Deze cursus is bedoeld voor mensen met persoonlijke ervaring op het gebied van psychische, psychiatrische en/of

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Deze cursus is bedoeld voor mensen met persoonlijke ervaring op het gebied van psychische, psychiatrische en/of"

Transcriptie

1 WERKEN MET EIGEN ERVARING Werkboek voor cursisten Deze cursus is bedoeld voor mensen met persoonlijke ervaring op het gebied van psychische, psychiatrische en/of verslavingszorg. Mensen die hun opgedane ervaring willen aanwenden voor persoonlijk herstel en breder willen inzetten voor belangenbehartiging van cliënten in alle aspecten van geestelijke gezondheidszorg. Daarbij optimaal gebruikmakend van de ervaringen en het kennisniveau van medecursisten, cursusleiders, gastdocenten en in deze cursus opgenomen publicaties geplaatst in relatie tot hun eigen omgeving en ervaringskennis. Ervaring wordt zo omgevormd tot kennis, kennis wordt werken voor lotgenoten en het werken voor lotgenoten resulteert in inzet van ervaringsdeskundigheid. Werken met eigen ervaring Cursistenwerkmap Versie Deze cursus is bedoeld voor mensen met persoonlijke ervaring op het gebied van psychische, psychiatrische en/of verslavingszorg. Mensen die hun opgedane ervaring willen

2 WERKEN MET EIGEN ERVARING Werkboek voor cursisten DERDE HERZIENE VERSIE. JANUARI Copyright 2009, Trimbos-instituut HEE Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Rotterdam, 1 e versie juli 2001 Utrecht, 2 e versie augustus 2009 s-hertogenbosch, 3 e versie januari 2010 Een uitgave van: Trimbos-instituut, HEE Da Costakade 45 Westersingel AS Utrecht 3015 LC Rotterdam versie

3 versie

4 Voorwoord Voor u ligt het werkboek voor de deelnemers aan de cursus Werken met eigen ervaring. Deze cursus kon tot stand komen door subsidie van Zorg Onderzoek Nederland. Het idee is uitgevoerd door de samenwerking tussen het Trimbos-instituut - HEE en Stichting Rehabilitatie 92 en Stichting Door en Voor. HEE heeft veel ervaring met het ontwikkelen van cliëntgestuurde projecten en met het inzetten van ervaringsdeskundigheid. Rehabilitatie 92 is een opleidingsinstituut. Het verzorgt trainingen en deskundigheidsbevordering over de Individuele Rehabilitatie Benadering. Stichting Door en Voor is de cliëntenorganisatie in Noord Oost Brabant met vele trainingen en projecten op basis van het cliëntenperspectief. Alle drie de organisaties zetten zich in om de ondersteuning van cliënten bij het vervullen van maatschappelijke rollen te verbeteren. In Nederland is steeds meer behoefte aan mensen die de jarenlange ervaring die ze hebben opgedaan met de psychiatrie en/of andere geestelijke beperkingen breed willen inzetten voor anderen. Ervaringsdeskundigen noemen we hen. Dit kan in betaald werk of in vrijwilligerswerk. Ervaringsdeskundigen kunnen als lotgenoten veel voor cliënten betekenen. Ze kunnen iemand op weg helpen, van goede tips voorzien en ondersteunen bij hun herstel van de psychische problemen die ze ondervinden. Ook hebben ervaringsdeskundigen veel waarde voor de geestelijke gezondheidszorg als belangenbehartiger van cliënten. Cliënten in onder andere cliëntenorganisaties, cliëntencommissies en cliëntenraden verzamelen ideeën over mogelijke verbetering van de hulpverlening. Er bestond tot 2001 geen opleiding die cliënten leerde hoe je ervaringsdeskundig werd. Deze cursus Werken Met Eigen Ervaring (WMEE) voorziet in die behoefte. Het doel is deelnemers te leren ervaringsdeskundigheid breed in te zetten ten behoeve van herstelprocessen bij cliënten/lotgenoten. versie

5 Er is tijdens de cursus aandacht voor de volgende drie aspecten: 1. het vergroten van kennis over herstel, empowerment en ervaringsdeskundigheid; 2. het bewust worden van ervaringskennis; 3. het ontwikkelen van vaardigheden met betrekking tot het inzetten van ervaringskennis. De inhoud van de cursus wordt regelmatig verbeterd vanuit adviezen van vele ervaringsdeskundigen, die als docent of als cursist bij de cursus betrokken zijn. De oorspronkelijke auteurs Hanneke Henkens Astrid van Bruggen Cees Witsenburg Bijgewerkt in 2010 door: Ben Rooijakkers Theo Schlaman Els Kouwenberg Chantal Schiks En velen op de achtergrond In juni 2009 zijn de eigendomsrechten op de cursus Werken met Eigen Ervaring van het Basisberaad Rijnmond overgegaan op HEE, Trimbos Instituut. In deze versie zijn diverse inhoudelijke tekstwijzigingen doorgevoerd. September 2010 versie

6 Inhoudsopgave Derde herziene versie. Januari Kennismaking Opbouw in 3 blokken Blok 1: Het eigen verhaal Blok 2: Werksituaties Blok 3: Vaardigheden Tot slot Inleiding Persoonlijke inbreng Leerdoelen OPDRACHTEN Kennismaken met elkaar en de cursus Afspraken maken met elkaar Waar voel jij je het lekkerst, waar voel jij je thuis Waarden Blok 1 Het eigen verhaal Les 2. Ervaringen 2.1 Inleiding 2.2 Leerdoelen 2.3 Opdrachten Ervaring delen Waardevolle ervaring voor jezelf Les 3. Steun 3.1 Inleiding Steun ontvangen en/of verlenen Vormen van steun 3.2 Leerdoelen 3.3 Opdrachten versie

7 3.3.1 Een herinnering tot steun Persoonlijke steun Tips om te overleven Les 4. Herstel 4.1 Inleiding Theorie en begrippenkader Herstelconcept Herstellen doe je zelf Verloop herstelproces Fasen van herstel 4.2 Leerdoelen 4.3 Opdrachten Grafiek van je eigen herstelproces Aspecten van herstel Fasen van herstel Les 5. Ervaringsdeskundigheid 5.1 Inleiding Ervaringsdeskundigheid: meer dan ervaring of ervaringskennis Resultaat van een ontwikkelingsproces Zelf in balans, voorwaarde voor werken met eigen ervaring Positie tegenover lotgenoten en professionele zorgverleners Eigen ervaringen inzetten als meerwaarde Empowerment 5.2 Leerdoelen 5.3 Opdrachten Motivatie of drijfveer Meerwaarde Blok 2 Werksituaties Les 6. Individueel werken met lotgenoten versie

8 6.1 Inleiding Werksituaties Cliëntgestuurde projecten Individueel contact tussen ervaringsdeskundige en cliënt Gastdocent (e) 6.2 Leerdoelen 6.3 Opdrachten Gesprek met de gastdocent(e) Werksituatie 1: vaardigheden, steun en valkuilen Les 7. Werken met groepen lotgenoten 7.1 Inleiding Gastdocent(e) 7.2 Leerdoelen 7.3 Opdrachten Gesprek met de gastdocent(e) Werksituatie 2: vaardigheden, steun en valkuilen Les 8. Werken met groepen beroepskrachten 8.1 Inleiding Gastdocent(e) afronding Blok Leerdoelen 8.3 Opdrachten Gesprek met de gastdocent(e) Werksituatie 3: vaardigheden, steun en valkuilen Blok 3 Vaardigheden Les 9. Ervaringen inbrengen 9.1 Inleiding Vaardigheden Vaardigheden in relatie tot werken met eigen ervaring versie

9 9.1.3 Opzet blok Kwetsbaarheid hanteren Procedure ervaring inbrengen Een oplossing op maat kunnen bieden 9.2 Leerdoelen 9.3 Opdrachten Gebeurtenis met een onprettig verloop Eigen ervaring inbrengen Les 10. Van mening verschillen 10.1 Inleiding Van mening verschillen Meningsverschillen positief bekeken Van mening verschillen als vaardigheid Stappenplan Actief luisteren, samenvatten en doorvragen (LSD) Actief luisteren Samenvatten Doorvragen 10.2 Leerdoelen Luister gedicht 10.3 Opdrachten Vragen om verduidelijking Eigen ervaring als boodschap/stelling Tips voor inbrengen van ervaringen Les 11. Reacties van toehoorders inschatten 11.1 Inleiding reacties inschatten via 2 stappenplan Hoe gaan we om met kritiek Hoe gaan we om met feedback? Eerste hulp bij ongemakken (EHBO) Onderhandelingsruimte bij meningsverschillen versie

10 Onderhandelingsruimte 11.2 Leerdoelen 11.3 Opdrachten Rollenspel Les 12. Evalueren en afscheid nemen 12.1 Inleiding 12.2 Leerdoelen 12.3 Opdrachten PERSOONLIJKE HOOGTEPUNTEN Invullen evaluatieformulier Evaluatieformulier cursus Werken met eigen ervaring Afscheidnemen 12.4 Uitreiking van het certificaat Werken met eigen ervaring 12.5 We blijven nog wat nakletsen versie

11 Opbouw cursus en hoe om te gaan met inhoud Tijdens deze cursus wordt uitgegaan van en gerefereerd aan de eigenverantwoordelijkheid van de cursist. Dit wil zeggen dat de docenten/begeleiders de cursist niet aan het handje meenemen door de cursus, maar dat de cursist verantwoordelijk is voor een ruim voldoende voorbereiding van lesstof, opdrachten en leeswerk. Voor de inhoud van de cursus is gekozen voor een duidelijke en constructieve opzet, als reisgids door de te behandelende stof en voor de eindbestemming: het certificaat Werken Met Eigen Ervaring (WMEE). KENNISMAKING Les 1 wordt volledig gebruikt voor een begrijpelijke kennismaking met de cursus, het geven van een algemeen beeld van de inhoud van de cursus en het daarbinnen samen doormaken van het voorgestane leerproces. Natuurlijk ook voor de eerste kennismaking met elkaar en de cursusbegeleider(s). Meer dan vooraf doorlezen van deze 1 e les is als voorbereiding niet noodzakelijk. OPBOUW IN 3 BLOKKEN Er is duidelijk gekozen voor een cursusopbouw in 3 blokken. B L OK 1: HET EIGEN VERHAAL Dit blok is bedoeld om al samenwerkend van elkaars ervaringen te leren en daaruit oplossingen te kunnen bewerkstelligen. Om deze interactie met elkaar goed te kunnen volbrengen is het belangrijk de les telkens goed voor te bereiden en het verplichte leeswerk per les vooraf goed door te lezen en af te stemmen op je eigen ervaringen en die van de anderen. Maak voldoende aantekeningen als steun voor jezelf. versie

12 In de 4 bijeenkomsten van blok 1 gaan we met elkaar praten over onze ervaringen als cliënt. Het is daarbij erg belangrijk van elkaar te leren en open te staan voor elkaars ervaringen. We bespreken wat je wel of niet in de ervaringen van anderen herkent. We verzamelen verhalen om daarvan te leren en ons te kunnen plaatsen in de situatie van een ander. Daarmee boven onze eigen problematiek uitstijgend, richting ervaringsdeskundigheid. Tijdens het introductiegesprek dat je hebt gehad voordat je aan deze cursus begon, is ook gesproken over jouw ervaringen. De bedoeling is dat je voor iedere nieuwe les die je voorbereid, die gevraagde ervaringen in het kort met steekwoorden uitwerkt op papier en in de eerst volgende les daarover vertelt in de groep indien van toepassing. De wijze waarop je verhaal gebracht wordt, bepaal je natuurlijk altijd zelf. Afhankelijk van de opdrachten die bij de les horen kun je de voorbereiding doen. Bijvoorbeeld: je kunt je ervaring in chronologische volgorde vertellen (van vroeger naar nu); je kunt ook uitgaan van één of enkele momenten en daar je verhaal omheen bouwen; je kunt vertellen over jouw moeilijkheden/problematiek; of je vertelt wat je hebt meegemaakt in de hulpverlening. Tip: Maak je verhaal niet te lang, je krijgt de minimale tijd om er in de groep iets over te vertellen. Vertel de groep geen levensverhaal, maar beperk je tot de belangrijkste items die je wil delen met de groep en die van toepassing zijn op de inhoud van de les en de opdrachten. Belangrijk: Bedenk goed wat je wel of niet aan de groep wil vertellen en hou voor jezelf in de gaten of je het (al) aankunt. Vooraf thuis proef vertellen helpt je daarbij. Ben je goed bewust van deze eerste aanzetten tot werken met eigen ervaring. versie

13 B L OK 2: WERKSITUATIES In blok2 wordt er veel aandacht besteed aan en geluisterd naar ervaringsdeskundigen die reeds als zodanig in het werkgebied ingezet zijn/worden. Door intensief te luisteren naar hun verhaal en kritische vragen te stellen vorm je voor jezelf een goede basis tot ervaringsdeskundigheid. Je zult uit 3 verschillende praktijkervaringen zicht krijgen op de diverse mogelijkheden van aanpak op/in voorkomende werksituaties. Naast het aandachtig luisteren en analyseren van de ervaringsverhalen is het ook hier de bedoeling dat je ter voorbereiding op deze 3 lessen vooraf thuis aandachtig het artikel dat/de artikelen die bij de desbetreffende les is/zijn gevoegd doorleest. TIP: Laat de inhoud op je inwerken en probeer voor jezelf een vertaling te maken naar hetgeen wat je tot nu toe aangereikt gekregen hebt van cursusleiders, medecursisten en geboden lesstof. Geef in een paar losse woorden de essentie van de inhoud weer, gelet op de leerdoelen van deze cursus en je eigen verwachtingen daarvan Als je daarna nog inhoudelijke vragen of opmerkingen hebt, kun je die ook opschrijven en daarnaar vragen tijdens de behandeling in de les. B L OK 3: VAARDIGHEDEN Om als toekomstig ervaringsdeskundige te gaan werken moet je ook kunnen beschikken over vaardigheden. In deze 3 lessen worden eigenervaringen en ervaringen van de anderen omgezet in een werkbaar kader waarmee de cursist een gereedschapsset aangereikt krijgt voor gebruik als toekomstige ervaringsdeskundige. Je leert ervaringen inbrengen, reacties van toehoorders inschatten en omgaan met meningsverschillen van gesprekspartners. Ook hier is het belangrijk dat je de lessen goed voorbereid, je opdrachten maakt en vooral ook het leeswerk vooraf serieus doorneemt. Dit voorkomt tijdsverlies tijdens de lessen, die in dit blok vooral besteed gaat worden aan oefenen met elkaar van praktijksituaties in diverse werksituaties. versie

14 TOT SLOT Lees thuis elke keer ter voorbereiding, per les, aandachtig het bij de lessen 2 t/m 12 gevoegde leeswerk. Deze leesstof heeft steeds betrekking op de inhoud van de les die de volgende keer aan de beurt is. Probeer voor jezelf kennis te nemen van de inhoud van de leesstof en beoordeel de teksten zoals bekend verondersteld mag worden, meegroeiend in de cursus. Ga voor jezelf na waardoor je geraakt wordt, wat je aanspreekt of opvalt in zowel positieve als negatieve zin. Je mag zeker kritisch zijn in je beoordeling van de teksten. Verlies daarbij niet uit het oog dat elke schrijver vanuit zijn/haar visie en/of ervaringen geschreven heeft wat hij/zij belangrijk vond om anderen daarvan kennis te laten nemen. Een goede voorbereiding vooraf, geeft ruimte in de les voor meer directe diepgang en leidt tot een groter resultaat in de toekomst. Succes. versie

15 KENNISMAKEN Les 1 In deze eerste les maken wij kennis met elkaar, met de inhoud van de cursus, de gekozen opzet en vereisten aan het certificaat gesteld. Ook maken we afspraken over de onderlinge samenwerking en de te verwachten studiehouding. versie

16 versie

17 1. KENNISMAKEN 1.1 INLEIDING Deze cursus gaat uit van de basisprincipes waar alle mensen gebruik van maken bij het aanleren en ontwikkelen van hun eigen deskundigheid. Mensen denken bijna automatisch na over een bepaald gegeven (handeling, gedachte, voorval, ervaring) met het oog er iets uit te leren voor verbetering of herstel in de toekomst (reflecteren genoemd). Door het genoemde denk- en leerproces ontstaan nieuwe mogelijkheden (constructies) op weer een iets hoger kennisniveau. De persoon zal daarbij steeds de behoefte hebben te onderzoeken (interactie) of deze hogere kennis door anderen wordt gedeeld, bruikbaar en/of toepasbaar is en of anderen de mogelijkheden (h)erkennen. Een gezond proces dus van samen vallen en opstaan. Reflectie Constructie Cursist Interactie Door dit proces van reflectie, constructie en interactie ontstaat geleidelijk aan gedeelde kennis. Als alle deelnemers aan deze cursus openstaan voor dit persoonlijke ontwikkelingsproces dan zal in de loop van de cursus duidelijk worden dat de eigen ervaringen en opgedane ervaringskennis door interactief deelnemen, onderlinge beïnvloeding, afstemming en kruisbestuiving ervaringsdeskundigheid kan worden. De thema s in deze cursus, de opbouw van de stof en de taken, zijn een leidraad om deze kennis en ervaring die de deelnemers met z n allen hebben, te ordenen en nieuwe kennis en ervaring toe te voegen. versie

18 1.1.1 P E R S O ONLIJKE I N B R E N G Elke deelnemer aan deze cursus geeft zich op met een persoonlijk doel en vooraf gestelde verwachtingen. Ook brengt iedereen zijn/haar unieke kennis en ervaring mee. Daarbij voegen de cursusleiders, de gastdocenten en de lesen leesstof nog een brede mix van ervaringsdeskundigheid, realiteitszin en ontwikkelingsmogelijkheden toe aan de persoonlijke groei van de cursisten. We gaan er in deze cursus dan ook vanuit dat iedere cursist bereid is zijn/haar kennis en ervaring met elkaar te delen. Een actieve inbreng en minimale absentie (maximaal 2 lessen, als echt onvermijdelijk en altijd in overleg met de cursusleiders) wordt daarbij van iedereen verwacht en gewaardeerd. De komende maanden gaan we zeer intensief (soms emotioneel, vaak ook met een lach) met elkaar samenwerken. Daarvoor is het nodig elkaar beter te leren kennen. We nemen daar in deze 1 e les Kennismaken ruim de tijd voor. In de hierna volgende lessen zullen wij elkaar zeker nog beter leren kennen door de vele en diepgaandere gesprekken die we dan hebben. De cursist bepaalt zelf de emotionele diepgang en inhoud van zijn/haar ervaringsverhalen en/of gesprekken. Wij wijzen er op dat de cursist de regie altijd zelf in de hand heeft en eerste verantwoordelijke is voor zichzelf. Geef dus op tijd en duidelijk aan als het op een of andere wijze niet (meer) gaat. De cursusleiders, gastdocenten en medecursisten hebben tegenover elkaar een gezamenlijke verantwoordelijkheid voor het persoonlijke welzijn en het zich veilig en vertrouwd voelen binnen de cursusgroep. De cursusleiders zorgen daarnaast voor een optimaal proces (het reilen en zeilen) in de les en rondom de cursus zelf. Deze les nemen wij ook de tijd om globale inhoud en leerdoelen van de cursus met elkaar door te nemen en zijn wij nieuwsgierig naar de persoonlijke verwachtingen, mogelijke inbreng en leerdoelen van de cursist(en) zelf. versie

19 1.2 LEERDOELEN Op de eerste dag van deze cursus, schetsen wij een algemeen beeld van de inhoud van de cursus en het daarbinnen met elkaar door te maken interactieve leerproces om te komen tot de voorgestane ervaringsdeskundigheid. Daarnaast maken wij persoonlijk kennis met elkaar en elkaars achtergronden. Na deze kennismakingsles en het doorwerken van de opdrachten van deze les heb je zicht op: de inhoud en werkwijze van de cursus en de cursistenwerkmap; je eigen verwachtingen, doelen, mogelijke inbreng en wensen over de cursus en die van andere deelnemers; de afspraken tot samenwerking in de groep, het elkaar bieden van veiligheid en vertrouwen; je eigenverantwoordelijkheid voor jezelf als mens en als deelnemer aan de groep; de mogelijkheden tot het verkrijgen van ondersteuning door de cursusleiders of door andere deelnemers. versie

20 1.3 OPDRACHTEN K E N N I S M A K E N M E T ELKAAR EN DE CU R S U S We beginnen ons kort en algemeen aan elkaar voor te stellen door het volgende te vertellen: mijn naam is; ik neem aan deze cursus deel omdat; mijn persoonlijke verwachtingen zijn; mijn persoonlijke inbreng in de groep als mens en cursist kan/zal zijn. De persoonlijke verhalen en de relevante levenservaringen daarin van de cursisten afzonderlijk krijgen later in de cursus voldoende aandacht. We bespreken ook globaal: de inhoud van de cursus; de werkwijze en aanpak; de eisen die gesteld worden aan het certificaat. Er is voldoende gelegenheid voor het stellen van vragen. Ruimte voor aantekeningen. versie

21 1.3.2 A FSPRAKEN MAKEN MET E L K A A R Om het deelnemen aan de cursus voor iedereen naar wens te laten verlopen, samenwerking te ontwikkelen en de onderlinge interactie maximaal mogelijk te maken, is het goed daarover vooraf samen enkele duidelijke afspraken te maken. In deze opdracht praten wij met elkaar over welke items voor de groep belangrijk zijn om maximaal te functioneren en maken daarover harde afspraken. Denk daarbij onder andere aan afspraken over: bereikbaarheid cursusbegeleider(s); doorgeven van absentie en dergelijke; bieden van veiligheid en vertrouwen; geheimhoudingsplicht persoonlijke zaken verteld in de groep; en andere zaken die voor samenwerking in de groep belangrijk zijn Ruimte voor aantekeningen. versie

22 1.3.3 WAAR VOEL JIJ J E H E T L E K K E R S T, W A A R VOEL JIJ JE THUIS Deze opdracht is bedoeld om elkaar nog wat persoonlijker te leren kennen. Na de vorige opdracht van kennismaken met elkaar en de cursus wordt met deze taak iets meer inhoud gegeven aan en diepgang gelegd in de persoon, de cursist als mens. Concentreer je en stel je voor welke plek voor jou belangrijk is. Waar voel jij je het lekkerst of anders gezegd waar voel jij je thuis. Waar kom jij tot jezelf en voel jij je veilig, rustig en/of vertrouwd. Dit kan je huis zijn, maar ook een andere plek (plekje in een gebouw, de tuin, iets in de omgeving) of een denkbeeldige plek. Teken op het onderste gedeelte van deze bladzijde jouw thuis. Dus jouw plek waar jij je thuis voelt. Alles is goed mits jij je er maar goed bij voelt. Je kunt als je dat wil hierbij ook kleuren gebruiken. Als iedereen klaar is, vertellen we er elkaar iets over en kun je de tekening aan elkaar laten zien. Teken hier de plek waar jij je thuis voelt versie

23 1.3.4 WAARDEN Waarden zijn gegevenheden in het menselijk bestaan die wij, als persoon, als heel belangrijk ervaren en waar we ons mee verbonden voelen. Met andere woorden: wat vinden wij goed en belangrijk in tegenstelling tot slecht en onbelangrijk. In onderstaand schema is een aantal waarden opgesomd die als algemeen aanvaardbaar (goed en belangrijk) en bekend gezien mogen en kunnen worden. Kies uit onderstaand schema een aantal waarden die jij belangrijk vindt. Denk daarbij aan activiteiten die je zelf doet of zou willen doen (bijvoorbeeld als vrijwilliger of in een werksituatie) Wat vind je daarbij belangrijk? Je mag zelf ook een voor jou belangrijke waarde bedenken als die niet in de lijst staat. Kies daarna de voor jou belangrijkste vier waarden uit. Schrijf deze in volgorde van belangrijkheid, zoals die voor jou geldt, in onderstaand schema Mijn top vier in waarden. Als iedereen klaar is, laten we onze top vier aan elkaar zien. Iedereen kan zijn/haar keuze voor de waarden kort toelichten. Autonomie Gelijkheid Opwindendheid Verwantschap Bekwaamheid Geluk Orde Vrede Beheersing Genoegen Presentatie Vriendschap Bescherming Groei Schoonheid Vrijheid Eensgezindheid Hulpvaardigheid Status Wederzijds respect Eerlijkheid Liefde Succes Wijsheid Erkenning Loyaliteit Troost Zekerheid Geborgenheid Normaliteit Verantwoordelijkheid Zelfbepaling Gehoorzaamheid Onafhankelijkheid Verlossing Zelfrespect Mijn top vier in waarden: versie

24 versie

25 BLOK 1 HET EIGEN VERHAAL Les 2 Ervaringen Les 3 Steun Les 4 Herstel Les 5 - Ervaringsdeskundigheid In dit blok van 4 lessen wordt vooral gewerkt aan het leren van elkaars ervaringen en het opbouwen van ervaringskennis. Door met elkaar ervaringen uit te wisselen en te delen worden cursisten zich terdege bewust van hun eigen ervaringen en oplossingen. Door naar elkaars ervaringsverhalen te luisteren en daarover te praten, leren cursisten verschillende voorbeelden van ervaringen en oplossingen van lotgenoten te plaatsen en zich eigen te maken voor verbreding van hun eigen kennis problematiek. Blok 1 is een opstart naar ervaringsdeskundigheid. versie

Special Cursusaanbod Bureau Herstel. Bureau Herstel organiseert.

Special Cursusaanbod Bureau Herstel. Bureau Herstel organiseert. Nummer 2, jaargang 4, juli 2015 Special Cursusaanbod Bureau Herstel Beste lezer.. Voor je ligt de Herstel nieuwsbrief. Deze keer met als onderwerp het cursusaanbod van Bureau Herstel. Cursusaanbod voor

Nadere informatie

PeerEducatie Handboek voor Peers

PeerEducatie Handboek voor Peers PeerEducatie Handboek voor Peers Handboek voor Peers 1 Colofon PeerEducatie Handboek voor Peers december 2007 Work-Wise Dit is een uitgave van: Work-Wise info@work-wise.nl www.work-wise.nl Contactpersoon:

Nadere informatie

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens

Geen fabriekswerk. Roeien met de wind mee en de stroom tegen. Jac Willekens Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5

NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 NEDERLANDS Spreken en gesprekken voor 1F Deel 4 van 5 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Hanneke Molenaar Inhoudelijke redactie: Ina Berlet

Nadere informatie

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie.

Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Dit is een digitale voorbeeldversie van de opdrachten voor de leerlingen. Mail naar kiesvaardig@lerenkiezen.nl voor de originele versie. Via dit mailadres kunt u ook informatie aanvragen over de docentenhandleiding

Nadere informatie

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk

Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk Sollicitatietraining: op weg naar stage & werk De jongeren die zich aanmelden bij Maljuna Frato hebben een grote afstand tot de arbeidsmarkt en hebben weinig of geen zicht op hun mogelijkheden, kwaliteiten

Nadere informatie

Inhoud. jou opleveren?... 9. van een motiverend gesprek... 113. Wat nu?... 143. toepassen, ook buiten de spreekkamer... 171. aan de slag!...

Inhoud. jou opleveren?... 9. van een motiverend gesprek... 113. Wat nu?... 143. toepassen, ook buiten de spreekkamer... 171. aan de slag!... Inhoud hoofdstuk 1 Waarom dit boek?... 5 hoofdstuk 2 Wat kan Motiverende Gespreksvoering jou opleveren?... 9 colofon eerste druk 2010; tweede, herziene druk november 2015 MeerMotiveren, 2015 Een uitgave

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

Het verhaal van mijn leven. Biografische cursus waarin buurtgenoten zich verbinden

Het verhaal van mijn leven. Biografische cursus waarin buurtgenoten zich verbinden Het verhaal van mijn leven Biografische cursus waarin buurtgenoten zich verbinden Cursus voor Fact-cliënten en andere buurtbewoners door Ria Velema, Ann Evers-Schillhorn van Veen, casemanagers Fact Lentis

Nadere informatie

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers

Wmo-werkplaats Twente. Scholingshandleiding voor cursist en trainer. Samenwerken met vrijwilligers Wmo-werkplaats Twente Scholingshandleiding voor cursist en trainer Samenwerken met vrijwilligers De vrijwilliger als vanzelfsprekende partner in zorg en welzijnswerk juli 2011 Saxion. Alle rechten voorbehouden.

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 -

INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2 - Workshops Top Secretaries 2012 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE - 2-1 TRAININGSCARROUSEL - 3-1.1. Projectmanagement - 3-1.2. Overtuigend beïnvloeden - 4-1.3. Communiceren met NLP - 5-1.4. Effectiever met emotionele

Nadere informatie

Onderhandelen en afspraken maken

Onderhandelen en afspraken maken OPDRACHTFORMULIER Onderhandelen en afspraken maken Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of je docent.

Nadere informatie

Brunelleschi. De Dom van Florence

Brunelleschi. De Dom van Florence Copyright 2011 Uitgeverij Lambo bv, Arnhem Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een automatisch gegevensbestand of openbaar gemaakt in enige vorm of

Nadere informatie

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein.

De Week gaat van start met de Breingeindag op maandag 26 maart 2012 in t Veerhuis te Nieuwegein. Op zoek naar waardevolle contacten De werkgroep Week van de Psychiatrie organiseert van 26 tot en met 31 maart 2012 de 38e Week van de Psychiatrie. Het thema van de Week van de Psychiatrie 2012 is Contact

Nadere informatie

Organisatie van werkzaamheden

Organisatie van werkzaamheden Organisatie van werkzaamheden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Rubus Opleidingspartners, Richard Prins Inhoudelijke redactie: Jessica Satink

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Voorlichtingsen. cursusaanbod ervaringsdeskundigheid

Voorlichtingsen. cursusaanbod ervaringsdeskundigheid Voorlichtingsen cursusaanbod ervaringsdeskundigheid De ZOG MH is een belangenorganisatie voor cliënten en naastbetrokkenen in de geestelijke gezondheidszorg, verslavingszorg en maatschappelijke opvang

Nadere informatie

Training. Werven, coördineren en begeleiden van vrijwilligers

Training. Werven, coördineren en begeleiden van vrijwilligers Training Werven, coördineren en begeleiden van vrijwilligers Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje

Nadere informatie

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl

www.thesishulp.nl onderdeel van www.nexttalent.nl Inhoudsopgave: 1. Inleiding 2. De gouden basisregels 3. Optimaal afstuderen 3.1 Motivatie 3.2 Doelen stellen 3.3 Juiste relatie vaardigheid en uitdaging 3.4 Concentratie 3.5 Gedachtencontrole 3.6 Timemanagement

Nadere informatie

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34

Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders. Tekstboek. DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders Tekstboek DM-Basiscursus2-tekstboek_05.indd 1 07-09-15 12:34 Basiscursus 2 Nederlands voor buitenlanders P.J. Meijer A.G. Sciarone Tekstboek Herziene editie

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie

Palliatieve Terminale zorg training voor beroepsbeoefenaren binnen de psychiatrie Deelnemer 1 Colofoon Deze training is vanuit een subsidie van het innovatiefonds voor zorgverzekeraars door de projectgroep palliatieve terminale zorg ontwikkeld binnen Geestelijke Gezondheidszorg Eindhoven

Nadere informatie

voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD

voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD voorbereiding Maatschappelijke Stage VERANTWOORDELIJKHEID IS EEN DEUGD OPDRACHTEN: INDIVIDU DUO GROEP KLAS 1. Introductie 3 2. Interview 5 Inhoud 3.Stage voorbereiding 6 4. Reflectie 11 Naam: Klas: Datum:

Nadere informatie

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen

Cursus. Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Cursus Omgaan met pesten en ingrijpende gebeurtenissen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman en Floortje Vissers Inhoudelijke redactie:

Nadere informatie

Sociale en recreatieve activiteiten

Sociale en recreatieve activiteiten Sociale en recreatieve activiteiten Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur(s): Richard Prins Inhoudelijke redactie: Patricia Streng Eindredactie: Astrid

Nadere informatie

Training. Zakelijk communiceren

Training. Zakelijk communiceren Training Zakelijk communiceren Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Nienke Koopman Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E Welzijn

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Doe de Booest Check Zet de 1e stappen om jouw praktijk te laten groeien en er een echte onderneming van te maken.

Doe de Booest Check Zet de 1e stappen om jouw praktijk te laten groeien en er een echte onderneming van te maken. Doe de Booest Check Zet de 1e stappen om jouw praktijk te laten groeien en er een echte onderneming van te maken. ü Yes ü No ü Yes ü No Krijg een contstante stroom klanten en verhoog je inkomen ü No Auteurs

Nadere informatie

Zeg het voort. Werkboek

Zeg het voort. Werkboek Zeg het voort Werkboek In het werkboek Zeg het voort komen verschillende soorten oefeningen voor. De onderstaande plaatjes maken duidelijk om welke oefeningen het gaat. Deze les gaan we... Speel het spel

Nadere informatie

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week

Online Titel Competentie Groepsfase Lesdoel Kwink van de Week onderbouw Les 1 Online Dit ben ik! Besef van jezelf Forming Ik kan mezelf voorstellen aan een ander. Ken je iemand nog niet? Vertel hoe je heet. Les 2 Online Hoe spreken we dit af? Keuzes maken Norming

Nadere informatie

PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014. Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus

PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014. Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus Augustus PROGRAMMA VRIJWILLIGERSACADEMIE NAJAAR 2014 Cursus Datum + tijd Locatie Aantal plekken Snelcursus De Noordster EHBO Maandag 18-08 & 25-08 19.30u-21.30u Dinsdag 19-08 13.00u-14.30u Landsmeerstraat

Nadere informatie

Rotterdams Ambassadrices Netwerk

Rotterdams Ambassadrices Netwerk De ambassadrice als werver van inburgeraars 1. Inleiding; eigen ervaringen 2 A. Wat is werven 2 B. Het belang van werven 2 C. Verwachtingen 3 D. Rollenspel 4 E. Opdracht 4 2. Voortraject: 4 A. Doel 4 B.

Nadere informatie

HEE in de praktijk. Improving Mental Health by Sharing Knowledge

HEE in de praktijk. Improving Mental Health by Sharing Knowledge HEE in de praktijk Improving Mental Health by Sharing Knowledge inhoud Wat is HEE Wat doet HEE Wie is HEE Waar is HEE Herstel Empowerment Wat is HEE Ervaringsdeskundigheid HEE geeft invulling aan deze

Nadere informatie

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt

Instructie 1. Heb jij je voelsprieten uitstaan? De relatie met je cliënt Instructie 1 De relatie met je cliënt Heb jij je voelsprieten uitstaan? Met behulp van dit werkblad onderzoek je of je je voelsprieten hebt uitstaan naar de cliënt. Kies een cliënt en vul met die cliënt

Nadere informatie

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren.

- Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt geschreven. - Je hebt aanmoediging nodig om je huiswerk te noteren. Schoolse competenties Competentie 1: Agendagebruik - Je schrijft je huiswerk in je agenda als dit wordt opgegeven. - Je agenda ziet er verzorgd uit. - Een docent controleert of jij je huiswerk op hebt

Nadere informatie

MEDISCHE INCIDENTEN. Hoe gaat u daar mee om?

MEDISCHE INCIDENTEN. Hoe gaat u daar mee om? MEDISCHE INCIDENTEN Hoe gaat u daar mee om? Q-Academy heeft een aanbod ontwikkeld dat u en uw organisatie ondersteunt bij een goede afhandeling van medische incidenten. De bijeenkomsten worden incompany

Nadere informatie

Training. Coachend begeleiden

Training. Coachend begeleiden Training Coachend begeleiden Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteurs: Bertine Pruim Inhoudelijke redactie: Napona Smid Titel: Factor-E Coachend begeleiden

Nadere informatie

Je steunsysteem is overal om je heen.

Je steunsysteem is overal om je heen. Je steunsysteem is overal om je heen. Kwartiermaken in de wijken in Oss en in de regio. Burgerkracht en Presentie Definitie kwartiermaken: Kwartiermaken gaat over het bevorderen van het maatschappelijk

Nadere informatie

Training. Interdisciplinair samenwerken

Training. Interdisciplinair samenwerken Training Interdisciplinair samenwerken Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Erica Huppelschoten Inhoudelijke redactie: Floortje Vissers Titel: Factor-E

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Spelend leren, leren spelen

Spelend leren, leren spelen Spelend leren, leren spelen een werkboek voor kinderen en ouders Rudy Reenders, Wil Spijker & Nathalie van der Vlugt Spelend leren, een werkboek voor kinderen en ouders leren spelen Rudy Reenders, Wil

Nadere informatie

Eerste uitgave: maart 2015-03-14 Copyright 2015 Saskia Steur Druk: www.drukzo.nl

Eerste uitgave: maart 2015-03-14 Copyright 2015 Saskia Steur Druk: www.drukzo.nl Eerste uitgave: maart 2015-03-14 Copyright 2015 Saskia Steur Druk: www.drukzo.nl Hoewel deze uitgave met zorg is samengesteld aanvaardt de auteur geen enkele aansprakelijkheid voor schade ontstaan door

Nadere informatie

IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg

IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg IRB in de Sociale Verslavingszorg. Eerste ervaringen. Cees Witsenburg 1 Uit de missie van Brijder: De wensen en mogelijkheden van onze patiënten, hun omgeving en onze expertise vormen de bouwstenen van

Nadere informatie

Cursussen en Themabesprekingen

Cursussen en Themabesprekingen Cursussen en Themabesprekingen voor NPV-Thuishulpafdelingen en voor Kerkelijke Thuishulpprojecten Cursussen en Themabesprekingen Cursussen en Themabesprekingen NPV-Thuishulp De NPV-Thuishulp richt zich

Nadere informatie

Leerstraf TACt Individueel. Informatie voor jongeren

Leerstraf TACt Individueel. Informatie voor jongeren Leerstraf TACt Individueel Informatie voor jongeren Je gaat de leerstraf TACt Individueel volgen. Deze brochure legt uit wat de leerstraf is en wat we van jou verwachten. Inhoud 4 > Wat lees je in deze

Nadere informatie

OPLEIDING TOT WKS-COACH

OPLEIDING TOT WKS-COACH AKS trainingen www.kleineschaars.com OPLEIDING TOT WKS-COACH Elk jaar starten we trainingen voor mensen die als WKS-coach in de eigen organisatie de taak krijgen om de implementatie van het model van Willem

Nadere informatie

Hand-out behorende bij de training. Werkoverleg. Voor iedereen, door iedereen

Hand-out behorende bij de training. Werkoverleg. Voor iedereen, door iedereen Hand-out behorende bij de training Werkoverleg Voor iedereen, door iedereen Itasc Nederland B.V. Itasc Nederland B.V. Strijp-S, Videolab 3.038 WTC Amsterdam Torenallee 20 Toren C, level Level 14 5617 BC

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG:

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je een verzorgde brief schrijven. - Kun je op een juiste manier werkwoorden vervoegen. - Schrijf je op een juiste manier in meervoud. - Gebruik je hoofdletters op een

Nadere informatie

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning

De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Kennisdossier: De rol van ervaringsdeskundigen in cliëntondersteuning Deel 2 - Praktijkvoorbeelden en literatuur 1 Inhoudsopgave Uit de praktijk... 3 Interessante publicaties op een rij... 4 Online meer

Nadere informatie

Mantelzorgbeleid ZAB Nederland

Mantelzorgbeleid ZAB Nederland Mantelzorgbeleid ZAB Nederland 1. Inleiding Mantelzorg is een thema dat momenteel veel aandacht krijgt in onze samenleving. Het gaat om zorg die noodzakelijkerwijs langdurig, onbetaald en vanuit een persoonlijke

Nadere informatie

Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4. Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2:

Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4. Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2: Document vertellen en presenteren voor de groepen 1, 2, 3 en 4 Doelen van vertellen en presenteren in groep 1 en 2: Leerlingen raken vertrouwd met het presenteren voor een groep Leerlingen raken vertrouwd

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Persona s maken in het sociale domein

Persona s maken in het sociale domein Persona s maken in het sociale domein 10/8/2015 Else Boss vertelt - Waarom persona s maken in het sociale domein? - De stappen in het methode - De kracht van het methode - Wat kan je ermee? - Waar moet

Nadere informatie

MENSEN MET EEN LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING

MENSEN MET EEN LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING 2016 OPLEIDING TOT ERVARINGSDESKUNDIGE MENSEN MET EEN LICHT VERSTANDELIJKE BEPERKING UIT EIGEN ERVARING Inge Mol Ik wil mijn stem laten horen. In het werkveld wordt er steeds meer gebruik gemaakt van kennis

Nadere informatie

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken

Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken Huiswerk Spreekbeurten Werkstukken - 2 - Weer huiswerk? Nee, deze keer geen huiswerk, maar een boekje óver huiswerk! Wij (de meesters en juffrouws) horen jullie wel eens mopperen als je huiswerk opkrijgt.

Nadere informatie

Therapeutisch Opleidingscentrum Kersten BEGELEIDING VAN ROUWVERWERKING

Therapeutisch Opleidingscentrum Kersten BEGELEIDING VAN ROUWVERWERKING Therapeutisch Opleidingscentrum Kersten BEGELEIDING VAN ROUWVERWERKING Naam Therapeutisch Opleidingscentrum Kersten Adres Van Lennepstraat 14 Postcode plaats 6416 EG Heerlen Kvk 14095853 Telefoon 0458505115

Nadere informatie

Advies en verkoopvaardigheden

Advies en verkoopvaardigheden Advies en verkoopvaardigheden en 1/6 Voorbereidingsopdracht bijeenkomst 1 Wat versta jij onder verkoop? Bewust worden wat verkopen in de apotheek is. Voorafgaand aan de eerste bijeenkomst oriënteer je

Nadere informatie

Training Resultaatgericht Coachen

Training Resultaatgericht Coachen Training Resultaatgericht Coachen met aandacht voor zingeving Herken je dit? Je bent verantwoordelijk voor de gang van zaken op je werk. Je hebt alle verantwoordelijkheid, maar niet de bijbehorende bevoegdheden.

Nadere informatie

Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback

Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback Ayse Dogan OPZ Geel- 6 Dec. 2012 Verloop Korte inleiding Reflectie- oefening Handvatten in veerkrachtig handelen bij feedback Tot slot Reflectie-

Nadere informatie

2012-2013. ervaringsdeskundige. Mensen met een licht verstandelijk beperking. Opleiding tot

2012-2013. ervaringsdeskundige. Mensen met een licht verstandelijk beperking. Opleiding tot 2012-2013 Opleiding tot ervaringsdeskundige Mensen met een licht verstandelijk beperking Uit eigen ervaring... Ik wil mijn stem laten horen, in een groot aantal werkvelden wordt er steeds meer gebruik

Nadere informatie

Fred Beumer. TekstFontein. Digitaal Leerplein. Hollandridderkerk, Ridderkerk

Fred Beumer. TekstFontein. Digitaal Leerplein. Hollandridderkerk, Ridderkerk Titel PC-vaardig - Windows 8.1 Eerste druk Mei 2014 Auteur Redactie Zetwerk Druk Fred Beumer TekstFontein Digitaal Leerplein Hollandridderkerk, Ridderkerk Digitaal Leerplein Postbus 50, 6990 AB Rheden

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule

1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule Werkboek Inhoudsopgave: 1.Inleiding: De Plug & Play Business Formule 2. Het H.A.R.T. model 2.1. H.A.R.T. staat voor: 2.1.1. Mijn verhaal over oprechte communicatie 2.1.1: Hoofd Gebruik de rest van deze

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Overtuigend en Ontspannen Presenteren

Overtuigend en Ontspannen Presenteren Overtuigend en Ontspannen Presenteren voor technische professionals 20 juni 2013 Jullie doelen? Workshop Presenteren Minder zenuwen bij presentaties Makkelijker contact met het publiek Wat wél en beter

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Training Netwerken Forum 12-5-2014

Training Netwerken Forum 12-5-2014 Training Netwerken Forum 12-5-2014 Inhoudsopgave Inleiding 3 Doelen 4 Deelnemers 4 Werkvormen 4 Programma 4 Voorstellen & introductie 5 Inleiding 6 Opdracht Je eigen netwerk 7 Theorie 8 Opdracht In gesprek

Nadere informatie

Voorbeeldvragenlijst COK

Voorbeeldvragenlijst COK Voorbeeldvragenlijst COK Vragen over de kwaliteit van wonen (Selectie van vragen uit de vragenlijst behorend bij Clienten over Kwaliteit ) Kanaalweg 17c, gebouw B2 3526 KL Utrecht Postbus 8224 3503 RE

Nadere informatie

Hoe bereid ik een spreekbeurt voor?

Hoe bereid ik een spreekbeurt voor? Hoe bereid ik een spreekbeurt voor? Het maken van een spreekbeurt is eigenlijk niets anders dan het schrijven van een informatieve tekst (weettekst). Het is daarom handig om net zo te werk te gaan als

Nadere informatie

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie!

Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden. Jouw talent, onze ambitie! Trainingen en workshops voor praktijkopleiders en leidinggevenden Jouw talent, onze ambitie! Je vindt het belangrijk om te blijven investeren in je eigen ontwikkeling. Zeker als je nieuwe vaardigheden

Nadere informatie

Draaiboek voor een gastles

Draaiboek voor een gastles Draaiboek voor een gastles Dit draaiboek geeft jou als voorlichter van UNICEF Nederland een handvat om gastlessen te geven op scholen. Kinderen, klassen, groepen en scholen - elke gastles is anders. Een

Nadere informatie

TRAINING WERKBEGELEIDING

TRAINING WERKBEGELEIDING TRAINING WERKBEGELEIDING Door Martje Kuijlenburg Student no: 500618854 Jaar 3 Hogere Beroepsopleiding Verpleegkunde In opdracht van: de Hogeschool van Amsterdam Docent: Yvonne van Marle INHOUDSOPGAVE Inleiding...

Nadere informatie

SAMEN-WERKEN MET DE MENSEN OM JOU HEEN

SAMEN-WERKEN MET DE MENSEN OM JOU HEEN Trainershandleiding Cursus SAMEN-WERKEN MET DE MENSEN OM JOU HEEN SAMEN-WERK BOEK Ontwikkeld in opdracht van het project Er samen voor staan door Pauline Rosendaal, trainer Zozijn School www.zozijn.nl/zozijnschool

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Doel van deze presentatie is

Doel van deze presentatie is Doel van deze presentatie is Oplossingsgericht? Sjoemelen? Evaluatie van de praktische oefening. Verbetersuggesties qua oplossingsgerichtheid (niet met betrekking tot de inhoud van de gebruikte materialen)

Nadere informatie

(Foto)verslag 3 december Workshop zelfregie: vrijwilligers Vrijwilligerscentrale Nijmegen

(Foto)verslag 3 december Workshop zelfregie: vrijwilligers Vrijwilligerscentrale Nijmegen (Foto)verslag 3 december Workshop zelfregie: vrijwilligers Vrijwilligerscentrale Nijmegen Welkom Uitleg workshop Zelfregieversterkend werken, met de eigen kracht van mensen als uitgangspunt, is niet alleen

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden

attitudes zelfstandig leren kennis vaardigheden zelfstandig leren Leren leren is veel meer dan leren studeren, veel meer dan sneller lijstjes blokken of betere schema s maken. Zelfstandig leren houdt in: informatie kunnen verwerven, verwerken en toepassen

Nadere informatie

lesmateriaal Taalkrant

lesmateriaal Taalkrant lesmateriaal Taalkrant Toelichting Navolgend vindt u een plan van aanpak en 12 werkbladen voor het maken van de Taalkrant in de klas, behorende bij het project Taalplezier van Stichting Wereldleren. De

Nadere informatie

Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof

Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof Didactische opmerkingen bij de belijdeniscursus Ja, ik geloof Kees van Dusseldorp - Schildwolde, juni 2015 Leuk dat je met deze belijdeniscursus aan het werk gaat! Graag praat ik je even bij over de achterliggende

Nadere informatie

Praktijk Werkboek. Retail Trainingen. werkboek met opdrachten en vragen

Praktijk Werkboek. Retail Trainingen. werkboek met opdrachten en vragen werkboek met opdrachten en vragen Onderdeel van de Opleidingen Verkopen in de Gemengde Branche en Verkopen in de Speelgoedbranche Retail Trainingen 2 Dit vakinformatieboek is een uitgave van: Vereniging

Nadere informatie

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl

FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1. faalangst. de baas! training. www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl FAALANGST DE BAAS! TRAINING 1 faalangst de baas! training www.kinderpraktijklandsmeer.nl info@kinderpraktijklandsmeer.nl 2 KINDERPRAKTIJK LANDSMEER FAALANGST DE BAAS! TRAINING 3 faalangst de Baas! training

Nadere informatie

Samenwerken èn netwerken

Samenwerken èn netwerken Samenwerken èn netwerken Stappenplan voor versterken van zelforganisaties Auteurs Saskia van Grinsven en Jamila Achahchah Fotografie: Guillermo Dazelle MOVISIE Juni 2012 Inleiding Voor je ligt een stappenplan

Nadere informatie

Panelgesprek, met sleutelfiguren uit de cliëntenbeweging in Brabant o.l.v. Mariet Paes, directeur PRVMZ

Panelgesprek, met sleutelfiguren uit de cliëntenbeweging in Brabant o.l.v. Mariet Paes, directeur PRVMZ Conferentie over Hoop en Herstel in Brabant: Op weg naar herstellen met een psychiatrische ziekte Datum: vrijdagmiddag 3 juli 2009 Locatie: Fontys Hogeschool te Tilburg Mollergebouw Professor Goossenslaan

Nadere informatie

Vrienden kun je leren

Vrienden kun je leren Vrienden kun je leren Hallo! Wij zijn Reinder en Berber, en wij hebben de afgelopen maanden hard gewerkt om dit boekje te maken, speciaal voor jongeren met het syndroom van Asperger. Hieronder vind je

Nadere informatie

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden

Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Aanbod Persoonlijke Vaardigheden Naast de huidige in-house trainingen is er ook op individuele basis een aanbod van trainingen waaraan oio-medewerkers kunnen deelnemen. Deze trainingen zijn gericht op

Nadere informatie

Voor mantelzorgers en vrijwilligers

Voor mantelzorgers en vrijwilligers Voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2014 VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 3 In drie bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus

Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Herstellen doe je zelf; Evaluatie van een cliëntgestuurde cursus Aanleiding onderzoek Meer kennis over cliëntgestuurde interventies nodig; belangrijk voor ontwikkelingen GGz Interventies door cliënten:

Nadere informatie

Pensioen in 5 stappen! Regel het zelf

Pensioen in 5 stappen! Regel het zelf Pensioen in 5 stappen! Regel het zelf 1 Auteur boek: Greetje Remmerde Titel boek: Pensioen in vijf stappen! Regel het zelf ISBN nummer: 9789402126976 2015, G.M. Remmerde Uitgegeven in eigen beheer (info@pensioendoehetzelf.nl)

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Liefde, voor iedereen gelijk?

Liefde, voor iedereen gelijk? Seksuele diversiteit graad 2 Lesvoorbereiding Liefde, voor iedereen gelijk? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Print de verhalen 'Het geheim van Mirjam'

Nadere informatie

Cursuscentrum De Smederij Studiegids Spirituele Therapie

Cursuscentrum De Smederij Studiegids Spirituele Therapie Cursuscentrum De Smederij Studiegids Spirituele Therapie Duur opleiding: Aantal bijeenkomsten: Kosten: Kosten studiemateriaal: Vorm: Toelating: Hoofddocent: Docenten: Data: 2 jaar 26 per jaar 1600 euro

Nadere informatie

EVALUATIE EN PLANNING

EVALUATIE EN PLANNING EVALUATIE EN PLANNING Introductie Versie januari 2001 Docentendeel HUISARTS- OPLEIDING Algemene gegevens Dit onderwijsprogramma is ontwikkeld door de staf van de afdeling Huisartsopleiding van de Vrije

Nadere informatie

Tekst lezen en vragen stellen

Tekst lezen en vragen stellen 1. Lees de uitleg. Tekst lezen en vragen stellen Als je een tekst leest, kunnen er allerlei vragen bij je opkomen. Bijvoorbeeld: Welke leerwegen zijn er binnen het vmbo? Waarom moet je kritisch zijn bij

Nadere informatie

Begeleiders Handleiding

Begeleiders Handleiding Begeleiders Handleiding handleiding voor de ondernemer, praktijkbegeleider of docent Onderdeel van de Opleidingen Verkopen in de Gemengde Branche en Verkopen in de Speelgoedbranche Retail Trainingen Begeleiders

Nadere informatie