstaan Aanvankelijk was het R nt opgeschreven en enkel gekend dr de patriciërs die dit misbruikten tov de plebs. Daarom werd het opgeschreven: 12 tafelenwet Inhoud Enkel een aantal onduidelijke materies worden geregeld, gn optekening van het bestaande R

13 - Andere wetgeving (leges, plebiscita, lex Hortensia) Lex,leges: alg bindend besluit voor patriciërs&plebs, door comitia Plebisciet: beslissing van concilium plebis, enkel voor plebs Lex Hortensia: gelijkschakeling lex en plebisciet Plebiscieten zijn nu ook leges & plebiscieten nu ook voor patriciërs Andere bronnen van recht: minder belangrijk: rol priesters Priesters (later lekenjuristen): uitwerking en interpretate van gewoonte en wetg PRIMITIEVE PROCEDURE Overwegend sacraal: rechter velt zijn oordeel na het raadplegen van de goden Vb. vlucht van de vogels Pre-historische fase: eigenrichting Vroegste fase: primitieve procesvorm Legis actio - Betekenis term = handeling gebaseerd op de wet (of gewoonte) Actio (vrij vert)= een vordering Actio (lett vert)= een handeling = centraal begrip! - Primitief karakter legis actio kon gebaseerd worden op de wet of op de gewoonte = formele handelingen (plechtige formules en gebaren) die magistraat moet verichten op proces in de leiden - Kenmerken: Geseculariseerd Minder primitief: nt langer beroep op de goden Zeer plechtig Indien niet juist de formaliteiten nageleefd: men verliest proces Enkel voor Romeinen IN TWEE FASEN! 1 e : verschijnen voor magistraat, formele handelingen, elke partij zet zijn standpunt uiteen 2 e : rechter (particulier) doet in opdracht van magistraat na de bewijzen en de pleidooien, uitspraak Magistraat rechter!! Het begrip actio - In de legis actio: ritueel op procedure op te starten mogelijkheid om recht af te dwingen - Later: rechtsmiddel: manier om zaak voor rechter te krijgen - Tenslotte: vordering: hetgeen gevraagd wordt in de zaak OUD-ROMEINSE TIJD: ROME IS PRIMITIEF, HET RECHT IS PRIMITIEF VOOR-KLASSIEKE PERIODE: ROME GROEIT, HET RECHT GROEIT MEE

14 VOOR-KLASSIEKE PERIODE ROME WORDT WERELDRIJK Gevolg: macht in handen van de senaat en de magistraten (praetor) GEVOLG 1: AANPASSING INSTELLINGEN Expansie nood aan aanpassing instellingen: - In Rome Tweede praetor (praetor peregrinus) erbij voor geschillen tss vreemdelingen onderling en met Rom Gelijkschakeling Italië en Rome - In de provincies: probleem van bestuur provinciegouverneur: praetor (RS) = praetor of consul die na 1 jaar in Rome 1 jaar een provincie besturen Verval van enkele oudere instellingen (zoals bv de volksvergaderingen) Censuur - Moreel verval - crisis: politieke leiders in strijd GEVOLG 2: AANPASSING RECHTSBRONNEN DOOR PRAETOR Gewoonte: weinig belang Wetgeving: idem Magistratenrecht (praetor) Praetor maakt Recht - Reactie op vraag naar actio ogv wet of gewoonte: Praetor moet Actio toestaan: naar rechter verwijzen: indien wet of gewoonte actio voorzag Actio toestaan met exceptio: indien strijdig met andere bepaling in wet of gewoonte (exceptio = verweermiddel voor de rechter) Actio weigeren: indien wet of gewoonte actio niet voorzag - Maar: soms tegen wet en gewoonte: Praetor beslist iets anders dan in wet of gewoonte: Actio toestaan: maar niet in wet of gewoonte voorzien Actio weigeren: maar in wet of gewoonte voorzien Exceptio weigeren: ook al was het gevraagde strijdig Exceptio toestaan: ook al was er geen strijdigheid - Conclusie: Praetor verandert recht: centrale figuur - Voordelen: hij werkt snel om zijn kiezers te helpen want maar voor 1j verkozen - Nadelen: gevaar voor willekeur - Maar Edict: waarde is beperkt Dmv edict minder willekeur: hierin werd bepaald in welke gevallen hij actiones en exceptiones zou geven Elk jaar nieuwe praetor: nam meestal vorig edict over Praetor was niet gebonden aan eigen edict: kon nog steeds anders beslissen! - Gevolgen: Ius civile Ius Honorarium Traditioneel R Rregels van de magistraten Mos Maiorum, wet der 12 tafelen,.. vooral het door de praetor en de interpretatie hiervan ontwikkelde R Belang onderscheid: nu ng gebruiken we term praetoriaans R voor R ontwikkeld door RS Ius civile Ius gentium

15 Enkel voor Rom onderling Vreemdelingen zijn onderling aan het R van hun eigen volk onderworpen Geen international R R dat in RomRijk gold voor Rbetrekkingen tss Rom en vreemdelingen en vreemdelingen van verschillende volken onderling Volgens Rom: Rregels gemeensch voor alle volkeren Belang ius gentium: zeer eenvoudig R dat op gezond verstand berust en zeer bruikbaar is. Grote invloed op ius civile: heeft sommige regels van het ius gentium overgenomen omwille van de goedheid Verschillende soorten actions Actiones civiles actions honorariae > ius civile >ius honorarium Actiones honorariae: Actiones utiles (aangepaste vorderingen) Nieuwe actio door de bewoordingen van een bestaand actio een klein beetje te wijzigen Actiones ficticiae (op fictie gebaseerde vordering) Wnr aan een bepaalde voorwaarde voor de toepassing van een actio niet voldaan is. Praetor werkt dan vanuit de opvatting dat die voorwaarde wel vervuld is Actiones in factum (op een feitelijke situatie gebaseerde vordering) Nieuwe actio door de opsomming van de feiten die de eiser moet bewijzen opdat de rechter hem in het gelijk zou stellen Vooral bij een totaal nieuw probleem waarvoor geen bestaand recht is Actiones directae Sanctioneert de hoofdverplichting actiones contraria Tegenvordering v/d andere partij Praktisch gericht Enkel wanneer er een concreet probleem is: ius honorarium is zeer practisch Praetor heeft hulp van de rechtsleer - Juristenrecht (RL) Lekenjuristen die adviesen aan particulieren gaven, de praetor bijstaan (vele nieuwe Rregels stellen zij op), advies geven aan de rechter,.. Praetor en rechter zijn zelden/haast nooit juristen - Belang term jurisprudentia Jurisprudentes/rechtskenners (Rom) Jurisprudence/rechtsleer (Eng) Jurisprudentie/rechtspraak! Jurisprudens Onze advocaat Pleit niet (doen de redenaars) Pleit Onpartijdig Partijdig Werkt gratis in het openbaar Wordt bepaald

16 GEVOLG 3: AANPASSING PROCEDURE FORMULAPROCEDURE Verval legis actio Opkomst Formula - Term formula Procesformule: schriftelijke formulering vd stellingen van de eiser en gedaagde, op grond hiervan moet de rechter beslissen - Onstaan van deze procedure: Oorspronkelijk enkel voor vreemdelingen (legis actio enkel voor Rom) Slechts geleidelijk verdringen legis actio (eerst enkel uitzonderlijk) Einde voorklassieke periode bij alle processen - Voordeel Veel minder formalistisch: fout betekent niet automatisch verliezen Verloop Formulaproces - Voor het proces: Dagvaarding (weigering verweerder: dwangmaatregelen mogelijk) - Het proces in 2 fasen - Eerste fase: In iure: fase voor de magistraat (praetor) Eerst de eiser, reactie praetor: Weigeren actio Feiten zijn duidelijk gelogen Gevraagde actio is niet toepasselijk op feiten Bepaalde vereisten zijn niet vervuld Toestaan actio Vervolgens verweerder, kan: Verweer ten gronde voeren Ontkent het R vd eiser of de aangehaalde feiten Exceptio vragen: exceptief verweer Gn betwisting R vd eiser of de aangehaalde feiten Wel beroepen op eigen Ren of op andere feiten om vrijspraak te verkrijgen door exceptio (verweermiddel) te vragen ** Bekennen Niet reageren: heeft zware gevolgen: praetor kan eiser toelaten de verweerder gevangen te nemen of al zijn bezit in te nemen om al dan niet te verkopen - ** Ping-Pong bij de romeinen: Eiser actio Praetor kan weigeren: einde Praetor kan toestaan: Reactie verweerder: exceptio Praetor kan weigeren: einde Praettor kan toestaan: Reactie eiser: replicatio (exceptie op de exceptie) Praetor geeft eiser gelijk: gn einde procedure! Vastleggen hoeveel eiser krijgt: mogelijk nog debatten! Praetor reageert nt: verschillende reactie naargelang aard vd actio (indirecte druk/zeer zware sancties: eiser kan verweerder meenemen naar huis in gevangenschap, of de boedel van verweerder in bezit nemen om te verkopen) Reactie verweerder: duplicatio (exeptie op de exceptie op de exceptie)

17 - Eerste fase: In iure Eiser Verweerder Opstellen formula -Instructies voor de rechter vd praetor + bepaling aanstelling vd rechter -1 lange zin; gn standaardformule voor alle procedures 1 e deel: intentio: bewering van de eiser 2 e deel: condemnatio: veroordeling indien de eiser al dan nt kan bewijzen 3 e deel: exceptio: voorwaarde bij 2 e deel. Indien eiser kan bewijzen moet de rechter veroordelen in zover de andere partij zijn verweer nt kan bewijzen Litis contestatio Betekenis Partijen verklaren zich akkoord met wat er in de formula staat Indien gn akkoord v verweerder: de procedure kan nt naar de rechter Maar: hieraan zijn sancties gebonden! Gevolgen Bindende kracht vonnis Exceptio rei iudicatae = non bis in idem Er kan nooit meer een vonnis gegeven worden over dezelfde zaak - Fase voor de rechter: Apud iudicem Partijen leveren bewijzen, rechter doet uitspraak Bewijs: getuigen & later: geschreven stukken - Betekenis veroordeling Bij ons: liefst in natura Hier: nooit in natura, tenzij bij noxale acties Alleen geldsom of een prestatie bij equivalent - Na het vonnis: tenuitvoerlegging Indien geen vrijwillige gedwongen tenuitvoering: Aanvankelijk: op de persoon van de veroordeelde: verkocht of gedood Later: op het vermogen: alles werd verkocht, nt alleen om aan de schuld te voldoen Actio iudicati (vordering op grond van een veroodeling) Vonnis van rechter uitvoerbare titel: Diegene die vonnis wou uitvoeren: naar praetor voor actio iudicati Meestal geen nieuw proces want dubbele boete OUD-ROMEINSE TIJD ROME IS PRIMITIEF, HET RECHT IS PRIMITIEF VOOR-KLASSIEKE PERIODE ROME GROEIT, HET RECHT GROEIT MEE Nu: KLASSIEKE PERIODE DE BLOEIPERIODE VAN ROME, OOK EEN BLOEI VAN HET RECHT KLASSIEKE PERIODE ROME KRIJGT EEN KEIZER Crisis van de republiek maar Caesar mag geen monarchie inrichten Oplossing: Principaat van Augustus: Schijn van republiek In feite: monarchie (princeps): macht voor het leven Principaat: bloei van Rome Pax Romana: vrede in de provincies

18 Opmerking: Ontwikkeling provincies leidt tot constitutio antoniniana: iedereen wordt Romein Gevolg: verminderen onderscheid ius gentium en ius civile GEVOLGEN VOOR DE INSTELLINGEN Principaat: achter de facade van de repubiek heerst de keizer Oude instellingen blijven, maar ook zwakheden van dit systeem Magistraten: de princeps is supermagistraat Senaat onder controle van de keizer Keizerlijke provincies Pax Romana Keizerlijke ambtenaren GEVOLGEN VOOR DE RECHTSBRONNEN Gewoonte: is uitgespeeld Leges en plebescita: Worden verdrongen door: senatusconsulta Maar: deze zijn vermomde keizerlijke wetgeving Achteruitgang Praetor door: Edictum perpetuum Praetor kan geen nieuw recht meer doen ontstaan in zijn edict Opkomst cognitoprocedure Keizerlijke inmenging in de rechtspraak De keizerlijke rechtscreatie Keizersrecht Onstaan keizersrecht Aanvankelijk werkte de keizer via de senaat Door de centrale positie: als wetgever beschouwd Ius civile? Romeinen zelf weten niet goed of het onder het ius civile of uis honorarium valt Vormen Keizersrecht - Edicten Algemene maatregel edicten van de praetor: bij begin ambstperiode - bij einde van hun ambtstermijn Edicten van keizer kunnen op elk moment ontstaan en blijven gelden na dood keizer - Decreten Beslissingen van keizer als rechter Golden ook voor analoge gevallen en de uitspraak had kracht van wet - Mandaten Instructies van de keizer aan zijn ambtenaren - Rescripten Schriftelijk antwoord op schriftelijke verzoeken tot advies (enkel over R, nt feiten) Kan worden ingeroepen tegenover tegenpartij, keizerlijke ambtenaar of praetor Keizersrecht is een product van de keizerlijke macht (cf. cursus Martyn) Juristenrecht Element van continuïteit Probleem autonomie van de juristen - Oplossing: het ius respondendi > ius publice respondendi ex auctoritate principis = het recht van staatswege een advies te geven dat bekleed is met met het gezag van de keizer Aanvankelijk is de rechter niet door dit advies gebonden Later door het ius respondendi wel - Voordelen ervan verdwijnen Evolutie van de compleet onafhankelijke jurist jurist met ius respondendi jurist-ambtenaar

19 MET DE HULP VAN DE RECHTSLEER Juristenrecht Verwezelijking klassieke juristen: Bloei van het Romeins Recht Sterk casuïstisch: gevolgen - Weinig schematisch - Weinig definities Uitzondering: leerboeken Reden: pedagogische doelstelling Belang: het uitgangspunt voor latere Europese rechtswetenschap Instituten van Gaius (PO s) De belangrijkste klassieke juristen 1 e E: Labeo & Capito / 2 e E: Salvius Julianus & Gaius / 2e 3e E: Papinianus, Paulus, Ulpianus, Modestinus GEVOLGEN VOOR DE PROCEDURE COGNITIOPROCEDURE Formula: gaat achteruit Een nieuwe procedure: de cognitio extraordinaria - Onstaan Door grote macht keizer: voor RS naar keizer - Doordringen Waar geen formula-procedure voor bestond, of in de provincies waar deze nt bestond - Verloop Gehele procedure onder controle keizer of zijn ambtenaar: Geen litis contestatio meer, het vonnis heeft consumerende werking Partijen hoeven zich nt meer aan de jurisdictie van de rechter te onderwerpen door de litis contestatio maar zijn daar metteen aan onderworpen. Indien de gedaagde nt verschijnt: rechter kan veroordelen in verstekprocedure Litis contestatio krijgt andere betekenis: begin van de procedure voor rechter; gedaagde gaat in op beweringen eiser om ze te bestrijden Recht op beroep Formula niet meer nodig. Gevolgen: Actio: gwn vordering : datgene dat men opeist Exceptio: elk argument dat in het voordeel is van de beklaagde Minder verschil tss verweer ten gronde & exceptief verweer Exceptief verweer gn exceptio meer maar praescriptio (verweermiddel door het opwerpen van een tegenrecht) Rechter is vrij bij waardering bewijs Ook prestatie in natura Procedure: veel efficiënter/ Schriftelijk vonnis Beroep Hierarchische relatie tss rechter en Keizer: Indien het nt eens met rechter Keizer Rechtsbescherming Rechter kan ook fouten maken Stimuleert verschriftelijking

20 - Tenuitvoerlegging vonnis Veroordeelde kan nu ook eisen dat veroordeling niet op zijn gehele vermogen maar slechts op afzonderlijke vermogensbestanden wordt uitgevoerd OUD-ROMEINSE TIJD ROME PRIMITIEF, RECHT PRIMITIEF VOOR-KLASSIEKE PERIODE ROME GROEIT, RECHT GROEIT MEE KLASSIEKE PERIODE DE BLOEIPERIODE VAN ROME, OOK BLOEI RECHT NA-KLASSIEKE PERIODE VERVAL ROME, VERVAL RECHT NA-KLASSIEKE PERIODE VERVAL ROME+GROTERE MACHT KEIZER Zware crisis Romeins Rijk Gevolg: Dominaat Keizer wordt almachtig (princeps, eerste dominus, meester) Deling van het rijk (Oost-West) Doorbraak christendom GEVOLGEN VOOR DE INSTELLINGEN Barbaarse koninkrijken Het rijk zelf: - De keizer is almachtig - Bijstand van zijn quaestor sacri palatii ( Minister v Justitie) GEVOLGEN VOOR DE RECHTSBRONNEN Algemeen vulgarisering, maar: Klassieke periode niet te hoog inschatten Vulgair recht is vaak zeer praktisch Nieuwe invloeden (Christendom & Hellinisme) Magistraten en volksvergaderingen: niet volwaardig Gewoonte: herleeft JuristenR (Ius): herkauwen oud materiaal met al het moeilijke eruit Codex = Boek in boekvorm (nt in boekrol) = Bloemlezingen: gn kracht van wet maar algemeen gebruikt 1 positief punt: universiteiten: nt zo groot maar ze probeerde niveau te behouden Keizersrecht: Keizerlijke wet gaat voor op het R! - Orde in het ius: citeerwet Grote 5: Papinianus, Paulus, Gaius, Ulpianus & Modestes In het proces: iemand kan 1 vd grote 5 vd citeerwet opnoemen: wint! Diegene die er het meeste kan gebruiken wint! Bij gelijk aantal Papinianus kunnen gebruiken: wint! - Orde in de legis/ Codex Theodosianus Codex Theodosianus: officiële bloemlezing: De officiële teksten maar met aangepaste versies voor die tijd/ heeft kracht van wet! GEVOLGEN VOOR DE PROCEDURE LIBELPROCEDURE

21 Formula: verdwijnt Cognitio: omvorming tot libelprocedure - Algemeen: Grote rol en controle op rechter Rechter is onbeperkte heerser van het proces Vaak onbekwaamheid en machtsmisbruik libelprocedure - Libellus en verschriftelijking Libellus = verzoekschrift naar de keizer Keizerlijke macht - Procedure op tegenspraak + advocaten echte discussie + advocaten moeten kunnen discussieëren en het R kennen! - Term praescripto Alleen ng betekenis van verweermiddel door het opwerpen van een tegenrecht - Onderscheid tss en hoofdvonnissen Tussenvonnis: tijdens het geschil wordt er een bepaald punt beslecht Hoofdvonnis: einde van een geschil voor een bepaalde rechter IS VOORLOPER VAN ONZE PROCEDURE -Zeer snel + veel macht aan de rechter Verschil: lijdelijkheid van de rechter Niet goed overgenomen: nu te weinig macht rechter, te veel voor de advocaat: gerechterlijke achterstand Kooperationsmaxisme: Macht rechter en advocaat moet dezelfde zijn JUSTINIANUS ( ) DE LAATSTE ROMEIN Wie was Justilianus? Slaagt er in grote delen te veroveren Is geen aangenaam personage Streeft naar herstel Rom Rijk op: - Religieus vlak Was Christelijk en wou dit ook van zijn onderdanen Hagia Sophia - Militair vlak - Juridisch vlak - Had zeer bekwame medewerkers (Theodora: was prostitué op retour) Corpus Iuris Civilis (CIC) Achtergrond Herstel van oude glorie: wetten en wapens (cfr Napoleon) Het boek zelf komt van Justinianus maar de term komt van later =Het geschrift waar al het RomR in staat Tribonianus Medewerker; quaestor sacri palatii Delen: - Codex Collectie van de leges Onstaansreden Naar voorbeeld Codex Theodosius Bevoegdheden makers codex Mochten zeer veel aanpassen naar gelang ze het nodig achtten Begrip interpolatie Weglaten/veranderen van bepaalde delen Snel gemaakt Tweede versie is bewaard gebleven (1 e versie was klad )

22 - Digesten Nood aan een collectie van ius Nieuwe commissie maakt deze zeer snel Verklaringen -Goede organisatie - Voor 4/5 gebaseerd op de grote 5 Relativering Veel fouten zeker ondanks dat -er veel medewerkers aan geholpen hebben -het voornamelijk knip&plak-werk was Ze hebben niet veel bronnen geraadpleegd Naam: Digesten (Lat) / Pandekten (Gr) Latijn: Het is geordend Grieks: alles omvattend Voordelen: Bruikbaar, overzichtelijk Commentaarverbod Professoren mochten geen commentaar schrijven: zou alleen voor nieuwe discussies zorgen - Instituten Doel: Rechtsonderwijs, studenten 1 e jaar Rechten Is korter Voorbeeld: Instituten van Gaius (G. Komt uit zijn streek; J had grote waardering) Is tevens een wetboek Institutenschema: Instituten Burgelijk Wetboek BK.1 Personen BK.1 Personen BK.2 Zaken BK.2 Zaken BK.3 Erfenissen / Verbintenissen BK.3 Erfenissen / Verbintenissen BK.4 Verbintenissen / Actiones Geen boek 4, want geen actiones - Novellen Ontstaansreden Wetten uitgevaardigd door Justinianus na de afkondiging van de 2 e versie vd codex Niet officieel Belang grieks Hetzij in het Grieks, hetzij in het Grieks-Latijn Vooral van voor (546: dood Theodora) Effect: - Bekendmaking CIC Inwerkingtreding 10d na de bekendmaking - Commentaarverbod Professoren mochten geen commentaar schrijven: zou alleen voor nieuwe discussies zorgen Sanctie: bezittingen geconfisceerd en verbanning! Betekenis CIC toen: - Beperkt Is afgekondigd maar kon niet worden toegepast omdat de meeste mensen de tekst niet hadden - Daarom in de 9 e eeuw in ORR: Basilika in het grieks want men sprak in die gebieden geen latijn Tekst is aangepast (enkele eeuwen na Justinianus)

23 Opnieuw/beter geordend Succes CIC: - In ORR: geen, want Basilika - In Westen: geen, want tot 1100 barbaars MAAR: ca Herontdekking CIC in Westen - + ontstaan Universiteiten - Gevolg: Ius Commune

24 NA DE ROMEINEN COSTUMIERE PERIODE ( ) Primitief lokaal gewoonter West-Europa is achterlijk: problemen worden meestal opgelost met geweld ipv recht Het recht ook: - Geen CIC - Wel primitief R Romeinen en Germanen Daarom onderscheid: gebied waar eerst Romeinen vs Germanen woonden - pays de droit ecrit (Romeins recht) - pays de droit coutumier (Germaans recht)* - Maar: personaliteit recht is in deze periode vooral theorie, recht is lokaal niet stamgebonden, geen ius gentium om op terug te vallen toepassen eigen R PROBLEEM: GERMAANS RECHT Hebben de germanen wel bestaan? - blond/bruine, blauwe ogen Diveristeit Germaanse stammen: leden > gebieden invloeden - Nederlands, Duits Germanen die geen germaanse taal spraken! Geen betrouwbare bronnen over hun oudste recht - Tacitus: schrijft voor Romeins publiek Hij is nooit bij de germanen geweest + kende er niets van Hij wou eerder benadrukken wat de Rom niet waren: Rom waren te verwijft,... - Volksrechten Reeds invloed Romeins recht: optekening vh R door Rom officieren voor Germanen Vooral propaganda: vooral symbolisch: door de Germaanse koning om aan te tonen dat ze wetten konden maken Tekst, maar recht is mondeling: opgeschreven in het Latijn maar men sprak geen Latijn! - Recht van de Noormannen: is geen tijdmachine: R vd Noormannen > 11 e -12 e eeuw: als 1000jaar daarvoor!: is reeds beïnvloed - VUILBAKMETHODE WERKT NIET Vuilbakmethode: Geen RomR, geen kerkelijk R: dus Germaans R Nieuwe mode: Germaans Recht bestond niet Maar: niet omdat men er niet veel over weet dat het niet heeft bestaan! Klopt gedeeltelijk, is ook een late reactie tegen de nazi s (Führerprinzip) Alle kenners vd Germaanse volksrechten waren fervente nazi s!: dus in slecht daglicht Bv/ Fürher = aanvoerder, leider Germanen: Men moest zijn leven voor hem opgeven PROBLEEM: KAROLINGISCHE PERIODE Geen RL of Wetg, maar uitzondering karolingische periode*: Capitularia > capitula = opgedeeld in puntjes - 2 per jaar - Technisch niet goed - Inhoud evenmin Karolingische renaissance: proberen verschriftelijking te stimuleren Maar: geen professionele juristen, zelden kritische kijk op R Weinig mensen: dus gemakkelijker te verspreiden en te doen gehoorzamen Belang van beide wordt sterk overdreven Uitzondering: Engeland (term Danelaw): - Engeland= sterke nationale staat: minder bevolking betere wetgeving - Danelaw: het R van de Noormannen blijft hangen

25 DE KERK (apart geval) = mensen die kunnen lezen en schrijven Groot prestige Eur R Maar weinig macht dus belang beperkt (Lupoi) weinig invloed op R van nu PERIODE VAN IUS COMMUNE (1100-ca 1800) De maatschappij verandert ca Het ius commune ontstaat en verspreidt zich over Europa om diverse redenen maar het gewoonterecht reageert productiviteit bevolking bevolking trekt weg van het platteland naar de steden (Vl) Autonome pogingen tot verbetering De praktische rechtsleer HERONTDEKKING CIC Herontdekking? - Niet de herontdekking vh RomR - Vooral de digesten: Ze waren al aanwezig, maar men kon er niets meer mee doen want waren te geleerd voor de toenmalige maatschappij Verklaring - Nood aan een gesofisiceerd R tgv: Algemene intellectuele heropleving met kritiek op oud R Ontwikkeling vd steden Investituurstrijd: beide partijen zoeken argumenten Omvang en kopiëren Duur!: - Cursus in folioformaat: Folio > schaap: per vel 2 folio s: 1CIC = 500 folio s - Inkt - Overschrijven (NTK) Opgelet: Mese CIC Originele CIC Opkomst Univs Hangt samen met herontdekking CIC Ontstaan: spontaan - Studenten verzamelen zich rond een bepaalde persoon Verspreiding* - Studenten en proffen starten nieuwe univ - Overheden richten univ op Belang voor de rechtswetenschap (men kan niet overal rechten studeren) Toen Internationaal - Studenten & proffen reizen rond: overal Latijn en zelfde tekst CIC - Universiteir R = internationaal - Graad is overal geldig (Europa) - Rondzwerven: nt steeds goede naam Elitair* - Intellectueel: Latijn lezen, spreken & schrijven - Financieel - Juridisch: Studenten hebben voorrecht van rechtsmacht: enkel berecht door universitaire overheid (rb vd univ) Kerkelijk Nu Nationaal Democratisch Niet kerkelijk

26 Zeer autonoom - Macht meestal in handen vd proffen Grote macht studenten - Uitz: Bologna in beginperiode: Studenten hadden macht: betaalden de proffen Jongere studenten Geen vast programma Minder autonoom Minder macht studenten Oudere (?)studenten Vast programma Evolutie - Verspreiding univs: MdlE - Verlies autonomie: vorst en steden - Verbetering voorbereidend onderwijs - 18e eeuw: verlies internationaal karakter Gevolgen verbinding recht en universiteiten - Een wetenschappelijk R - Een ivoren toren <> Engelse model Engeland: bij oudere in de leer ( stage) HET IUS COMMUNE ONTSTAAT De term - = RomR + Romano-canoniek recht - ius proprium (eigen R: lokale/regionale gewoonter) - Receptie: overname RomR in Europa: Romano-Canoniek R = kerkelijk R geïnspireerd op RomR Opgelet: - Ius commune is een veelzijdige term - Ius commune zelfde rechtsregels in geheel Europa Wel = 1 methode maar die verandert voordurend - VernunftR: eigenlijk wel deel = met ius commune

27 GLOSSATOREN Periode - Einde 11 e tot midden 13 e eeuw Naam - Glosse = uitleg die in de kantlijn v.e. cursus bij een begrip geschreven wordt - Ze schreven uitleg in de vorm van glossen bij de tekst vh CIC Achtergrond - Scolastiek in de wetenschap: doel = aantonen dat het boek (CIC) gelijk heeft, niet kritisch Onderzoek: methode Glossatoren - Vertrekpunt: het Corpus Iuris Civilis kan nooit fout zijn - Probleem 1: onduidelijke passages - Probleem 2: interne contradicties - Oplossing voor 1: uitleg in de glosse - Oplossing voor 2: distincties (=onderscheiden): gebruik zelfde term maar verschillende betekenis Onderwijs: Methode Glossatoren Toen Glosse Sedes materiae*: - Glossenapparaten: de kapstok fundamentele passage uit CIC voor bepaalde materie: in de glosse alle verwijzingen Casus - Fictive gevallen >praktijk Brocardica - Korte slagzinnen over alg regel Summa - Samenvatting: beknopte uiteenzetting v/e materie, later van bepaalde delen CIC Lectura - Lezing: nota s v/e les Repetitio - Doel= discussie Quaestio - Vragen: probleemstellingen Standaardglosse van Accursius* - Einde periode glosse: Accursius - Wat er niet in is opgenomen: minder aandacht of in de vergetelheid Nu Krabbels in cursus Vindplaats Judit/Jura/Strada Idem Ezelsbruggetjes Handboeken? Ex cathedra les Praktische oefening Grondige studie 3de lic.? Nieuwe Dekkers? Evaluatie - Verwezelijkingen: Uitleggen CIC Verwetenschappelijken Recht Terminologie - Beperkingen: Niet practisch gericht Vitters Niet systematisch Geen grieks Sterk autoriteitsgebonden

28 COMMENTATOREN Periode 2 e helft 13 e eeuw tot 15 e eeuw Naam - Ze schrijven commentaren bij het CIC & de glossen Standaardglosse Accursius: einde glosse - Werken verder op de werken van de glossatoren Continuïteit met glossatoren Voortbouwen op glossatoren - Uitgangspunt: Corpus+Glosse: Vooral de glosse + soms willekeurig - Verdere ontwikkeling scholastiek: CIC blijft onaantastbare autoriteit Dus: Continuïteit Breuk met glossatoren Maar ook vernieuwing: glossatoren: enkel Rom R Commentatoren: Houden ook rekening met Niet-Rom R - Besturen met technieken Rom R Gevolg: gewoonter in Rom kleedje - Subsidiaire rol Rom R: Aanvullen bestaande niet-romr met RomR: ius proprium (niet RomR) ius commune (RomR + Romano-canoniekR) In theorie: voorang ius proprium: subsidiaire rol RomR In praktijk: ius proprium strikt geïnterpreteerd ius commune toegepast Gevolgen: - Nieuwe Theorieën Staturenleer = begin IPR als wetenschap Locus regit actum: plaats bepaald rechtshandeling Lex patriae: recht van het vaderland bepaald familier Lex loci rei sitaea: recht van de plaats van de ligging geldt (zakelijk R) - Nieuwe vormen van juridische literatuur Consilia = adviesen in concrete gevallen: bij betwistingen of om zich in te dekken tegen latere procedures De rol van de podestà: =bestuurder & rechter van de stad Tractaten: CF. A.P.R. Conclusie: Grotere invloed, want houden meer rekening met eigen tijd Figuren: - Fransen: school van Orléans - Italianen: BARTOLUS Book of authority: tekst van Bartolus wordt bijna beschouwd als wet

29 HUMANISTEN Periode: - 16 e eeuw Achtergrond - Aandacht voor de klassieke oudheid: wouden grondigere en exactere kennis vd klassieke oudheid zuiver Latijn & Grieks - Minachting voor de middeleeuwen: hadden slechts gebrekkige kennis oudheid en hadden het Latijn verbasterd Juridisch humanisme: OP ZOEK NAAR ZUIVER ROMEINS RECHT: CIC herbekijken - Filologische methode: bestuderen Latijn & Grieks: betekenis woorden in die tijd - Historische methode: bestuderen Romeinse maatschappij Positief - Onderwijshervorming Nadelen bestaande onderwijs Lang/veel leerstof + niet systematisch Hervormingen: terug naar Instituten - Terugkeer naar de tekst van het CIC: bijna perfect - Betere kennis Rom R - Relativering CIC: kritiek wordt aangemoedigd Negatief - Voor studenten Niet praktisch: door te weten hoe het RomR er uit zag bij de Rom kan men niet verder in de praktijk in de eigen tijd Veeleisend: lln moeten perfect Latijn en Grieks spreken - Voor het Recht Juristen als vitters RomR valt van voetstuk Waardeloos worden oudere verwijzingen Evaluatie Humanisme: geeft bestaansr aan: - Praktische RL: Studie bestaande niet-romr op gelijk niveau met RomR - VernunftR: Studie R op nieuwe grondslagen, los van CIC: wil universeel R Dus: Slechte praktizijnen, maar goede proffen Figuren - Overal in Europa (bv. Zasius in Duitsland, bij ons bv. Viglius), MAAR - Vooral FRANKRIJK (Bourges-Cujacius, ook Donellus, Hottomannus) Politieke reden: weerstand in Fr tegen RomR als R van Roomse keizer/duitse koning Religieuze reden: Humanisme = kritiek op bestaande Renstudie aan univ Fr calvinisten (critici) moesten vaak omwille van hun godsdienst uitwijken naar andere landen Mos Gallicus Mos Italicus = Franse manier van Ronderwijs Italiaanse manier

30 ROMANO-CANONIEK RECHT Uitgangspunt: Kerk is erfgenaam van Rome MAAR: geen CIC voor het Kerkelijk recht Oplossing: ca Decretum Gratiani gepaste naam want decreet, wet maar RL, officieel afgekondigd door de paus Vergelijkbaar met het werk van glossatoren, maar: - Andere inhoud: besluiten van concilies en synodes, decretalen, uittreksels uit bijbel,... - Is niet definitief, want Decretalen van Gregorius IX, Liber Extra (1234): structuur CIC Latere verzamelingen: nodig omwille van de nieuwe decretalen van de pausen Corpus Iuris Canonici: alle vroegere verzamelingen Studie Canoniek Recht: RomR: eerst glosseren, dan becommentatiëren, maar: - Decretisten: glosseren van het Decretum - Decretalisten: glosseren van de Decretalen van Gregorius IX en later becommentariëren van Decretum en Decretalen RECHTSBRONNEN WISSELWERKING MET ROMEINS RECHT Beide bestudeerd aan univs (we studeren Rechten en niet Recht) - Invloed RomR op RomCanR Rol Paus: als opperste wetgeven en rechter in de kerk (naar vb Rom keizers) Pausen vaak zelf grote Canonisten: Op korte termijn: betere administratieve org kerk Op lange termijn: meer aandacht R, bestuur & fiscaliteit dan voor geloof zelf Methodiek > Romanisten: indien kerk niets bepaalt Vb. ketterij = majesteitschennis Analogieredeneringen o.g.v. CIC CIC = uitgangspunt CIC als geldend R Voor zover niet opgeheven door kerkelijk R Emancipatie tegenover theologie Juridisering kerk: Poging in 60 om een GW in te voeren voor de kerk (2 e concilie) afgevoerd omdat er tegen een GW altijd beroep mogelijk is - Vooral invloed RomCanR op RomR Redenen Belang kerk (officialiteiten) Inrichten van speciale kerkelijke rechtbanken, officialiteiten Scheidsrechtspraak Vaak geestelijken bij betrokken die werken vanuit nieuwe R Terreinen van invloed (zie deel 2) Huwelijk: kerk is exclusief bevoegd Rol vrije wil ( verbintenissenr) Rechtszekerheid Ethische element Schuldbegrip is creatie van de kerk ( strafr) Invloed Canoniek R op juristen Vooral Middeleeuws Eindigt met humanisten want toch middeleeuws Maar: in Vernunftrecht komen sommige principes van de kerk terug

31 EN (ius commune) VERSPREIDT ZICH OVER EUROPA Verschil: - Gebieden met Romeins gewoonterecht - Gebieden met (zogezegd) Germaans gewoonterecht Mediterrane wereld: renaissance Romeins recht - Italië Romeinse traditie Land: onder gezag Roomse keizer, erfgenaam Rom keizer Politieke verbrokkeling: geen wetg of opperste gerechtshoven om te concurreren met Rgeleerden Hoog ontwikkelde maatsch cult&econ: nood aan gesofisticeerd R Glossatoren en commentatoren: hoofdzakelijk Italianen Gevolg: spontaan opkomen RomR - Zuid-Frankrijk Romeins Recht is de gewoonte (Pays de droit ecrit) Maar: weerstand Franse koning: RomR is verbonden met Roomse keizer/ Duitste koning Erkenning RomR zou erkenning keizer betekenen Daarom: Rex princeps in regno sou (=De koning (v Fr) heeft in zijn Rijk de positie van keizer) - Spanje en Portugal Reconquista = invloed RomR (kolonisatie) RomR wordt verspreid, was voordien slechts subsidiair na (vnl Duits) gewoonter Landen met massale receptive: ius commune verdringt gewoonte - Duitse Rijk (groter dan huidige Duitsland)* Voor 1495: overheersen Germaans gewoonter Na 1495: RomR in Reichskammergericht (opperste gerechtshof) Gevolg: Duits R = ius commune Grote rol rechtsleer Term Rezeption: abrupte en massale overname RomR - Schotland Aanvankelijk: Common law Maar: is engels: weerstand tegen Engelse vijand Daarom ius commune nemen - Verenigde provinciën Groot regionalisme: geen opperste rechtbank Daarom: Grote rol rechtsleer Roomshollands R: synthese inheems R en RomR Belang: Zuid-Afrika (Rooms-Hollands R meegenomen met kolonisatie) NBW Pays de droit coutumier: gewoonte houdt stand - Noord-Frankrijk Rom R is subsubdiair wegens succes rechtsleer over eigen recht: Lacunes in gewoonter probeert men op te vullen door onderzoek van naburige gewoonten, pas in laatste instantie RomR MAAR: verbintenissen+roerende goederen: RomR - Zuidelijke Nederlanden Vergelijk met Frankrijk Subsubsidiaire rol RomR

32 De buitenstaander: vroeg geleerd, is vroeg verworpen Engeland komt nog verder aan bod De periferie - Noord-Europa Ius commune: vooral Canoniek R Wel Vernunftrecht - Oost-Europa Duitse invloed - Centraal-Europa & Rusland Invloed Basilika 19 e Eeuw OM DIVERSE REDENEN$ Succes ius commune: maar waarom? Eigen kwaliteiten ius commune - Is een proffenrecht - Modern recht: sloot beter aan bij nieuwe maatsch noden (niet absoluut) - Geschreven recht: makkelijker kenbaar en toegankelijker voor onderzoek Steun Machthebbers - Roomse Keizer/ Duitste Koning: Beschouwde zichzelf als erfgenaam van de Rom keizers CIC > dominaat: benadrukt macht en rechten keizer: positie versterken - Paus Als bisschop van Rome: erfgenaam van de keizers Alg: Ecclesia vivit lege Romana (de kerk leeft volgens het RomR) Pausdom bouwde pan-eur administratie Rom keizerrijk RomR bevoordeelde de kerk als universitair R: geestelijken = universitairen - Steden Vorst gebruikt RomR: Steden hebben Romgeschoolde juristen nodig om te weerleggen Universitaire juristen zijn aantrekkelijk omdat ze goed geschoold zijn - Belang legisten voor 1302: Vlaanderen: wint in 1302, verliest vrede in 1305 Klacht over 1305: Vlaanderen Maar: Franse koning gebruikt ook niet-romaans R Gwijde had: Legisten in Parijs Zoon in Bologna Geleerd Recht tegen excommunicaties Probleem: ontslag juristen Gwijde Gevolg verlies vrede: wijst op belang legisten Voorkeuren juristen - Uitsluiten buitenstaanders: jurist is enige die tot RomR toegang heeft/begrijpt - Intellectueel snobisme: onwetende tegenstanders of rechters overbluffen - Notarissen moeten slecht standaardformulieren invullen - Luiheid: GewoonteR was moeilijker te achterhalen, RomR zo uit boek - Volledigheid: GewoonteR had vaak geen antw, RomR wel Zwakheid gewoonterecht: fundamentele factor waardoor RomR triomfeert - Minder kwaliteiten - Sterk verbrokkeld: Niet alleen geografisch maar ook maatschappelijk: iedereen wou voorrechten: iedereen had een eigen R (clerici, handelaars,..) - Ongeschreven

33 - R van personen in een zwakkere positie qua opleiding of macht - Genegeerd aan de universiteiten Succes, maar ook verzet - RomR gaat in tegen gevestigde belangen - RomR is exclusief - Gewoonte is volks - Gewoonte is soms beter MAAR HET GEWOONTERECHT REAGEERT Gewoonterecht ius commune: eerste ronde: autonome pogingen tot verbetering (12 de tot 15 de EEUW AUTONOME POGINGEN TOT VERBETERING De gewoonte blijft het belangrijkst Maar: 3 Grote problemen GewoonteR is: - Te verbrokkeld - Een recht van boeren - Niet geschreven Tendens tot eenmaking tegen de verbrokkeling - Bv/ Politieke eenmaking: vorst legt eigen R op vaak zeer beperkt - Bv/Vrijwillig R overnemen andere plaats Spontaan Via hoofdvaart: lagere rechtbanken die advies of zelfs vonnis vragen aan hogere Tendens tot meer professionalisering tegen primitief karakter De voorsprekers - Probleem: juristen gewoonterecht zijn onbekend - GewoonteR R v/h volk want: Soms oorsprong in wet Meestal in RS: wnr zich een probleem voordoet Niet alle rechters doen dit echter - Probleem: Collectieve RS - Maar: Werkwijze vraag- en antwoordspel met woordvoerder = voorspreker Tss voorzitter (geen rechter, doet R spreken) en leden van de rechtbank (spreken R) Bij simpele vragen: antwoorden de leden direct is de zon al op (want er mag enkel bij licht R gesproken worden) Bij ingewikkelde vragen: leden trekken zich terug om te beraadslagen over het antwoord 1 vd leden antwoordt (diegene die het meerst heeft bijgedragen tot de beslissing) = taelman of voorspreker - Voorsprekers = makers gewoonter Zijn kinderen van de leden van de rechtbank, gaan mee en leren zo het vak - Kenmerken: Opleiding in de rechtbank: nota s op stukjes perkament bewaren ze in hun zaken kennisoverdracht wordt eenvoudiger Zijn voor alles juridische experten: worden baljuw, geven advies,... Sociale status speelt een rol: iemand met macht/aanzien zal sneller voorspreker worden Vormen een netwerk: ons kent ons (gevaar voor fair trail)

34 Zetelen in meerdere rechtbanken Rechtseenheid: want ze passen overal dezelfde regels toe Verspreiding rechtsregels: van de ene stad naar de andere - Waarom onbekend? Verdwijnen door opkomst legisten (kenners van het RomR) en er waren reeds weinig teksten Accentverschuiving van procedure naar regels: voorsprekers meer interesse in procedure, proffen meer in de Rregels - Weinig bestudeerd: slechts semi-professionals, minder goed dan CIC-kenners - Waarom verdwenen? Verliezen van diegenen die gestudeerd hebben Verschriftelijking tegen monelinge aard (Rituelen zijn er om het beter te verstaan, onthouden: Bv. Tong uitsteken: we spreken niet meer met U Bv. Met de handen draaien : we handelen niet meer met U Wijst beiden op verbanning Na de rituelen gaat men het nu meer opschrijven) - Eerste fase: private optekening twijfelachtig niveau (vaak door voorsprekers) Optekenen van vonnissen of losse Rregels uit een vonnis zonder al te veel systematiek Nederlanden: Boutillier Frankrijk: Beaumanoir Belang: nu maar toen had bijna niemand er iets van gelezen Duitsland: Sachsenspiegel van Eike von Repgnau: Duitsters zijn het aan het promoten Zou een grote invloed hebben in Europa Zou > Vl zijn: hier was er een bevolkingsoverschot & in Dui een bevolkingstekort: migratie (ook van het R) en dus ook het opschrijven van het R Vl R had nog heel lang een invloed ( Rattenvanger van Hamellen: mensen trokken in Vl weg om naar Oost-Dui te gaan) - Tweede fase: officiële optekening e, begin 17 e eeuw Homologatie van costumen = systematische optekening van het gewoonter op het bevel van de vorst, die na herziening als wet uitgevaardigd wordt Vorst vaardigt gewoonter uit als R Formeel gezien: wetgeving (vorst heeft het afgekondigd) Inhoudelijk gezien: gewoonte (vorst heeft gewoonter opgeschreven) Maar vorst misbruikt gewoonter: Legt soms een algemene costume op ipv de lokale Vervangt of laat slechte gewoonten weg Verschriftelijking niet overdrijven: Homologatie bleef onvolledig. Sommig gewoonter werd niet opgetekend, of de optekening werd niet gehomologeerd - Homologatie costumen Gevolgen voor karakter gewoonte Motor: vorst Frankrijk Belangrijkste gewoonte: gewoonte van Parijs Nederlanden

35 Vooral in de 16 e eeuw (Keizer Karel) In Zuiden: nog gelukt In Noorden: niet gelukt - Verschriftelijking gevolgen: Nadelen -Minder flexibilitieit Ongeschreven regels zijn veel eenvoudiger aan te passen -Minder democratisch: Door de vorst, daarvoor door de mensen Voordelen -Kenbaarheid Mensen weten beter wat het R is -Wetenschap wordt mogelijk Professoren gaan het bestuderen & becommentariëren

36 DE PRAKTISCHE RECHTSLEER (16 de tot 18 de eeuw) = Samenwerking tussen gewoonter & ius commune Is anti-humanistisch maar Toch invloed Humanisme (tegelijk met humanisme) - Verschil met Humanisme: meer praktijk-gericht - Geen al te strikte scheiding: men kan ook beide doen - Overgenomen: kortere cursussen Is echt Europees School van RomR (1. Glossatoren (2. Commentatoren (3. Humanisten (4. en nu: praktische rechtsleer), maar ook van de gewoonte 2 kanten: Europese (RomR, ius commune,..) & Lokale kant (GewoonteR) Invloed univ op gewoonte - Verwetenschappelijking - Verschriftelijking: commentaar van prof bij gehomologeerd stuk - Eenmaking: voor hun eigen land - Adviezen geleerde juristen: voor wie problemen heeft bij gewoonter Invloed gewoonte op univ - Gebruik volkstaal, maar Latijn blijft belangrijkst Voorbeeld: Wielant en De Damhouder: Wielant: > Gent ; Goed De Damhouder: > Brugge ; Slecht Wielant schrijft verschillende boeken over het Vlaamse R in het Vlaams: geen succes. De Damhouder schrijft Wielant z n werk over in het Latijn: groot succes. De Damhouder neemt ook fouten over: bv overal waar Gent staat schreef hij Brugge maar vergat de straatnamen (bleven hetzelfde) - Nieuwe leerstoelen: meer interesse voor andere Rsgebieden Pas in de 17 e eeuw, Dui Lokaal recht Andere gebieden dan privaatrecht - Aandacht voor RS: noten bij vonnissen en arresten Hier: wachten & groeperen als boek - Gedeeltelijke de-europeanisering Door aandacht voor eigen R en ontw gemeen R voor het eigen land Invloed lokaal element, maar: R blijft europees Toekomst is wel voor niet-europees R Wordt behandeld, niet omdat het zo belangrijk was maar omdat er zoveel invloed is op ons R Grote verschillen in Europees R: De achterblijvers: Frankrijk en de Zuidelijke Nederlanden De hoogvliegers: de verenigde provinciën en Duitsland De rest Frankrijk - Belang - Sterke impact humanisme - Al vlug groot verval Om een diploma te bekomen: kopen!

37 - Figuren: Du Moulin: de coutume de Paris : Hij schrijft commentaar op gehomologeerde costume Costume herschreven!: Zeer veel invloed Loisel: de rechtsspreuken Gegeven is gehouden On mariage qui trompe, qui peut : Als het is om met haar te trouwen, mag het Domat: de systematiek (Hij komt ook voor bij andere school!) = de interessantste: bracht structuur in het R Bourjon: de algemene principes POTHIER: vader Code Civil Hele stukken van ons BW zijn overgenomen van hem Zeer eenvoudig te begrijpen Als laatste (dus up-to-date) Zuidelijke Nederlanden - Ook hier later verval - Ook hier een droit cummun - Filips Wielant en Joost De Damhouder Verenigde provinciën - Sterke invloed humanisme : Italianen : Fransen : Het zijn weer die hollanders - Universiteit Leiden (nb. Gent-Leiden) Spanje omsingelt Verenigde Provincies Stad Leiden geeft zich niet over! Na verjaging Spanje: Leiden krijgt universiteit Univ Leiden: groot belang: veel studenten > buitenland: mix gewoonter & RomR - = Rooms-Hollands R - Grote figuren: Vinnus Auteur van gezaghebbend institutencommentaar (zelfs in Eng gebruikt) Bijnkershoek, Van Leeuwen etc Voet Commentaar op de digesten wordt belangrijkste handboek in 18 e eeuw En vooral: HUGO GROTIUS (zie verder) Duitsland: Usus modernus pandecta: eigentijds gebruik van het RomR - Is sterk Romeinsrechterlijk Pandecten Digesten : Italianen : Fransen : Nederlands : Duitsers - Gemeine R = RomR - Aktenversendung = proffen Bij probleem: naar prof advies prof is bindend - Nieuwe rechtstakken - Vooral veel, eerder dan grote juristen

38 LEX MERCATORIA HandelsR Handelaars hebben het R niet als basis genomen omdat: RomR > univ: handelaren waren daar niet dus: eigen R: heel lang ongeschreven, later opgeschreven door handelaren Geen ius commune Grotendeels ongeschreven HET FEODALE RECHT Definitie Dit R is gebaseerd op een overeenkomst tussen een vazal en een heer, waarbij de vazal belooft zijn heer trouw te dienen en de heer in ruil voor zijn bescherming en onderhoud moet instaan, dit gebeurt meestal door het verschaffen van een leen (=LeenR) Belang Libri Feudorum Zelfs glossatoren bestudeerden dit ook al hielden zij zich enkel met (hun zaken/cic) bezig Feodaal Recht blijft lang bestaan Nu bestaat er nog altijd leen in Engeland! Feodaliteit is er nog steeds in de kanaaleilanden Invloed op - Ons recht Goeder trouw > feodaliteit - Onze maatschappij: Iemand met raad en daad bij staan Rituelen: Bij het vazal-worden gaat de vazal op zijn knie zitten en legt zijn handen in de handen van de heer. De plechtigheid wordt beëindigd met een kus op de mond tongzoen ENGELAND: Een geval apart?????? Volgens de Engelsen zelf wel een geval apart: ze willen ook apart behandeld worden Common law Common law Ius civile (continentaal R) Common law Statute law (RechtersR) Common law (R dat vanaf de 12e eeuw ontwikkeld is voor heel Engeland door de koninklijke rechtbank op basis van het normandisch feodaal R) Nu: laatste betekenis wordt gebruikt - Opgelet: Ius commune: Europees Iedereen heeft ook zijn gemeen R Common law: Engels Gemein R: Duits (Wetgeving) Equity (deel van het Eng R dat later ontwikkeld is) Traditionele visie: Engeland is anders, maar: - Common law is van oorsprong continentaal R 1066 verovering Engeland door Normandiërs Engeland kan gemakkeijk veroverd worden omdat het zo gesoffisticeerd was: omdat de centrale macht zeer sterk ligt bij de koning. Eens de Engelse koning

39 uitgeschakeld Engeland veroverd door Willem de Bastaard (later de Veroveraar ; geen aangenaam persoon, treedt wreeds op) Grote macht koning (wordt versterkt door de Normandiërs) door Curia regis : Koninklijke rechtbank: zoveel mogelijke zaken voor deze rechtbank macht koning Writs: koninklijk bevelschrift: start procedure voor koninklijk hof op Gevolg: uitbouw gemeenschappelijk R door de koninklijke rechtbanken: Common law: Oorsprong = normandisch R Wel gebonden door koninklijke wetgeving en writs Justitie brengt veel geld op (door confiscatie) geld koning protest Engelse adel stopzetting nieuwe writs, enkel voorbestaan van bestaande Men gaat over op het precedentenr (want geen nieuwe writs) > Normandisch Recht Common law is vooral rechtersrecht: precedent Taal: law french in het Frans en verder gebruiken van het Frans maar door mensen die geen Frans spreken zeer eigenaardig frans = nog een bewijs Normandische oorsprong - Vroege invloed ius commune op common law Ius commune komt reeds is 11 e -12 e eeuw op omdat Normandiërs ook in Z-Italië en Sicilië veroverden en zo het contact legden tussen Z-It & Sic en Eng via de Normandische koningen Gevolg: Engeland is ingeënt tegen de ziekte van het ius commune Vaccarius = prof ius commune; auteur van goedkope studentencursus Glanvill Bracton Beschrijft Eng R en gebruikt technieken van het RomR zodat alles al verzameld was en RomR niet meer nodig was: men is hierop verder gegaan Latere auteurs: NTK Onderwijs in inns of court: weinig systematie Leerjongens bij rechter of advocaat overvloed 4 herbergen om de leerjongens te laten overnachten beter daar lesgeven maar door mensen die nooit naar een universiteit geweest waren: Chaotisch Bij het begin van het jaar: een alfabetisch geordende stapel perkament en ieder onderwerp dat men behandelde moest men alfabetisch opschrijven Opkomst en humanisten instituten worden overgenomen - Ontwikkeling Equity Geen nieuwe writs meer vanaf de 13 e eeuw Koning lost problemen op maar geeft taak door aan kancelier (=bisschop, chancery) Daarom optreden Chancery volgens equity/ naar redelijkheid, billijkheid Court of Chancery: inspiratiebron is ius commune (hij kent dit als bisschop) Bij 2keer voorkomen van hetzelfde probleem zal hij de 2 de keer zich baseren op de oplossing van de vorge keer (eigen precedenten) Het start dus als ius commune maar wordt eigen precedentenrecht Tweestrijd en verschil common law: Equity : ordelijk, goed geregeld; door Chancery bij gebrek aan writs Common Law: niet georganiseerd; door koninklijke rb, indien writs Vb 3rechtbanken in 1 zaal maar verder een Vl kermis, festivalwei (eten..) Equity eindigt pas in de negentiende eeuw

40 - Nog vele andere continentale invloeden Pothier is evenveel waard als het precedent van een rechter - Conclusie Engels recht is continentaal Er is dus geen nood aan een bijzondere plaats voor Engeland VERLICHTING EEN BREUK OMSTREEKS 1800 Algemeen: definitie verlichting Maatschappelijke stroming die stelde dat de mens, op basis van de rede, een ideale maatschappij kon opbouwen en zo het geluk kon bereiken. Daarvoor moesten de duistere elementen uit de vroegere tijden verdwijnen Gevolgen: - Politiek: Tegen klassiek absolutisme Koning die meewerkt: verlichte vorst Koning die niet meewerkt: - Streven naar vrijheid en gelijkheid, maar niet overal even snel Gelijkheidsprincipe is aanvankelijk NIET bestemd voor de burger! Verlicht bestuur privileges van adel en clerus Dus gelijkheid om privileges af te schaffen zodat de adel en de clerus gelijk kunnen worden gesteld tov de staat Hierdoor kan de staat beter zijn werk doen (heeft dus niets met de gelijke burger te maken) - Cultureel-religieus: Kerk Verlichting: geluk op aarde Kerk: geluk in het hiernamaals Kloosterorden afgeschaft, omdat Ze teveel bidden (niets doen of bijdragen) Te veel macht hebben (bv Jezuïten) Algemeen: - Voortuitgangsgeloof Nieuw is goed (voor het eerst!) Vroeger was alleen het oude goed Vernieuwing = vooruitgang, verbetering - Aandacht voor onderwijs Ook oude mensen afgeschaft : vollop aandacht op jonge mensen: nog niet geïndoctrineerd door de oude ideeën (> kerk) Reden tot uitschakelen kerk Ideën via onderwijs van de Verlichting - Recht = instrument van social engineering Recht wordt politiek instrument Vroeger was er eerst een probleem en dan paste men het R aan Nu wil men verandering en gaat men dus het R aanpassen R wordt politiek instrument Maar: bestaande R voldoet niet Daarom: Nood aan een nieuw R Dat minder wreed is (folteringen...) Techniek om dit door te voeren Nieuw R = Universeel R R altijd overal voor iedereen gelijk Moet gebaseerd zijn op de rede want de rede is overal gelijk Nieuwe techniek = Codificatie

41 Maar: voorlopers daarvan (van dit VernunftR: iedeën zijn niet nieuw) - Wetgeving: moest het steeds afleggen tegenover gewoonte, RL & RS - Universeel R: was onbelangrijk tegenover lokaal en Europees R MAAR VOORLOPER 1: WETGEVING WETGEVING VOOR CA. 1800: ALGEMEEN Uitgangspunt: oud = goed Gevolgen: - Vernieuwing = Terugkeer naar het verleden Bij vernieuwing wordt benadrukt dat het zou komen uit het verleden - Beperkte rol wetgeving Weinig wordt aangepast weinig wetgeving Pauselijke revolutie (11 e eeuw): Opkomst wetgeving - 11 e eeuw: Paus die vernieuwing wou want vele problemen: Verkopen kerkelijk ambten Getrouwde priesters Kerken en Abten hadden eigenaars - Paus moet radicaal optreden want tegenkanting van bovenstaanden - Hij doet dit via wetgeving = revolutionair!!! - (Paus toen (progressief) Paus nu (conservatief)) Wetgevind buiten de kerk in de Middeleeuwen: beperkt - Niet algemeen: wordt per stad opgemaakt - Niet openlijk: uitgeven als gewoonter - Niet vernieuwend: berust vaak op bestaand R: oude wetg overnemen met paar nieuwigheden Uitzonderingen: - Scandinavië Maar dit is minder belangrijk want kleine populatie en dus ook gemakkelijker om wetg te maken - Engeland ca.1300: veel wetg! - Sicilie onder de Normandiërs = Merkwaardige staat met Normandiërs, Arabieren en Grieken Meest vooruitstrevend Wetgeving in de moderne tijden Princeps legibus solutus (Absolute koning staat boven de wet) Toch weinig nationale wetgeving - Uitzonderingen: Scandinavië, Engeland 16 e eeuw: Nu typisch land zonder wetgeving / Toen: zeer veel wetg Vb Hendrik VIII: veel vrouwen, veel wetg (grote invloed) - Frankrijk, Zuidelijke Nederlanden FRANKRIJK (Franse wetgeving) Geleidelijke evolutie van detailregelingen naar CC Ordonnanties uit de 15 de 16 de eeuw - Gebreken Systematiek: vooral om administratie en gerecht om te vormen Minder belang privaatr - Belang Regels uit koninklijke ordonanties bestaan nog steeds Ordonnanties van Colbert 2 de helft 17 de eeuw Colbert: Belangrijkste minister van Lodewijk XIV

42 wil een zo machtig mogelijke koning meer geld nodig: stimuleren van de economie (vb ontwikkelen mode-industrie) voor een goede economie heeft men een goed R nodig wil eenmaking en codificatie vh strafr & privaatr (zover geraakt men niet) Grote wetten uitvaardigen: - Ordonnance Civile (1667): gerechtlijke achterstand: eenmaking Fr procesr Napoleon heeft zich hierop geïnspireerd, dus is ons BW dat ook - Ordonnance Criminelle (1670): gelijkschakelen & achterstand strafrprocedure - Ordonnance sur le commerce (1673): HandelsR door handelaars! - Ordonnance sur le commerce des mers (1681): totaal anders Zijn allemaal ergens bij ons terechtgekomen Gebreken - Creert geen nieuw R maar schrijft bestaand R op maar dan gelijk voor heel Fr - Niet voor de belangrijkste delen: BurgR & StrafR (want te veel weerstand) Ordonnanties van Daguesseau Daguesseau: Kanselier van Lodewijk XV - Ordonnance sur les donations (1731): - Ordonnance sur les testaments (1735) - Ordonnance sur les substitutions fidéicommissaires (1747) - Na overlijden X, na zijn overlijden naar Y, na diens overlijden naar Z, Ex! Definitie in BW van schenking is verkeerd Een deel overgenomen in ons wetboek: substitutions fidéicommissaires niet maar de rest zo goed als volledig Gebreken - Deelgebieden BurgR maar niet de belangrijkste: verbintenissenr - Bedoeling is eenmaking maar dit lukt niet ZUIDELIJKE NEDERLANDEN Edict op strandrecht (1547) Eeuwig Edict (1611) - Naam Edictum Perpetuum - Achtergrond: Albrecht en Isabella Spanje geeft Nederlanden aan I: I trouwt met A: indien ze kinderen krijgen wordt het een zelfstandig koninkrijk maar ze krijgen geen kinderen In de periode van het mogelijk zelfstandig koninkrijk: bloei! (Zie Rubens) - Belang niet overdrijven Kort Weinig origineel: veel Fr regels gekopieerd Weinig navolging: dus niet veel betekenis Andere wetten: niet overdrijven qua - Omvang: 1wet per week 2 wetten per week (maar nog steeds weinig) - Inhoud: veel symboolwetgeving - Toepassing: niet over belangrijke zaken

43 MAAR VOORLOPER 2: UNIVERSEEL RECHT Verlichting = Universeel Recht - Kenmerken Staat boven alle bestaande rechtsstelsels Geldt voor alle volkeren en alle tijden Komt voort uit de natuur zelf van de mens - Ouder dan verlichting Klassieke oudheid: NatuurR Natuurrecht Dat steeds bestaan heft = niet concrete = alg betekenis Natuurrecht van de Verlichting = VernunftR = specifieke betekenis (zie verder) - Vernieuwing verlichting: steunt op latere ontwikkeling meer op moraaltheologie gebaseerd - Term Vernunftrecht Algemeen: elk universeel R dat overall en voor iedereen geldt Specifiek: het universeel R dat op basis van de rede ontwikkeld werd in de 17 de en 18 de eeuw - Voorlopers Spaanse Neo-Scholastiek Hugo Grotius DE SPAANSE SCHOLASTIEK (16 e eeuw) Scolastiek: Thomas van Aquino (13 de eeuw) - Bestaan van hogere regels: hoger R van God boven bestaand R van vorst - Tegenstand van vorsten - In verval door onderlinge stijd tussen verschillende scholen Herleving in Spanje in 16 de eeuw: redenen - Opkomst van de Turken in de mediterane wereld - Opkomst Protestantisme - Geconfronteerd met allerlei andere volkeren (Duits, Turks): Ze vinden het R van de anderen niet goed maar beseffen dat ze het Spaans R niet ergens anders kunnen opleggen Welk R dan in de Sp kolonies? Spaanse theologen (geen juristen) baseren zich op Thomas van Aquino: GoddelijkR: God heeft de natuur geschapen: om het R te vinden moet men naar de natuur kijken en de regels daar uit halen enorm vernieuwend want niet uit de univ (ze werken dus niet met het CIC) grote principes (> theologen!!): Eens woord gegeven, zich er aan houden = voorloper Internationaal R Basisidee: nieuwe grondslag recht, want geen juristen Evaluatie - Progressief: Principes, internationaal R Maar het blijven mensen uit hun tijd: ongelijkheid is verantwoord (dier 1 is > dan dier 2) Spanje wil indianen tot slaaf maken: De Las Casas overtuigt de koning om dit niet te doen! - Ook conservatief: aanvaarden gelijkheid, religieus gericht God is belangrijker dan het R - Beperkte invloed, want zijn thelogen Wel invloed via Leiden, daar studeert:

44 HUGO GROTIUS ( 1645 door schipbreuk) Belang - Laatste groter voorloper van het VernunftR - Wonderkind: op 8j sonnetten in het Latijn. In 5j tijd doctor in de Rechten - Recht, theologie, geschiedenis, literatuur, gedichten, toneel - Extreme sporten (zeilwagenracen) - Politiek zeer actief Schandaal: hoofd van zijn partij wordt veroordeeld Grotius is te populair: wordt opgesloten in een kasteel Grotius schrijft aan zijn kinderen een boekje Nederlands R Elke week stuurt zijn vrouw hem boeken heen en terug Grotius kruipt in de kist en ontsnapt In Nederland: De man van de kist Zeer gekend: Er zouden zelfs 3 plaatsen zijn waar de kist bewaard is gebleven!!! Internationale figuur Veelzijdigheid De iure belli ac pacis (Latijn) - VolkenR: is eigenlijk internationaal publiekr - Maar ook privaatr De manier waarop de landen zich tegen elkaar gedragen is de manier waarop de mensen dit doen - Basisbeginselen menselijk gedrag Mensen willen in vrede en rust samenleven Een deel komt van de theologen, hij moet dit dus gelezen hebben - Verder uitwerken tot grote principes door logisch redeneren Respecteer wat van een ander is ( EigendomsR) Houden aan gegeven woord ( ContractenR) Als er schade ontstaat doordat iemand iets verkeerd doet moet men een vergoeding krijgen ( Onrechtmatige daad) - Beperkingen Grotius: Band met de godsdienst: R wordt nog steeds gekoppeld met God Hij heeft het R gemaakt met zijn verstand en het verstand komt van God Redelijk = overeenstemmend met zijn belangen In Nederland: Handel op zee moet vrij zijn (in het voordeel van Ndl) In Zweden: Handel op zee mag niet vrij zijn (in het voordeel van Ndl) Bij zijn tegenstanders: Algemene confiscatie Op bepaald moment werd hij zelf geconfisceerd: Geen algemene confiscatie HET RECHT VAN DE VERLICHTING: HET VERNUNFTRECHT Is autonoom Is systematisch (Pufendorf) Quasi-mathematisch (Wolff) Recht als wiskunde Belang: voortaan - Recht = logisch denken Recht wordt een techniek: soort automaat - Recht = mechanisch denken - Onderscheiden algemene principes/specifieke regels - Recht: volledig los van God Het start met theologen en is op het einde volledig los van God Opgelet: VernunftR: inhoud Ius Commune, systematiek en achtergrond niet In theorie: volledig nieuw R

45 In de praktijk: ius commune met meer structuur en weglaten van sommige regels omdat ze niet redelijk zijn : Italianen : Fransen : Nederlands : Duitsers, maar: - Domat in Frankrijk (zie Praktische rechtsleer, Frankrijk) Ideën van Grotius in Fr Van groot belang voor de structuur (zit nog steeds in ons BW) - Andere rechtstakken dan privaatr MET ALS BELANGRIJKSTE VERWEZELIJKING: DE CODIFCATIE WAT? Relatie met de Verlichting Kan gebruikt worden om de vernieuwing door te voeren: kan leiden tot een globale hervorming Brengt rechtszekerheid Toegankelijk R: indien niet in het juristen-jargon: ook voor niet juristen toegankelijk Definitie Oorspronkelijke onderneming, waarin men een geheel rechtsgebied behandelt in een comprehensief en exhaustief wetboek op een homogene, doorlopende en logischsluitende wijze Voordelen: Verstaanbaar, innovatief en zorgt voor rechtszekerheid Gaat in tegen de gevestigde juridische orde, Rechtsgeleerden en juristen willen de gevestigde rechtsorde behouden: Moeten een nieuw R leren Verliezen prestige Daarom: Bij uitvaardiging van de codificatie (door verlichte vorsten; uitz: Fr) - Rechtsgeleerden: commentaarverbod Mogen enkel de woorden van de tekst uitleggen, geen discussie op gang brengen - Rechters: Bouches de la loi Enkel wet toepassen, geen nieuw R creëren Cassatie als waakhond De codificatie kan niet alles voorzien: nood aan orgaan dat instaat voor verdere Rsontwikkeling bij nood aan nieuw R voor concrete situatie Oorspronkelijk deel van de UM Rechters controleren en bij problemen wordt het doorgegeven aan het parlement Later: verschuiving van hulpje van het parlement naar hoofd van de RM Référé au législatif Groot prestige in België door houding in WOI en WOII Er was geen minister van Justitie meer door de bezetting van de Duitsers Procureur Generaal bij Cassatie neemt de functie van minister van Justitie op zich Verzet zich tegen de Duitsers door staking van de rechtbanken WOII: idem Toont aan dat in België overal hetzelfde R wordt toegepast Gevolg: bij begin is codificatie een progressief element, uiteindelijk wordt het echter een rem op verdere Rsontwikkeling Circulair beroep

46 Fr Rev: Alle hoven van beroep worden afgeschaft Oplossing: Circulair beroep: 2 e aanleg bij dezelfde rechtbank maar op een andere plaats Is al snel weer afgeschaft Vrederechter Fr Rev: Wantrouwen tegenover rechters Afschaffen van alle lokale rechtbanken Oorspronkelijk Verkozen Geen jurist Verzoenen (door billijkheid); geen R spreken (dus ook geen Cass) Dicht bij de bevolking: alleen dit is overgebleven Verdwijnt snel Verschil België-Frankrijk: Jurisdictions de proximité - Dus: in beide gevallen beleid mislukt VOORBEELDEN Scandinavië: Codificatie: einde verschil R platteland R Stad; Nog steeds groot belang 1 e codificatie in Denemarken Zeer vroeg reeds een sterke codificatietraditie Duitse wereld 18 e eeuw: veel codificaties - Allgemeines Bürgerliches Gesetzbuch in Oostenrijk (ABGB) (Oostenrijks procesr) Maar vooral: DE CODE CIVIL ONTSTAAN Weinig kans op in de 18 e eeuw - Franse koningen weinig beïnvloed door Verlichting, nogthans zeer sterk in Fr - Vele stadsprivileges staan codificatie in de weg - Men wou het dus wel maar het werd tegengehouden door de kerk, adel en vorst Maar: Franse revolutie Toch niet metteen codificatie - Vele machtswissels: er werd telkens een commissie aangesteld maar het werd nooit afgewerkt Wel bij Napoleon, want: - Hij wil tonen dat hij meer is dan gewoon een generaal - Codificatie element van orde Duidelijke regels voor meer rust en orde in Fr (na 10j revolutie) - Werkt legitimerend - En bovendien... is het een ideaal instrument voor een blijvend effect 1800: Aanstelling vier commissarissen: - Bigot-Préameneu - De Maleville - Tronchet - Portalis: belangrijkste : Bespreking ontwerp - Alle Hoven van Beroep worden om hun mening gevraagd - Goedkeuring door het Parlement Tribunat: mag discussieren maar niet stemmen Conseil d état: mag wel stemmen maar niet discussieren 1804: Uitgevaardigd

47 Omvorming Code Civil naar Code Napoleon Code Napoleon? Ja, want: - Politieke druk Napoleon zorgde voor de totstandkoming - Persoonlijke betrokkenheid: aanwezig op meer dan de heft vd vergaderingen - Inmenging Personen en familier Zaken van militair belang BRONNEN Revolutionair R (> Fr Rev) Vooral pre-revolutionair R (ius commune, Parijs gewoonter) Dus: continuïteit met oude R IMPACT IN FRANKRIJK Code civil = eenheid Code civil = stabiliteit Ons BW verandert voortdurende Grondwet De code civil is de echte grondwet van Frankrijk IMPACT IN BELGIE Deel Frankrijk vanaf 1795 Invoeren codes van Napoleon Frans R = vreemd R? - België en Noord-frans R - Eerdere Franse invloed Geen nieuw wetboek : Verenigde Nederlanden Er is bijna niets van overgebleven Men werkte aan een nieuw wetboek: ging in 1831 in werking treden Maar: Belgische Revolutie: Bij onafhankelijkheid van een land: eigen symbolen,.. en eigen wetboek Wetten over Erfpacht en Opstal (Nicolaï) waren al van kracht: worden behouden : Oproep tot Belgische codes (Raikem) Bij het opstellen van de nieuwe Belgische GW maakt Raikem al duidelijk dat er nieuwe Belgische wetboeken moeten komen Hij wordt minister van Justitie Maar maakt toch geen nieuw wetboek: hij neemt het Fr R over dat nog steeds heerst Raikem: Is minister, zit in het Parlement en is Procureur-Generaal bij het HvB allemaal tegelijkertijd Scheiding der machten?? Toen: machten en insituties maar mochten wel = personen zijn Nu: personen in machten Als minister van Justitie: wil aan politiek doen Rechters zijn onafzetbaar Als ze benoemd zijn na de GW! Eerst alle rechters afzeggen en dan nieuwe mensen benoemen onder de GW Heeft vrienden gepost en vijanden in Cassatie gezet

48 Omdat; men als rechter parlementslid mocht zijn en als Cassatierechter niet Als de Belgische revolutie uitbreekt is hij stafhouder van Luik Na benoemingen is hij gestopt met zijn ministerpost - Maar: Raikem doet andere dingen Juristen willen Frans R - Gevolg: geen nieuw B.W. Commissie van 1841 Wet van Hypotheken en... Laurent: Grootste Rechtsgeleerde van België Prof aan de universiteit van Gent Schrijft een boek met meer dan 60 delen over Belgisch R Aangesteld om een nieuw wetboek te schrijven; Schitterend werk Maar te politiek In de regering op moment van de aanstelling; liberalen en katholieken Verkiezing 1878: katholieken hadden gewonnen maar de liberalen waren in de meerderheid (Senator in Brugge 1 stem meer: daardoor 1 liberaal meer) Liberalen stellen zich radicaal op Laurent is sterk liberaal: wil alle priesters,.. uit het wetboek Liberalen gedragen zich zeer extreem Nieuwe verkiezingen: katholieken winnen: nemen wetboek van Laurent niet aan En te progressief Gelijkheid van man en vrouw Een kind van ongetrouwde ouders werd gediscrimineerd tot 1987 maar Laurent zij reeds dat dit niet kon Het wetboek werd niet door oude politiekers goedgekeurd Commisie: nieuw burgelijk wetboek 1889: geen resultaat (Laatste poging: Van Quickenborne) Opgelet: - Wel nieuw Strafwetboek (1867): want in Fr nieuw Strafwetboek - Wel nieuw Wetboek van Koophandel (2 de helft 19 de eeuw): Niet tegelijk met Fr want België was (zeer snel) 2 e land van de industrialisering - Wel nieuw Gerechtelijk Wb: grotendeels Fr gevolgd - Maar: zijn weinig origineel - Wel recent kleinere wetboeken IPR (2004), Venootschappen (1999) Probleem: uitholling Wb.v.Kh. Voorbeeld van hoe het moet - Wetboek van IPR Gezamelijk optreden proffen Proffen wouden een nieuw wetboek: doen dit dan ook Vlaming (Erauw) + Franstalige (Fallon) Rol Senaat Snel goedgekeurd: Senaat moest het bekijken (heeft er niet veel werk in gestoken). Kamer moest ja-knikken Zeer goed resultaat

49 IMPACT IN DE REST VAN DE WERELD Europa: Luxemburg, Nederland, delen van Duitsland en Zwitserland, Polen, Italië, Spanje en Portugal Ook in; de Amerika s, Afrika en de Arabische wereld Nog steeds Frans R in Louisiana WAAROM SUCCES? Lage kwaliteit CC - Verwarrende terminologie Roerend/onroerend: Boot,vliegtuig,..?: Onroerend!! en erve/cateil - Onnauwkeurige of geen definities Verbintenis - Contradicties Definitie koop: art.1583 (verkocht zodra akkoord) art.1582 (zodra gegeven) - Verkeerd begrip achtergronden Causa (zie later) - Achterlijk Vertegenwoordiging: bestond al maar staat er niet in - Onvolledig Milieu: niet behandeld maar al reeds bij de Romeinen - Geen ruimere visie Wel discours préliminaire van Portalis Gebreken - Verzet tegen Napoleon Spanje heeft zeer lang oorlog gevoerd tegen Napoleon: heeft het BW toch overgenomen - Verstaanbaar precies De gewone mensen kunnen het niet begrijpen want uiteindelijk zijn het kenners die mee werken - Lage kwaliteit - Geen uitdrukking liberale individualisme EigendomsR: Als men iets heeft mag men er alles mee doen Deze bewegingsvrijheid zouden de rijke industrieëlen wel ok vinden maar het klopt niet want het is Als men... voor zover men er geen gebruik van maakt om iets te doen dat in strijd is met de wet Contracten sluiten: er zijn ook verboden omstandigheden Dus geen uitdrukking van de individuele vrijheid - Is soms minder goed dan eigen R, bv/ in België Betere publiciteit in zakengeheim Democratischer familier Vrouwen hadden betere situatie Waarom dan toch succes, - TINA: There Is No Alternative Gesofisticeerd wetboek dat toegankelijk was (in een taal die kon gelezen worden) en het meest recente in die taal Kwalitatief betere wetboeken verschijnen pas vanaf het einde van de 19 de eeuw - Militaire macht Napoleon had zijn wetboek opgelegd in de landen die bezet geweest zijn of kolonies waren Gevolg - Verdwijnen als de Franse macht weg is en er alternatieven zijn - Uitzondering België: Waarom?

50 Oorspronkelijk: België = Franse provincie Keizer & Frankrijk was mee overgenomen in de wet Vb/ Vreemdeling die tegen een Belg een proces inspant moet een eigendom als waarborg geven voor het geval dat hij het proces verliest Maar: niet als hij een huis in Frankrijk heeft Veel gewijzigd (mee-geevolueerd), zij het chaotisch MAAR DIE KOMT NEER OP DE ZELFMOORD VAN HET VERNUNFTRECHT Gevolgen Codificatie - Creatie nationaal R - Uitschakelen: Lokale gewoonte Europese ius commune Universele VernunftR: Codificatie = zelfmoord vernunftr Men wou een universeel R door het R op te schrijven, het was niet van belang waar men het opschreef want het zou overal hetzelfde zijn (>Universeel R) maar er ontstaat juist nationaal R door het R plaatselijk op te schrijven - Nationalisering rechtswetenschap - Nationalisering rechtsonderwijs - Nationalisering diploma s Men is niets met een Belgisch diploma Rechten in Spanje - Achteruitgang recht in vele landen ENGELAND: DEZE KEER WEL EEN GEVAL APART Engeland: The odd man out Codificatie leek waarschijnlijk: Bentham: vond het woord codificatie uit! Gebreken Engels R Maar geen succes Reden: Napoleon was hun vijand dus wouden ze het niet overnemen Maar ze waren in principe wel voor codificaties Wel: codificaties voor India (hun kolonie) 19 e EEUW NATIONAAL RECHT IN EUROPA Door einde ius commune Nationalisme door codificatie Verkaveling R Europa wordt overgeplant op recht wereld: De belangrijkste rechtsstelselsers: Duits: band met ius commune, maar verdwijnt in 1900 Frans: voorbeeld van code Engels: grote verspreiding DUITSLAND OVERLEVEN IUS COMMUNE Afwezigheid van een algemeen Duits BW - Wel plaatselijke codes - Kodifikationsstreit: Thibaut von Savigny Thibaut wil een algemeen BW voor geheel Duitsland en schrijft een boek von Savigny wil dit niet: schrijft ook een boek Von Savigny wint want het idee van Thibaut kan niet want er is geen Duitse eenheid

51 - Belang Voor Duitsland Voor ons nu VON SAVIGNY (HISTORISCHE SCHOOL) Recht Product van rede Recht Wiskunde Tegen het VernunftR (tijdloze waarheden) Recht = Product Volksgeist Volksgeist = geschiedenis en ervaring van het volk Codificatie want geschiedenis leeft voort en kan men dus niet opschrijven Verband met romantiek? Verwachting: - Tegen RomR: Gebruik Germaans R want historisch R van het Duitse volk - Tegen systematiek verlichting: Want in strijd met volks R Maar: Recht = wetenschap: - Historisch: Antiek RomR want Germaans R is te primitief - Systematisch Dus: weinig volks, wel professoraal Dus: eigenlijk soort VernunftR!!! Savigny s erfgename: Zijn verdeeld: Kijken naar de geschiedenis maar naar een verschillende Romanisten Pandektisten Germanisten ROMANISTEN A-historische studie Antiek RomR PANDEKTISTEN Naam > Griekse term voor de Digesten: Pandekten volgorde en systematiek Doel: Programma Savigny realiseren Willen van het R een wetenschap maken (Allerbeste Rechtswetenschappers!) dus RomR Systeem Methode: Pandektensysteem - Is een begriffsjurisprudenz Men gaat alles verder uit elkaar laten voortvloeien stamboomeffect met alle begrippen - Externe elementen tellen niet mee Alles zit er in houden geen rekening met billijkheid, sociologie - Systeem is sluitend Concreet in praktijk en onderwijs Praktijk: Systeem toepassen Onderwijs: Leren om te werken met het systeem Evaluatie, hoge kwaliteit, maar: - Crypto-VernunftR: sluit dicht aan bij VernunftR - Soms wereldvreemd - Sterk formalistisch - Zeer goed maar te concreet en alles moet er in zitten Invloed pandektisten: Enige Europese school in de 19 de eeuw Hoog niveau

52 Banden Met RomR: systeem overal aanvaardbaar Vernunftrecht: sluit aan bij het econ liberalisme Grote figuren: Windscheid GERMANISTEN Niet belangrijk voor privaatr Zeer weinig invloed op het R Wel grote culturele invloed Ze wouden werken met het Germaans R en zijn daar naar op zoek gegaan Door sprookjes te bekijken ( gebroeders Grimm) Maar ze vinden er geen R in Beginnen eigen sprookjes te schrijven ( Tolkin!) INTERESSENJURISPRUDENZ Kritiek op Pandektistiek - Germanisten - Interessenjurisprudenz: Recht is product van sociale conflicten als het recht gaat om de strijd tussen belangen, dan moeten rechters ook een belangenafweging maken (Von Jhering) - Belangenafweging door rechter FRANKRIJK WAT NAPOLEON WOU Frankrijk na Doel Napoleon: stabiliteit - Daarom: Muilkorven RL: commentaarverbod RS: Bouches de la loi + Cassatie als waakhond - Maar mislukt: feitelijke vrijheid van beide - Verdere evolutie: École romaniste (eerste) exegetische school Tweede exegetische school ECOLE ROMANISTE Doorleven oude recht De rechters hebben geen zin om zich aan te passen & te leren Passen dus de CC niet toe Reden: slenter en sleur Merlin de Douai Auteur van een alfabetisch boekje met alle R Zachariae Is een Duitser uit het Rijnland in Frankrijk: bekijkt dus het Fr R als Duitser EERSTE EXEGETISCHE SCHOOL ( ) Ontstaan - Nieuwe generatie Hebben de CC wel geleerd en gaan deze dus toepassen R begint dus pas bij oude generatoe - Uitgave voorbereidende werken (Locré, Fenet)* Locré heeft een betere tekst dan Fenet (Beter voor opmerkingen van het hoger beroep) Naam: uitleggen Code Civil, maar: - Geen school

53 Geen echt school maar iedereen gebruikt dezelfde methode - Geen echte exegese Daar: Uitleggen door art per art te lezen en uit te leggen en te bespreken Exegese = woord per woord uitleggen Werkwijze - Uitgangspunt: Suprematie wet Wet is de enige Rbron: geen RS, RL, gewoonte, sociologie,... - Weinig creatief Bekijken enkel BW Voorbereidende werken Digesten Pothier Slechte RL Gaan art per art bekijken en verder een beetje filosoferen maar bekijken het niet vanuit verschillende punten Veel geleuter want per blad 2keer de weekloon! Weinig systematiek Weinig diepgang Niet zo bij RS Werken met eigen precedenten Hadden zeer veel vrijheid want de RS werd niet door de professoren gelezen - Grote figuren: Troplong (filosofisch), Demolombe, Aubry en Rau (Duitsers die Fr R bekijken; veel hoger niveau, het handboek bestaat nu nog steeds), en... Bouckaert (belangrijk werk) TWEEDE EXEGETISCHE SCHOOL École de la libre recherche scientifique heeft beperkte invloed Eerst exegetische school was volledig verkeerd: men moet ook naar andere bronnen kijken (maar doen dit niet in de praktijk) Meer Rbronnen dan wet bekijken, maar: - Praktijk - Vooral bekijken RS, maar (toch teveel dus): Vooral Cassatie Cassatie heeft dit graag belang Voordien waren de Hoven van Beroep het belangrijkst (voor 19 de eeuw) Weinig kritisch Cassatie heeft gezegd = De wet heeft gezegd - Aandacht voor sociale wetenschappen: maar blijft beperkt in de praktijk - Wel hervorming onderwijs: PO s, nieuwe vakken zoals sociologie, soc psy, volkenr,... Conclusie: Eigenlijk mislukt - Grote figuren: Esmein (herwerkt handboek Aubry en Rau), Geny (men moet ook kijken naar de gewoonte want dit wordt nog veel gebruikt) DEZE SCHOLEN OOK IN BELGIË WEGENS DE VERFRANSING EN HET SLECHTE ONDERWIJS België volgt Frankrijk, want: (alles wat in Fr gebeurd, gebeurd ook in België) - Verfransing Oostenrijkers hebben de verfransing doorgevoerd om maar 1 taal te hoeven gebruiken in de Z-Ndl - Slecht onderwijs

54 Verfransing Vooral na Rechtsleer Universiteiten: onderwijs in het Frans Studie Ndl of Fr literatuur; Ndl literatuur werd in het Frans gegeven Buiten de universiteiten: armoe troef 22 boeken over R in het Ndl (de meeste voor notarissen, andere slechte kwaliteit) - Wetgeving: geen authentieke teksten in het Ndl De rechter moet zich enkel op de Fr tekst baseren - Praktijk: meer Ndl Notarissen: Ndl uit fiscale overwegingen Omdat de administratie franstalig was (>Napoleon) en de ambtenaar dus enkel Frans kent. Men werd namelijk belast op de akte en dus ging men met een Ndl tekst naar de ambtenaar en legde men de akte (verkeerdelijk) uit Rechtspraak: complexer Basisregel: meer elitair = franser (hoe hoger, hoe franser) Cassatie Het meest verfranst Pas in 1938 Ndl gebruikt in Cassatie door advocaat Hoven van Beroep Toen 3, nu 5 (+ Mons en Antwerpen) Luik, Gent, Brussel: een beetje Ndl Lagere rechtbanken verschilen naar gelang Provincie -Oost & West-Vl: Meer Ndl -Vl Br: meer Ndl -Antw & Limb: verfranst Soort rechtbank -Rb v Kh: Frans -Rb v 1 e aanleg: beetje Ndl - Verklaring: Elite = Frans Juristen geloven van zichzelf dat ze tot de elite behoren: Frans Gebreken van het Nederlands in de 19 e eeuw Als taal: zeer veel dialect (onverstaanbaarheid) Als rechtstaal: niet ontwikkeld; geen echte terminologie dus hadden bepaalde begrippen verschillende Ndl benamingen Piraterij Men wou in België geen auteursr: Zo kon men hier gewone boeken uit Frankrijk overnemen zonder de auteursr te betalen, zonder aan te passen aan België: goedkoper om boeken over Rechten te kopen Zuivering magistratuur na 1830 (Raikem) Benoemingen: eentalig frans, deeltje tweetalig, geen eentalig nederlands Slecht (Rechts)onderwijs - Minder goede proffen Goede door Nederlanders aangesteld Hadden zelfs geen diploma nodig - Centrale examens (Brussel) Enkel theorie Dus vaak geen PO s in de lessen Examinator Lesgever

55 Dus niet naar de lessen gaan, er werd voor het examen een Fr wetboek gebruikt: zelfstudie Niet voor alle vakken Voor n-rechtenvakken geen examen maar een formulier van aanwezigheid tijdens de lessen; kon verkregen worden tegen betaling) - Programma Geen volkenr - Titel doctor in de Rechten Geen licentiaat zoals bij de andere vakken maar metteen doctorstitel, zelfs zonder doctoraat te schrijven Doctoraat werd gefabriceerd dus geen nodig! DE TWEEDE EXEGETISCHE SCHOOL IN BELGIË: EDMOND PICARD EEN GEVAL APART Picard: - Leven Weggelopen op zee terug thuis Rechten gaan studeren Advocaat & politicus (alg stemr!), oprichter tijdschriften, univ oprichter,.. Anti-semitisch! (racist!) - Veelzijdig auteur Pandectes Belges Journal de Tribunaux Doel Picard Voor gewone mensen, opkrikken imago Krant over R: juristen voorstellen en wat ze doen Mislukking ENGELAND Precedentenrecht = conservatief Stare decisis: bindende werking vh precedent verstarring Maar: - Afschaffen oude wetten - Afschaffing ouderscheid EQ, en CL - Universiteiten Graad in het Engels R Gebeurt echter langzaam (Cram schools) HET BGB (Duitse BÜRGERLICHE GESETZBUCH): HET EINDE VAN HET IUS COMMUNE ONTSTAAN EN BRONNEN Duitse eenmaking Invloed historische school, maar: ruzie tussen - Germanisten (bevolking) - Pandektisten (juristen) (Windscheid): winnen BGB van kracht in 1900 KWALITEITEN EN GEBREKEN Kwaliteiten: zeer wetenschappelijk (schitterend werk: precieze duidelijk oplossing) - Gelaagde structuur: algemeen specifiek - Definities: alles is duidelijk en staat er maar 1keer in - Kruisverwijzingen: zeer duidelijk - Maar ook ruimte voor evolutie (RS) (Generalklauseln: vagere clausules die enige speelruimte laten) Gebreken: - Weinig democratisch: Duitse parlement begreep het niet en moest volledig goedkeuren of volledig verwerpen

56 - Generalklauseln openden deur voor nazi s - Moeilijk te veranderen: 1art veranderen alles moet veranderd worden - Moeilijk te begrijpen door buitenstaanders: zelfs voor juristen uit het buitenland INVLOED Weinig letterlijk overgenomen - Te gesofisticeerd voor de gwne mens - Wel overgenomen door Japan en ingevoerd nog voor het in Duitsland zelf ingevoerd is Wel invloed op: - Aanpassingen Allgemeine Bürgerliche GesetzBuch (Oostenrijk) nav BGB - Zwitsers Bürgerliche Gesetzbuch: Zijn begrijpelijker Ook veel invloed Eerder overgenomen dan het Duiste - Jonge wetboeken GEVOLGEN Duitse rechtswetenschap moet nu rekening houden met een wetboek gezag: niet meer allesoverheersend Duitse R wordt nationaal: einde ius commune VERSCHILLEN BETREFFEN RECHTSBRONNEN, NIET DE MENTALITEIT Frankrijk, Duitslans, Engeland; Gemeenschappelijke elementen - Sterk technisch, weinig externe elementen - Wel verschillend belang rechtsbronnen en systematisatie - Maar: naar elkaar toegroeien 20 e EEUW STAGNATIE IN EUROPA Twee wereldoorlogen = zelfmoord van Europa Gevolgen voor het recht in Europa: uitgeblust - Blijft technisch, autoriteitsgebonden denken: gewoon regels toepassen - Wel nieuwe rechtsgebieden, veranderingen rechtsbronnen (Alg Rbeginselen) Om arbeidsrecht, sociale zekerheidsrecht, europees recht Verstarring door - Continuïteit met vorige periode - Snel veranderen recht - Populariteit rechtenstudies Gevolg: bemoeilijken toegang tot beroep en grote greep juridische beroepen op opleiding Geen vernieuwing door groter belang recht en nieuwe rechtsgebieden Bewijs van verstarring: curricula VOORBEELD HENRI DE PAGE BIJ ONS ( 1969) Wie? Theorie: - Sociologisch rechtspositivisme: rechter moet R halen uit hetgeen er leeft in de maatschappij - Gouvernement des juges: recht moet door rechters gemaakt worden rechter beslist, niet wetgever Jaren 30: algemeen tegen parlementarisme - Om theorie te illustreren: Traité élémentaire de droit civil belge

57 Titel: is misleidend want ong blz lang maar toch elementair want Belgisch R is behoorlijk ingewikkeld Werkwijze bij schrijven: in eigen handschrift! Succes (lieveling van HvC) maar ook: Mislukking: bewijst theorie niet, bewijst gwn de RS van cassatie Blijft soort tweede exegetische school (RS ipv wet) DUITSLAND VERLIEST LEIDERSCHAP AAN DE VS BGB Duitsland verliest moreel gezag na WOII Emigree lawyers: tijdens WOII zijn heel wat Duitse juristen naar VS gevlucht OPGELET: BELGIË LOOPT ZELFS ACHTER 1806: Code de procédure civile 1879: mislukken ontwerp Allard door verzet pleitbezorgers 1967: Krings en Van Reepinghen: Gerechtelijk Wetboek, maar - Kwam te vroeg + tegenwerking praktijk - Negeren ZPO van Von Klein Wel veel rechtsvergelijking, maar keken niet naar oostenrijk - Niet innovatief Vb. geen verzoekschrift ipv dagvaarding - Negeren Allard = advocaat: wil niet dat rechters meer macht krijgen Van Reepinghen + Krings gebruiken dit niet! - Eenheidsrechtbank mag niet, rol gespecialiseerde rechtbanken wordt zelfs versterkt - Versnelling procedure mislukt (wet van 1992 en nu wet van 26 april 2007 op de gerechtelijke achterstand Procesnoodwet Oplapwet: goed maar niet toegepast door de rechter Wet van 2001: Rechter meer vrijheid en advocaten volgens eigen agenda Algemene tendens wetten: meer macht aan de rechter Akkoord formatie over justitie - eenheidsrechtbank invoeren - meer verzoening bij vrederechter - strijd tegen de gerechtelijke achterstand ProcesR zou opnieuw bekeken moeten worden Ter vergelijking: In de rest van Europa : özpo: sterk leiden proces door rechter - Veel van Oostenrijk - grote invloed in rest Europa, niet in België, wel een beetje in die richting in maar ondertussen: Engeland, Woolf Reform van 1999: totaal nieuw: bv/ via internet - Nb. Voor meer info zie de website van de European Commission on the Efficiency of Justice - Speje sepesch : Commissie om te kijken naar het functioneren vh Eur R Be: komt er slecht uit/geen cijfers DE TOEKOMST Nationaal R Rpluralisme DOMINANTIE VS AMERIKA LEGT ZIJN REGELS OP BELANG AMERIKAANS RECHT Wordt ons soms opgelegd Vernieuwend Grote eerbied voor recht in VS

58 In België kent bijna niemand de GW, ginds kennen zelfs de gwne mensen dit Groter belang R in VS = het land van de emigratie: R is het enige dat ze gemeen hebben AMERIKAANSE RECHTSGESCHIEDENIS Voor revolutie: Engels recht Maar kolonie: Niet de bibliotheken,.. Na revolutie: origineel Amerikaans recht, niet Engels R! 1776 (onafh) 1865: Legal instrumentalism R is instument voor ontwikkeling land en economie Jaren 30: Legal formalism Tegenstanders van R in een meer sociale zin R niet meer veranderen want R was goed Indien rijk: goed persoon, beter dan de anderen Indien arm: niet goed voor de maatschappij, mislukking recht bestaat uit universele waarheden rechters moeten dit gewoon toepassen Jaren 30: Kritiek legal fromalism: Sociological jurisprudence R is geen onveranderlijk en logisch opgebouwd geheel - Munckrakers (let. Mestgravers) Robber-barons - Langdell: Casemethod: Hoe is belangrijker dan wat: Ronderwijs niet concentreren op aanleren abstracte en logische regels maar praktijk; door casussen te bekijken R leren (is enkel mogelijk in kleine groepen) - Oliver Wendell Holmes Jr: The life of the law has not been logic, it has been experience : R = resultaat soc-econ processen - Roscoe Pound (Sociological jurisprudence) R toepassen abstracte en logische regels, men moet vooral kijken naar de concrete sociale gevolgen van een beslissing - Brandeis brief (= conclusie): advocaten moeten ook rekening houden met maatschappelijke elementen in hun betogen - Legal realism: Recht = rechtvaardiging vooroordeel rechter. Gevolg: Rekening houden met persoon rechter Geen vaste waarden meer - Onder Roosevelt doorbraak hervormers: aandacht voor maatschappelijke context WOII-Jaren 60: Legal Liberalism R heeft een taak in de creatie van een rechtvaardige maatschappij en de strijd tegen onrecht: R moet (sociale) rechtvaardigheid creëren einde segregatie doorgedruktdoor Supreme Court Vanaf jaren 70: Kritiek op Legal Liberalism Opnieuw pleiten voor R dat gericht is op Universele waarden: GW ook bekijken volgens ontstaansopvattingen (18 e E) Economische imperativen: Gevolg: Judicial activism van links en rechts, maar ook Legal Conservatism, zodat Legal Liberalism overeind bleef Sinds 2005: Roberts Court: Liberals in de minderheid Invloed VS in Europa - Amerikaanse rechtsscholen hebben weinig op invloed bij ons in 20 ste eeuw (Bv. Casemethod) Reden: Mentaliteit Democratisering: veel studenten - Wel: in 21 ste opleggen Amerikaans recht + veel Europese studenten gaan naar Amerika Opkomst niet-europees recht

59 OPKOMST NIET-WESTERS RECHT VROEGER NIET BELANGRIJK Receptie Europees recht in rest wereld - Niet louter door kolonisatie - Meestal wel door dominantie - Overname gebeurde wel vreedzaam - Legal transplant: suggereerd dat de overname niet vreedzaam gebeurde - Gevolg: niet bestuderen niet-europees recht BELANG NEEMT NU TOE Nieuw belang niet-europees recht Buiten Europa - Groter belang recht wereld door het opkomen van nieuwe econ grootmachten - Groter zelfbewustzijn van deze landen: - Mislukte projecten: law and development movement : rest van de wereld zou zich maar kunnen ontwikkelen indien ze de Westerse concepten overnamen (Am, na WOII) - Inheemse volkeren eisen rechten In Europa - Invloed Europese eenmaking: grotere nadruk op ondelinge gelijkheden en verschillen met de rest van de wereld - Invloed immigratie: confrontatie met praktijken en gewoonten uit andere werelddelen: wat heeft voorrang? Gevolg: nood aan studie niet-europees recht en zijn geschiedenis PROBLEEM: STUDIE NIET-WESTERSE RECHTSGESCHIEDENIS Probleem: Bronnen - Ontbreken want mondeling - Soms afkomstig van Europese buitenstaanders die vreemd R verkeerd begrepen - Geschreven in talen - Geen algemene handboeken Grote thema: - Receptie Westers recht - Maar: niet-europees recht is vaak al Europees IN EUROPA: EUROPANISERING EUROPESE INTEGRATIE Gebrek aan dynamiek, maar Europese integratie - Eenmaking Europa - Eenmaking recht - Voordelen Economisch Met eengemaakt R betere interne markt Kwaliteit recht Werken en studeren Overal in Europa mogelijk PROBLEMEN MET EENMAKING RECHT DOOR CODIFICATIE Oproepen voor een codificatie Voorbeeld recente codificaties - Italië: geen goed voorbeeld (>Mussolini en sterk achterhaald) - Portugal: al evenmin (> dictatuur)

60 - Nederland: het Nieuw Burgerlijk Wetboek: duurde te lang Makers Meijers Een groot geleerde WOII: joden kregen lesverbod: Leidse universiteit dreigde met sluiting als Meijers niet mocht doceren werd bekend Door collaboratie had Nederland nood aan helden: Meijers was geschikt Meijer stierf in 1954 toen NBW half klaar was. Het werk bleef liggen en werd geminimaliseerd Een groot Nederlander Stilstand na zijn overlijden door gebrek aan coördinatie Snijders: werkt af in 1992, inc handelsr NBW: Democratisch: Vraagpunten: Wat? Nederlandse uitvinding? Succesvol? Kwaliteit Vergelijkbaar met BGB Gelaagde structuur*, maar schakelartikelen* Duidelijker, maar niet altijd Veel rechtsvergelijking Geen apart handelsrecht Succes NBW Inspiratiebron voor vroegere communistische landen en ook Duitse hervorming van het verbintenissenr Maar: Lange bevalling zelfs nu ng niet klaar 1. Tijdsverlies tussen Meijers en Snijders 2. Officieel: , maar tot 2002: oud B.4 Reden: notarissen: Van Mourik: wilden niet dat deel erfr door nietnotarissen werd geschreven 3. Is eigenlijk nog niet af: B. 7A: nog steeds oude regels Dus Nederland: geen goed voorbeeld - Conclusie: enkel op zeer lange termijn mogelijk MAAR VOORBEELD IUS COMMUNE Meest opmerkelijke activiteit is het ontwerpen v/e nieuw Eur R door verschillende groepen Extern recht: Van Caenegem Intern recht: Zimmermann DAAROM: PROFFEN MAKEN NIEUWE IUS COMMUNE Commissies - Lando-commissie + European Study Group: publicatie van de 3 delen van de Principles of European contract law - Andere commissies Trent-groep en Gandolfi-groep: evenwichtigere samenstelling maar weinig impact SECOLA en Acquis-groep: vooral bestaand Europees GemeenschapsR - Commissie Storme (Procesrecht): eerste aanzet tot eenmaking procesr MAAR ER ZIJN NOG VEEL OBSTAKELS Nationale gevoeligheden Niet-aangepast rechtsonderwijs Geen modern CIC (maar: Van Gerven: Europese handboeken en case-books)

61 Onderlinge verdeeldheid Taalproblemen: geen gemeenschappelijke taal: Engels niet altijd aangepast aan noden Omvang van de Unie (mixed legal systems: Rsystemen die invloeden hebben ondergaan van continentaal-eur R en Common law maar in praktijk zou het R van de meeste kleine lidstaten onderbelicht blijven) Democratisch deficit DESONDANKS GAAT ALLES SNEL 1990: boek Zimmermann 2001: resolutie EurParlement > 2010? 2003 EurCommissie: plan voor common frame of reference (gemeensch referentiekader voor het contractenr) 2007: Common frame of reference is er recent opengooien advocatuur+notariaat Europeanisering: - Kansen voor jongeren - Alles wordt eenvoudiger - Maar ook: Vroeger Europees recht: ius commune Plaatselijk recht: gewoonterecht Toekomst Terugkeer Europees recht: nieuw ius commune Ook terugkeer plaatselijk recht (cfr België) MAAR OOK REGIONALISERING VOORBEELD BELGIE Na 1830: Frans recht wegens verfransing (zie hoger) Vanaf 1873: Vernederlandsing - Taalwetten - Betere status Nederlands Algemeen Als rechtstaal - Nederlands als rechtstaal: 1898: Authentieke Nederlandstalige versies van nieuwe wetten Nederlandstalige RL: Prille begin: einde 19 de eeuw Doorbraak in de jaren 1920 Vernederlandsing van onze faculteit Kluyskens wou de studenten in het Nederlands leren pleiten stichte VRG Taalwet van 1935 Territorialiteitsprincipe Belangrijke rol van het R.W. (rechtskundig weekblad): sterke band met balie Jaren 60: Definitieve gelijkheid Rol van het T.P.R. (tijdschrift voor het privaatr): Vlaamse RL bereikt pas nu echt niveau van Waalse RL - Late vernederlandsing: een illustratie Vertaling van onze wetten van voor 1898 Burgelijk wetboek Vanderlinden: niet gebruikt

62 Simon & De Beus Commissie van Dievoet: 1961 Wb. V. Kh.: Gevolgen vernederlandsing Uiteengroeien recht in België: verschillende: Referentiewerken Tijdschriften RS Buitenlandse invloeden Balies Min. v. Justitie: ng niet gesplitst maar...toekomst? Opvattingen grote publiek - Resultaat Absurdistan Verdwijnen Franse invloed Ontstaan Belgisch recht, wel regionalisering recht in België - Opgelet België louter als voorbeeld Ook elders, Bv. VK CONCLUSIE: TOEKOMST = RECHTSPLURALISME

63 INTERN RECHT PERSONEN-EN FAMILIERECHT INLEIDING Onderscheid VermogensR Personen-en FamilieR - = rechtsregels die de rechtspositie van de persoon als zodanig en in de relatie tot zijn echtgenoot en verwanten betreffen - Term personen- en familier In enge zin: geen partimoniaal familier In ruime zin: wel patrimoniaal familier - Verschil met vermogensr Waardering in geld Invloed RomR Personen waren ook in geld waardeerbaar en vervreemdbaar Basisbegrippen - Komen uit de 19 de eeuw - Zeer belangrijk: Rechtssubjecten: mensen: hebben rechten en verplichtingen Rechtsobjecten: Dingen: hebben geen rechten en verplichtingen Maar: Rechtspersonen & Dierenrechten - Juridische persoonlijkheid Rechtsbekwaamheid: hebben van rechten Handelingsbekwaamheid: uitoefenen van rechten (rechtshandelingen= feiten waar een bepaald gevolg wordt aan gehecht, kunnen ook ongewild zijn Rsfeiten) RECHTSBEKWAAMHEID Bepaald door de staat van personen - Nu: vrijheid & gelijkheid - Voor 1795: geen vrijheid, geen gelijkheid - Rom: 3ledig: 1. Vrijheid 2. Burgerschap 3. Plaats in de familie Wel verschillen in rechtsbekwaamheid VRIJ/ONVRIJ SLAVERNIJ BIJ DE ROMEINEN Vrijen en slaven - Juridische betekenis slavernij: slaven zijn dingen geen rechten enkel verplichtingen - Juridische theorie is niet geheel houdbaar Opkomst beschermmaatregelen Slaaf mag niet gedood worden: aanvankelijk sceptisch ( dierenrechten bij ons) Rechten toekennen die gelden voor personen onder macht pater familias Peculium: afgesplitst vermogen van meester waar slaaf mee kan handelen Vrijlating slaaf kan Rsubject worden (maar rechten beperkt) - Juridische sociale: Soms kan slaaf juist heel invloedrijk zijn bv. Als vertrouwenspersoon van de Keizer HORIGHEID VROEGER (MIDDELEEUWEN) Ontstaan Verbetering statuut slaven maar vele vrijen gedwongen afhankelijk van machtige halfvrijen = horigen Horige = halfvrije

64 Inperkingen vrijheid: verschillend geval per geval - Formariage: taks voor huwen buiten heerlijkheid) - Chevage: kopcijns - Mortemain: dode hand taks bij overlijden horige Doorgeven statuut horige Meestal via moeder ( huwelijk vrije man&onvrije vrouw onvrije kinderen) reden: altijd zekerheid over Verdwijnen horigheid Heren willen vermijden dat horigen vluchten situatie verbeteren (snel in Vl) Uitz: Land van Aalst: bleef onvrij (pas bij Fr Rev) Juridische sociale Onvrijheid eerder ongemak dan verstikkende last niet altijd lage soc status - Bv/ Ministeriales (dienstmannen): allerlei belangrijke functies voor heer, onvrij maar vooraanstaand: vaak ridder en zelfs tot adel opklimmen SLAVERNIJ IS NIET VERDWENEN matroesjka s Huisslaven (bv bij ambassadepersoneel) Mauritanië: afgeschaft in 1981 maar toch zou 20% van de bevolking slaven zijn In augustus 2007: slavernij strafbaar VREEMDELINGEN BIJ DE ROMEINEN Romeinen / peregerini(vreemdelingen) Romeinen: Ius civile Vreemdelingen: Eigen recht (in principe) personaliteitsbeginsel: ongeacht de plaats waar men zicht bevind, valt men onder het recht van de eigen nationaliteit - Zijn rechtsbekwaam - Geen rechtsbekwaamheid ogv RomR uitgesloten van rechten die voorbehouden zijn aan Rom en ius civile Ius Gentium: tss Rom & vreemdelingen en tss vreemdelingen onderling Aanvankelijk: zeer belangrijk Rom = enkel oorspronkelijke bewoners van Rome Later: belangrijkheid Rom= alle inwoners van Italië 212nC: bijna alle inwoners van het Rijk NA DE ROMEINEN WIE IS VREEMDELING - Vreemdeling = niet-inboorling - Bepalen door Ius soli (recht van de bodem) geboorteplaats Ius sanguinis (recht van het bloed) Burgerschap ouders (meestal vader) - Voor de Fr Rev: in principe ius soli - 19 de eeuw: ius sanguinis via vader Betwisten nationaliteit Pas bewijs van vader indien deze kon bewijzen dat zijn vader, grootvader, overgrootvader...nationaliteit had Politiek belang 20 e eeuw Cijnskiesrecht: maar weinig konden stemmen nationaliteit aantonen enkele stemmen konden groot verschil maken Ius sanguinis via ouder Nationaliteit ook via moeder Belangrijker worden ius soli

65 Negatief: kinderen Belgische emigranten: niet van rechtswege Belg Positief: kinderen immigranten: wel van rechtswege Belg HOE INBOORLING WORDEN - Vroeger (Voor Fr Rev) Steden Burgerschap aantal voorwaarden: taks betalen, in stad verblijven & getrouwheidseed Naturalisatie Naturalisatiebrieven van vorst: beschouwd als inboorling Brabant: onderscheid gwne natualisatie en brabantisme (alle rechten) Huwelijk voor vrouwen: automatisch - 19 e eeuw: +/- zoals voordien Vrouwen door huwelijk Overnemen systeem Brabant - 20 e eeuw: Huwelijk: door keuze, ook voor mannen Naturalisatie: sterk versoepelen Invloed ius soli: keuzerecht Voor kind geboren in België Na 7 jaar wettig verblijf STATUUT VREEMDELING - Soms positief Legerdienst vroeger Voorkeur aan vreemdelingen Bevoorrechte vreemdelingen Vb/ vreemde handelaars: bepaalde taksen niet betalen en door eigen rechtbanken berecht - Meestal negatief Burgelijk recht Algemeen: evolutie Benadeling: Vreemdeling verloor rechten & werd horige van heer Indien vrijheid behouden: toch achtergesteld Gelijke behandeling door verdrag Elk dezelfde rechten als onderdanen in ander land Altijd gelijke behandeling (Nu) Erfrecht: Niet vererven: aubaniteitsrecht Vreemdeling stierf zonder erfgenamen naar heer (verdween) Niet erven: issuerecht Erven van inboorling tegen bepaalde taks (verdween) 19 de eeuw: geen beperkingen Procesrecht: Arrestatierecht en collectieve aansprakelijkheid (verdwenen) Aangehouden zonder rechtelijke beslissing ( burger) Alle burgers van een stad of streek in buitenland aansprakelijk voor betaling schulden door medeburger Borgstelling vreemdeling (door verdragen afgeschaft) Indien als hoofdeiser of tussenkomende partij in procedure betrokken: garanties dat hij evt kosten en schadevergoeding zal betalen ( burger) Sociaal recht Uitsluiting van de arbeidsmarkt

66 Nu: arbeidskaart en arbeidsvergunning nodig maar veel uitzonderingen Geen armensteun Vermijden om armen aan te trekken Nu: legaal tewerkgestelde vreemdeling: kan gebruik maken Strafrecht Vooral discriminatie in de praktijk Uitlevering: aut dedere aut iudicare: uitlevern of zelf berechten eigen inwoners: niet uitgeleverd maar zelf berecht vreemdelingen: uitgeleverd Sinds 1/01/04: Europees aanhoudingsmandaat Publiekrecht Legerdienst: vroeger wel, nu niet Openbare ambten Voor Fr Rev Fr Rev Grondwet van 1831 Stemrecht: recent veranderd Belangrijkste: verblijfsrecht BEVOORRECHT/ NIET-BEVOORRECHT ADEL Vroeger Nu - Nu: ideaal is gelijkheid - Vroeger: Ideaal zijn privilleges Criteria - Levensstijl - Vrij zijn - Bezittingen Edelman Ridder Adel door afstamming (een van de ouders of beide ouders?) of door adelbrief - Aanvankelijk beide ouders uitsterven - Nadien: vader Voorrechten edelman (Rechtsmacht? Familierecht, prestige) - Fiscaal (geen belastingen) - Eigen regels in familierecht - Voorrecht van rechtsmacht: men komt voor hoge justitieraad - Prestige: voorop lopen/op 1 e rij zitten/ Adel nu: bestaat nog, maar geen voorrechten meer Adelijk titels CLERUS Wie? (Tonsuur) Aanvankelijk: verbonden met de eredienst Later: personen die de tonsuur hebben ontvangen maar niet noodzakelijk eredienst (bv ook universiteitstudenten oorspronkelijk clerici) Vrouwen: klooster Mannen: pastoor, monikken, studenten, Gevolgen statuut - Niet altijd huwelijksverbod Clerici met lagere wijdingen mochten wel huwen - PubliekR - PrivaatR: voorrecht van rechtsmacht Komen voor kerkelijke rechtbank: milder - Maar negatief:

67 Bepaalde beroepen niet uitoefenen Erfrecht: ook nu nog overblijfselen Speciale regels: intreden in klooster men wordt als dood beschouwd familie krijgt erfenis Reden: anders gaat alles naar klooster HANDELSBEKWAAMHEID VROUWEN INLEIDING Handelingsbekwaamheid, wordt bepaald door o.a. leeftijd, geslacht Vrouwen = onbekwamen? - Voor ons ondenkbaar - Maar anders in verleden - Bewustwording daarvan door invloed feminisme op historici Vroeger: juridische discriminatie vrouwen - Is juridisch: niet soc of persoonlijk - Niet altijd logisch: de invloed van het leenr: kan via vrouw Vrouwelijke vorstin Maar geen ander openbare ambten Vrouwen in leenhoven Maar geen rechter - Ook discriminatie door natuur Geen goede voorbehoedsmddelen Gevaren zwangerschap Fysieke zwakte vrouwen Discriminatie vrouwen in burgelijk R - Geen eenvorming statuut vrouwen bepaald door gewoonter: sterke verschillen - Meestal benadeling Uitz: Meerderjarigheidsleeftijd: reeds op 12j 14j/15j (mannen) Maar: Relativeren Kind werd niet geëmancipeerd bij bereiken meerderjarigheid vrouwen konden dan ook vroeger uitgehuwelijkt worden - Betere positie vrouwen in steden Vrouwenrechten = luxeprobleem? - Betere positie ongehuwde vrouw DE ONGEHUWDE VROUW Romeinen: - Aanvankelijk niet handelsbekwaam Onder macht pater familias - Later onder voogd Moest bij de rechtshandelingen aanwezig zijn Maar vrouw kon andere voogd kiezen als de ene weg was en zo toch nog haar zin doen - Verdwijnt uiteindelijk Germanen en Vroege Middelleeuwen - Aanvankelijk: onbekwaamheid - Na volksverhuizingen: bekwaamheid Verklaring: oorlog is goed voor vrouwen? Als mannen weg zijn door de oorlog moeten de vrouwen veel zelf doen

68 Late Middeleeuwen en Moderne Tijden Beperkingen bekwaamheid - Bijstand door een voogd, maar: Niet overal (meer in Zuiden dan in Vl) Soms op eigen verzoek vrouw Is beperkt: eerder soort rechtshulp Vrouw beslist zelf, voogd geeft enkel advies Voogd ad hoc: door Rbank aangeduid voor 1 bepaalde rechtshandeling op vraag van vrouw (vaak rechter zelf) Teksten zijn niet duidelijk Voogd vaak onvermeld - Senatusconsultum velleianum Doel in RomR: bescherming vrouwen Vrouwen mochten niet tussen komen (i.e. aansprakelijkheid oplopen) ten voordele van anderen (bv door borgstelling) Eerder voor vrouwen voordelige maatregel dan verbod Bij ons: geen vrouwen als borg Franse revolutie - Bekwaamheid voor burgelijk R - Niet: voor publiekr verdwijnen leenr vrouw volledig onbekwaam voor openbare functie Conclusie: Geen rechtlijnige evolutie, maar evolutie met vallen en opstaan DE GEHUWDE VROUW Romeinen: - Aanvankelijk onder manus echtgenoot Rechtsgrond huwelijk maar overdracht van manus (= macht over de vrouw) Indien vrouw weigert te huwen met manus: man verkrijgt manus indien vrouw 1 jaar onder de usus van de man ligt - N.b.

69 Sui iuris Alieni iuris - Verdwijnt echter al vlug (Trinoctio abesse: verjaring wordt gestuit door 3 nachten afwezig in 1jaar) = statuut met ongehuwde vrouw Germanen tot 1804 Geen grote verschillen - Maritale macht: man is heer en meester Vrouw moet gehoorzaam zijn, anders tuchtingsr (slaan mag) Beperking: vrouw niet doden Achtergrond: vrouw is eigendom van de man Verplichting tot samenwonen (man kan vrouw met geweld terughalen) Verplichting tot getrouwdheid (indien vrouw man bedriegt: man mag haar doden) Relativering maritale macht Man heeft ook verplichtingen tov de vrouw maar deze zijn lichter Vrouw eerbaar behandelen Vrouw in onderhoud voorzien Vrouw trouw zijn Vrouw kan anders naar rechter stappen (maar man lichtere straf) Letter wet praktijk rechtbanken Recht maatschappelijke realiteit Broers zullen zus beschermen tegen agressieve echtgenoot - Bekwaamheid gehuwde vrouw: Wel handelingsbekwaam Niet handelingsbevoegd: husband and wife are one and the husband is that one Uitz: gekke man, afwezige man, handelaarster, voor het huishouden, indien van tafel en bed gescheiden, tegengestelde belangen, testament, laster, strafrecht - Macht over kinderen en goederen huwelijk Kinderen: meestal geen Uitz: Graafschap Vlaanderen Goederen: geen (zelfs niet haar eigen goederen), maar zakelijke rechten bij overlijden man de door hem zonder haar toestemming vervreemde goederen kon zij terugvorderen Daarom verzaking van rechten op goed door vrouw tegen compensatie De grootste ramp voor de vrouw ooit: Napoleon - Franse revolutie: positief voor gehuwde vrouwen - B.W. van 1804: negatief Lichtere plichten voor de man Matriale macht Vrouw is handelingsonbekwaam Betekenis Slechts handelingen indien de man uitdrukkelijke en bijzondere machtiging gaf voor die specifieke rechtshandeling Uitweg volmacht Maar: nadelen Daarom: theorie huishoudelijk mandaat Man werd geacht voor huishoudelijke aangelegenheden een stilzwijgend mandaat te hebben verleend

70 Protest Invloed arbeidersbeweging Positief Negatief Beweging suffragettes (suffragium > Lat: stemrecht) Doorbraak in Vrouwen konden verkozen worden Vrouwen konden stemmen voor gemeenteraadsverkiezingen Vrouwen konden advocaat worden Gevolg: beperkte aanpassing B.W. Handelingsonbekwaamheid en matriale macht bleven bestaan Maar nu gebaseerd op noodzaak eenvormige leiding binnen gezin niet op superioriteit man en zwakte vrouw Uitz: vrouw kon zelf beschikken over geld door eigen arbeid verkregen Maar: volmachtbesluit 1934 Mannen krijgen steeds voorrang bij invullen betrekking bij overheid Echte ommezwaai: Vrouwen konden voor alle verkiezingen stemmen Notaris worden Magistraat worden Gevolg: grondige aanpassing B.W. Afschaffen matriale macht Afschaffen handelingsonbekwaamheid Maar: Handelinsonbevoegdheid binnen huwelijk bleef bestaan 1976: Definitieve gelijkheid Vrouwen ook officier in het leger Conclusie: Emancipatie is zeer recent Waarom discriminatie? Juridische argumenten zijn niet overtuigend, wel mannelijk chauvinisme Illustratie 1: Arrest in zaak Popelin (1888) Vonnis Theorie: feiten > wet > vonnis Hier: feiten > vooroordeel > rechtvaardigen door wet Cf.Legal realism: wet dien om vooroordeel rechter goed te praten Gevolg: Rechters bestuderen Maar: verzwijgen vooroordelen Uitzondering: zaak Popelin Zaak Popelin 1888: studeerde af als eerste vrouw met doctor in de rechten Wou advocate worden aan de balie geweigerd door Raad van de Orde van Advocaten Proces voor Hof van Beroep Brussel Alles bewaard Advies O.M.: vrouwen horen daar niet Vonnis: Popelin geweigerd Popelin na de afwijzing: radicale feministe Vergelijkbare zaak in VS: Bradwell v. Illinois 1922: vrouwelijke advocaten, na WOII ook notaris en rechter Maar mannelijk chauvinisme blijft: glazen plafond

71 KINDEREN MEERDERJARIGHEIDSLEEFTIJD Romeinen: - Leeftijden Man: 14j Vrouw: 12j - Belang meerderjarigheid Einde voogdij, maar problemen, daarom Lex (P)laetoria Strafbepalingen Tegen handelaren die profiteren van een pers die net meerderjarig is Rechtsmiddelen Exceptio legis laetoriae (terugkeren naar de situatie voor het sluiten van het contract): Indien nadelig contract reeds is uitgevoerd Restitutio in integrum: indien contract nog niet uitgevoerd: actio opwerpen Pervers effect Lex Laetoria, gevolg Ontstaan curatele Ook eerlijke handelaars willen niet meer handelen met netmeerderjarigen laten zich bijstaan door oudere = curatele later verplicht tot 25j Term minderjarige Minores viginti quinque annis minor/mineur/minderjarige Geen einde macht pater familias Wel bij overlijden Onder pater familias ook al is de zoon volwassen Indien vader overlijdt kinderen geëmancipeerd, kleinkinderen onder patria potestas van hun vader (in mannelijke lijn) Wel bij emancipatie: is zeer nadelig pater familias maakt uitdrukkelijk einde aan macht Men verdwijnt uit oorpronkelijke familie kan niet meer erven Men moet voor eigen onderhoud zorgen macht vader is gekoppeldaan verplichting onderhoud kind Indien niet langer de macht niet langer de onderhoudsverplichting Huwelijk of eigen bestaansmiddelen: geen einde patria potestas Dus: meerderjarigheid = beperkte handelingsbekwaamheid Wel einde voogdij Ons oude R: - Leeftijden Man: 15j Vrouw: 12j - Belang meerderjarigheid Einde voogdij Geen emancipatie: relatie met onderhoudsverplichting Overlijden vader: steeds emanciperend want geen macht meer over kleinkinderen Einde macht vader: Uitdrukkelijke procedure: ontbroding Huwelijk Verwerven van eerbare functie ( eigen inkomsten): priester, baljuw, schepen, ridder,... Term jongere = iemand die nog onder de macht van da vader staat en geen eigen bestaansmiddelen heeft

72 leeftijd - Stijging leeftijdsgrens Bijzondere meerderjarigheden: vervreemden of bezwaren van erven en huwelijk zonder toestemming ouders Vooral in steden: wel emanciperende werking Franse revolutie + BW: - 21j, maar: emancipeert - > Parijs gewoonter - Dus verbreken relatie met onderhoudsverplichting Indien jongere nog studeert: wel nog betalen Vader had geen macht meer maar wel nog onderhoudsverplichting einde band tussen macht ouder en onderhoudsverplichting ouder - Mogelijkheid tot vroegere emancipatie Uitdrukkelijk Door huwelijk (vaak) 1990: - 18j - dus breuk met onderhoudsverplichting wordt groter - Reden: Qui fait l enfant, le doit nourrir (Loisel) Verdere beperkte verlaging - Kinderrechtenverdrag - Wet van 1994 Maar: Tegenhander: grotere strafrechtelijke verantwoordelijkheid Totale verlaging??? AFSTAMMING Bij ons (bijna) geen belang Vroeger: wettige kinderen bastaarden: discriminatie Romeinen: Enkel van belang voor vaderlijke macht: - Kind verwekt in geldig huwelijk - Vader Romein Ons oude R: Enorm belangrijk - Discriminatie oiv kerk: Kerkelijke rechtbanken bepalen of huwelijken geldig zijn of niet kinderen wettig of niet 1. Wanneer is men wettig? 2. Legitimatie 3. Discriminatie bastaarden 1. Wanneer is men wettig? - Normaal huwelijk, i.e. Moeder is gehuwd op moment van verwekking kind is wettig Pater is est quem nuptiae demonstrant: vader is de persoon die het huwelijk aanwijst 180 a 300 dagen na de verwekking wordt het kind geboren - Betwisting van dit vermoeden

73 2. Legitimatie - Alleen gewone bastaarden = speelkinderen > uit spel der liefde: ouders hadden getrouwd kunnen zijn legitimatio per subsequens matrimonium: volledig gelijk met wettige kinderen indien ouders later trouwen - Gewone + andere bastaarden Overspelige bastaard Heiligschennende bastaard (ouder = non of priester) Bloedschennende bastaard (bij zus,...) Wettiging door rescript vors en paus: beperkte gevolgen Vorst: voor het gebied van vorst krijgen erfr door huwelijk Paus: voor heel Europa krijgen geen erfr 3. Discriminatie bastaarden - Buiten burgelijk R: uitsluiting eerbare functies Geen priester, getuige (Brussel), makelaar (Brugge) - Geen vaderlijk gezag (maar ook geen onderhoud door vader) - Men kan niet vererven: worden beschouwd geen familie te hebben, wel aan zijn kinderen Later gemilderd - Men kan niet erven van vader en moeder! Uitz: moeder maakt geen bastaard in Vlaanderen Flamingant: wel erven maar alleen van moeder en soms van de familie van de moeder - Redenen voor discriminatie Kerk: Morele redenen: zonde en onrecht Macht: kerk grijpt in op wie men verliefd wordt men moet trouwen Geld: ErfR: erfenis van de bastaard gaat naar de kerk Legitimaties: zijn niet gratis Wereldlijke heren Vermijden betwistingen: de koning en andere heren zou ook kinderen hebben Beschermen belangen wettige echtgenoot en kinderen: echtgenote wil zeker dat haar kinderen de erfenis krijgen Geld: ErfR: erfenis die niet naar de kerk gaat, gaat naar de heer Legitimaties: zijn niet gratis - Belang discriminatie: Aanvankelijk beperkt Later zeer groot Maar: sociale verschillen Bv/ Willem de Bastaard = Willem de Veroveraar daarna sterke discriminatie maar varieert: zelfs bastaardencultuur Aantal bastaarden kan het succes bij de vrouwen verhogen Bastaard van invloedrijk persoon vader helpt carrière Franse revolutie: - Les enfants de la patrie > volkslied: = juridische term: alle kinderen zijn kinderen van het vaderland = geen discriminatie = gelijkheid

74 Indien een vader niet wil betalen kan men hem daartoe niet verplichten = vrijheid Code civil: - Terugkeer burgerrechtelijke discriminatie van natuurlijke kinderen (= bastaarden): Erven Niet van familie ouders Van ouders enkel bij erkenning Wordt echter bemoeilijkt Zelfs dan erven ze minder Oplossing: adoptie (door eigen moeder of vader!) Het arrest Marckx en de wet van Zaak Marckx: moeder wil eigen kind niet te hoeven adopteren België wordt veroordeeld door EHRM - Wet van 1987 Afschaffen discriminatie Aanpassing terminologie: geen onderscheid meer tussen wettige en natuurlijke kinderen alleen huwelijkse en buiten-huwelijkse Uitzondering overspelige kinderen Makkelijker vaststellen vaderschap Kritiek Komt laat Slecht opgemaakt Wijzigingen in 2006 ADOPTIE Romeinen: - Belang adoptant: - Vermijden uitsterven familie + vooroudervereering: iemand nodig om te vereeren - Geen adoptie van meisjes want zij geven patria potestas niet door - Geen adoptie door vrouwen want zij zijn geen pater familias Oude Recht - Bestond niet Kerk verbiedt het: erfenis ging dan naar kerk en niet naar geadopteerde Belang adoptant - Vermijden uitsterven familie Latere evolutie - Belang geadopteerde! Sinds Homoadoptie Romeinen: - Adrogatio = Iemand die zelf pater familias is wordt geadopteerd iedereen gaat mee over - Adoptio, onder Justinianus = adoptie van iemand die nog onder patria potestas staat banden met oorspronkelijke familie verdwijnen totaal (niet meer erven) Volle adoptie: door vader of grootvader Men verdwijnt volledig uit de oorspronkelijke familie

75 Wrm adopteert vader? Zoon kan de broer van de vader worden Gewone adoptie Banden met oorspronkelijke familie blijven behouden maar geadopteerde kan enkel van de apotant erven en niet van diens familie Bij ons: gewone en volle adoptie maar verschillen Opmerkelijk: adoptie: wel invloed RomR VADERLIJKE/OUDERLIJKE MACHT/GEZAG Verschil macht (ouder heeft iets te zeggen in het voordeel van de ouder) /gezag (ouder heeft iets te zeggen in het voordeel van het kind) Romeinen: Patria Potestas: - Juist: is patriarchaal Geen vrouwen Indien vrouw trouwt gelijke positie als dochter onder de macht van haar man Indien getrouwd cum manu mogelijks onder PP van de schoonvader Pater familias, filius familias, filia familias (emm=fia familias) Cfr. Ons R: goede huisvader - Fout, want = Vaderlijke macht door een Romein over zijn wettige afstammelingen in mannelijke lijn die zelf Romein zijn - Voorwaarden: PF moet zelf Rom zijn Wettige afstammelingen Romeinse afstammelingen In de mannelijke lijn Leeftijd etc spelen geen rol - Typisch Romeins conservatisme - Inhoud PP = onbeperkte macht over familia

76 Personen: doden + vervreemden (kan kinderen aan anderen geven!) Goederen: alles is van PF (Kind is niet rechtsbekwaam) Indien zoon,... erft naar PF Senatusconsultum Macedonianum: Romeinen die onder PP staan hebben geen geld gaan lenen bij het ontstaan van problemen gaan ze misschien de PF doden om aan geld te komen Senaat kreeg schrik iemand die onder de PP staat mag niet lenen Maar: Personen: Einde bij overlijden pater familias (vroeger dan nu) Verschil Recht en realiteit (Niet vaak moord door vader) Goederen: Peculium: deel van het vermogen dat slaaf of zonen zelfstandig mogen beheren en obrengsten voor zichzelf mogen gebruiken (kan ook weer afgenomen worden maar PF moet daar een goede reden voor hebben) Speciaal statuut bepaalde goederen Oorlogbuit aan soldaat niet aan PF: legerdienst stimuleren Conclusie: Belang vader voorop Na de Romeinen: - Veranderingen: Inspraak moeder Als weduwe: vaderlijke macht Vlaanderen Flamingant: ouderlijke macht Enkel ouders Geen nationaliteitsvereisten Milder worden door Christendom Vader heeft plichten Vader heeft rechten ook met oog op het kind Dus: belang kind neemt toe - Verplichtingen Respecteren leven kinderen Problematiek abortus verboden (maar niet tijdens 1 e weken zwangerschap) Kinderen niet horig maken (te vondeling leggen) Kinderen voeden, kleden, opvoeden Geen plicht tot geven bruidschat Tegenover derden: door kinderen veroorzaakte schade vergoeden - Rechten Tuchtingsrecht Beperkingen Niet gedood of verminkt voor het leven Aansluitend: kind opsluiten Kiezen beroep kind Verzet tegen huwelijk Rechten op goederen kinderen Aanvankelijk: alles voor ouders (Kind dus niet rechtsbekwaam) Later beperkingen: kind beperkt rechtsbekwaam Code Civil: - Positief: Kind wordt volledig rechtsbekwaam

77 - Terug achteruit: grotere macht vader ( Fr Rev met soort familierechtbank) Kind onder 16: vader mag 1m jongere laten opsluiten in de gevangenis Kind tussen 16 en 21: idem maar nu voor 6m en na toelating rechtbank 1 e aanleg voortzetten Na 1804: Terugkeer moeder ( ) Moeder krijgt terug macht over Sommige beslissingen moeten samen genomen worden Inperken macht ouders 1912: JRB (Te progressief?): opsluiten mogelijk maar via rechtbank 1965: enkel nog belang kind 1987: macht wordt gezag 2000: art. in de GW 2001: Voogdijwet Zelfs indien de ouders nog leven moet de rechtbank soms de toestemming geven Toekomst: Pedagogische tik afschaffen VOOGDIJ Romeinen: zeer uitgebreide regeling Germanen: geen echte regeling Oude Recht: - Feodale voogdij: Valt open bij overlijden leenhouder In belang voogd (= naaste erfgenaam) daarom zonder controle Minderjarige onder voogdij heer: deze krijgt de inkomsten van het leen en moet in ruil daarvoor instaan voor de opvoeding (en evt leendienst) van de minderjarige (maar hoeft hiervoor geen rekenschap af te leggen) Daarom verdwenen - Gemene voogdij Valt open bij overlijden vader Wel in belang minderjarige, Gevolg: Voogd noodzakelijk naaste erfgenaam maar datief (aangeduid door rechtbank) Beperkte macht voogd Moest de gelden van de minderjarige investeren Alleen handelingen in voordeel pupil: zonder machtiging Andere: machtiging vereist Controle door: minstens 1x per jaar voogdijrekeningen voorleggen bij begin voogdij: inventaris opmaken en borg stellen Familie: 2 voogden: toeziende voogd en voogd Lokale autoriteiten Controle door lokale autoriteiten Wie? Plaatselijke schepenbank (kleine plaatsen) Wezenkamer in grote steden Taak Voogden aanstellen, controleren en recht spreken Belang stadsfinanciën Weesboeken: belang voor historici

78 - Houdenisse In Vlaanderen Flamingant Soort voogdij door overlevende ouder zonder controle Vanaf 1804: - Voogd Voogdij door overlevende ouder (soort houdenisse dan) Anders cascadesysteem - Controle Verdwijnen: lokale instellingen Blijft: toeziende voogd Nieuw: familieraad en rechter - Maar: Familieraad werkt niet + maatschappelijke veranderingen (eenoudergezinnen, meer bescherming persoon minderjarige) Voogdijwet van 2001: - Voordien reeds opheffen discriminatie bv/ Man-vrouw - Voogd: Alleen bij overlijden beide ouders (geen voogd bij dood van 1 ouder) Voogdij altijd datief (Cf. Vroeger) Kan geweigerd worden!!! - Controle Geen familieraad meer Grote rol vrederechter (Cf. Vroeger), zelfs bij ouders Meer betrokkenheid minderjarige - Soms terugkeer naar oude recht - Soms: vernieuwend - Maar: veel te laat RODE DRAAD RECHTEN KIND VAN BELANG ANDEREN NAAR BELANG KIND FAMILIE BEGRIP FAMILIE Niet in het BW: - Redenen daarvoor in 1804 Machtige families waren een bedreiging voor de staat - 1 vermelding: Gevolg: Sociologische definitie: varianten: gezin, uitgebreide familie, huisgemeenschap Geen juridisch onderzoek naar familie Achteruitgang familie Opgelet: familierechtbank VERWANTSCHAP Nu: - Bloedverwantschap - Aanverwantschap - Adoptie Vroeger anders:

79 Romeinen: - Ook nog Agnaten = diegenen die onder PP van dezelfde PF zouden staan indien hij nog leefde Bij ons: enkel in familienaam In familia enkel agnaten: rare gevolgen Moeder soms geen familie van haar kinderen Indien de moeder niet onder de macht van haar man staat geen agnaat Vader soms geen familie van zijn kinderen Indien vader niet met moeder getrouwd Ons Oude Recht: - Geen: adoptie - Wel: spirituele verwantschap door doop men mocht niet met de kinderen van doopmeter/peter trouwen

80 Terminologie Descendenten vs Ascendenten = afstammelingen = voorouders Rechte lijn vs Zijlijn

81 Afstand: - Graad = Generatie - Romeins = Hedendaags systeem - Canonieke systemen - Germaanse systemen Partentelen Oud-Germaans - Neef en nicht : persoon die tante en nonkel zegt, kozijn! Graden: Romeins systeem: = huidig systeem - Rechte lijn: Zijlijn: vb. Vijfde graad (tel aantal streepjes = aantal geboorten) Elk optellen naar gemeenschappelijke Vb/ tss X en grootvader: 2: 2 e graad voorouder = 3+2=5: 5 e graad Canoniek systeem: - Rechte lijn: = Rom systeem Zijlijn: vb. Vijfde graad Elk afzonderlijk optellen naar Gemeenschappelijke voorouder grootste getal

82 Germaans systeem: Parentelen - Eerste parentele: X en zijn afstammelingen (licht grijs - Tweede parentele: ouders X en hun afstammelingen met uitzondering van 1 e parentele! (donker grijs) - Derde parentele: grootouders X en afstammelingen met uitzondering van 1 e en 2 e parentele! (ex!) - Germaans systeem: Oud-Germaans systeem - Huisgemeenschap (geen graad) (licht grijs) - Verklaring Huisgemeenschap: personen met zelfde bloed Ouder en kind Man + vrouw = 1 persoon dus X = X+Y Broers en zussen Eerste cirkel: helft bloed telkens 1 stap verder (donker grijs) Schoondochter niet hetzelfde bloed kleinkinderen niet tot huisgemeenschap Enz.

83 Bij zelfde afstand tot gemeenschappelijke voorouder - Canonieke graad = helft Romeinse - Oud-germaanse = Canonieke - 1 Romeins Broer en X in 2 e graad Canoniek Broer en X in 1 e graad Oud-Germaans Broer en X in 2 e graad Canoniek Broer en X in 1 e graad Belang - Canoniek: trouwen Kleine graad minder personen met wie men niet mag trouwen - Germaans: Erven Grotere graad meer personen van wie men mag erven Grenzen Famile - Romeinen: 7 de graad (Romeins) - Later Trouwen: 7 de graad (Canoniek) ErfR: 4 de graad (Oud-Germaans) - Systemen wisselen Trouwen: 4 de graad (Canoniek) ErfR: 7 de graad (Canoniek) - BW van 1804: invloed oud R Trouwen: 4 de graad (Romeins) ErfR: 12 de graad (Romeins) Erven : 4 de graad (Romeins) Voordeel voor de staat

84 EVOLUTIE FAMILIE Met ups en downs (cf. Ongehuwde vrouw) Romeinen: - Grote familie naar individu Germanen: - Solidariteit grote familie: belang voor R - Bij wraak nemen is het handiger om een grote familie te hebben - Evenals voor het erven Vroege middeleeuwen: - Aristocratie: grote familie (Cognatisch: man en vrouw even belangrijk) Rijken moeten veel vetes uitvechten Men kan via de vrouwen ook erven zijn belangrijk - Onvrijen: kerngezin (want niet voordelig om daar familie van te zijn): belang moeder onvrijheid wordt doorgegeven via de moeder Vanaf 1000: - Aristrocratie: Agnatisch ( Agnaten RomR) ipv Cognatisch: Mannelijke lijn primeert Men kan van de vrouw niet meer erven oudste zoon erft Uitzondering: indien de moeder geen broers heeft of een belangrijke naam draagt ( naam van de moeder overnemen) (Ganshof-Van der Meersch) Tot Franse Rev: - Ook buiten aristrocatie: verruimen familie want mensen werden rijker Fr Rev en BW: - Streven naar kerngezin: familie niet in BW Recent: - Afbrokkelen kerngezin Familie vroeger Vroeger ook, maar om andere redenen - Veel alleenstaanden: religieuzen + omdat men pas mocht trouwen indien men het kon betalen - Wedersamengestelde families: Reden: vaak hertrouwen, wegens Gebrekkige emancipatie Ongelijke leeftijd huwenden (geld) - Weinig kinderen in gezin: want groot gezin was te duur FAMILIE EN NAAM (NTK) HUWELIJK BEGRIP Definitie: Recent veranderd: - Tot 2003: verschillend geslacht - Vanaf 2003: niet meer vereist Rest definitie: - Huwelijk is juridisch - Huwelijk is een contract - Huwelijk is een plechtig contract

85 - Huwelijk = verliefdheid Maar: ook deze elementen vroeger anders: - Eerst: sociaal fenomenen - Later: juridisch, maar geen contract - Vervolgens wel contract, maar niet altijd aanvaard - Pas 20jaar geleden: contract en algemeen aanvaard : Homohuwelijk Dus Ook vroeger zeer sterke veranderingen huwelijk Niet denken dat alleen nu iets veranderd is ROMEINEN: HUWELIJK=SOCIAAL Huwelijk als sociaal gegeven In de vroegste fase - Huwelijk niet juridisch, slechts maatschappelijk - Gevolgen Soms juridisch (vb/ wettigheid kinderen) Vooral sociale - Geen formaliteiten - Aanvankelijk niet altijd uit vrije wil GERMANEN: HUWELIJK=JURIDISCH, GEEN CONTRACT Voor de volksverhuizingen: Roof-huwelijk - Man steelt vrouw bij andere familie - Familie niet akkoord vete - Vrouw heeft niets te zeggen Later: 2 soorten huwelijk - Officiële huwelijk Basis alliantie families Zaak van de betrokken families betrokkenen zelf hebben niets te zeggen Is koophuwelijk Familie man geeft geld of goederen aan familie vrouw in ruil voor vrouw Fasen Koop : overeenkomst tussen familiehoofden Verloving : man geeft geschenken aan familie vrouw krijgt recht om haar tot echtgenote te nemen Indien dan geen huwelijksvoltrekking vete: vrouw is slecht product Huwelijk : verschillende plechtigheden: feestmaal bij familie vrouw daarna overhandiging vrouw Belang bijslaap Na overhandiging (soms met de getuigen bij) Hierdoor ontstaat rechtshandeling huwelijk seks is een rechtshandeling Evolutie Men koopt niet langer vrouw maar macht over vrouw Koopprijs vrouw zelf (krijgt dit bij overlijden man) Bij huwelijkssluiting: symbolische koopprijs voorloper trouwring - Friedelehe = tweederangshuwelijk Lagere status echtgenote familie vrouw krijgt geen prijs Minder macht van de man over de vrouw Maar friedel < friudula (>Lat: liefde ) - Deze gebeuren naast elkaar want polygamie - Ook andere vormen van samenleven

86 HET KERKELIJK HUWELIJKSRECHT DE KERK EN HET HUWELIJK = CONTRACT Kerkelijke opvattingen - Kerk: huwelijk = contract uit liefde huwelijk = sacrament en dus onverbreekbaar - Gevolgen monogamie mannen zijn daar niet blij mee geen huwelijk zonder instemming vrouw geen incesteuze huwelijken - Doordringen kerkelijke opvattingen Aanvankelijk veel weerstand Karolingische perdiode: beperkte invloed Wel wetg en rechtsprekende bevoegdheid maar niet exclusief Uiteenvallen karolingische staat monopolie in huwelijksr door kerk - Kerkelijke monopolie huwelijksr Gevolgen toen Alleen kerkelijke rechtbanken oordelen over huwelijk en gevolgen Minder ingelaten met huwelijksvermogenr ( wereldlijke rechtbanken)! geheel westerse christelijkheid voortaan 1 huwelijksr! Gevolgen nu Nog steeds opvallende gelijkenissen huwelijksr Nu vooral traditie - Maar: nog voortleven oudere praktijken Vb/ bijzit: Italiaanse steden: meid maar meer dan huishoudelijke taken in het contract... VOOR TRENTE: CONSENSUEEL CONTRACT: CONSENSUALISME <> FORMALISME Huwelijkssluiting - Huwelijk = contract (tussen man en vrouw, niet tussen families) - Consensueel of plechtig contract? Consensueel: gebaseerd op liefde consensus volstaat meer is niet vereist, ook niet consumatie van het huwelijk Plechtig: bijslaap vereist (copula carnalis) hangt ook samen met opvatting dat huwelijk dient om kinderen voort te brengen - 10 de -12 de eeuw: oneindigheid - Decretale veniens ad nos: compromis De feiten Man heeft seks met dochter van vriend betrapt belooft met haar te trouwen Man had blijkbaar al kinderen bij andere vrouw had ook beloofd met haar te trouwen Wie is nu juist getrouwd? Vraag van bisschop van Pavia naar Paus Alexander III De oplossing van de Paus: huwelijk in 2 gevallen Verba de Presenti: ja-woord is voldoende consensueel maar toch: indien geen bijslaap (seks) daarna huwelijk kan door paus ontbonden worden Verba de Futuro + copula carnalis: ja-woord + bijslaap formeel Verband met de concrete casus Paus wil vrouw met kinderen beschermen Voordelen van deze theorie voor vrouwen - Vlug huwelijk: zodra belofte en daarna seks: getrouwd kerk wil niet dat mensen in ontucht leven - Milde bewijsvoering

87 VEREISTEN VOOR EEN GELDIG HUWELIJK Grondvereisten - Grondvereisten = huwelijksbeletselen Indien aan 1 grondvereiste niet voldaan: huwelijksbeletsel - Verhinderd huwelijk is geldig maar onrechtmatig (mogelijke boete) Vb1/ Trouwen tijdens de vasten Vb2/ Trouwen met een man die een getrouwde/verloofde vrouw verkracht heeft Vb3/ zware misdaden - Vernietigd contract is nietig Onbekwaamheid: leeftijd (m: 14; v: 12j=flexibel) impotentie (of frigiditeit) vorig huwelijk religieuze redenen (men mocht niet trouwen met mensen met andere godsdienst) Gebrekkige toestemming: geen toestemming: indien men niet gaat lopen: toestemming wilsgebreken: geweld (men moet gaan lopen anders toch toestemming), dwaling (bij gearrangeerde huwelijken: qua identiteit en juridisch niet omdat ze bv niet van adel is), bedrog niet Relatie tussen de echtgenoten: gaat zeer ver: Niet mee trouwen: aanvankelijk tot de 7 e canonieke graad later 4 e Verboden te huwen met kinderen doopmeter/peter Indien men 1keer met X naar bed gaat mag men niet meer met haar zus, moeder,.. trouwen want door seks te hebben wordt men familie! Niet: toestemming ouders Vormvereisten - Kerkbannen (vooraf aangekondig in de hoogmis) + huwelijk in facie ecclesie (= huwelijk in voorportaal) - Maar: Clandestien huwelijk: is geldig (wel boete) Soms onweerstaanbaar Indien ouders er tegen zijn: stiekem en dus niet volgens vormvereisten - Gevolg: komt vaak voor - Voordelen: bevorderen huwelijk - Nadelen: geen registratie, dus: Moeilijker bewijsvoering Een paradijs voor bigamisten Dispensatie: afwijken van huwelijkbeletsel vragen aan paus - Kan soms - Maar: kost geld HET VERZET VAN DE FAMILIE Opvatting familie - Huwelijk liefde huwenden - Huwelijk = alliantie families Men gaat het rijtje af: oudste zoon met oudste dochter, tweede met tweede... - Maar huwelijk zonder akkoord familie is toch geldig, daarom: Strafrechtelijke maatregelen

88 Erfrechtelijke maatregelen - Strafrecht: Vrouwenroof en verleiding: Begrippen Vrouwenroof: geen toestemming van de vrouw Verleiding wel toestemming van de vrouw Zijn misdrijf tegen familie eerder dan tegen vrouw Vrouwenroof: lijkt op verkrachting Voorwaarde van geroep Indien de vrouw niet geroepen heeft geen verkrachting Straf De onthoofding met de plank Ontkomen aan straf Indien de vrouw toch nog kiest om met de rover te trouwen Verleiding Straf: Aanvankelijk ook onthoofding later verbanning of boete Uitz: ook voor vrouwen - Erfrecht: Indien ontvoerde of verleide vrouw niet terugkeerd naar familie verlies goederen en erfrecht tvv familie Bescherming familie staat dus voorop Maar weinig succes maatregelen Voorbeeld: Boudewijn en Judith Voorbeeld: Boulogne NA TRENTE: PLECHTIG CONTRACT Trente: Algemeen kader: contra-reformatie - Voortaan: huwelijk is plechtig contract Voorwaarden 3 kerkbannen voor huwelijk Voor parochiepriester + 2 getuigen Registratie in huwelijksregister Gevolgen Niet naleven: vernietigend huwelijkbeletsel - Maar: Huwelijk blijft vooral zaak huwenden zelf Niet vereist: toestemming ouders Niet vereist: toestemming kerk TUSSENKOMST OVERHEID VOOR VERLICHTING: MARGINAAL Tegen geldverspilling op trouwfeesten Tegen Charivari ed HET BURGELIJK HUWELIJK = kereklijk huwelijk maar met burgerlijke toets Opvattingen Verlichting - Kerk = duister aanpakken belangrijkste wapen kerk: huwelijk Edict van Jozef II uit 1784: Burgelijk huwelijk, maar: - Blijft beperkt Nog steeds voor pastoor maar burgelijke rechtbanken bevoegd bij betwistingen - Tussenkomst ouders vereist Indien 1 van de huwenden <25j

89 Franse revolutie: Burgelijk huwelijk, maar: - Echte secularisering huwelijk Gesloten voor burgemeester Aantal huwelijkbeletselen afgeschaft: o.a. spirituele verwantschap - Huwelijk enkel zaak huwenden Geen instemming verwanten Geen andere bepalingen: strafrechtelijk en erfrechtelijk - In feite kerkelijk huwelijk met burgerlijk sausje B.W. van Ligt net zoals Franse revolutie in lijn van kerkelijk R - Uitzondering Voorrang burgelijk huwelijk: moet altijd eerst, voor kerkelijk huwelijk Vereiste toestemming ouders Jonger dan 21(v)/25(m): toestemming ouders Jonger dan 30: naar notaris en akte van eerbied indien ouders het er niet mee eens: naar de rechtbank Ouder dan 30: Nog steeds akte van eerbied nodig maar ouders kunnen niet meer naar de rechtbank stappen Dus: geen echte vrijheid Evolutie na Geleidelijke terugkeer vrijheid - Maar tot 1983: niet altijd vrijheid - Dus: huwelijk = liefde: Pas volledig sinds 1983 (geen akte van eerbied meer nodig) TOEKOMST: HOMOHUWELIJK EN CRISIS 2003: Homohuwelijk Vragen: - Nog verder veranderen? - Heeft huwelijk nog zin? (cf. Swennen: het huwelijk afschaffen) Concurrentie van samenwonen 1988 Wettelijk samenwonen Reden: toen geen homohuwelijk Nadeel: minder beschermd Gevolg: evolutie naar tweederangshuwelijk Cf. Wet van 28 maart 2007: Beperkt erfr Vraag: zinvol? Want meestal: Feitelijk samenwonen Nog minder bescherming Gevolg: ook hier roep om meer bescherming Oplossing: Herinvoeren Romeins huwelijk: altijd gevolgen koppelen aan samenwonen Maar nog veel belangrijker... ECHTSCHEIDING ROMEINEN EN GERMANEN Romeinen: - Echtscheidingen Feitelijk gegeven Alleen door de verstoting van de vrouw door de man Later: ook door de vrouw

90 Mogelijk: in onderlinge toestemming Kinderen steeds naar man: heeft PP Germanen: - Echtscheiding vooral voor man, maar: Geen reden dan vete reden kan zijn: vrouw is heks indien vrou de man heeft bedrogen indien vrouw geen zonen baart Soms speelt R geen rol Eerder moord dan echtscheiding KERK: ONTBINDBAARHEID HUWELIJK De vroege kerk - De kerk: Huwelijk is onverbreekbaar - Maar: vroege kerk: onduidelijkheid: geen absolute tegenkanting zoals nu - Augustinus: huwelijk kan niet verbroken worden Later: onbetwiste onontbindbaarheid - 8 ste eeuw- 11 de eeuw: algemeen aanvaarden onontbindbaarheid in kerk - Daarbuiten: aanvankelijk weerstand Uitz: de vrouwen van Lotharius II Definitieve doorbraak: de vrouwen van Filips II August (1200) Isabella, Ingeborg & Agnes: Isabella: eerst verstoten omdat ze geen zoon kon baren, deed een hele opvoering in Parijs, werd teruggenomen en kreeg toch een zoon maar zelf stierf ze kort daarna Ingeborg: Al sinds de 1 e nacht ontstond er een (wederzijdse?) degou tov elkaar dus werd ze maar opgesloten in de toren Agnes: Volgende vrouw: kreeg 3 kinderen Groot protest van de Paus: Filip II moest Ingeborg terugnemen (na 20j in de toren), hij doet dit even maar Agnes sterft OMZEILEN ECHTSCHEIDINGSVERBOD Bestaan van een huwelijk betwisten: - Geen bewijs mogelijk Verweerder moet bewijzen dat het huwelijk wel bestaat - Geen bijslaap Bijslaap kan niet bewezen worden of bewijs impotentie of frigiditeit - Plots ontdekken huwelijksbeletsel Stamboom vervalsen om te bewijzen dat ze familie zijn van hun echtgeno(o)t(e) Lange afwezigheid: men kan beweren dat de partner dood is om nieuw huwelijk aan te gaan Intreden in klooster (beiden!) De praktijk - Ergens anders gaan wonen en beweren ongehuwd te zijn - Partner vermoorden... Substituut voor echtscheiding maar men blijft gehuwd - Separatio quoad torum et mensam: scheiding van tafel en bed Men woont apart - Separatio qouad bona et habitationem: scheiding van goederen en woonplaats Men woont apart maar men moet nog seks hebben! Vonnis bepaalt zelfs de tijdstippen - Hebben beperkte gevolgen - Tussenkomst rechter is vereist

91 Streeft naar verzoening en gaat daar zeer ver in! Vb/ man wordt verboden vrouw nog te slaan Staat scheiding slechts toe in bepaalde gevallen: Gezamelijk: zelden toegekend, maar grote leugen Eenzijdig: bij fornicatio Betekenis: ontucht Omwille van bepaalde feiten: -fornicatio spiritualis: geestelijke ontucht (vrouw was heks) -fornicatio carnalis: vleeselijke ontucht Nadeligere interpretatie voor vrouw Vrouw 1keer overspel: man krijgt scheiding en kan eisen om de vrouw 2jaar in het klooster op te sluiten. Na die 2j kan hij beslissen of ze er uit mag (om bij hem terug te komen) of moet blijven Man 1keer overspel: Vrouw heeft gefaald + overspel moet heel duidelijk geprovoceerd zijn FRANSE REVOLUTIE EN BW: TERUG ECHTSCHEIDING Franse Revolutie: - Kent wel echtscheiding In alle mogelijke gevallen: Vrijheid - Zeer soepele wetgeving Naar gemeentehuis gaan en papier tekenen - Veel echtscheidingen 1/3 huwelijken echtscheidingen - Napoleon - Wil echtscheidingen inperken Napoleon wou echtscheiding afschaffen maar wou zelf van zijn vrouw af maakt echtscheidingen zeer moeilijk - Behoud echtscheiding met terugkeer naar principes kerkelijk R Scheiding naast echtscheiding Scheiding van tafel en bed Regeling echtscheiding gebaseerd op kerkelijke scheiding Tussenkomst rechter EOT (onderlinge toestemming: Streven naar verzoening: lastige procedure, vooral bij EOT bv/ 6keer naar de rechtbank terug moeten gaan EBF (op grond van bepaalde feiten): Slechts in 3 gevallen: in 1804 = Fout Overspel: maar voordeliger voor man dan voor vrouw Door vrouw: reeds bij 1keer overspel Door man: bestendige overspelige relatie: bijzit: moet geld krijgen en in het huis wonen waar de man met zijn vrouw woont Gewelddaden, mishandelingen, grove beledigingen Geen straf voor het slaan van vrouw maar echtscheiding Veroordeling tot infamerende straf Vb/ landverraad Belangrijk: straf voor fout: onderhoudsuitkering betalen en niet krijgen van de kinderen : - Versoepeling vanaf jaren 30 door: Gewijzigde sociale opvattingen Lastige procedure schrikt niet af Emancipatie Sociale zekerheid

92 - Veranderingen Geen EBF meer bij veroordeling infamele straf: te veel veroordelingen (WOII) Geen discriminatie meer bij overspel Invoering EFS (op grond van feitelijke scheiding) Soepelere procedure Verruimen grove beledigingen Onderhoudsuitkering wordt meer alimentair Sinds 1/9/2007 (W v 27/04/2007): - Geen EBF en EFS meer - 2 gronden van echtscheiding EOT: volledig akkoord is vereist EOO (onherstelbare ontwrichting): volledig akkoord is niet vereist Onderhoudsuitkering principe gericht op behoeftigheid Niet langer dan duur huwelijk Toekomst: Nood aan verdere hervormingen - Geen tussenkomst rechter bij EOT - Fout geheel uitschakelen bij EOO - Afschaffing scheiding van tafel en bed CONCLUSIE: Veranderen in België duurt lang Probleem: echtscheiding relatief goed geregeld, maar niet uit elkaar gaan bij samenwonen

93 ZAKENRECHT Relatief abstract INLEIDENDE BEGRIPPEN (vooral anachronismen: meeste termen > Dui juristen in 19 e E HEDENDAAGSE TERMEN Personen- en familier VermogensR - Praktisch verschil - Juridisch verschil: Objectief R: Geheel van rechtsregels (wordt niet verder behandeld) Subjectief R: Geheel van rechten waarop Rsubject aanspraak kan maken Patrimonale rechten: VermogensR In geld waardeerbare rechten en plichten Extra-patrimonale rechten: P & F Recht Niet in geld waardeerbaar Verschil: in geld waardeerbaar of niet? Begrip vermogen (patrimonium) Rechten Verplichtingen Onderscheid patrimoniale rechten: ZakenR: onmiddelijke heerschappij over bepaald goed zonder inkomst van een ander persoon (vb/ eigendom) VermogensR: vorderingen: recht op prestatie van een andere persoon Intellectueel eigendomsr: exclusieve rechten op de creatie van een menselijke geest Zakenrecht = Zakelijke rechten op goederen: alle zaken (materiële voorwerpen, geen mensen) die vatbaar zijn voor toeeigening door de mens, plus de onstoffelijke rechten (de andere vermogensrechten) - Eerste onderscheid EigendomsR andere Zakelijke rechten EigendomsR: hoogste zakelijke R: R om met zaken te doen wat men wil, behalve wat verboden is Andere zakelijke Ren: Geven rechten waardoor men beperkt kan omgaan met een zaak (vb: vruchtgebruik) - Tweede onderscheid Zakelijke genotsrechten Zakelijke zekerheden Zakelijke genotsren: Laten toe dat men iets doet met de zaak (betrekking op zaak zelf) (vb: eigendom, vruchtgebruik, erfdienstbaarheden) Zakelijke zekerheden: Geven slechts recht op de geldwaarde bij gedwongen verkoop (vb: pand, hypotheek)

94 - Numerus Clausus: (lett: beperkt aantal) Geen andere zakelijke rechten dan die van de wetgever (geen zelf maken) - VolgR: Wie een zakelijk R heeft kan dit steeds uitoefenen op de zaak, ongeacht de persoon die de zaken in zijn bezit heeft - VoorkeurR Wie een zakelijk R heeft, heeft steeds voorang wanneer de zaak wordt verkocht om de SE te voldoen, hij moet dan eerst betaald worden Vb: hypotheek: schulden aan bank en anderen: huis levert onvoldoende op: bank wordt eerst uitbetaald - Oppassen hiermee

95 VERGELIJKING ROMEINS EN HUIDIG RECHT Nu Subjectieve rechten (pas bij H.Grotius) 2. Onderscheid: P en F Recht VermogensR: al dan niet in geld waarneembaar Romeinen 1. Actiones: om voor de rechter iets hard te maken Onderscheid: P en F Recht (personae), VermogensR (res) en ProcesR (actiones): alles in geld waarneembaar 3. Verschil P en F-Rechten 3. Ander verschil tss beide 4. VermogensR= VerbintenissenR, ZakenR, Intell.eigendom 4. VermogensR + ErfR Intell. Eigendom: Men doet met zijn erfenis wat men wil, moet niet naar de familie gaan 5. ZakenR VorderingsR 5. Actio in rem actio in personam 6. Zakelijke R op goederen 6. Zakelijke R op zaken 7. Verder onderscheid: EigendomsR andere Zakenlijke R Zakelijke genotsr Zakelijke zekerheden 7. Geen verder onderscheid Gelijkenissen: Numerus clauses, niet altijd voorkeurr en volgr ACTIONES IN REM EN ZAKELIJKE RECHTEN Actiones in rem Actiones in personam - Betreft R op zaak - Moet nog door de rechter worden toegekend - Betreft R op prestatie persoon - Moet nog door de rechter worden toegekend - Tegen iedereen (absoluut) - Tegen 1 bepaalde persoon (relatief) - Geen band met tegenpartij nodig - Band met tegenpartij nodig Van actiones naar rechten Romeinen: - actio in rem (+/- zakelijk recht) - actio in personam (+/- vorderingsrecht) Middeleeuwen: - ius in rem (= actio in rem) - ius in personam (= actio in personam) - nieuw: ius ad rem: tussencategorie: recht om een bepaalde zaak te verkrijgen de houder van het recht op levering van een bepaalde zaak verkrijgt de rechten van de houder van een zakelijk recht, maar dan alleen tegenover diegene die hem de zaak moet leveren verdwijnt later maar naam blijft Nu: - Ius in rem = zakelijk recht - Ius ad rem= vorderingsrecht

96 SOORT ZAKEN In commercio/ extra commercium - In commercio: in de handel (zaken in ons vermogen) - Extra commercium: buiten de handel (zaken buiten het vermogen) Res communes (vb/ zee, lucht,...) Res divini juris Overheidsgoederen Res mancipi/ res nec mancipi - Res mancipi: zaken die van belang zijn voor de vroegere Rom boer (konden niet zomaar worden overgedragen mancipatio=speciale overdrachtprocedure vereist: o.a. grond in Italië, slaven, last- en trekdieren) - Res nec mancipi: Zaken die niet van belang zijn voor de vroegere Rom boer (geen mancipatio vereist) - Primitieve oorsprong: agrarisch - Probleemgevallen Olifanten en kamelen: Rom kenden ze nog niet kunnen niet ondergedeeld worden: eigenlijk res nec mancipi terwijl het wel lastdieren zijn Getemde dieren - Veroudering+afschaffing: Niet meer overgenomen door Justinianis in CIC geen invloed op ons R Mobilis/ immobilis - = roerende en onroerende goederen nu: terminologie: (niet) verplaatsbaar - roerende en onroerende goederen nu: inhoud uit de Mdl overgenomen - = Mdl: cateil (niet waardevol, roerend) en erve (waardevol, onroerend, vb: grond - verwarring door vermenging beide begrippen: nu ook verplaatsbare zaken onroerend (vb/ schip) Genus-zaken / species zaken - Genus-zaken: kunnen vervangen worden en geïndividualiseerd worden - Species-zaken: geïndividualiseerde zaken, die niet door andere kunnen vervangen worden Verbruikbaar/ niet verbruikbaar - Verbruikbaar: bij eerste gebruik teniet: vb. Eten - Niet-verbruikbaar: niet teniet bij eerste gebruik: vb. stoel - Belang voor lening Bruikleen: niet vervangbaar Verbruikleen: vervangbaar Pars / Accessorium / Principale - Pars: deel: Kan niet zelfstandig bestaan: essentieel onderdeel van een andere zaak vb. Stuur van een auto - Accessorium: bijzaak: geen essentieel onderdeel maar hoort wel bij de andere zaak vb. Reservewiel van een auto Accessorium sequitur principale: bijzaak volt hoofdzaak Vb. Koopt men een nieuwe auto, dan koopt men ook een nieuw reservewiel - Principale: hoofdzaak Vruchten: burgelijke en natuurlijke - Vruchten: zaken die periodiek door exploitatie gewonnen worden uit andere zaken - Burgelijke: vb. Huur en pachtgelden (enige burgelijke vruchten bij Rom) of dividenten en aandelen (nu) - Natuurlijke: vb. Appels en peren door de natuur zelf voortgebracht

97 EIGENDOM, BEZIT EN DETENTIE DE BEGRIPPEN Eigendom: Recht, men kan alles doen, tenzij het verboden is = Recht: indien miskent naar rechter = Superrecht: zeer grote vrijheid: men mag alles doen Bezit: Feitelijke macht + schijn van eigendom: heeft soms rechtsgevolgen Uitgevonden omdat het vaak moeilijk was te bewijzen wie eigenaar was voor de rechter Feit met schijn van een recht Detentie: Feitelijke macht, zonder schijn van eigendom, heeft nooit rechtsgevolgen HUN EVOLUTIE Bij ons: 3 Gewone mensen: 1 Hoe van 1 naar 3? PRIMITIEVE MAATSCHAPPIJ: 1 1 begrip: ik heb het Gevolg: gevaar voor de anarchie (uitsluitend recht van de sterkste geldt) Daarom... VROEGE ROME: 2 2 begrippen: - Detentie (feit): ik heb iets en het gebruik ervan wordt door het recht beschermd - Usus (recht): ik heb iets en het gebruik ervan wordt niet door het recht beschermd ONTWIKKELDE ROME: 3 HOE VAN 2 NAAR 3 Soorten usus (vroegste RomR) - Bepaald: men mag zaak maar op 1 of beperkt aantal manieren gebruiken - Onbepaald: men mag zaak op alle mogelijke manieren gebruiken Hoogste usus Hogere usus Lagere usus Lagere usus: vormen van gebruik die door het R beschermd worden tegen personen met een lager R, moet wijken voor hogere Hoogste usus: vorm van gebruik die door het R beschermd wordt tegen iedereeen, houder heeft actio (revindicatio) Verdere evolutie - Usus met actio wordt dominium (eigendom, lett. heerschappij) - Ontstaan possessio aanvankelijk enkel possessio voor staatsgronden: geen usus, maar bescherming door interdicten Veroverde gebieden naar staat kan deze niet allemaal gebruiken in gebruik gegeven aan privépersonen (geen usus met actio)

98 Praetor beschermt deze handeling (grond is in gebruik gegeven, staat kan het evt verliezen) dmv interdicten = bevel om gronden terug te geven of (indien grond niet afgenomen) om er af te blijven Interdict: zeer gemakkelijk te verkrijgen (enkel via praetor en niet ook nog via rechter zoals bij actio) uitbreiding possessio: interdicten voor andere dan staatsgronden: voordelen interdict interdicten voor andere goederen dan gronden praetor wil stemmen ronselen Gevolg: 3 dominium, possessio en detentie Romeinen - praktisch Dominium - actio Possessio - interdict Detentie - geen bescherming Nu - abstract Eigendom - recht Bezit - feit met schijn van recht Detentie - louter feit VOORDELEN VAN 3 TOV 2 Voordelen van Possessio/bezit - Possessio/bezit lijkt overbodig maar is oplossing voor vele problemen van dominium/eigendom - Mensen zonder dominium, wel vaak possessio - Possessio kan dominium worden (bezitter kan eigenaar worden): materieelrechtelijke functie bezit - Problemen eigendomsbewijs: sneller bewijs bezit Politionele functie bezit: snelle bescherming ik zag dat hij het vasthad en dacht dat het van hem was Processuele functie bezit: ander moet eigendom bewijzen DOMINIUM ONZE EIGENDOM Dominium Absoluut: geldt tov iedereen moeilijk te bewijzen Algemeen: = onbepaald: geen opsomming wat men met de zaak mag doen 16 e E: zou usus, fructus, abusus zijn Exclusief: slechts 1 titularis, cf condominium mogelijk -groep neemt beslissingen als geheel -nadelen: bij onenigheid: opsplitsing Voortdurend: zolang de zaak bestaat Uitz: tijdelijke vormen dominium: erfpacht, opstalr Niet onbeperkt - immissio: geen overdreven hinder Onze eigendom = Absoluut: geldt tov iedereen moeilijk te bewijzen = Algemeen: = onbepaald: geen opsomming wat men met de zaak mag doen 16 e E: zou gebruik, vruchtgebruik, verbruik zijn = Exclusief: slechts 1 titularis, cf medeeigendom -groep neemt beslissingen als geheel -nadelen: bij onenigheid: opsplitsing = Voortdurend: zolang de zaak bestaat Uitz: tijdelijke vormen eigendom: erfpacht, opstalr = Niet onbeperkt -burenhinder (>immisio)

99 -wet (minder dan nu) -wet (veel voorkomend) Enkel op zaken (stoffelijk) Op zaken en rechten Is concreet: titularis krijgt actio en rechter geeft gelijk Is abstract Geen speciale positie Is koning zakenrecht Minder beperkingen (wel plicht tot onderhouden panden) Meer beperkingen Verschillende soorten (zie verder) Een soort Opgelet: 3 = 3+ Soorten eigendom bij de Rom - Dominium - Peregrineneigendom, want dominium enkel voor Rom - Provinciale eigendom, want dominium enkel op roerende goederen en gronden in Italië - Praetorische eigendom (Tweederangseigendom, want soms zware voorwaarden voor dominium) Actio Publiciana: actio aan bezitter die eigenaar was geworden door verjaring indien hij zijn bezit niet verloren had Anderen: geen exceptio Eigenaar: exceptio iusti dominii - Bonitarische eigendom Koper: actio publiciana want zaak gekocht maar nog niet gekregen Eigenaar: exceptio iusti dominii: beweert rechtmatige eigenaar te zijn Koper: (replicatio) exceptio rei venditae et traditae: verkocht en geleverd

100 POSSESSIO ONS BEZIT Bezit = corpus + animus - Functies zijn dezelfde maar: Begrip corpus = Feitelijke macht Begrip animus = Wil om de feitelijke macht te verkrijgen men geeft aan de andere de indruk dat het uw bezit is als men het niet duidelijk kan vaststellen (vb.een huis) Rol animus in RomR: wanneer corpus twijfelachtig is Rol animus in ons R: om onderscheid te maken met detentie Eigenaar zal het bezit houden en andere is detentor kijken naar de animus: gedraagt men zich als eigenaar? Niet nodig bij de Rom: bij onzekerheid: naar praetor Bezit animo suo corpore alieno: (= door toedoen van zijn eigen wil, door toedoen van zijn lichaam) men heeft de animus maar de corpus is van iemand anders (vb. iemand heeft uw bekertje vast, uw kotbaas): men functioneert als verlengstuk van de eigenaar Opgelet: Bij Rom enkel bezit op zaken, bij ons ook op rechten NA-KLASSIEKE PERIODE: 2 Men ziet verschil niet meer tussen dominium en possessio: onderscheid: - Iets dat lijkt op usus (vervangt dominium en possessio) - Detentie JUSTINIANUS: 3 Toch iets minder: provinciale en peregrineneigendom afgeschaft want alle burgers waren Rom GERMANEN: 2 Terug naar 2 Saisine ( usus): R om er voordeel uit te halen feit IUS COMMUNE: 3 (+) DE TERUGKEER VAN HET BEZIT Germanen: Saisine - Nadelen: geweld: Vb. Er zit iemand in uw burcht Saisine = R maar duurt te lang om te bewijzen, gaat soms niet veel geweld - Oplossing: bloederig strafr Om op te treden tegen veel geweld zelf heel gewelddadig optreden Vb. in Vl: Rover levend koken - Voordelen bezit = gemakkelijker te bewijzen = veel sneller - Terug invoeren bezit door kerk (om geweld ) - Overblijfselen saisine in ons R Bij overlijden voorgangers (ouders) men krijgt bezit direct = saisine DE TERUGKEER VAN DE EIGENDOM Glossatoren - Herontdekking CIC - Probleem (11 e -12 e E: feodaliteit): Heer en Vazal: wie is eigenaar van het leen?

101 Vazal: exploiteert (gebruik), maar Heer: heeft ook veel rechten: voordelen, taksen, na dood vazal grond terug,,.. - Oplossing: beiden hebben dominium Vazal: Dominium utile (= eigendom naar analogie nuttige eigenaar!) Heer: Dominium directum (= oorspronkelijke eigendom) - Gevolg: Dominium van de glossatoren dominium RomR of onze eigendom want is niet exclusief of algemeen (men kan niet alles doen) men moet rekening houden met: Rechten heer of vazal of zelfs achtervazallen Rechten familie - Vergelijkbaar met cijnsgoederen DEFINITIE VAN BARTOLUS (3+) Bartolus Art 544 B.W. Recht = Recht Volledig beschikken = Meest volstrekte wijze genot te hebben of beschikken Over lichamelijke zaak (toch ook Over een zaak (want ook rechten) al eigendomsr) Tenzij door wet verboden = Mits gebruik niet strijdig is met wetten of regelementen Betekenis: buur + wet + Betekenis: buren + wet leenheer/vazal/familie (want feodaliteit) Quasi-dominium (= opvolger praetorische eigendom) Geen quasi-dominium Zeer grote gelijkenis! Bij ons: eigendom/bezit/detentie Bartolus (3+): eigendom= directum + utile 16 e E: Hotman Eigendom = ius utendiet abutendi: R om te gebruiken en te verbruiken maar niet wat verboden is + leenstelsel VERNUNFTRECHT: 3 (IN THEORIE) Pothier: eigendom = disposer à son gré = volledig, op de meest volstrekte wijze - Verschil met Bartolus, gelijkenis met nu: Slechts 1 soort en exclusieve eigendom (geen quasi-eigendommen, dominium utile en dominium directum meer) Verklaring: eigendomsverschuiving, maar is niet volledig Vazal heeft steeds meer rechten verkrijgt eigensom maar heer bestaat nog Eigendom is algemeen en hoogste R EigendomsR = zaak: (rechten op de zaak = de zaak zelf) - Verschil met Bartolus verschil met nu: Eigendom is onbeperkt, geen verbod meer Verklaring daarvoor: VernunftR iedereen heeft verstand en handelt daarnaar maar is naïef FRANSE REVOLUTIE EN BW: 3 EN EIGENDOM BEPERKT Franse Revolutie - Afschaffing feodaliteit diegene die dominium utile heeft krijgt vol eigendomsr, her krijgt niets meer

102 BW - Definitie van eigendom: Recht om op meest volstrekte wijze genot te hebben of beschikken over een zaak mits het gebruik niet strijdig is met wetten of regelementen (Kennen, in Wb opzoeken is gevaarlijk) - Misvattingen over deze definitie = Romeins klopt niet: Rom hadden geen definitie, > Bartolus,Pothier = liberaal oiv VernunftR klopt niet Term liberalisme Individualistisch & absolutistisch (Alles kunnen en niets verboden) Cf. Tekst: er zijn juist wel verboden Maatregelen Napoleon ivm milieu, landbouw, urbanisatie, oorlog 2 e helft 19 e Eeuw - Opkomst onder invloed pandektisten van de liberale ideologie ivm eigendomsr, maar: - Breekt niet door - Gevolg: ook in de rest van de 19 e eeuw geen liberaal eigendomsr Einde 19 e en 20 e Eeuw - Toch einde 19 e eeuw ontstaan opvatting dat eigendomsr liberaal is en dat dit van Rom oorsprong is - Belang van deze opvatting Om voorgangers zwart te maken, jonge proffen willen scoren met een sociaal eigendomsr DE TOEKOMST: NOOD AAN 3- Nieuwe tendenzen - Niet: Wettelijke beperkingen op eigendom - Wel: Groter belang onteigeningen: nood aan grond Klassiek eigendomsr: als iets van de persoon is kan het door de staat onteigend worden Onderscheid juridische en economische eigendom Vb/ fortis: juridisch: de aandeelhouders maar hebben eigenlijk niets te zeggen Economisch: management: neemt de beslissingen In ons R bestaat de economische eigendom niet Verdwijnen eigensdomsr bij verhuring Huurder is zeer goed beschermd waardoor het eigendomsr van de verhuurder enorm verkleint maar daar houdt BW gen rekening meer Opkomst intellectuele rechten: vb. shrinkwrap license (= men gaat akkoord met de voorwaarden vanaf dat men er de plastiek openmaakt) op de meest volstrekte wijze het genot ervan genieten: men mag maar 1 reservekopie maken, het niet kopieren en verkopen,... - Gevolg: nood aan complexer eigendomsbegrip BESLUIT: Eigendom evolueert voortdurend Maar: onbeperkte eigendom heeft nooit bestaan (VernunftR bleeft theorie)

103 VERKRIJGING EIGENDOMSVERKRIJGING: ALGEMENE BEGRIPPEN Ten algemenen titel ten bijzonderen titel - Ten algemenen titel = geheel vermogen of breukdeel daarvan - Ten bijzonderen titel = 1 of meerdere bijzondere goederen - Belang van dit onderscheid Bij algemene titel gaan ook schulden over - In RomR: verkrijging per universitatem per singulas res Oorspronkelijk afgeleid - Oorspronkelijk: door feit vb/ aangespoelde schelp - Afgeleid: door rechtshandeling vb/ aankoop van een GSM - Niet in RomR, daar: volgens ius civile volgens ius naturale Term ius naturale EIGENDOMSOVERDRACHT DOOR OVEREENKOMST Plaats in het R Consensualisme: (Be, Fr) - Consensus partijen (van zodra er een wilsovereenkomst is) = eigendomsverdracht - Bijkomende formaliteit is niet vereist - Levering = inbezitstelling (daarvoor reeds eigenaar maar nog geen bezitter) Traditionalisme: (Dui, Ned) - Consensus partijen eigendomsoverdracht - Bijkomende formaliteiten vereist: leveringshandeling alvorens eigenaar te worden - Levering = eigendomsoverdracht - Vb. overdracht door mancipatio in RomR Belang onderscheid - Risico: Indien auto gekocht maar nog niet afgehaald en de bliksem slaat in: consensualisme: koper is reeds eigenaar traditionalisme: handelaar is nog eigenaar - Faillissement Praktijk is soms anders Ander onderscheid: - Causaal (Be, Fr, Ned): men is eigenaar als overeenkomst geldig is (juridische rechtvaardiging, bedreiging is niet geldig) - Abstract (Dui): men is eigenaar ook als overeenkomst niet geldig is (want men kan zich nog bedenken bij de levering bedreiging kan wel want geldigheid is niet van belang) Termen zijn niet Romeins: > Dui pandektisten Romeinen: - Traditionalisme (er moest bij een koop zelfs gewogen worden met de weegschaal in het bijzijn van 5 getuigen!) - Causaal en abstract - 3 elementen vereist (cumultatieve voorwaarden) Beschikkingsbevoegdheid Leveringshandeling Titel - Beschikkingsbevoegdheid Nemo plus transferre potest quam ipse haberet: men mag niet meer overdragen dan dat men zelf heeft men kan pas iemand eigenaar maken als men zelf eigenaar is.

104 - Leveringshandeling en Titel Mancipatio + in iure cessio (afstand doen van R) Formalistisch: bepaalde rituelen te volgen Altijd eigendom, niet altijd bezit Zijn abstract: geen titel nodig Traditio Niet formalistisch: puur de overdracht, wijze doet er niet toe Altijd bezit, niet altijd eigendom Vb: portefuille eventjes aan iemand geven Is causal: titel vereist Mancipatio (klein beetje NTK, is weggelaten) Buiten het zakenr: ook bij personenr als procedure voor overdracht macht op personen Verdwenen: te formalistisch: de verkrijger moet de zaak met de hand vastgrijpen, met een bronzen muntje de weegschaal aantikken en daarbij een rituele formule uitspreken waaruit blijkt dahij de zaak heft gekocht, indien verkoper niet reageert: zaak effectief verkocht. Er moeten de verkoper, weegschaalhouder en 5 getuigen aanwezig zijn Weegschaal stond in Rome (wat met verkoop ergens anders?) Geen belang voor ons Term emancipatie 3 keer via mancipatio om de zoon uit de ouderlijke macht te ontheffen In iure cessio = Afstand in rechte Veschillen met mancipatio Geen vrijwaring, ook voor res nec mancipi, ook voor andere rechten dan eigendom Is schijnproces bij praetor: verwerver eist zaak op, vervreemder erkent dat de zaak van de verwerver is en praetor wijst zaak toe Moeilijkheden Niet-eigenaar Kan gefaket worden met gestolen goed en fake-verkoper Reis naar praetor Verdwijnen Geen belang voor ons Traditio Traditio = Alleen bezitsverschaffing of Bezitsverschaffing + eigendomsverschaffing Onderscheiden door causa Traditio zonder causa = alleen bezitsverschaffing Traditio met causa = bezitsverschaffing met eigendomsverschaffing Causa= juridische rechtvaardiging Bij traditio: contract dat de eigendomsoverdracht rechtvaardigd Vb/door geldige schenking, koop,... wordt men eigenaar Belang traditio Enige nog van belang want de res nec mancipi werden belangrijker Probleem bij res mancipi Traditio geeft hen geen dominium opgelost door actio publiciana

105 Ius commune - Onderscheiden: Traditio simplex: materieel gewone overhandiging Bijzondere traditio: niet materieel vb auto cadeau geven Traditio symbolica: sleutels geven Constitutum possessorium = bezitsafspraak X verkoopt huis via de traditio symbolica geeft hij de sleutels maar X wil het huis nog huren dus moeten de sleutels teruggegeven worden eenvoudiger: hou de sleutels: dus geen levering nodig Koop + huur en daarom bezit animo suo, corpore alieno zonder materiële levering Aanvankelijk: reële huur Na-Klassiek R: Fictieve huur om niet te hoeven leveren Mdl: een aparte clausule, zonder fictieve huur: glossatoren begrepen het niet aparte clausule met nonsens om niet te hoeven leveren VernunftR: zonder clausule Overgenomen in BW van 1804: men moet niet leveren, ook al staat er niets extra in Gevolg: consensuele eigendomsoverdracht BW van Problemen: Niet volledig begrijpen consensualisme Art 1583 BW: geen levering nodig Art 1582 BW: levering nodig Soortgoederen Niet direct eigenaar door overeenkomst, pas op het moment van de individualisatie Gebrek aan publiciteit: pas opgelost in 1851 mondelinge overeenkomst is voldoende niet duidelijk wie eigenaar is bij belangrijke goederen in register (niet in BW van 1804!) Eigendomsvoorbehoud roerende goederen: pas echt sinds 1997 OORSPRONKELIJKE EIGENDOMSVERKRIJGING: VERJARING INLEIDING Term R hecht gevolg aan tijdsperiode Verkrijgende verjaring (+) uitdovende verjaring (-) - Uitdovende: vb/ van een strafvordering Door verloop van tijd verdwijnt het R (om nog een strafvordering in te stellen) - Verkrijgende: Door verloop van tijd verkrijgt men een R men kan eigenaar worden (is niet de belangrijkste functie) Belang verkrijgende verjaring - Verkrijgen van R - BewijsR Men kan steeds verwijzen naar de voorganger en diens voorganger,... Bij de Romeinen & Bij ons: 1851 Als men de afkomst kan bewijzen tot de termijn v/d verkrijgende verjaring (in de registers) In de VS: wie het verst kan teruggaan is de eigenaar!

106 KLASSIEKE PERIODE ROME 12 tafelen - Termijnen: men krijgt de usus over na 1j bezit: voor andere goederen dan grond 2j bezit: voor gronden - Uitzondering Niet voor met geweld ontvreemd, verduisterde of gestolen goederen Klassieke periode: USUCAPIO: eigendomsverkrijging door verjaring - 5 voorwaarden: in proces: alleen 1 e 3 bewijzen, tegenpartij moet 2 laatste bewijzen - Volgorde is belangrijk want het ene volgt uit het andere - Tempus: Termijnen 1j bezit: voor andere goederen dan grond 2j bezit: voor gronden Sluiting Termijnen mogen niet onderbroken worden anders stuiting (usurpatio) - Possessio: Tijdens de termijn moet men ook bezit hebben van de zaak (= het recht op interdicten) Personen die niet voor zichzelf bezitten en toch R hebben op interdicten mogen geen eigenaar worden! - Titulus: Probleem: niet elke bezitter mag eigenaar worden Onderscheid door causa: In dit geval: juridische rechtvaardiging van eigendomsverkrijging door verjaring Gevolg: Possessio met titulus: possessio civilis: wordt door interdicten beschermd en kan leiden tot eigendom men verkrijgt het R uit de ius civile (dus enkel voor Rom) Possessio zonder titulus: kan niet leiden tot eigendom - (Bona) fides: Uitgangspunt Goede trouw moet bestaan hebben bij het begin van het bezit Begrip Goede trouw Subjectief Objectief Bepaalde fatsoensverplichting Betekenis Bezitter ter goede trouw wist niet, en moest ook niet geweten hebben dat er een probleem was - Res habilis: zaken die niet vatbaar zijn voor verjaring geschikte zaak zelfs indien ze ter goeder trouw zijn verkregen Zaken extra patrimonium: men kan hierover geen dominium hebben Gestolen goed gedijt niet NA-KLASSIEKE PERIODE Usucapio = enkel voor gronden in Italië maar vanaf 212 iedereen Rom burger Longi temporis praescriptio - Praescriptio = exceptio (= verweer van lange termijn) - Ontstaansreden: Provinciale gronden Maar ik gebruik al heel lang deze grond uitdovende verjaring: men krijgt het R niet op de grond iemand kan deze steeds komen opeisen - Van uitdovend naar verkrijgend

107 Men kan uiteindelijk wel het R verkrijgen - Vereisten: Termijnen Na 10j: (tov wie in dezelfde gemeente woont) verkrijgt het R Na 20j: (tov wie in een andere gemeente woont) verkrijgt het R men is dus pas na 20 jaar gerust Uitdoving reivindicatio (vooral bij diefstal) - Term reivindicatio = actio tot opeising dominium - Uitdoving na 30jaar: belang Men kan na 30jaar gestolen, verduisterde of met geweld ontvreemde goederen niet meer opeisen oorspronkelijke eigenaar verliest R MAAR men wordt ook geen nieuwe eigenaar Ex: Als dief: welke verjaring het liefts? hedendaags Belgisch R Verdere evolutie - Bijzondere wetten verjaring - Usucapio enkel roerend JUSTINIANUS Usucapio: enkel voor roerende zaken; termijn 3jaar Gevolg bij Justinianus - Strenge voorwaarden: korter usucapio: roerende zaken Longi temporis praescriptio: onroerende zaken, termijn 10j(=gemeente)-20j - Milde voorwaarden + langer: longissimi temporis praescriptio (opvolger uitdoving reivindicatio) longissimi temporis praescriptio: termijn 30j verschillen: Verjaring is verkrijgend ( uitdoving reivindicatio: uitdovend) Wel voorwaarden: = usucapio (alleen titulus en res habiles hoeft niet meer) Voor dief achteruitgang: bona fides is vereist en dief steeds kwader trouw Voor koper van die vooruitgang: Res habiles hoeft niet meer GEWOONTERECHT EN IUS COMMUNE Germanen: uitdovende verjaring na 1jaar + 1 dag 366 dagen 1 dag = rechtsdag (dag waarop de rechtbank zetelt, om de 6w) max: 1j + 42d goed voor de dieven Terugkeer RomR door Kerk: voorstander langere en morele termijnen voor verjaring: - Indien in hun voordeel: 30j - Indien in hun nadeel: 40j - Morele termijnen: men moet gedurende de hele termijn ter goeder trouw zijn BW VAN 1804 Gebaseerd op Coutume de Paris Algemeen: alles dooft uit na 30jaar (1998: veranderd) Verkrijgend - Lange verkrijgende verjaring: (on)roerende: ook dief is na 30jaar eigenaar - Korte verkrijgende verjaring: onroerende: ter goeder trouw: na 10-20j (wonen in = rechtsgebied met = HvB of niet) - grote verschillen met CIC (geen usucapio, korte termijn voor roerende goederen) Probleem: geen korte verjaring voor roerende goederen, maar...

108 ART 2279 Oorsprong Germaans R: Roerend goed heeft geen gevolg Betekenis Men kan niet meer revindiceren, vb/ Verloren goed kan men niet meer opeisen Uitzonderingen: diefstal Daarop uitzondering: op de markt gekocht: Indien iemand iets gestolen heeft kan je het terugeisen, maar indien een ander dit reeds gekocht heeft van de dief op de markt kan men het wel terugkrijgen maar dan moet men de koper vergoeden = om markt te stimuleren Invloed RomR Opkomst revinciatie roerende goederen, ook indien niet gestolen Maar germaanse opvatting wint: possession vaut titre = art 2279 (= bezit telt als titel) Men moet niet uitleggen waar men het vandaan heeft Betekenis omstreden waarschijnlijk: bewijsproblemen oplossen OORSPRONKELIJKE EIGENDOMSVERKRIJGING: ANDERE GEVALLEN Verjaring (zie boven) Occupatio - Toe-eigening (door te nemen) van Res nullius (zaak die van niemand is) of res derelicta (zaak die iemanf heeft opgegeven) - Belang: Romeinen Er was veel dat leegstond Magistraten gaven spullen weg tijdens optochten ( carnaval) aan het publiek om verkozen te worden Middeleeuwen Wat eigenaar niet moet hebben heer Koloniale periode Vb/ Australië: Er zijn aboriginals (maar eigenlijk niemand ): res nullus dat is van mij want plaatselijke bevolking telt niet mee Recent nog processen (zaak Mabo): bepaalde gronden teruggegeven aan de plaatselijke bevolking! Nu Geen eigenaar naar de staat Eigenaar wil niet meer: mag eigenlijk niet meer weggenomen worden Maar niet meer zo belangrijk - Schatvonst Oorspronkelijke eigenaar heeft iets weggestopt maar niet meer bovengehaald en oorspronkelijke eigenaar is niet meer terug te vinden (vaak eeuwen geleden gebeurd) Indien op eigen grond: wordt uw eigendom Indien op grond van een ander: de vinder en grondeigenaar elk de helft Decreet: bescherming op de bodemschatten Separatio (NTK) Accessio - Principe: accessorium sequitur principale (bijzaak volgt hoofdzaak) De eigenaar van een zaak wordt ook eigenaar van de zaak dat er een bestanddeel van geworden is Vb/ Spoilers op uw auto: van zodra ze er op staan zijn ze van u - Bij gronden: superficies solo cedit (gebouw is bijzaak van de grond dat hoofdzaak is) Soms kan men hier afstand van doen (R van natrekking) In de Mdl: Huizen waren van hout ( tent) en dus verplaatsbaar principe gold niet - Nu ruimer begrip dan in Rome

109 Appartementseigendom: eigenaar van het appartement is ook eigenaar van de grond Commixtio (NTK) Specificatio (NTK) VERKRIJGING BEZIT Verkrijgen eigendom - Oorspronkelijk: verjaring e.d. - Afgeleid: overeenkomst Verkrijgen bezit - Normaal gezien door traditio (corpus en animus) BESCHERMING Reivindicatio = bescherming dominium = actio tot opeising eigendomsr - Wanneer: bij geen bezit - Doel: gericht tegen ander die wel bezit Vaststellen eigen R Afgifte zaak door ander - Probleem: ander geeft zaak niet af In formulaprocedure kon de rechter niet beslissen terug te laten geven, enkel veroordelen tot geldsom = condemnatio pecuniaria - Oplossing: Restitutieclausule: Diegene die het in zijn bezit heeft mag kiezen: teruggeven of betalen Litis aestimatio De waarde wordt geschat door de oorspronkelijke eigenaar (dus de andere zal het wel teruggeven want deze waarde zal zeer hoog liggen) Interdicten = bescherming possessio - Definitie Een verbod of bevel van de praetor om een bepaalde situatie te handhaven of in leven te roepen - Is soort kortgeding Eiser geeft zijn versie van de feiten praetor onderzoekt of aan de vereisten voldaan is verleent gevraagde verbod of bevel (praetor gaat niet kijken of de ziser wel de oorspronkelijke eigenaar is, men kan later nog herstellen) - Prohibitoir / restitutoir (+ ook exhibitoir) Prohibitoir: verbod om de toestand te veranderen: afblijven Restitutoir: bevel om oorspronkelijke toestand te herstellen: teruggeven Exhibitoir: er moet iets voor de rechtbank gebracht worden - Voorbeelden Uti possedetis (prohibitoir): (zoals jullie bezitten): beide partijen moeten de zaken blijven houden zoals ze bezitten Unde vi (restitutoir): met geweld afgenomen - Werkt snel: praetor luistert enkel naar de klager - Afdwingbaarheid: speciale actiones die de praetor zeer snel zal geven - Wie kan ze krijgen (=bezitters) Zich voordoen als eigenaar Maar: uitzonderlijk anderen (sequester, precarist (ntk) e.a.) Sequester: tijdens het proces: persoon die de zaak moet bijhouden zodat het later aan de eigenaar (diegene die proces gewonnen heeft) kan teruggegeven worden, heeft geen titel om eigenaar te worden!

110 - Hedendaags R: Revindicatie: niet alleen voor eigendom (elk zakelijk R) Bezitsvorderingen Reintegratie < unde vi Klachte < uit possidetis Wordt door elkaar gebruikt en niet meer prohibitoir/restitutoir VERLIES Verlies bezit: probleem verlies van bezit solo corpore Verlies eigendom: - Ander krijgt eigendom - Tenietgaan zaak BEPERKTE ZAKELIJKE RECHTEN Eigendom Beperkte zakelijke rechten = een lijstje, men kan er maar een aantal dingen mee doen ( eigendom: men kan er alles me doen) Zakelijke Rechten Eigendom Beperkte zakelijke rechten INLEIDING Beperkt = bepaald recht op andermans zaak cf. Term iura in re aliena - Niet Romeins - Niet Middeleeuws - Wel 16 de eeuw - Maar: niet geheel on-romeins Beperkt gerechtigde (titularis van een beperkt zakelijk R) hoofdgerechtigde (eigenaar van de zaak) (> Ned)

111 Indeling beperkte zakenrechten - Indeling in 5: veel kritiek - Daarom andere indeling Zakelijke Rechten Eigendom Beperkte zakelijke rechten Zakelijke zekerheden Recht op geldwaarde zaak Zakelijke genotsrechten Recht op gebruik zaak zelf Tijdelijk groot Eeuwig klein Vruchtgebruik Recht op gebruik Recht op bewoning Erfdienstbaarheden Tijdelijk Eeuwig - Eeuwig: gekoppeld aan een zaak, slechts als houder van een zaak, gevolg: Geen einde door overlijden Altijd onroerend (gronden = eeuwigdurend) Vb/ R van uitweg: R is gekoppeld aan stuk grond en niet aan mensen - Tijdelijk: niet gekoppeld aan een zaak, maar aan een persoon, gevolg: Einde door overlijden Roerend op onroerend Vb/ Vruchtgebruik VRUCHTGEBRUIK VRUCHTGEBRUIK ZELF (Ususfructus) Ontstaansreden: gelijkenissen en verschillen met nu Bij de Rom: Indien de vrouw met de man touwde onder manus en de man stierf: vrouw kon erven (als dochter) Indien ze niet onder manus trouwden: vrouw kon niet erven (want als ze goederen kon krijgen zou ze deze kunnen doorgeven aan haar kinderen uit een volgend huwelijk en niet aan de kinderen uit het eerste) ususfructus: enkel de vrouw heeft er recht op Nu: ook de man heeft er recht op Enkel als de man het wou geven (in zijn testament) Nu: men heeft er recht op Ook vaak bij dochters, de zonen kregen dan de eigendom Definitie: andermans zaak gebruiken + vruchten trekken, maar in stand houden: - Betekenis in stand houden Bij de Rom niet vermeld: dus geen plicht om te onderhouden dat regelden ze in en afzonderlijk contract (nu is dit automatisch)

112 - Betekenis is onvolledig Er wordt niet vermeld dat dit een tijdelijk recht is! Dit is nochtans essentieël Voorwerp Vruchtgebruik - Aanvankelijk: natuurlijk vruchten - Later: burgelijke vruchten + vermogen Inhoud - Gebruiken + vruchten plukken, maar: - Wat zijn vruchten? Vb. Slavin waarop vruchtgebruik rust wat zijn de vruchten?: de kinderen maar deze zijn toch de eigendom van de eigenaar van de slavin zelfs al is de verwekker de vruchtgebruiker - Handelen als goed man (te omslachtig om alle regels op te schrijven, kans dat men iets vergeet) - Persoonlijk karakter vruchtgebruik, maar: vehuren mag + probleem van overdracht Aanvankelijk zeer persoonlijk: men moet zelf de vruchten plukken en gebruiken Later uitgebreid: wel verhuren Maar indien verkocht: bij het einde van welk leven komt er een einde aan het vruchtgebruik: koper of oorspronkelijke vruchtgebruiker: de beperking van het leven van de oorspr Vger telt - Conclusie: uitholling eigendom: nuda proprietas Eigenaar kon er niets mee doen: naakte eigenaar Vestiging vruchtgebruik & tenietgaan vruchtgebruik - Dood vruchtgebruiker - Einde termijn (vb. indien verkocht voor een bepaalde termijn) - Consolidatio (men wordt zowel vruchtgebruiker als eigenaar) - Non usus - Tenietgaan zaak Bescherming - Van vruchtgebruik: actio confessoria: Indien het VG niet wordt gerespecteerd: ter erkenning van het VG - Tegen vruchtgebruik: actio negatoria: Indien iemand beweert VG te hebben: ter ontkenning van het VG Oneigenlijk vruchtgebruik - Quasi ususfructus bij verbruikbare zaken - Juridisch geen vruchtgebruik (men wordt eigenaar) - Wel economisch Latere ontwikkeling vruchtgebruik - RL: Eigendom = usus + fructus + abusus Vruchtgebruik = usus + fructus Eigendom = vruchtgebruik + abusus (dus als men eigenaar is, is men steeds VGer) - Praktijk: verwarring lijftocht en vruchtgebuik: verdwijnen lijftocht, toepassen RomR Lijftocht (> feodaliteit): indien gedaan toch niet alle rechten terug VG: indien gedaan krijgt men wel alle rechten terug : vruchtgebruik volledig RomR, cf definitie, maar invloed RL (wel in stand houden maar men vergeet ook het tijdelijk karakter) - Later: quasi geen evolutie

113 DE KLEINERE RECHTEN Recht van gebruik & Recht van bewoning ERFDIENSTBAARHEDEN Ontstaan: bepaalde oud-rom usus Last op een stuk grond ten behoeve van een ander stuk grond Ontstaansreden Definitie: fundus fundo servit (> jaren 50) Voorwaarden: - Op grond ten goede van grond (niet gekoppeld aan persoon) - Blijvend nut - Nabijheid beide gronden - Verschillende eigenaars - Nooit actieve plichten voor de eigenaar van het dienend erf - Belang voorwaarden Evolutie Gewoonterecht, verschil met RomR - Wettelijke + conventionele ED - ED kan ook actief zijn - ED niet door verjaring, maar reactie ius commune: soms wel bij: Voortdurende ED of Zichtbare ED - Speciaal geval: mandeligheid Burgelijk wetboek - RomR: ED niet actief - GewoonteR: wettelijk ED - Ius commune: verjaring bij voortdurend en zichtbaar ERFPACHT EN OPSTAL Zakelijke Rechten Eigendom Beperkte zakelijke rechten Erfpacht? Opstal? Zakelijke zekerheden Recht op geldwaarde zaak Tijdelijk groot Zakelijke genotsrechten Recht op gebruik zaak zelf Eeuwig klein Vruchtgebruik Recht op gebruik Recht op bewoning Erfdienstbaarheden

114 Tijdelijke eigendom passen niet in BW 1804 Erfpacht (NTK) Opstal - Begrip R om een gebouw te hebben op de grond van een ander - Oorsprong In de Rom steden omdat er veel grond van de staat was - Verschil met erfpacht Opstalhouder heeft geen bezit; na 99jaar wordt de eigenaar van de grond de eigenaar van het gebouw (in de tijd beperkt) - Later: problemen Mdl: alles > dominium 1804: opstal afgeschaft maar Ned is dicht bebouwd dus voeren ze het weer in - Wet van 1824 ZAKELIJKE ZEKERHEDEN (NTK) VEEL VERDWENEN OUDE ZAKELIJKE RECHTEN VB. TIENDE Oorsprong 1/10 van de vruchten naar de parochiepastoor, wordt overgenomen door de heer Verwording tot gewoon zakelijk recht Men heeft recht op 1/10 e van de landbouwproductie Zeer winstgevend - Is bruto - Eeuwigdurend - Kan verpacht worden - Geen tegenprestatie ervoor Afgeschaft door Fr Rev EEN BELANGRIJK ZAKELIJK RECHT ONTBREEKT IN BELGIË: ENGELSE TRUST (VOORBEELD VAN EVOLUTIE ENGELS RECHT) (Belangijk voor het examen denk ik want vorig jaar niet behandeld en dus niet in de samenvatting) VOORLOPER USE ONTSTAANSREDENEN Probleem: alle lenen voor oudste zoon in Engeland + geen testament mbt erven Maar wat met...? - Jongere kinderen (kregen alleen katijlen= brol ) - Schuldeisers (vagevuur) (schuld wordt niet overgeerft) - Giften aan kerken om te bidden voor zielenheil Oplossing - In Vl: milderen verbod om over lenen te beschikken - In Engeland: Use Niet van to use maar van a oes < ad opus (ter boef) (ten behoeve van een ander) Bestond ook bij ons, maar vaag Uitwerken in Engeland Feoffor Feoffee voor cestuy que use (leenhouder) (vertrouwenspersoon) (begunstigde) Instructies: Feofee moet het eerst aan de jongere kinderen, schuldenaars,.. (cestuy que use) geven

115 De rest aan de oudste zoon Terwijl men nog leeft: zolang men leeft is Feoffee zelf begunstigde: geen testament Via omweg testamentverbod omzeilen Belangrijk Feoffee: eigenaar volgens c.l.rechtbanken Cestuy que use: eigenaar volgens Chancery Gevolg verwarring USE ALS FRAUDE-INSTRUMENT (13 e eeuw) Wardship = Feodale voogdij: minderjarige die leen erft kan geen leendienst doen heer krijgt de inkomsten van het leen Marriage =Indien de erfgename minderjarig is kan de heer haar uithuwelijken (aan een van zijn vrienden,) pas meerderjarig op 21j: enorm misbruikt Omzeilen dor use Zolang de kinderen minderjarig zijn int de feoffee to use de inkomsten en op het moment van de meerderjarigheid krijgen de kinderen de inkomsten en het leen Heer heeft enkel de kosten Grote benadeelde: koning: is altijd heer, nooit vazal Dat de heer steeds de kosten draagt is geen probleem want iedereen wint en verliest, men is meestal zowel heer als vazal, alleen de koning verliest Statute of uses (16 de eeuw): vebieden use als fraudetechniek: enkel cestuy que use is eigenaar VAN USE NAAR TRUST Omzeilen Statute of uses Verbod op use omzeilen door een use op een use te maken Use op een use Bedoeling: A geeft aan B voor C Nu: A geeft aan X om aan B te geven voor C X doet er niet toe maar moet gewoon vermeld worden X is dan ook ongeldig maar B is geldig Tweede use = trust Termen - Feoffor = settlor of the trust - Feoffee = Trustee - Cestuy que = beneficiary Typisch Engels - Ingewikkeld door historische toevalligheden NB - Principe dat Engels R ingewikkeld kan zijn door historische oorspong - België: geen trust uit schrik voor fiscale froude

116 VERBINTENISSENRECHT INLEIDING Plaats verbintenissenrecht Naast het zakenr, binnen het vermogensr, en dus tegenover het P&F-Recht Groot belang vebintenissenrecht Definitie verbintenis (uit RomR: obligatio) = een Rbetrekking op grond waarvan 1 of meer personen gehouden zijn tot een presentatie ( een geven, een doen, of een niet-doen) jegens een of meerdere personen Uitleg definitie Obligatio = boeien indien de SA niet betaalde mocht de SE hem vastbinden totdat deze het wel deed Verdere begrippen - Debitor (SA): heeft debitum (schuld) - Creditor (SE): heeft schuldvordeing/vorderingsrecht Opgelet - Schuld: moet u iets doen aansprakelijkheid: kan men u iets vragen voorbeelden Indien de reder met zijn tank schade veroorzaakt zal hij schuld hebben maar zal zijn aansprakelijkheid slechts beperkt zijn Bij aansprakelijkheid voor kinderen treffen de ouders geen schuld - Schuld heeft ook andere betekenissen Mate waarin een misdrijf of quasi-delict kan worden aangerekend aan een persoon Verbintenis = obligatio - Maar verschillen: Vb/ obligatio is gekoppeld aan een actio, niet aan een R (bij Rom) CLASSIFICATIE BRONNEN VERBINTENISSEN Betekenis Begrip Bron verbintenis: het feit dat een verbintenis teweeg brengt - Overeenkomst: samentreffen van 1 of meer wilsuitingen met oog op ontstaan, wijzigen of uitdoven van 1 of meer verbintenissen - Contract: samentreffen van 1 of meer wilsuitingen met het oog op het doen ontstaan van 1 of meer verbintenissen. Alle contracten zijn overeenkomsten maar niet omgekeerd - Quasi-contract: verzamelnaam voor verbintenissen die niet door delict of wilsovereenstemming tot stand komen (1 pers treedt op maar zijn optreden is niet onrechtmatig en heeft daar ook niet de schijn van) - Delict: onrechtmatige daad - Quasi-delict: spec categorie van +/- onrechtmatige daad waarvan de betekenis in de loop van de geschiedenis veranderde Gaius: Contractus + Delictum onze contract + delict - Delict onrechtmatige daad: betekenis Indien onzorgvuldigheid/ fout, schade en oorzakelijk verband tss beide - Contact: samentreffen van 2 of meer wilsuitingen met het oog op doen ontstaan van 1 of meer verbintenissen Oorsprong term: Lat contrahere : iets oplopen overeenkomst: alle contracten zijn overeenkomsten maar niet omgekeerd Fundamenteel onderscheid maar: is beperkt - Verbintenis > contract omdat partijen dit willen - Verbintenis > delict omdat dader iets verkeerd heeft gedaan - Wat indien geen van beide van toepassing? nood aan derde catergorie (vb. kat uit boom redden maar ze moet worden teruggegeven)

117 - Daarom: Na-klassieke periode: derde categorie: vuilbak Justinianus: opsplitsen restcategorie - Redenen Onderscheiden Quasi-contracten: Bronnen waar iets mis mee is Quasi-delicten: Bronnen waaraan een reukje hangt maar niet echt fout zijn Schijn van onrechtmatigheid Voorkeur voor het getal vier: weinig logisch (J. had voor 4 een vreemde obsessie) BW van 1804: 5 categorieën: - Contract - Delict (opzet, art 1382 BW) - Uit de wet (zijn niets anders dan quasi-contract/delict) - Quasi-delict (nalatigheid, art 1383 BW) - Quasi-contract - Laatste 2 zijn overbodig Delict en quasi-delict in praktijk gelijk en samen fout-aansprakelijkheid CONTRACTENRECHT INLEIDING ALGEMEEN VS BIJZONDER CONTACTENRECHT Algemeen/Bijzonder contractenrecht - Ontstaan in vernunftr - Algemeen contractenr: Rregels voor alle contracten - Bijzonder contractenr: Rregels voor bepaalde contracten - Ook in het programma Rechtsfaculteit - Anachronisme: onderscheid bestond bij de Rom nog niet, maar we delen het nu daar wel zo op ALGEMEEN CONTRACTENRECHT DE WILSLEER De centrale punt: de wil van de partijen - Belang wil van de partijen: recent van doorslaggevend belang - Vooral sinds vernunftr: wilsautonomie van de partijen nadruk op individu: is vrij en zelfstandig: partijen kunnen contracten sluiten die ze willen, zoals ze willen - Niet als principe in BW vele bepalingen kunnen wel zo geïnterpreteerd worden - Wel later opgekomen door de Duitse opvattingen + vinden aanknooppunt in BW (art 1134, al 1: Alle overeenkomsten die wettig zijn aangegaan, strekken diegenen die deze hebben aangegaan tot wet) - Is niet onbeperkt - Invloed op meeste delen verbintenissenrecht Contractvrijheid Geldigheidsvereisten Interpretatie en uitvoering Gevolgen voor derden Regeling van het niet of gebrekkig uitvoeren CONTRACTSLUITING: FOMALISME CONSENSUALISME Formele contractvrijheid: vrijheid om contract te sluiten zonder bepaalde formaliteiten - Consensualisme: enkel wil Formele contractvrijheid Ontwikkeld R: meer vertrouwen

118 - Formalisme: iets meer: consensus volstaat niet Variant: reële/zakelijke contracten: formaliteit = afgeven zaak Geen formele contractvrijheid Primitief R Voor de Romeinen: - Primitieve maatschappij: formalisme Bij Romeinen: - Vier soorten contractus: Contractus re: formalisme (reële contracten) Door aannemen zaak: Mutuum (verbruikleen) Commodatum (bruikleen) Depositum (bewaargeving) Pignus (pandcontract) Contractus verbis: Uitspreken van bepaalde woorden Stipulatio: Door het herhalen van het werkwoord in de vraag Vb. Wil jij deze schaal kopen? Ik wil (deze schaal kopen) Contractus litteris: niet belangrijk Door een geschrift Conractus consensu Door de wilsovereenstemming = consensueel Emptio-venditio (koop-verkoop) Locatio-conductio (huur-verhuur) Mandatum (lastgeving Societas (venootschap) - Alleen laatste categorie is consensueel en lijkt ondergeschikt, maar Zijn belangrijkste contracten Formaliteiten zijn licht: overhandigen, herhalen, schrijven: geen moeilijke handelingen Indeling klopt niet: ook pacta (afspraken) Pacta in ruime zin = onze contracten (bovenstaande + pacta in enge zin) Pacta in enge zin = pacta nuda Vb. ruil Geen actio Uitzondering: contractus innominati wederkerig contract waarbij men indien 1 vd partijen niet presteerde en de andere reeds wel een speciale actio kon vragen onze onbenoemde contracten: contracten die niet genoemd of geregeld zijn in het BW (vb. leasing) Na de Romeinen: - Germanen: Alleen formalisme - Terugkeer consensualisme door: Canonisten: pacta quantumcumque nuda servanda sunt = overeenkomsten, hoe naakt ook ( zonder formaliteiten), moeten nageleefd worden Kerk: gegeven woord moest nagekomen worden, anders zondigen tov God Handelaars Formaliteiten waren lastig en te duur

119 - Verzet Romanisten Consensualisme als principe niet in CIC Niet ernstige personen formaiteiten doen persoon nadenken over contract: niet zomaar Formaliteit: voordeel voor bewijs vergemakkelijken bewijsvoering: vaak openbare formaliteiten, getuigen of geschreven stukken aan rechtbank - Reactie op bezwaren Canonisten: causa Voor onderscheid met niet-ernstige contracten Causa = oorzaak, titel, reden waarom contract bindend is Handel: formaliteit voor bewijs, niet voor geldigheid - Latere evolutie Formaliteit voor bewijs = geschift: papier gaat niet dood niet voor alles vereist VernunftR: Pacta sunt servanda (overeenkomsten moeten nagekomen worden): causa is overbodig - BW van 1804: in principe consensualisme, maar: Geschrift als bewijs (bij waarde boven 375) Causa is nodig Materiële contractsvrijheid: vrijheid om nieuwe types van contracten te creëren VOORWAARDEN GELDIG CONTRACT Nu: - Toestemming - Bekwaamheid - Geldig voorwerp - Geldige oorzaak (reeds behandeld) Niet in het RomR Nietigheid: soorten - Relatieve nietigheid: schending privaat belang - Absolute nietigheid: schending algemeen belang - Verbintenissenrecht: meestal relatieve nietigheid TOESTEMMING Reden waarom contract bindend is: toestemming Daarom geen contract bij: - Geen toestemming - Gebrekkige toestemming: wilsgebreken DWALING Begrip Onvvrijwillige verkeerde voorstelling vd realiteit waardoor men contract sluit Leidt niet altijd tot nietigheid Wanneer wel? Romeinen: Wel Error in corpore: dwaling over voorwerp verkoop Error in negotio: dwaling over Rhandeling (vb. men denkt huis te huren maar koopt het eigenlijk) Niet Error in nomine: dwaling over benaming vd zak Error iuris: nemo ius ignorare censetur: dwaling over het R Ingewikkelder Error in pretio: dwaling over de prijs

120 Indien prijs hoger dan gedacht: nietigheid Indien prijs lager dan gedacht: geen nietigheid Error in substantia: dwaling over essentiële eigenschap gekochte zaak Oplossing: ulpianus: alleen error in substantia geldt Maar: wat zijn essentiële eigenschappen? Middeleeuwen: Vooral error in personam bij huwelijk VernunftR: Vooral error in substantia Belang voor dwaler: over alles dat de dwaler essentieel vindt Verdwijnen andere vormen van error BW van 1804 Fr niet onder invloed Dui VernunftR Andere visie op error in substantia Overleven error in personam Latere Belgische RS Volgt opvatting vernunftr Vereiste van verschoonbaarheid BEDROG (Dolus) Begrip Verkeerde voorstelling van de realitiet door de bedrogen partij teweeggebracht door opzettelijke listen of kunstgrepen van de tegenpartij met het oog op het sluiten van een contract Relatie met dwaling Bedrog is dwaling die opzettelijk is teweeggebracht door de tegenpartij door listen Romeinen: Romeinen: geen nietigheid bij bedrog op zich, maar wel rechtsmiddelen van praetor Uitgevoerd contract: actio doli: uitgevoerde prestatie terugkrijgen (in equivalent) + verliezer kreeg slechte naam Nog niet uitgevoerd: exceptio doli: indien tegenpartij niets doet moet men zelf ook niets doen maar indien tegenpartij actio instelt kan men exceptio doli vragen Na de Romeinen: Ius comunne: Dolus causam dans: hoofdbedrog: dat de bedrogene er rechtstreeks heeft toe gebracht het contract te sluiten nietigheid Dolus incidens: bijbedrog: bedrogene zou contract ook gesloten hebben zonder maar aan minder nadelige voorwaarden schadevergoeding BW van 1804: Volgt ius commune GEWELD (Metus) Begrip Een gewelddaad of bedreiging waardoor een partij onvrijwillig toestemming geeft eigenlijk wilsgebrek = vrees (Lat. metus) Romeinen Duikt zeer laat op machocultuur: echte man kent geen vrees

121 Zeer moeilijk te krijgen: vergelijken met een superman geweld moet zeer zwaar zijn: referentie is meest standvastige persoon (superman) die vrees heeft Geweld mag ook van een derde uitgaan Ius commune: is milder Vergelijken met een normaal persoon Rekening houden met individuele omstandigheden Maar: Vrees moet onrechtmatig zijn (vb. niet dreigen met juridische stappen) Eerbied voor ouders telt niet BW van 1804: volgt op ius commune Latere RS: uitbreiden begrip geweld tot ook feitelijke omstandigheden BENADELING (Laesio) Begrip 1 partij moet onevenwichtig meer presteren dan de andere. Leidt niet altijd tot nietigheid Romeinen: Principe: geen nietigheid = goed zaken doen Uitzondering: Justinianus: Bij verkoop grond en benadeling van meer dan de helft Sanctie: nietigheid of volle prijs betalen > nood voor het voeren van hoge belastingen voor zijn ambitieus beleid indien grond aan te lage prijs verkocht belastings-inkomen in gevaar Gebreken van dit systeem Germanen: nooit nietigheid Ius commune: Kerk (softie): niet misbruiken andermans zwakheid, gevolg: meer nietigheid Misbruik van zwakheid wordt vermoed bij benadeling Benadeling is mogelijk bij alle partijen Benadeling kan zowel bij roerende als onroerende goederen Benadeling hoeft niet meer voor de helft: vanaf minder dan de justum pretium (rechtvaardige/juiste prijs) Maar leidt tot discussie: geen vaste prijzen en er werd meestal gemarchandeerd 18 e eeuw: kritiek: > economisten: juiste prijs = prijs die men ervoor wil betalen BW van 1804: +/- systeem van Justinianus: indien voor meer dan 7/12 benadeeld (art 1674 BW) Later: terug uitbreiden Door wetgever: landbouwer kan nietigheid vorderen indien benadeeld voor meer den ¼ bij aankoop pesticiden, ook nog andere kleine gevallen Door RS: eist wel bewijs zwakheid: referentie is normaal persoon BEKWAAMHEID Contractspartijen moeten bekwaam zijn om handeling te stellen (zie personen en familier) GELDIGE OORZAAK Reeds behandeld

122 GELDIG VOORWERP Voorwerp contract = verbintenis Voorwerp verbintenis = prestatie Het moet zijn: Bepaald/Bepaalbaar Romeinen: (NTK) Mogelijk Impossibilium nulla obligatio est: Niemand is gebonden het onmogelijke te doen (opgelet: hier alleen onmogelijkheid bij sluiten contract) Geoorloofd NIET GEOORLOOFD DOOR RECHT Geoorloofd: recht Romeinen: onderscheid Leges perfectae: = volmaakte wetten: miskend nietigheid Leges minus quam perfectae = minder dan volmaakte wetten: aanvankelijk mocht wetg niet tussenkomen maar later boete bij miskenning Leges imperfectae: = onvolmaakte wetten: wetten tegen rijken, geen boete, geen nietigheid bij miskenning = symboolwetg maar indien actio tot tenuitvoerlegging kan men een exceptio vragen om eraan te ontkomen Bestaansreden leges minus quam perfectae & leges imperfectae: Senatoren die knockploegen sturen om verbintenis te laten uitvoeren doen wat toegevingen maar beschermen eigen belangen Principe: indien iemand een contact wil sluiten moeten we dit niet verbieden Opkomst en triomf leges perfectae; voor alle nieuwe wetten Ius commune: aanvankelijk leges perfectae: gemakkelijk want niet veel wetten Later: meer flexibiliteit Suppletief R: men kan er van afwijken Dwingend R: men kan er niet van afwijken Overgenomen in 1804 NIET GEOORLOOFD DOOR MORAAL Geoorloofd: moraal Nood aan begrip goede zeden (boni mores) indien wet niets voorziet Romeinen verschil met nu: Aanvankelijk: boni mores niet juridisch Andere inhoud boni mores: bevoegdheid van de censor, niet praetor Variabele inhoud boni mores: Pacta successoria: contracten over niet opengevallen nalatenschappen: bij Rom en nu verboden mogelijkheid moord Pactum de quota litis (Am: contingent fee): bedingen over aandeel in opbrengst proces: advocaat niet betaald indien verlies maar indien winst aandeel schadevergoeding: nt bij Rom & nu

123 UITVOERING EN INTERPRETATIE Uitvoering: ter goeder trouw? Romeinen: - Stricti iuris: enkel Rregels volgen - Bonae fedei: ook goede trouw: redelijkheid en billijkheid - Maar: bij stricti iuris: men kan exceptio doli vragen Middeleeuwen: - Romanisten: voor Romeins onderscheid, maar: Voorkeuren kerk: wou bij alles de goede trouw Voorbeeld feodaal R: grote nadruk op verplichting vazal om ter goeder trouw te handelen tov zijn heer Geen exceptio doli meer BW van 1804: - Alle contracten moet men ter goeder trouw uitvoeren Interpretatie: letter of geest? - Letter of geest/verba of voluntas? Romeinen aanvankelijk: letter Later: evolutie naar geest Sluit best aan bij wil partijen - Interpretatie tegen bedinger/ contra proferentem Redenen: indien bedoeling partijen niet te achterhalen Huidig belang WANPRESTATIE INLEIDING Context Definitie Contractuele tekortkoming v/e contractant, die hem verweten kan worden 3 situaties: Het niet-uitvoeren van een verbintenis Het niet-behoorlijk uitvoeren van een verbintenis Niet-tijdig uitvoeren van een verbintenis Problemen: - 1 algemeen begrip of meerdere afzonderlijke begrippen? - Wanneer is er verwijtbaarheid tav SA? BIJ DE ROMEINEN - Geen algemeen begrip, want geen algemeen contractenr per contract afzonderlijk geregeld - Wel de facto 2 begrippen Tekortkoming: niet of niet behoorlijk uitvoeren (is anachronisme) Verzuim (mora): niet tijdig uitvoeren TEKORTKOMING VOOR CIC Generieke verbintenissen: genus non perit (soort vergaat niet): altijd verwijtbaarheid tov SA bij elke tekortkoming Rest Stricti iuris: tekortkoming bij dolus (opzet, ook bedrog) + culpa (nalatigheid/onopzettelijke fout) Bonae fidei Aanvankelijk: tekortkoming Bij alle contracten: dolus malus (=gwn opzet)

124 Bij sommige ook: custodia (contracten van inbewaargeving): indien de zaak niet kan teruggegeven worden (door bv diefstal door nalatigheid) Uitz: vis maior (overmacht) en schade door derden Is dus beperkt, daarom Later: ook culpa Bij custodia bwaarhouder altijd aanspr voor culpa Bij bona fidei naast dolus soms culpa (utiliteitsbeginsel) voorbeeld depositum: indien iemand voordeel heeft bij bruikleen (en niet is gebonden door tegenprestatie) zal deze steeds aanspr zijn voor culpa TEKORTKOMING IN CIC Generieke zoals voordien Geen onderscheid stricti iuris en bonae fidei Altijd aanspr voor dolus en culpa Graden van culpa Culpa levissima: lichtste nalatigheid/onopzettelijke fout Referentie: zeer zorgvuldig pers (pietje precies) zeer snel aanspr Culpa levis: normale nalatigheid/onopzettelijke fout In abstracto: diligens pater familias: Referentie: goede huisvader Normale aanspr Zwaarst voor persoon die meer slordig is dan de gemiddelde belg: zal sneller nalatig zijn In concreto: diligentia quam suis Referentie: persoon zelf: even zorgvuldig omgaan met andermans zaak als met de eigen zaak Minder vlug aansprakelijk Zwaarst voor de persoon die minder slordig is dan gemiddelde Belg omdat slordige persoon nalatiger mag zijn Welke is het zwaarst? Culpa lata: zware nalatigheid/onopzettelijke fout Referentie: persoon die helemaal niet zorgvuldig is: zefls deze zou de nalatigheid niet begaan Zelden aanspr

125 Dolus > culpa > vis maior Maar: Terminologie is vaak niet-romeins En heeft soms verschillende betekenissen Gradatie omvat niet alles Impertia: aanspr vakman voor gebrek aan vakkennis Vis minor: aanspr schippers, herbergiers en stalhouders voor alles (dolus, culpa, schade door derden) behalve voor vis maior VERZUIM Begrip = mora debitoris SA komt verbintenis niet tijdig na, is aan zichzelf te wijten Is een feitenkwestie: rechter beslist Bij interpellatio: = ingebrekestelling SA is altijd aanspr Bij geen interpellatio: mora ex re (verzuim op grond van de zaak): indien het contract duidelijk bepaalt wnr overeenkomst moet uitgevoerd zijn Gevolgen verzuim: SA kan geen overmacht meer inroepen IN HET IUS COMMUNE EN HET BW - Het begrip wanprestatie Ius commune: vermenging tekortkoming en verzuim 1. Verzuim (mora) is gekoppeld aan ingebrekestelling (interpellatio); tekortkoming aan de culpa 2. Verzuim is gekoppeld aan interpellatio en culpa; tekortkoming aan culpa en interpellatio gelijke voorwaarden (interpellatio en culpa): tekortkoming en verzuim vermengd Gevolg BW: 1 begrip wanprestatie - Wanneer verwijtbaarheid Bij fout: Veronderstelt nu schuld: toerekenbaar aan de dader > oiv kerk zonde: weten dat men iets verkeerd gedaan heeft In principe = culpa levis in abstracto: vgl met de goede huisvader Afwezigheid overmacht Indien geen culpa overmacht afwezigheid fout: cirkelredenering Later: theorie: oevermacht is gebeurtenis buiten wil van niet-uitvoerende partij waardoor uitvoering definitief onmogelijk - Specifieke problemen Difficultas Interpellatio Ius commune: soepel: dies interpellat pro homine: indien datum in contract: overschrijden hiervan volstaat als ingebrekestelling want in die tijden was het anders nogal moeilijk persoonlijk of per brief terwijl velen niet konden schrijven BW: niet zo soepel Persoonlijk + meerde regels In praktijk soepeler Clausula rebus sic stantibus Uitgangspunt = clausule dat de zaken onveranderd moeten blijven bij sluiten contract baseren partijen zich op bepaalde stand van zaken Romeinen: pacta servada sunt: contract uitvoeren zoals afgesproken ook al zijn omstandigheden veranderd

126 Belang in ius commune Toepassing: stilzwijgend beding dat partijen verbintenissen maar moeten nakomen voor zover omstandigheden gelijk blijven zeer verregaand: indien partij uivoering wil rechter BW: niet opgenomen Terugkeer in de 20 e eeuw In Dui: obv goede trouw Be: nog niet aanvaard, wel gebruik van theorie goede trouw GEVOLGEN WANPRESTATIE (hedendaags R) - Alle contracten: gedwongen uitvoering In natura Bij equivalent Bij beide: moratoire vergoeding (schadevergoeding) Romeinen: in principe bij equivalent: vraag hoeveel? Actiones betreffende certum: marktwaarde Actiones betreffende incertum: id quod interest (datgene van belang: hetgeen toekomt aan de creditor) Stricti iuris: marktwaarde Bonae fidei: damnum emergens (geleden schade) + lucrus cessans (gederfde winst) Justinianus: altijd laatste systeem Ius commune: Bij voorkeur in natura: wat als ander niet wil? Nemo praecise ad factum cogi potest: niemand kan zonder omwegen tot een handelen gedwongen worden onrechtstreekse druk wel mogelijk: vb. door gijzelen SA of familie, gevangenzetten Bij equivalent: Ontwikkelen theorie over voorzienbaarheid schade BW van 1804: Sluit aan bij ius commune maar later drukkingsmiddelen niet meer mogelijk eerst gijzeling niet meer, later ook gevangenneming verminderd 1908: Vernieuwing: dwangsom Begrip Bijkomende vergoeding tot betaling v/e geldsom om druk uit te oefenen op veroordeelde Strijdig met de nemo praecise-regel? Neen, want geen rechtstreekse druk - Wederkerige contracten Ontbinding door rechter Romeinen: in principe niet, enkel indien opgenomen in uitdrukkelijk beding als ontbindende vwe (men hoeft nt naar rechter te stappen) Mdl: in principe wel onder invloed van: Canonisten: frangenti fidem fides frangatur eidem: men moet zijn woord niet houden tegen wie zijn eigen woord ook niet houdt Feodaal R: ius resistendi (heer moet verlichtingen ook nakomen) Basis: stilzwijgend beding tot ontbinding Beperking: tussenkomst rechter noodzakelijk Exceptio non adimpleti contractus (enac): Zelf niet presteren Romeinen: soms (niet > Rom) Middeleeuwen: altijd BW: in de praktijk ook altijd, als algemene regel komt het er niet in voor

127 UITDOVEN VERBINTENIS Inleiding - Begrip = ten einde komen verbintenis - Situaties Met voldoening SE Normale geval: betaling ( alltijd geldbetaling) Andere gevallen Zonder voldoening SE Vb. overmacht Verbreking opzegging: bij contract met onbepaalde duur Einde door mededeling Tussen mededeling en einde contract: opzegtermijn Bij Rom: zonder mededeling of termijn Betaling (solutio) - Betekenis: ruim Verrichten prestatie die men had moeten verrichten - Principes: RomR ons R Betaling door derde: Principe: toegelaten (intuitu pecuniae) Uiz: niet toegelaten (intuitu personae) Betaling aan een derde: in principe niet - Indien mora creditoris: verzuim van SE: SE weigert betaling te aanvaarden Gevolg: men blijft verbonden maar is alleen nog maar aanspr voor dolus Bij geldsom: consignatie = om van de verbintenis af te zijn Men steekt het geld in een verzegelde doos en zet dit in een tempel de verbintenis is niet meer tegenstelbaar, geen interesten meer mogelijk Niet opgenomen in BW maar wel een kas voor consignatie maar dit is te ingewikkeld: niet in gebruik - Voldoening zonder betaling: Vb. confusio: schuldvermening - Kwijtschelding: Rom: weegschaal nodig: formeel: de bedoeling was dat men betaalde en het geld op de weegschaal legde, om te weten hoeveel men heeft Later: symbolisch muntje om te betalen: mogelijk kwijtschelding maar toch muntje VERTEGENWOORDIGING EN LASTGEVING INLEIDING - Vertegenwoordiging Rhandeling van ene persson (vertegenwoordiger), maar gevolgen voor een andere persoon (vertegenwoordigde) Belang Voorwaarden: vertegenwoordiger moet: Vertegenwoordigingsbevoegdheid hebben: volmacht hebben (bv door lastgeving of rechtelijke uitspraak) + volmacht respecteren Optreden in naam van vertegenwoordigde + evt bekendmaken als vertegenwoordiger (nu minder belangrijk) lastgeving: = de overeenkomst waarbij vertegenw tot stand komt lastgever belast lasthebber om in zijn naam handelingen te stellen beding ten gunste van derde Clausule in contract waarbij contractant/sa zich ertoe verbind een prestatie ten gunste van een derde te doen

128 Verschil met vertegenwoordiging Derdenbeding: enkel rechten voor begunstigde (enkel positief) Vertegenw: zowel rechten als plichten voor de vertegenwoordigde (positief+ negatief: vb. positief: geld ontvangen voor huis, negatief: verlies huis) BIJ DE ROMEINEN Geen onderscheiden tss vertegenwoordiging en beding: voor beide: nemo alteri stipulari potest (niemand kan bedingen ten gunste van een ander) geen vertegenwoordiging, geen beding ten gunste van derde Gevolg: andere opvatting over lastgeving - Lastgeving: Begrip = mandatus: een partij verbindt zich ertoe iets voor de tegenpartij te doen om niet: ten gunste van partij, niet derde Verschil met onze lastgeving Geen vertegenwoordiging: optreden in eigen naam en voor eigen rekening Vb. indien iemand een boek koopt voor een ander, is deze bij het kopen zelf de eigenaar 2 e contract nodig of schenking Altijd om niet (gratis) Reden Juristen zijn een deel van de elite: vragen geen geld van elkaar: lastgeving is dus een vriendendienst Maar: honorarium: geen actio Dokters, leraars, pleiters ( juristen): willen wel betaald worden maar officieel is het lastgeving: honorarium of ereloon = morele, geen juridische verplichting geen actio (in formulaprocedure) Later: wel verhaal in de cognitio extraordinaria (in cognitioprocedure) Wel hulp rechter: wel betalen Dus hypocrisie Feitelijke + Rhandelingen RomR: slavernij als substituut voor vertegenwoordiging Alles wat zoon of slaaf krijgt naar pater familias orgaantheorie Actiones van hoedanigheid omdat men meester is, vader is Vb. iemand heeft een aantal winkeltjes die hij niet allemaal zelf kan bemannen slaven in de winkel - Er blijft een probleem: Uw maten op een pint tracteren... Vroeg RomR: kan niet, want nemo alteri stipulari potest (niemand kan bedingen ten gunste van een ander) Later: Nemo alteri regel is procedureel Er zijn uitz De minimis non curat praetor: praetor houdt zich niet bezig met brol Via schenking: barman geeft pinten aan U, U moet ze doorgeven > formulaprocedure rechter kan pas veroordelen tot geldsom door te bepalen wat het financieel voordeel indien men een pint geeft aan een ander De barman geeft alleen 1 pint aan de betaler, niet aan de andere want ze kunnen toch geen vordering instellen Na formulaprocedure: nemo alteri regel blijft bestaan als gemeen R financieel belang voor het uitvoeren ten gunste van de derde geef mij een pint + 4 pinten aan de andere anders 100 per niet gegeven pint Indien pint beloofd 4 personen kunnen het van U eisen eigen belang (zelf verbonden) afdwingbaar

129 BW: via schenking kan niet: voor elke schending notariële akte vereist Strafbeding: indien zelf verbonden wel Art 1121 BW: beding ten gunste van derde is toegelaten: normaal gezien enkel beding voor zichzelf maar indien het een voordeel voor zichzelf heeft en niet alleen voor anderen ook aanvaard wel goed: 1 pint voor zichzelf en 4 voor de andere in principe niet mogelijk: 4 voor de anderen NA DE ROMEINEN - Geen slavernij, dus wel vertegenwoordiging - Gevolgen: Andere visie op lastgeving Loon nu wel mogelijk: Na enig verzet Ook zo in BW: vrije beroepen : niet voor geld maar loon moet uitdrukkelijk bedongen zijn Enkel voor Rhandelingen Verwarren met vertegenw andere vertegenw vb/ wettelijke vertegenw Alle lastgeving leidt tot vertegenw maar niet alle vertegenw is gebaseerd op lastgeving BW: vertegenw wordt niet vermeld: onderscheid vertegenw & lastgeving pas uitgewerkt in 19 e E Nemo alteri regel Wel uitzonderingen Maar regel zelf blijft Gevolg: soms problemen bij traceren Opl: Nederland volgen en regel afschaffen BIJZONDER CONTRACTENRECHT Inleiding - Bijzonder algemeen contractenr - Niet alle bijzondere contracten wrden behandeld - Reeds behandeld Lastgeving LASTGEVING: REEDS GEZIEN STIPULATIO Definitie = mondeling formeel contract waarbij schuldeiser een vraag stelt en de SA affirmatief antwoordt door het werkwoord van de vraag te herhalen Kenmerken - Mondeling: partijen zijn er in levende lijve - Plechtig: niet overdrijven - Voordelen Uitsluiten twijfel: men moet nadenken over contract Past in toenmalige mentaliteit - Nadelen O.a. sterk formalistisch, geen bewijs: men mag niet stotteren, haperen soms wel wil maar geen contract Latere evolutie: verschriftelijking - Aanvankelijk: geschrift = bewijs - Later: geschrift = stipulatio vanaf dat schriftelijk bewijs er is, geloofde de rechter het enkel schriftelijke stipulatio blijft

130 Belang - Rom: zeer groot door gesloten systeem van contracten indien geen specifiek contract ( actio): stipulatio - Later: geen invloed, tenzij Causa Strafbeding (stipulatio poenae) Begrip Voordelen Ideaal vanuit standpunt SE: zo hoog mogelijk SA zal het zeker doen overdreven strafbeding Rom: Eigenlijk strafbeding Oneigenlijk strafbeding Probleem: overdreven strafbedingen KOOP (NTK, mss best wel eens lezen) LENING Begrip Conttract waarbij de uitlener aan de ontlener het tijdelijk gebruik van een zaak afstaat 2 soorten: - Commodatum of bruikleen: na gebruik of overeengekomen tijdstip moet men de zaak teruggeven - Mutuum of verbuikleen: Men moet niet de zaak zelf teruggeven maar gelijkaardige zaak (vb. geldbriefjes, eieren verbruikbare zaken) Bruikleen huur: tijdelijk genot overnemen maar huur is tegen bepaalde prijs, bruikleen is gratis Verbruikleen huur: (bij verbruikleen kan er wel een prijs zijn: interest) maar bij huur geeft men dezelfde zaak terug Voornaamste discussiepunt: interest - Men moet voor het eigen geld hard werken, niet verdienen door te lenen = profiteren - Uitgesloten bij commodatum - Mogelijk bij mutuum, maar Soms verboden Soms beperken op het tarief Romeinen - Intrest is toegelaten, maar: Afzonderlijke stipulatio is vereist Tarief is beperkt: geen usura (woekertarief) Tarief varieerde niet hoger dan 1/12 van de geleende geldsom maar per maand, jaar,...? Na de Romeinen: Kerkelijk intrestverbod - Reden Men moet werken voor zijn geld te verdienen - Sancties Toch intrest ongeldig contract + strafsancties want elke intrest is diefstal galg of put - Rem op economisch leven vanaf 1100, daarom Lenen bij joden Verbod omzeilen: bv. Contractus mohatrae Kopen om te verkopen : Aan 1000 verkopen om aan 1100 terug te kopen - Toenemende druk erop vanaf 16 de eeuw Grootste calvinistische stad = Genève want er zijn vele banken in Genève: bankiers worden calvinist

131 Franse revolutie en BW - afschaffen intrestverbod door Fr Rev en in BW van Maar al vlug terug ingevoerd Max voor privépers: 5% Max voor handelaars: 6% = weinig : terug afgeschaft, maar woeker is wel verboden in strafr was niet goed voor de evoluerende economie - Jaren 30: invoeren van een speciale benadeling: misbruik van zwakheid oiv econ crisis - Terugkeer in islamwereld Gevolgen - Halal bankieren, nl alternatieve financiering Huurkoop ipv koop met hypothecaire lening Bank koopt huis en men huurt het voor bv 20j aan een iets hoger huurbedrag; Op het einde van de huurtermijn kan men het huis voor het resterende bedrag kopen Risicokapitaal ipv lening Banken kopen aandelen ipv lening af te sluiten bij winst wint bank investering terug HUUR VROEGER RUIMER DAN NU = 3 contracten - Huur: tijdelijk genot tegen prijs - Aanneming: werk onafhankelijk uitvoeren tegen forfaitaire prijs Ruimer dan enkel bouw Ook advocaat, architect Na afsluiten contract: opdrachtgever enkel gericht op resultaat, niet uitvoering - Arbeidscontract: WN arbeid onder gezag (WG) verrichten tegen loon Gezagsrelatie Loon = prijs voor arbeid 3 of 1 - Bij ons 3 contracten: - 3 = contract in theorie maar in praktijk groot verschil - Bij de Rom: Locatio-conductio (verhuur-huur, deze volgorde!) - Reden: zelfde actiones: actio locati (actio verhuurder) en actio conducti (actio huurder) - Termen locare (plaatsen) en conducere (meenemen) - Verschillende situaties: dus steeds goed opletten Verhuurder, WN en opdrachtgever: actio locati Ius commune: - Rgeleerden: geen onderscheid praktijk - Daarom: later toch onderscheid maken Voet: Locatio conductio rei = huur-verhuur v/e zaak = huur Locatio conductio operarum = huur-verhuur arbeid arbeidscontract Locatio conductio operis faciendi = huur-verhuur uitvoering werk aanneming

132 Rest: Locatio conductio rei = huur in enge zin Locatio conductio operae = arbeidscontract + aannemingscontract Nadelen van deze indeling Verschil: ene heeft gezagsrelatie, andere niet BW van 1804: - Neemt minst verfijnde indeling over Huur van een zaak Huur van werk - Later: opsplitsing huur van werk: geen verband met Voet oproer arbeiders: arbeiderdbeweging - Belang: Hedendaags R RomR SOORTEN HUUR IN ENGE ZIN Huur - Verder opdelen door gewoonter Aanvankelijk geen huur Mensen hadden al geen geld om te huren Roerende: niet voldoende waarde, geen goede econ situatie Onroerende: via cijns: Perfect zolang er geen econ groei is want cijns = vast bedrag (eeuwig) Problemen bij groei economie beter om te verhuren Vanaf 1100 terugkeer huur: eerst voor grote domeinen Onderscheid Huur: niet voor landbouwdoeleinden Pacht: wel voor landbouw > Contract = pactum Landpacht Veepacht Overgenomen in BW: huur, pacht, landpacht, veepacht Evolutie sinds BW: zwakke positie huurder, daarom bescherming huurder: wordt soms de/te sterke partij - Landpacht Achtergronden stond reeds in BW maar nood aan meer bescherming voor boer: vermijden dat hij zomaar uit zijn boerderij wordt gezet door verpachter Pachtwet 1vd beste wetten (geen achterpoortjes,...): opgesteld door boerenbond Eenmaal verpacht aan boer: boer blijft = goede bescherming maar overdreven - Handelshuur Handelaar beschermd tegen het zomaar buiten zetten door verhuurder anders verlies cliënteel en groot verlies - Woninghuur: huur van woning die tot hoofdverblijfplaats dient Belang Vroeger bescherming door: Wetten over detailpunten Bepalingen van dwingend R 1991: woninghuurwet niet goed opgesteld conflict huurders/verhuurders veel gewijzigd

133 Wetg: niet altijd succesvol VERPLICHTINGEN PARTIJEN Verplichtingen verhuurder - Ter beschikking stellen zaak - Onderhoud: grote herstellingen - Vrijwaring: moet ervoor zorgen dat huurder van zijn zaak kan genieten Tegen eigen daad: mag met eigen daad huurder niet storen in genot Tegen uitwinning door derden: verhuurder moet huurder helpen in proces waarbij derde beweert een zakeljik R op de zaak te hebben waardoor huurder niet vrij kan genieten van de gehuurde zaak bij verlies Tegen verborgen gebreken - Later vergelijkbaar Verplichtingen huurder - Betalen (bij Rom op einde van de maand) - Voor zaak zorgen: kleine herstellingen - Zaak teruggeven bij einde huur - Later: vergelijkbaar, maar: Verplichting te stofferen: om te bemeubelen > Mdl: indien wanbetaling van de huisbaas: beslag leggen op de inboedel er moet inboedel zijn Beperkingen op de huurprijs > Mdl Nu: koppelen aan index BESCHERMING HUURDER RomR: weinig bescherming huurder Opzegging - Bepaalde tijd Niet nodig maar: relocatio tacita (stilzwijgende wederverhuring) Einde contract maar huurder blijft: indien geen reactie verhuurder: doorgaan met verhuring Gebruikelijke termijn: RomR: lustrum Bij ons: Onbepaalde tijd Bij ons: opzegging en opzegtermijn Niet in RomR: indien verhuurder/huurder zegt einde men moet er uit/ gaat er uit Verkoop gehuurde goed - Strikt juridisch dient de koper geen rekening te houden met het huurcontract - RomR: emptio tollit locatum (koop breekt huur): typisch RomR (machocultuur) - Ius commune: koop breekt geen huur (in het Ndl!), gaat te ver. Daarom in hedendaags R: huurcontract gerespecteerd maar voorwaarden - Is recht huurder in dit geval = zakelijk R? Reden voor verschil RomR en nu - Geen belangengroepen - Juristen komen uit hogere kringen: bescherming moet geboden worden door juristen die rijk waren en dus zelf verhuurden Lange termijnhuur (NVT)

134 AANNEMING EN ARBEIDSCONTRACT Aanneming - Juridisch weinig problemen - Veel praktische problemen Arbeidscontract - Rom: slaven - Later: zelfstandigen - Vooral belang vanad de 2 e helft 19 de eeuw: industialisatie ontwikkeling arbeidsr - Zie keuzevak sociaal-economische Rgeschiedenis in masters BORGTOCHT Belang persoonlijke zekerheden vroeger - Collectieve aansprakelijkheid Vb. Gents handelaar betaalt in Londen zijn rekening niet alle gentenaren hunnen aanspr worden gesteld voor die rekening iemand uit de groep draait op voor iemand anders uit die groep - Borgtocht hedendaagse borg: Iemand die er zich toe verbindt te presteren als de SA dit niet doet Bij de Romeinen: fideiussio - Beneficium divisionis Indien er meerdere borgen zijn, en SA presteert niet: SE mag van elke borg de gehele schuld vragen Later: elk een deel - Beneficium excussionis Voorrecht: Eerst SA aanspreken, dan pas borg: borg = subsidiair Mdl: invloedborg - Doel Borg moet ervoor zorgen dat de andere alsnog presteert - Belang Constitutioneel R Top-edelen vd steden stonden borg voor Graaf van Vlaanderen: indien deze zijn beloften niet nakwam: Edelen vochten mee aan de kant van de stad VerdragsR - Verband met de gijzeling Invloedborg wordt in de gevangenis/gegijzeld gehouden (maar zat redelijk confortabel) opdat SA zou betalen - Is persoonlijk Huidige borg: - Middeleeuwen - 16 de eeuw - Code civil QUASI-CONTRACTEN (NTK, mss best wel eens lezen) DELICTEN EN QUASI-DELICTEN BIJ DE ROMEINEN HET BEGRIP DELICTUM Term delictum - Gaius: contractus + delictum - = onrechtmatige daad? - Handelen Tegen R Tegen zorgvuldigheidsnorm - Belang Men is verbonden te presteren omdat men iets verkeerd heeft gedaan

135 - Maar verschillen tussen delicum en onrechtmatige daad Delictum is ruimer Delictum is gericht op boete Delictum: geen algemeen principe Delictum is ruimer - Delicta omvatten Delicta privata: privaat belang schending privaat belang: men moet actio zelf instellen en opbrengsten zijn voor zichzelf Delicta publica: algemeen belang overheid treedt zelf op - Onrechtmatige daad: omvat enkel de delicta privata Delictum is gericht op boete - Onrechtmatige daad (bij ons): altijd schadevergoeding + evt straf (bij strafbaar feit) - Delictum (Rom): altijd straf (poena) + evt schadevergoeding Reden: oorsprong delicta wraak: maar niet goed voor de maatsch: wraak afkopen Aanvankelijk: kiezen: afkoopsom of wraak ondergaan Later: wraakr verboden, afkoopsom moest aanvaard worden Straf blijkt uit tarieven: x aantal keer de waarde Soms ook schadevergoeding In de praktijk: minder belangrijk Wnr straf/ wnr schadevergoeding Delictum: geen algemeen principe - Onrechtmatige daad: algemeen principe: door uw fout veroorzaakte schade vergoeden (potje breken is potje betalen) - Algemeen principe: uiting van ontwikkeld R - Romeinen: geen algemeen principe Wel: verschillende delicta Gevolg: geen delict, geen straf (Indien dat geval er niet bij: pech) Cf. Engelse torts DE ACTIONES BIJ EEN DELICTUM - Soorten actiones Poenales: gericht op het bekomen v/e boete Reipersecutoriae: gericht op het bekomen v:e schadevergoeding Mixtae: omvat (vb: 5x 10) Schadevergoeding: 1x waarde (1x 10) Boete: rest (4x 10) - Kenmerken poenale en gemengde actiones Passief onovererfbaar: enkel tov dader, niet tov zijn erfgenamen Bij meerdere daders: onbeperkte cumulatie ( 10 x aantal daders): elke dader moet volle pot betalen want is bestraffing Poenale + reipersecutoire: kan Gemengde + reipersecutoire: kan niet (want reeds schadevergoeding in gemengde) - BELANGRIJKSTE DELICTEN: Furtum: diefstal Damnum iniuria datum: schade toegebracht door onrechtmatigheid Iniuria: ( onrecht!) bewuste krenking van andermans persoonlijkheid

136 FURTUM Betekenis nu Diefstal= het bedriegelijk wegnemen van andermans (roerende) zaak (art 461 Sw) Ruimere betekenis RomR - Ook bv heling: opzettelijk en heimelijk toe-eigenen andermans zaak - Ook ongeoorloofd gebruik: iets gebruiken voor bepaalde oorzaak maar voor iets anders gebruikt - Ook wegnemen eigen zaak: vb. eigen zaak uit bezit van pandhoudende SE nemen Actio furti: (poenale actio) onderscheid - Furtum manifestum: diefstal bij heterdaad: waarde gestolen zaak x 4 - Furtum nec manifestum: diefstal niet bij heterdaad: waarde gestolen zaak x 2 - Reden voor verschil boete > afkoop wraak: bij heterdaad is er een grotere wraaklust/woede Combinatie mogelijk met reipersecutoire actio = eigendom terug opeisen DAMNUM INIURIA DATUM (LEX AQUILA) Schade toegebracht door onrechtmatigheid Lex Aquilia (> volkstribuun Aquilius) VC - Belang aquiliaanse aanspr < art 1382 BW - Inhoud 1e paragraaf: doden andermans slaaf of 4voetig vee 3 e paragraaf: verbranden, breken, vernielen zaken - Tekstproblemen 2 is verdwenen: maar zou niet zo belangrijk zijn Geen originele teksten: 800 jaar later opgenomen in CIC - Uitbreiding door Interpretatie wet: vernielen elke beschadiging Praetor: praetoriaanse actions: onderscheid niet zo belangrijk: zelfs indien het geval niet onder Lex Aquilia valt verleent hij bijkomende praetoriaanse actiones

Europese en Belgische Privaatrechtsgeschiedenis

Europese en Belgische Privaatrechtsgeschiedenis Europese en Belgische Privaatrechtsgeschiedenis Prof. Heirbaut Sofie Van Heesvelde 2 e Bachelor Rechten. 2014 2015 EUROPESE & BELGISCHE PRIVAATRECHTSGESCHIEDENIS INLEIDING Examen: na 1 e zit feedback à

Nadere informatie

Geschiedenis van het Privaatrecht 2012-2013 Inleiding

Geschiedenis van het Privaatrecht 2012-2013 Inleiding Geschiedenis van het Privaatrecht 2012-2013 Inleiding 1. Wat wordt bestudeerd in het privaatrechtsgeschiedenis? Recht = geheel van sanctioneerbare regels die het leven in een gemeenschap regelen Rechtsgeschiedenis

Nadere informatie

Samenvatting: Geschiedenis privaatrecht (inclusief Romeins recht): Inleiding en Extern Recht

Samenvatting: Geschiedenis privaatrecht (inclusief Romeins recht): Inleiding en Extern Recht 1 Inleiding Door Brecht Warnez Samenvatting: Geschiedenis privaatrecht (inclusief Romeins recht): Inleiding en Extern Recht 2e Bachelor Rechten, 2008-2009 Prof. D. Heirbaut Samengevat door Brecht Warnez

Nadere informatie

Geschiedenis: Extern recht. Samenvatting Rechtsgeschiedenis Extern recht Jonathan Van Dooren

Geschiedenis: Extern recht. Samenvatting Rechtsgeschiedenis Extern recht Jonathan Van Dooren Samenvatting Rechtsgeschiedenis Extern recht Jonathan Van Dooren 1 Geschiedenis Privaatrecht Recht De studie van sanctioneerbare regels, die het leven in een gemeenschap regelen Rechtsgeschiedenis De studie

Nadere informatie

Bronnen en instellingen van oud recht

Bronnen en instellingen van oud recht Woord vooraf.................................................... V Deel I. Bronnen en instellingen van oud recht I. BEGRIPPEN EN VERANTWOORDING........................ 7 1.1. Rechtsgeschiedenis in het

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN HET PRIVAATRECHT: DEEL EXTERN RECHT

GESCHIEDENIS VAN HET PRIVAATRECHT: DEEL EXTERN RECHT GESCHIEDENIS VAN HET PRIVAATRECHT: DEEL EXTERN RECHT 1. Inleiding...4 A. Recht is niet altijd logisch...4 B. Wat bestudeert de rechtsgeschiedenis?...4 1 Indeling...4 2 Externe rechtsgeschiedenis...4 3

Nadere informatie

PLAATSINGSSYSTEEM COLLECTIE RECHTSGESCHIEDENIS A. Werken van algemene aard A10 Woordenboeken A20 Naslagwerken A30 Bibliografieën, catalogi van

PLAATSINGSSYSTEEM COLLECTIE RECHTSGESCHIEDENIS A. Werken van algemene aard A10 Woordenboeken A20 Naslagwerken A30 Bibliografieën, catalogi van 1 PLAATSINGSSYSTEEM COLLECTIE RECHTSGESCHIEDENIS A. Werken van algemene aard A10 Woordenboeken A20 Naslagwerken A30 Bibliografieën, catalogi van bibliotheken A31 Archivalie A40 Grammaticale hulpmiddelen,

Nadere informatie

Rechtsgeschiedenis = historische benadering van het recht (= geheel van regels die door de overheid opgelegd en afgedwongen worden).

Rechtsgeschiedenis = historische benadering van het recht (= geheel van regels die door de overheid opgelegd en afgedwongen worden). I. Inleiding 1. Praktisch Examen = wat te onthouden in HB. Proefexamen = 3 november. Klein gedrukte tekst in HB niet kennen. 2. Wat is rechtsgeschiedenis? Wat is recht? 2.1. Hetzelfde? Rechtsgeschiedenis

Nadere informatie

FONS ET ORIGO IURIS VERSIO BELGICA

FONS ET ORIGO IURIS VERSIO BELGICA FONS ET ORIGO IURIS VERSIO BELGICA EEN HISTORISCHE INLEIDING TOT HET VERMOGENSRECHT Jan Hallebeek Tammo Wallinga VU University Press, Amsterdam INHOUD Woord vooraf Uit het Woord Vooraf bij de eerste druk

Nadere informatie

BEGELEIDINGSPLAN VOOR DE CURSUS

BEGELEIDINGSPLAN VOOR DE CURSUS BEGELEIDINGSPLAN VOOR DE CURSUS RECHTSGESCHIEDENIS I (R12221) (onderdeel traject Propedeuse Rechten) studiecentrum: Utrecht tijdvak: februari en maart 2012 begeleider: mr drs G.E.P. ter Horst 1 INLEIDING

Nadere informatie

1. Een geldige wil = om een rechtshandeling te stellen, moeten de partijen hun volwaardige wil uiten

1. Een geldige wil = om een rechtshandeling te stellen, moeten de partijen hun volwaardige wil uiten Inleiding tot het economische recht Contactpersoon: joeri.vananroye@law.kuleuven.be woensdag 10/10/2012 Overeenkomst mogelijk bij aanwezigheid: (Art. 1108 BW) - toestemming - handelingsbekwaamheid - bepaald

Nadere informatie

Opleiding. Boekhouden. Code + officiële benaming van de module. C 3 Burgerlijk, handels- en economisch recht. Academiejaar 2015-2016.

Opleiding. Boekhouden. Code + officiële benaming van de module. C 3 Burgerlijk, handels- en economisch recht. Academiejaar 2015-2016. Opleiding Boekhouden Code + officiële benaming van de module C 3 Burgerlijk, handels- en economisch recht Academiejaar 2015-2016 Semester 1 Studieomvang 6 studiepunten Totale studietijd 120 Aantal lestijden

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3

G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3 G E S C H I E D E N I S - A A N T E K E N I N G E N H 1 / 2 / 3 HOOFDSTUK 1 PARAGRAAF 1 Weg van de mensheid: - Staat in Afrika - Van daaruit Verspreiding over de rest van de wereld - Mens behoort tot de

Nadere informatie

Inhoudsopgave DEEL 1 INLEIDENDE BEGRIPPEN DEEL 2 ASPECTEN UIT HET BURGERLIJK RECHT

Inhoudsopgave DEEL 1 INLEIDENDE BEGRIPPEN DEEL 2 ASPECTEN UIT HET BURGERLIJK RECHT Inhoudsopgave DEEL 1 INLEIDENDE BEGRIPPEN HOOFDSTUK 1: INDELING VAN HET RECHT 3 1.1. Het publiekrecht 4 1.1.1. Het staatsrecht 4 1.1.2. Het administratief recht 5 1.1.3. Het strafrecht 6 1.1.4. Het fiscaal

Nadere informatie

ECHTSCHEIDINGEN KENNEN GEEN GRENZEN (regels van internationaal privaat recht)

ECHTSCHEIDINGEN KENNEN GEEN GRENZEN (regels van internationaal privaat recht) ECHTSCHEIDINGEN KENNEN GEEN GRENZEN (regels van internationaal privaat recht) Steeds meer worden we in de rechtspraktijk geconfronteerd met internationale echtscheidingen op basis van de volgende elementen:

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Op welke gebieden wilden de Verlichtingsfilosofen de bestaande maatschappij veranderen? Rationalisme = het gebruiken van gezond verstand (rede/ratio) waarbij kennis gaat boven tradities

Nadere informatie

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance

Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance Tijdvakken Tijd van ontdekkers en hervormers (1500 1600) / Renaissance K.A. * Het begin van de Europese overzeese expansie * Het veranderende mens- en wereldbeeld van de Renaissance en het begin van een

Nadere informatie

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht

Hoofdstuk 1: Recht. Alternatieven voor recht Hoofdstuk 1: Recht Alternatieven voor recht Recht is zoals al gezegd een instrument om de maatschappij te ordenen. Alles is recht, kan een bepaalde houding zijn (die dan nog eens intrinsiek op alles toepasbaar

Nadere informatie

Dagvaarding en dagvaarden: wat is het en hoe gaat in zijn werk?

Dagvaarding en dagvaarden: wat is het en hoe gaat in zijn werk? Dagvaarding en dagvaarden: wat is het en hoe gaat in zijn werk? Een dagvaarding is een inleidend processtuk. Hierin staat wat de eisende partij van de gedaagde partij verlangd. Een dagvaarding wordt doorgaans

Nadere informatie

Model A.1. Verzoekschrift bij toepassing van artikel 213 BW (onderhoudsgeld tussen echtgenoten) de artikelen 1034bis e.v. en 1320 e.v. Ger.W.

Model A.1. Verzoekschrift bij toepassing van artikel 213 BW (onderhoudsgeld tussen echtgenoten) de artikelen 1034bis e.v. en 1320 e.v. Ger.W. INHOUDSTAFEL A. FEITELIJKE SCHEIDING VO O R ECHTSCHEIDING 1 Model A.1. Verzoekschrift bij toepassing van artikel 213 BW (onderhoudsgeld tussen echtgenoten) de artikelen 1034bis e.v. en 1320 e.v. Ger.W.

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis pilot havo 2009 - II Door de tijd heen De volgende historische verdragen staan in willekeurige volgorde: 1 Door de Vrede van Brest-Litovsk tussen het Duitse keizerrijk en het communistische Rusland kunnen de Duitse generaals

Nadere informatie

De klassieke tijdlijn

De klassieke tijdlijn De klassieke tijdlijn In de lessen geschiedenis heb je waarschijnlijk al gehoord over de tijdlijnen, of de historische periodes en waarschijnlijk ook over exacte datums zoals 476. In dit documentje kom

Nadere informatie

Hoofdstuk 3: Rechtsstelsel

Hoofdstuk 3: Rechtsstelsel Hoofdstuk 3: Rechtsstelsel Rechtsstelsels Zoals gezien in de voorgaande hoofdstukken van deze syllabus, maar vooral ook door de hoorcolleges van andere opleidingsonderdelen, is recht bijna overal aanwezig.

Nadere informatie

2. Soorten en verband

2. Soorten en verband Bij dit alles moet de rechter de rechten van verdediging eerbiedigen. Dit betekent dat hij, wanneer hij de rechtsgrond wenst te wijzigen en aan te passen, de debatten dient te heropenen om partijen toe

Nadere informatie

Geschiedenis vh Privaatrecht

Geschiedenis vh Privaatrecht 1ste bach Rechten Geschiedenis vh Privaatrecht Wallinga Q uickprinter Koningstraat 13 2000 Antwerpen www.quickprinter.be R10 5.50 EUR Geschiedenis van het privaatrecht waarom bestuderen we rechtsgeschiedenis?

Nadere informatie

Civium causa. Handboek Romeins recht. Laurent Waelkens. Acco Leuven / Leusden

Civium causa. Handboek Romeins recht. Laurent Waelkens. Acco Leuven / Leusden Civium causa Handboek Romeins recht Laurent Waelkens Acco Leuven / Leusden INHOUD Woord vooraf. 19 Inleidende begrippen 21 1. Waarom het Romeinse recht bestuderen? 21 1. Een component van ons universitair

Nadere informatie

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl)

Examen HAVO. geschiedenis (nieuwe stijl) geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO Hoger Algemeen Voortgezet Onderwijs Tijdvak 1 Maandag 22 mei 9.00 12.00 uur 20 06 Vragenboekje Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen; het examen bestaat

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 2. TOEPASSINGSGEBIED VAN HET RECHT OP AFBEELDING...33

INHOUDSOPGAVE HOOFDSTUK 2. TOEPASSINGSGEBIED VAN HET RECHT OP AFBEELDING...33 INHOUDSOPGAVE DANKWOORD... v VOORWOORD...vii HOOFDSTUK 1. DE GRONDSLAG... 1 1. De grondslag: het persoonlijkheidsrecht op afbeelding... 1 2. Invloed van de mensenrechten... 3 A. Art. 22 G.W.... 4 B. Art.

Nadere informatie

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters.

1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de juiste chronologische volgorde. Noteer alleen de letters. Oefenrepetitie geschiedenis SUCCES!!! 4 Havo Periode 1 Tijdvakken 1 t/m 4 Dyslectische leerlingen slaan de vragen met een asterisk (*) over. DOOR DE TIJD HEEN 1. Zet de onderstaande gebeurtenissen in de

Nadere informatie

INHOUD. INLEIDING... 1 A. De wet... 3 B. De rechtspraak... 28 C. De rechtsleer... 32 D. De gewoonte... 32 E. De algemene rechtsbeginselen...

INHOUD. INLEIDING... 1 A. De wet... 3 B. De rechtspraak... 28 C. De rechtsleer... 32 D. De gewoonte... 32 E. De algemene rechtsbeginselen... INHOUD INLEIDING... 1 A. De wet.... 3 B. De rechtspraak.... 28 C. De rechtsleer... 32 D. De gewoonte.... 32 E. De algemene rechtsbeginselen.... 34 BOEK I. PERSONENRECHT TITEL I PERSONENRECHT.... 39 Hoofdstuk

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Inhoudstafel. Woord vooraf... 5 Inhoudstafel... 7. Sociaal recht

Inhoudstafel. Woord vooraf... 5 Inhoudstafel... 7. Sociaal recht Inhoudstafel Woord vooraf... 5 Inhoudstafel... 7 Sociaal recht A. Achtergrond... 15 I. De industrialisering in de kinderschoenen (eerste helft negentiende eeuw)... 15 II. Economische expansie dankzij goedkope

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID. Inhoudstafel. Emma Vanden Berghe (2013-2014)

GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID. Inhoudstafel. Emma Vanden Berghe (2013-2014) GESCHIEDENIS VAN DE KLASSIEKE OUDHEID Inhoudstafel 1 Inleiding: p. 23-46 I. INLEIDING 1. Bronnen en chronologie Bronnen Geschreven bronnen Ongeschreven bronnen Brongebruik Chronologie Relatieve en absolute

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Verlies van een partner - Verwerking - Kinderen

Verlies van een partner - Verwerking - Kinderen Verlies van een partner - Verwerking - Kinderen Bron: Wet tot wijziging van verscheidene wetsbepalingen inzake de voogdij over minderjarigen 29 april 2001 Jeugdbeschermingswet 8 april 1965 Afstammingswet,

Nadere informatie

Historische Ontwikkeling van het Recht, EUR, 2004/2005 Aantekeningen door Anne-Roos van der Elst

Historische Ontwikkeling van het Recht, EUR, 2004/2005 Aantekeningen door Anne-Roos van der Elst Historische Ontwikkeling van het Recht, EUR, 2004/2005 Aantekeningen door Anne-Roos van der Elst Principaat 27v Chr. Praetor verliest ruime autonome rechtsvorming vooral na de vastlegging tekst edict onder

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

BENOEMDE OVEREENKOMSTEN

BENOEMDE OVEREENKOMSTEN BENOEMDE OVEREENKOMSTEN 1. Koop De koop is een overeenkomst waarbij een partij (de verkoper) zich ertoe verbindt dat de eigendom van een zaak over te dragen aan een andere partij (de koper), die zich op

Nadere informatie

Concubinaat. De buitenhuwelijkse tweerelatie. Patrick Senaeve (ed.) Acco Leuven / Amersfoort

Concubinaat. De buitenhuwelijkse tweerelatie. Patrick Senaeve (ed.) Acco Leuven / Amersfoort Concubinaat De buitenhuwelijkse tweerelatie Patrick Senaeve (ed.) Met bijdragen van: Eric Dirix Jacques Herbots Walter Pintens Jan Roodhooft Patrick Senaeve Acco Leuven / Amersfoort INHOUD Patrick Senaeve

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5

Dit product wordt u aangeboden door ComputerBijbel (http://www.computerbijbel.com) ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 ComputerBijbel Alle rechten voorbehouden 1/5 STROMINGEN IN HET JUDAISME. De verschillende afdelingen of denominaties binnen het Judaisme worden over het algemeen stromingen genoemd. De verschillen zijn

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Echtscheidingsrecht in hoofdlijnen

Echtscheidingsrecht in hoofdlijnen Echtscheidingsrecht in hoofdlijnen In België kan men onder andere aan de hand van twee verschillende procedures uit de echt scheiden: - de procedure EOT (Echtscheiding Onderlinge Toestemming) - de procedure

Nadere informatie

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES

TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES TIJD VAN PRUIKEN EN REVOLUTIES Hoofdstuk 4 PARAGRAAF 4.1 Pruikentijd Standenmaatschappij De verlichting VERVAL EN RIJKDOM In de 17 e eeuw was Nederland het rijkste land ter wereld Van stilstand komt achteruitgang

Nadere informatie

TWEEHONDERD JAREN CODIFICATIE VAN HET PRIVAATRECHT IN NEDERLAND

TWEEHONDERD JAREN CODIFICATIE VAN HET PRIVAATRECHT IN NEDERLAND TWEEHONDERD JAREN CODIFICATIE VAN HET PRIVAATRECHT IN NEDERLAND OPSTELLEN OVER (DE GESCHIEDENIS VAN) HET PRIVAATRECHT NAAR AANLEIDING VAN HET TWEEDE EEUWFEEST VAN HET WETBOEK NAPOLEON INGERIGT VOOR HET

Nadere informatie

.1.Wat de bevoegdheid van de vrederechter betreft. .2.Wat de bevoegdheid van de rechtbank van koophandel betreft

.1.Wat de bevoegdheid van de vrederechter betreft. .2.Wat de bevoegdheid van de rechtbank van koophandel betreft .1.Wat de bevoegdheid van de vrederechter betreft 1.1.Het optrekken van de algemene bevoegdheid van de vrederechter naar 2.500 ( komt van 1860 ).2.Het optrekken van de grens m.b.t. de aanleg ( dwz : onder

Nadere informatie

Inhoud. 1.5 Materieel en formeel recht 16 1.6 Samenvatting 17

Inhoud. 1.5 Materieel en formeel recht 16 1.6 Samenvatting 17 Inhoud 1 Basisbegrippen in het burgerlijk recht 13 1.1 Inleiding 13 1.2 De plaats van het burgerlijk recht 13 1.3 Bronnen van het burgerlijk recht 15 1.4 Burgerlijk Wetboek en Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2009 tijdvak 2 woensdag 24 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis (pilot) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 75 punten te behalen. Voor

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2007 tijdvak 1 dinsdag 22 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 84 punten te behalen.

Nadere informatie

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets

11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets 11 De ontdekking van de mens en de wereld - internet oefentoets Opdracht 1 Wat is de Sokratische methode? Opdracht 2 Waarom werd Sokrates gedwongen de gifbeker te drinken? Opdracht 3 Waarom zijn onze zintuigen

Nadere informatie

Samenvattingen Afdeling IV

Samenvattingen Afdeling IV Samenvattingen Afdeling IV Hoofdstuk 1 De rechterlijke macht word uitgeoefend door hoven en rechtbanken: a) Rechtbanken: Bevinden zich op het niveau van arrondissementen en kantons Er zetelen rechters

Nadere informatie

JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel )

JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel ) JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel ) [De minderjarige], geboren op [geboortedatum] te [geboorteplaats], Frankrijk, wonende

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS?

AANTEKENINGEN WAAROM WERD GOD EEN MENS? AANTEKENINGEN Alles draait om de visie op Jezus Christus. Door de eeuwen heen is er veel discussie geweest over Jezus. Zeker na de Verlichting werd Hij zeer kritisch bekeken. De vraag is waar je je op

Nadere informatie

HANDBOEK BURGERLIJK RECHT

HANDBOEK BURGERLIJK RECHT RENE DEKKERS HANDBOEK BURGERLIJK RECHT DEEL IV Huwelijksstelsels - Erfrecht - Giften DERDE UITGAVE BEWERKT DOOR HELENE CASMAN Gewoon Hoogleraar Vrije Universiteit Brussel Hoogleraar Université Libre de

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

INHOUD VOORWOORD... KRONIEK FAMILIAAL VERMOGENSRECHT Coördinatie Prof. Dr. JOHAN DU MONGH... 1. Primair huwelijksvermogensstelsel VEERLE ALLAERTS...

INHOUD VOORWOORD... KRONIEK FAMILIAAL VERMOGENSRECHT Coördinatie Prof. Dr. JOHAN DU MONGH... 1. Primair huwelijksvermogensstelsel VEERLE ALLAERTS... INHOUD VOORWOORD... v DEEL I. KRONIEK FAMILIAAL VERMOGENSRECHT Coördinatie Prof. Dr. JOHAN DU MONGH... 1 Hfdst. I. Primair huwelijksvermogensstelsel VEERLE ALLAERTS... 3 I. Algemeen... 3 II. Verplichting

Nadere informatie

Simplex et perpetuum. Beschouwingen over eigendom en tijd W.J. ZWALVE

Simplex et perpetuum. Beschouwingen over eigendom en tijd W.J. ZWALVE Simplex et perpetuum Beschouwingen over eigendom en tijd W.J. ZWALVE Boom Juridische uitgevers Den Haag 2006 Woord vooraf Lijst van afkortingen en verkort aangehaalde literatuur I ROMEINS RECHT / 1 1.

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

Conclusie Van oudsher bestond er, in het bijzonder in het handelsverkeer, behoefte aan de mogelijkheid om de verplichting tot betaling van een schuld over te dragen aan een derde. Een opvolging onder bijzondere

Nadere informatie

Wat is civiel recht? 3. De deelnemers aan een civiele procedure 3. De rol van getuigen in een civiele procedure 7. Bewijsstukken 8.

Wat is civiel recht? 3. De deelnemers aan een civiele procedure 3. De rol van getuigen in een civiele procedure 7. Bewijsstukken 8. Als mensen en bedrijven een conflict krijgen dat zij zelf niet kunnen oplossen, volgt soms een rechtszaak. In deze brochure leest u hoe de behandeling van de zaak verloopt. Inhoud Wat is civiel recht?

Nadere informatie

DE OORZAAK VAN EISBAARHEID VAN DE SUCCESSIERECHTEN...

DE OORZAAK VAN EISBAARHEID VAN DE SUCCESSIERECHTEN... Successierechten 1. INLEIDING...2 A. OMSCHRIJVING...2 B. ONDERSCHEID...2 1 Het eigenlijk successierechten...2 2 Het recht van overgang bij overlijden...2 3 Oneigenlijke gewestelijke belasting...2 4 Ontstaan

Nadere informatie

VERGELIJKING HUWELIJK WETTELIJK SAMENWONEN FEITELIJK SAMEWONEN

VERGELIJKING HUWELIJK WETTELIJK SAMENWONEN FEITELIJK SAMEWONEN VERGELIJKING HUWELIJK WETTELIJK SAMENWONEN FEITELIJK SAMEWONEN HUWELIJK WETTELIJK SAMENWONEN FEITELIJK SAMENWONEN = verbintenis tussen 2 ongehuwde personen van verschillend of hetzelfde geslacht die een

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Afstamming. U hebt vragen over uw afstamming of over de afstamming van uw kind

Afstamming. U hebt vragen over uw afstamming of over de afstamming van uw kind Afstamming U hebt vragen over uw afstamming of over de afstamming van uw kind Inhoud Afstamming in het Belgische recht...3 Afstamming krachtens de wet...4 Afstamming langs moederszijde...4 Afstamming langs

Nadere informatie

Wat is een constitutie?

Wat is een constitutie? Wat is een constitutie? Veel landen op de wereld worden op een democratische manier bestuurd. Een democratie staat echter niet op zichzelf. Bij een democratie hoort namelijk een rechtsstaat. Democratie

Nadere informatie

INHOUD. Hoofdstuk IV. Ongeldigheid van het huwelijkscontract... 48 TITEL II DE VERSCHILLENDE HUWELIJKSSTELSELS... 51

INHOUD. Hoofdstuk IV. Ongeldigheid van het huwelijkscontract... 48 TITEL II DE VERSCHILLENDE HUWELIJKSSTELSELS... 51 INHOUD BOEK VIII. HUWELIJKSSTELSELS.... 1 Inleiding... 3 TITEL I HET HUWELIJKSCONTRACT.... 5 Hoofdstuk I. Inleiding.... 5 Hoofdstuk II. Inhoud van het huwelijkscontract.... 10 Afdeling I. Huwelijksovereenkomsten....

Nadere informatie

PREFERENTIELE TOEWIJZING VAN DE GEZINSWONING

PREFERENTIELE TOEWIJZING VAN DE GEZINSWONING PREFERENTIELE TOEWIJZING VAN DE GEZINSWONING Herhaaldelijk worden wij in een procedure vereffening en verdeling van een huwelijksgemeenschap na echtscheiding geconfronteerd met de vaststelling dat beide

Nadere informatie

Instelling. Onderwerp. Datum

Instelling. Onderwerp. Datum Instelling hof van beroep Brussel Onderwerp I. Artikelen 792 en 1448 BW. Heling: toepassingsvoorwaarden. II. Artikelen 1446 en 1447 BW. Toewijzing bij voorrang. Moet het huisraad overgenomen worden met

Nadere informatie

Je rechten bij erfenis

Je rechten bij erfenis Je rechten bij erfenis Wie zijn je erfgenamen? De principes Bloedverwanten + echtgenoot + WSW partner + geadopteerden Volgorde? Eerst de ORDEN : de eerste orde sluit alle volgende uit Eerste orde : afstammelingen

Nadere informatie

Wat is civiel recht? 3. De deelnemers aan een civiele procedure 3. De rol van getuigen in een civiele procedure 7. Bewijsstukken 8.

Wat is civiel recht? 3. De deelnemers aan een civiele procedure 3. De rol van getuigen in een civiele procedure 7. Bewijsstukken 8. Als mensen en bedrijven een conflict krijgen dat zij zelf niet kunnen oplossen, volgt soms een rechtszaak. In deze brochure leest u hoe de behandeling van de zaak verloopt. Inhoud Wat is civiel recht?

Nadere informatie

Algemeen juridische beroepsvorming 4 ALGEMEEN JURIDISCHE BEROEPSVORMING 4 (CJU01.4/CREBO:50109)

Algemeen juridische beroepsvorming 4 ALGEMEEN JURIDISCHE BEROEPSVORMING 4 (CJU01.4/CREBO:50109) ALGEMEEN JURIDISCHE BEROEPSVORMING 4 (CJU01.4/CREBO:50109) sd.cju01.4.v3 ECABO, Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd, overgenomen, opgeslagen of gepubliceerd in

Nadere informatie

Inhoudstafel. DEEL 1 Inleiding... 1

Inhoudstafel. DEEL 1 Inleiding... 1 Inhoudstafel Inhoudstafel WAARSCHUWING................................................ HANDLEIDING.................................................. vii ix DEEL 1 Inleiding....................................................

Nadere informatie

Voorwoord... xv HOOFDSTUK II. DOELSTELLINGEN VAN DE HERVORMING... 5 HOOFDSTUK III. ARTIKEL 229 VAN HET BURGERLIJK WETBOEK... 17

Voorwoord... xv HOOFDSTUK II. DOELSTELLINGEN VAN DE HERVORMING... 5 HOOFDSTUK III. ARTIKEL 229 VAN HET BURGERLIJK WETBOEK... 17 INHOUD Voorwoord............................................... xv DEEL I. DOELSTELLINGEN VAN DE HERVORMING. DE ECHTSCHEI- DING OP GROND VAN ONHERSTELBARE ONTWRICHTING VAN HET HUWELIJK Frederik Swennen.....................................

Nadere informatie

ProDemos Huis voor democratie en rechtsstaat

ProDemos Huis voor democratie en rechtsstaat Wat is rechtspraak? Nederland is een rechtsstaat. Een belangrijk onderdeel van een rechtsstaat is onafhankelijke rechtspraak. Iedereen heeft wel eens ruzie met een ander. Stel je hebt een conflict met

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Minderjarigheid in het recht

Minderjarigheid in het recht Minderjarigheid in het recht Minderjarigen zijn personen onder de 18 jaar, tenzij voor hun 18e levensjaar huwelijk, geregistreerd partnerschap (GP) of meerderjarigverklaring van moeder van 16/17 jr Twee

Nadere informatie

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.!

De renaissance!! Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis.! De renaissance Waarschijnlijk heb je al eens van deze term gehoord bij het bezoeken van museums of tijdens lessen geschiedenis. Deze term betekent letterlijk de wedergeboorte, en is een kunststroming uit

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen

Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie. Kenmerkende aspecten. Begrippen Tijd van jagers en boeren? 3000 v. Chr. Prehistorie 1. De levenswijze van jager-verzamelaars. 2. Het ontstaan van landbouw en landbouwsamenlevingen. 3. Het ontstaan van de eerste stedelijke gemeenschappen.

Nadere informatie

inachtneming van het bepaalde in artikel 4 voorlegt aan de geschillencommissie.

inachtneming van het bepaalde in artikel 4 voorlegt aan de geschillencommissie. Geschillenreglement VViN Artikel 1 - Definities In dit reglement gelden de volgende definities: 1. Eiser: de partij die een verzoek tot beslechting als bedoeld in lid 7 van dit artikel met inachtneming

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl

Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl Opdrachten & docentenhandleiding www.rechtvoorjou.nl pagina 2 van 14 Inhoudsopgave 1 Opdracht 1: Kennisvragen bij www.rechtvoorjou.nl 3 Werkblad 1:

Nadere informatie

Artikel 1240 van het Gerechtelijk Wetboek

Artikel 1240 van het Gerechtelijk Wetboek BIJLAGE 7 bij het koninklijk besluit van 31 augustus 2014 tot vaststelling van de inhoud en de vorm van modellen van verslagen, van vereenvoudigde boekhouding en van verzoekschrift ter uitvoering van de

Nadere informatie

KRONIEK FAMILIAAL VERMOGENSRECHT Prof. Dr. Johan Du Mongh en Dr. Charlotte Declerck.. 1

KRONIEK FAMILIAAL VERMOGENSRECHT Prof. Dr. Johan Du Mongh en Dr. Charlotte Declerck.. 1 INHOUD VOORWOORD.................................................... v DEEL I. KRONIEK FAMILIAAL VERMOGENSRECHT Prof. Dr. Johan Du Mongh en Dr. Charlotte Declerck.. 1 Hfdst. I. Primair huwelijksvermogensstelsel

Nadere informatie

Inhoud. Inleidende probleemstelling: wederkerige schenkingen... 11. Hoofdstuk 1. De emanatie van twee rechtsfiguren: de oorzaak en de voorwaarde...

Inhoud. Inleidende probleemstelling: wederkerige schenkingen... 11. Hoofdstuk 1. De emanatie van twee rechtsfiguren: de oorzaak en de voorwaarde... Voorwoord...v Dankwoord... vii Inleiding...1 Afdeling 1. Inleiding en situering van het onderwerp...1 Afdeling 2. Afbakening van het onderwerp...5 Afdeling 3. Onderzoeksmethode...5 A. Geïntegreerd onderzoek...5

Nadere informatie

Bewijswaarde van een sms-bericht bij de verkoop van een onroerend goed

Bewijswaarde van een sms-bericht bij de verkoop van een onroerend goed Bewijswaarde van een sms-bericht bij de verkoop van een onroerend goed Analyse arrest HvB Gent 26 september 2013 FORUM ADVOCATEN BVBA Nassaustraat 37-41 2000 Antwerpen T 03 369 95 65 F 03 369 95 66 E info@forumadvocaten.be

Nadere informatie

Info plus Het leenstelsel

Info plus Het leenstelsel Project Middeleeuwen F- verrijking week 1 Info plus Het leenstelsel Inleiding De Middeleeuwen betekent letterlijk de tussentijd. Deze naam is pas later aan deze periode in de geschiedenis gegeven. De naam

Nadere informatie

Uw Relatie Onafhankelijk Financieel Planbureau

Uw Relatie Onafhankelijk Financieel Planbureau Uw Relatie Onafhankelijk Financieel Planbureau Dr. O. Botjeslaan 83 9681 GE MIDWOLDA 06-29 07 58 01 www.meyshuis.nl info@meyshuis.nl Friesland Bank 2949.67.036 KvK Groningen 01163895 BTW NL104595553B01

Nadere informatie

De familie- en jeugdrechtbank

De familie- en jeugdrechtbank De familie- en jeugdrechtbank De familie- en jeugdrechtbank (*) is sinds 1 september 2014 operationeel in het hele land en is voortaan bevoegd voor zowat alle geschillen die betrekking hebben op het familieleven,

Nadere informatie

Elementaire Rechtspraak

Elementaire Rechtspraak Boekenreeks Elementaire Rechtspraak ER 60 Recente Elementaire Vonnissen en Arresten (2009 2010 2011) Adoptie Dringende en Voorlopige Maatregelen Echtscheiding Erfrecht Geesteszieke Huwelijksvermogensrecht

Nadere informatie

Hieronder volgt dus de beknopte verklaring van enkele termen die in de arresten van het Hof worden gebruikt.

Hieronder volgt dus de beknopte verklaring van enkele termen die in de arresten van het Hof worden gebruikt. Kort lexicon tot nut van de rechtzoekende, waarin enige uitleg wordt gegeven van de meest gangbare geschreven rechtstaal van het Hof van Cassatie en van het parket bij dit Hof ( 1 ). Dit korte lexicon

Nadere informatie