Het panoramisch gezicht op Gent in 1534

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het panoramisch gezicht op Gent in 1534"

Transcriptie

1 Het panoramisch gezicht op Gent in 1534 Een kritisch onderzoek naar de herkomst van het schilderij «Ganda Gallie Belgice Civitas Maxima 1534» Het schilderij op doek Panoramisch gezicht op Gent in 1534, afkomstig uit de verzameling van Pierre- Jacques Goetghebuer en thans bewaard in de STAM/Bijlokecollectie, is steeds beschouwd als het oudste plan van Gent en als een uniek portret van een laat-middeleeuwse stad. (illustratie 1) Toch zijn er opmerkelijke vaststellingen die doen twijfelen aan de authenticiteit van dit werk. Die leiden tot de conclusie dat het huidige panoramische Ganda 1534 niet zonder meer gelijk te schakelen is met het oorspronkelijke schilderij uit Vooraf worden de beschikbare historische feiten chronologisch op een rijtje gezet; tegelijk vermeldt deze kroniek alle bekende stadsgezichten die voor het vergelijkend onderzoek zijn gebruikt. Kroniek 1524 Boekdrukker Pieter de Keysere maakt een gekleurde houtsnede met een gezicht in vogelvlucht op de stad Gent en de Maagd van Gent, omlijst met en gevolgd door 160 wapenschilden van Gentse poorters en neringen. De grote torens staan naast elkaar afgebeeld: v.l.n.r. Sint-Jan (nu Sint-Baafskathedraal), Belfort, Sint-Niklaas en Sint-Jacob; de namen staan bij de monumenten geschreven. Een onvolledig exemplaar van het stadsgezicht is bewaard in de Universiteitsbibliotheek Gent; hierop ontbreekt de omwalling en het onderste deel van de stad (met het Sint-Baafsdorp), en de Maagd van Gent 1 (illustratie 2); een tweede intact exemplaar van de houtsnede bevond zich aanvankelijk in de vorstelijke verzameling in Gotha, en is thans bewaard in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam. 2 (illustratie 3) Opmerking [A1]: Dit lijkt een heel goed gedocumenteerde kroniek te zijn die inderdaad een aantal vragen oproept. 1 De houtsnede van de Gentse universiteit behoorde van oudsher toe aan de familie van Lede (figureert bij de afgebeelde wapens der poorters) en kwam in 1836 in de verzameling van architect Pierre-Jacques Goetghebuer ( ), die het sterk beschadigde stuk dusdanig bijwerkte en verknipte dat het thans op een nauwgezetten geest haast den indruk van een vervalsching maken zou (Willem de Vreese, Leekebijdragen tot de geschiedenis van Vlaanderen, inzonderheid van Gent, 1910, p.57). 2 Dit intacte exemplaar maakte deel uit van de verzameling van Friedrich August II, keurvorst van Saksen; deze vorstelijke verzameling werd in 1932 te Leipzig geveild en de Gentse houtsnede kwam in de grafiekcollectie van dr. J.C.J. Bierens de Haan te Amsterdam (W.Nijhoff, Nederlandsche houtsneden s-gravenhage, , p.130: geveild door Börner, 2-3 mei 1932, nr.509); na zijn dood in 1951 werd de verzameling Bierens de Haan ondergebracht in het Museum Boijmans Van Beuningen in Rotterdam (inv.nr. BdH 1429/PK); het Stadsarchief Gent bezit hiervan een fotografische opname uit 1897, en een lithografische reproductie door Armand Heins in een publicatie van de Commission des Monuments de la Ville de Gand, (Atlas Goetghebuer L3/3b); Heins schilderde het stadsgezicht met de Maagd van Gent ook op de muur naast de schoorsteen in de

2 1534 Een onbekende meester 3 schildert een gezicht op de Sint-Baafsabdij en de stad Gent (het jaartal 1534 staat in een stadsrekening uit 1728, zie onder); de nadruk ligt op het Sint-Baafsdorp en de gelijknamige abdij die op de voorgrond zijn afgebeeld, daarom is de opdrachtgever vermoedelijk Lieven Hughenois, abt van de abdij in de jaren (er is alvast geen melding van in de stadsrekeningen); de Sint-Baafsabdij zal enkele jaren later in 1540 op bevel van keizer Karel V plaats moeten maken voor het Nieuw Kasteel of Spanjaardenkasteel. (Dit originele werk wordt verder in deze tekst het plan 1534 genoemd.) Na de opheffing van de Sint-Baafsabdij verhuist het werk naar de Sint- Pietersabdij (het staat niet vermeld in de inventaris van het Sint-Baafskapittel uit 1587) Een anonieme kunstenaar tekent de stad in vogelvlucht (illustratie 4): de torens staan naast elkaar in niet realistisch perspectief, zoals op de houtsnede van Pieter de Keysere (1524). Tientallen namen van kerken, kloosters, burgerlijke gebouwen, stadspoorten, waterlopen, pleinen en buurten zijn toegevoegd (in het Nederlands en in het Latijn). Uiterst links, op een terrein langs de Schelde buiten de Sint-Lievenspoort, staat de naam Goetgebuer (illustratie 5). Het is de enige familienaam tussen de vele opschriften 5. Bovenaan ontbreekt een titel of jaartal. De gekleurde pentekening (112 X 55 cm) maakt deel uit van het heraldische handschrift, Portraitures d aucunes des derniers Comtes de Flandre Codex Iconographicus Flandriae, gedateerd in 1562, p. 73 recto, Stadtansicht von Gent. De auteur schrijft in de proloog (folio1 verso) dat hij Gent tekende zoals de stad er uit zag in 1540, voor de Sint- Baafsabdij plaats moest maken voor het Nieuw Kasteel (Spanjaardenkasteel): je l ay mis en pointraicture telle comme elle estoit l an 1540 paravant que du monastère de Saint-Bavon fut faict le chasteau. 6 marktzaal van de Lakenhalle bij de restauratie in 1903; linksboven plaatste hij de cartouche van Ganda Gallie Belgice Civitas Maxima, en paste het jaartal aan van 1534 naar R.D.A. van Elslande en dr. A.M.J. de Kraker, De familie Horenbault, in: Jaarboek De Vier Ambachten, , p. 26 & 72. Volgens de auteurs zijn eerdere toeschrijvingen aan Gerard Horenbault (1460/5-1541) niet houdbaar; in 1528 werd Gerard hofschilder van de Engelse koning Hendrik VIII; in keerde hij wel terug naar Gent, maar hij was toen al minstens 70 jaar oud; toch wijzen andere opdrachten van abt Lieven Hughenois in de richting van het Horenbault-atelier, mogelijk schilderde Gerards zoon Elooi het stadsgezicht, hiervan zijn echter geen bewijzen. 4 E. Varenbergh, in Biographie Nationale de Belgique, IX, , kol De identificatie staat in een leenboek van de Sint-Pietersabdij uit 1492 : Claude Goetghebuer filius Daneels houdt een leengoed gheheeten de hofmeyerie van Lede met allen den goeden, renten, tienden, rechten ende heerlichheden, die ter hofmeyerie vorseit behoren (Rijksarchief Gent, Sint-Pieters nr.465); in de jaren hield de kleinzoon van deze Claude Goetghebuer, met dezelfde voornaam, de hofmeierij van Lede nog steeds in leen. (Willem de Vreese, Leekebijdragen tot de geschiedenis van Vlaanderen, inzonderheid van Gent. 1912, p ) 6 De Codex Iconographicus Flandriae uit 1562 bevat de wapens en portretten van de graven van Vlaanderen, de lijst en de wapens van de Vlaamse adel, van de Gentse patriciërs en van de Gentse gilden en neringen, een gezicht van Gent en een kaart van Vlaanderen. De Codex was in bezit van Hans Georg Hewart von Hogenburg ( ); door schenking kwam hij na 1662 terecht in de privé-verzamelingen van de keurvorsten van Beieren en ging van daar over naar de Bayerische Königliche Hofbibliothek in München (nu Bayerische Staatsbibliothek, Cod.Icon 265). Op het ex-libris staat het wapen van het Huis van Beieren en de tekst Ex Electorali Bibliotheca Sereniss.Vtruisq; Bavariae Ducum. Op p.1a de opdracht : «In Bibliothecam

3 1564 Op vraag van Viglius Aytta van Zuichem, tweede gemijterde proost van het Sint-Baafskapittel, schildert Lucas de Heere de heerlijkheid Sint-Baafs met de ommuurde abdij en de grote monnikenkerk; hij inspireert zich op het plan 1534 voor een gezicht op de stad Gent, met de nadruk op de Sint-Baafsabdij (die toen al verdwenen was); de stad figureert als skyline in vogelvlucht met de torens naast elkaar. Het origineel bevindt zich in de Universiteit Gent (illustratie 9), een anonieme 17 de -eeuwse kopie in het kapittelhuis van de Sint-Baafskathedraal, een tweede kopie door Alexander Van Haute, rond 1700, in het Bijlokemuseum (nr.448); twee andere kopies zijn niet traceerbaar (oorspronkelijk in de Sint-Veerlekerk en in het huis van een zekere mevrauw van Assenede ). 7 In 1810 schildert Jean-Baptiste de Noter een verkleinde kopie op papier. 8 Deze gebruikt Constantin Onghena voor ingekleurde pentekeningen (1827) en een kopergravure (1829) In een proces tussen de stad Gent en de bisschop, aangaande de jurisdictie over de wijk van de Ham, teruggaand tot de 13de eeuw, vervaardigt Alexander Van Haute in opdracht van de schepenen een kopie van het schilderij van Lucas de Heere (1564) als bewijsstuk om de loop van de oude Leie te bepalen. Het Ham-proces voor de Grote Raad van Mechelen duurt in totaal zeventig jaar, het sleept aan tot In een nieuwe fase van het proces over de Ham kopiëren Maximiliaan Reynax en Philippus Jacobus Benthuys op vraag van de schepenen eene oude schilderije binnen de voors. Abdije berustende, vertoonende de Stede van Ghent alsoo die was ten jaere 1534 Het schilderij wordt van de Sint-Pietersabdij getransporteert ten huyse van Reynax. Van 23 september tot 6 december 1728 werken ze samen 73 uren aan de kopie (eerst een schetse, dan in het nette ). 10 In een verklaring van bisschop P.E. Van der Noot is sprake van eene schilderije hangende in het clooster ende abdije van Ste-Pieters vermetenth ghemaeckt ten jaere 1534, danof sij de copie hebben geproduceert neven hun applicat, n III. 11 De schets (of het origineel?) is bewaard in het Rijksarchief. 12 Ze toont het Sint-Baafsdorp en de Serenissimi, hunc librum dedit Hanns Geörg Herwart von Hogenburg.» De hele Codex Iconographicus Flandriae nr. 265, met de pentekening van Gent, is gedigitaliseerd op > Digitale Sammlungen > Handschriften > Codicon Online > Suche >Cod.Icon C. Van de Velde, Enkele gegevens over Gentse schilderijen. Het stadsgezicht van Lucas de Heere, in: Gentse Bijdragen tot de Kunstgeschiedenis en de Oudheidkunde, XX (1967), pp , met afbeelding van de drie bewaarde versies op p Omdat op het doek in de Universiteit de wapens staan van Viglius Aytta en door vergelijking met ander werk van Lucas de Heere, wordt dit door Van de Velde als het origineel beschouwd. 8 Stadsarchief, Atlas Goetghebuer L10/3. 9 Stadsarchief, Atlas Goetghebuer L 3/35, L3/36 (tekeningen), L10/2 (gravure). 10 Stadsarchief, Reeks 533/193: stadswerken, plannen en kaarten. Aan de schets werken beiden 32 uren ( daermede de schetse volmaeckt), aan de eindversie nog eens 41 uren ( om de selve te maecken in het nette ). 11 Stadsarchief, Archief Sint-Baafs, reeks LXIII, reg. 142, f 326 v en reg. 144, nrs. 69; in reg.142 staat niet het woord vermetenth, maar die saude ghemaeckt sijn ; zo staat het ook genoteerd door Victor Van der Haeghen, La grande vue panoramique de la ville de Gand. Bruxelles, 1896, p. 6.

4 betwiste zone van de Ham. De stad zelf is niet afgebeeld, wel prijkt in een cartouche bovenaan het opschrift Ganda Galliae Belgicae Civitas Maxima, en daaronder het jaartal (illustraties 10 en 11). Een kleinere geaquarelleerde tekening van de betwiste zone is bewaard in het Stadsarchief. 13 (illustratie 12) 1787 Jean-Baptiste Delbecq 14, lid van de Commissie voor Monumenten, ziet het plan 1534 in het klooster van de Augustijnen tijdens zijn studiejaren: Lorsque je fréquentais le Collège des R.R. Pères Augustins, où je demeurais jusqu en 1787, j ai vu le cabinet de ce couvent ( ) le rev.père Dewaele, mon professeur en syntaxe qui m avait pris en amitié, me fit remarquer un tableau de la ville de Gand qu il me disait être peint en 1400.» (genoteerd op 24 november 1833) Het plan 1534 maakt geen deel uit van het meubilair dat door de Augustijnen wordt verkocht: Je n ai pas vu ce tableau dans la vente tenue le 16 janvier 1797 (Mr.Delbecque, 24 november1833). Het is voordien geschonken aan of gekocht door Jacques Goetghebuer, vader van architect en academieleraar Pierre Jacques Goetghebuer ( ) 16, die dichtbij in de Langsteenstraat 4 woont. 17 «Il appartient à Mons. Goetghebuer, fils, architecte distingué de cette ville. Autre fois il se trouvait dans le couvent des Augustins, mais antérieurement à l année 1797, époque à la quelle fut vendue le mobilier de ce couvent, Mr.Goetghebuer, père, possédait déjà le tableau en question.» (de verklaring van mr.delbecque is genoteerd door P.Serrure, 28 december 1833) 18 Volgens Delbecque heeft maitre charpentier et menuisier Jacques Goetghebuer de paters Augustijnen geholpen bij de herstelling van hun beschadigd meubilair met het oog op de verkoop in Opmerking [A2]: Dit werd 46 jaar na datum genoteerd. Hoe betrouwbaar is deze notitie? 12 Rijksarchief, kaart nr.250, pen en aquarel op papier. 13 Stadsarchief, Atlas Goetghebuer L10/5 (voordien in reeks 533bis), met in potlood: Maximilaan Reynax Jean-Baptiste Delbecque ( ), was leerling in het college der Augustijnen en werd directeur van een privéschool; hij was één der grootste Gentse verzamelaars, vooral van prenten en gravures. (Victor Van der Haeghen, Mémoire sur des documents faux. Bruxelles, 1899: chap.iv, L Iconophile Delbecq, pp Stadsarchief, SCMS, Verslagen 1833, Register A, p.110. In de archiefstukken wordt de naam ook als Delbecque geschreven. 16 Biografische gegevens uit de stamboom Goetghebuer, verzameling. dr. Thierry Goetghebuer, Sint-Amandsberg. 17 Volgens de gegevens van de burgerlijke stand was het beroep van Jacques Goetghebuer timmerman (Telling / Wijk 4/ Boek 14/ Folio 23v en overlijdensakte 1825 nr. 315); verschillende bronnen noemen hem echter ook architect en leraar bouwkunde aan de Academie voor Schone Kunsten, die in 1804 van het Pakhuis naar de gebouwen van de vroegere Augustijnen aan de Sint- Margrietstraat werd overgebracht. Onder zijn leiding zou het Augustijnercollege tot tekenacademie zijn ingericht (J.Immerzeel, Goetghebuer, de vader (Jacques), in: De levens en werken der Hollandsche en Vlaamsche kunstschilders, beeldhouwers, graveurs en bouwmeesters. Amsterdam, 1842, p.284.) 18 Stadsarchief, SCMS, Verslagen 1833, Register A, p Volgens Victor Van der Haeghen ging het doek rechtstreeks naar Pierre-Jacques Goetghebuer: Le tableau original de 1534 appartenait au collège des PP. Augustins quand il fut cédé dans le premier quart de ce siècle à l architecte collectionneur P.-J. Goetghebuer, dont la maison se trouvait non loin de là.» (La Grand Vue panoramique de la ville de Gand en Brussel, 1886, p.7)

5 1808 Charles-Louis Diericx 20 publiceert La Topographie de l ancienne ville de Gand. Daarin staat een ets van een «Plan topographique de l ancienne ville ou port de Gand et des terrains contigus», ontworpen door Diericx en getekend door Pierre Jacques Goetghebuer : «C.L.D. inv P.J.Goetghebuer del.» (illustratie 13) De tekst geeft toelichting bij 134 nummers die op de tekening staan: les objets les plus remarquables, qui existent, ou qui ont existé ; hetzelfde plan verschijnt nogmaals in Diericx Appendice aux Mémoires sur la Ville de Gand (1816) Op 2 maart overlijdt Jacques Goetghebuer, vader van Pierre-Jacques. In hetzelfde jaar verschijnt in het tijdschrift Messager des sciences et des arts de la Belgique (pp ) een aankondiging van een kopie van un ancien plan de la ville de Gand, dessiné à vue d oiseau, et peint en 1534, de eerste vermelding van het jaartal in een publicatie. De kopie is een gravure door Charles Onghena (op basis van een niet bewaarde -verkleinde kopie door Jean Baptiste de Noter, ), en is gedrukt bij P.F. de Goesin-Verhaeghe, imprimeur du Messager, en is te koop tegen 10 Hollandse gulden. In een banderol bovenaan staat het opschrift: Ganda Gallie Belgice civitas maxima In een bijhorende brochure zijn 196 plaatsen en gebouwen opgesomd (verwijzend naar nummers op het plan) kortom een volledig overzicht van het bekende Gentse patrimonium: Cette gravure, coloriée avec soin et encadré sous glace, peut servir d ameublement dans les salons les plus élégans. 22 (illustratie 14) 1829 De tekening Ganda Gallie Belgice Civitas Maxima door Charles Onghena verschijnt in Marcus van Vaernewyck, De historie van Belgis of kronyke der Nederlandsche oudheyd vermeerdert met ophelderingen en eene levensbeschrijving der roemweirdigsten Gentenaeren, en verciert met het plan van Gent, zoo als deze stad in het jaer 1534 bestond. Gent, D.J. Vanderhaeghen,1829. Dit werk is een heruitgave van Den Spieghel der Nederlandtsche Audtheyt, twee vierdelige historische rijmwerken door Marcus van Vaernewyck ( ), in 1568 uitgegeven in Gent door Gheeraerdt van Salenson. Bij de tekening is een bijlage met de 196 items van de Onghena-kopie (1825), telkens met korte beschrijving: Aenwyzings-tafel der kerken, kloosters, godshuyzen, openbaere gebouwen en gestigten, voornaemste bezondere gebouwen, poorten, bruggen enz. enz. begrepen in het Plan van Gend zoo als die 20 Charles-Louis-Maximilien Diericx, rechtsgeleerde en historicus, geboren te Gent in 1756, raadspensionaris van Gent en lid van de Raad van Vlaanderen; als patriot was hij actief tijdens de Brabantse Omwenteling, nam deel aan de aanval op Gent in 1789, maar verliet de patriotten voordat ze de stad hadden ingenomen na de kapitulatie van de Oostenrijkers. 21 In Mémoires sur la Ville de Gand (2delen, ) bracht Ch.L. Diericx één der vroegste historische beschrijvingen van de stad Gent, haar bestuur en haar monumenten: deel 1 : Sur le droit public et politique de la ville de Gand, depuis son institution en commune jusqu au règne de Charles-Quint ; deel 2 : Des établissements civils, ecclésiastiques et militaires, ainsi que des ouvrages publics, monumens des arts et autres objets remarquables qui ont existé dans la partie de cette ville que l on commença à fortifier vers l an 1194.» Volgens een notitie in het eerste deel was het Diericx die het eerst de bouwstoffen der civiele geschiedenis van Gent heeft opgedolven ; in zijn werken wordt het schilderij van 1534 niet vermeld. 22 Vermoedelijk was deze brochure identiek aan de Aenwyzings-tafel in de uitgave van Marcus van Vaernewyck, De historie van Belgis, uit 1829.

6 Stad in het jaer 1534 bestond, voor het afbreken der S.Baefs-stede. (28 blz.) 23 (illustratie 16) 1833 F. Marchal, conservator van de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, vraagt op 2 november in een brief aan de voorzitter van de Commissie voor Monumenten in Gent meer informatie over un dessin de Mr.Goetghebuer, qui représente la ville de Gand en l année 1534 met het oog op een mogelijke aankoop 24 ; in zijn antwoord verwijst secretaris C.P. Serrure naar de gravure (= kopie Onghena) in Marcus van Vaernewyck (1829) en vergelijkt hij met de stadsgezichten van Lucas de Heere (1564): Le tableau de Mr. Goetghebuer l emporte sur les deux autres, tant sous le rapport de la peinture que sous celui de la fidelité de l exécution. In een toegevoegde nota (24 november) vertelt Jean- Baptiste Delbecq, lid van de Commissie en oud-leerling bij de Augustijnen, wat hij zich herinnert over de verkoop van de bezittingen van de Augustijnen en het plan 1534: Le possesseur de ce tableau (= Pierre Jacques Goetghebuer), que je crois bien être celui que j ai vu (voor 1787) pourrait mieux que moi rendre compte de ce tableau que son père croyait également des années Om onbekende reden gaat de aankoop niet door. Opmerking [A3]: Zie onze eerdere opmerking over deze notitie Het panoramische Ganda 1534 wordt vanaf 15 april voor het eerst tentoongesteld in de Aula van de universiteit (Voldersstraat) in de tentoonstelling van kunstvoorwerpen ten behoeve van de armen Op een handgeschreven lijst Plans et vues de Gand noteert P.J. Goetghebeur onder nr. 6: Gand (sic) gallie Belgice civitas maxima, gravé par Charles Onghena, 1825, d après un tableau peint à l huile, sur toile, haut I t 33, long I Mt 71, appartenant à P.J. Goetgebuer, en 1864.» (Stadsarchief, Atlas Goetghebeur L3/1 recto) (illustratie 17) 1866 Op 19 mei overlijdt Pierre Jacques Goetghebuer in zijn woning, Langesteenstraat 4, doodsoorzaak: bloedopdrang naar de hersenen, attaque d apoplexie foudroyante De Gentse gemeenteraad keurt tijdens de zitting van 10 december de aankoop van de iconografische collectie Atlas Goetghebuer goed, na het positief advies van een speciale commissie. 27 Ferdinand Vander Haeghen, vanaf 23 De Historie van Belgis, uitgave 1829 met de Aenwyzings-tafel en het plan, staat integraal op de website digitale bibliotheek voor de Nederlandse letteren: 24 Stadsarchief, SCMS, Correspondentie 1833, Register B, 2 november Stadsarchief, SCMS, Verslagen 1833, Register A, p Au bénéfice des pauvres. Exposition de tableaux anciens, antiquités et objets d art au vestibule de l Université de Gand, Gent, De Busscher frères, 1845 (catalogus in de Universiteitsbibliotheek, A61007/14). De tentoonstelling toonde zeer diverse kunstvoorwerpen afkomstig uit de collecties van tientallen Gentse kunstliefhebbers. P.J. Goetghebuer participeerde met twee schilderijen : «Tableaux exposés par Mons.P.J. Goetghebuer : n 222 : La ville de Gand, comme elle était en l an 1534 ( ), n 223 : Mathieu van Bree, Vue du marché au vendredi, 24 août 1820» 27 Rapport présenté au collège des bourgmestre et échevins de la ville de Gand par la commission chargé d examiner s il y a lieu d acquérir, pour compte de la ville, l atlas topographique et historique de Seu M. P.-J. Goetghebuer,, A. du Bois, A. Pauli, A.

7 1869 hoofdbibliothecaris van de Stads-en Universiteitsbibliotheek, betaalt voordien reeds 8000 francs aan de erfgenamen /76 Ganda 1534 wordt door de erfgenamen van P.J.Goetghebuer verkocht aan het stadsbestuur voor 4000 fr. (samen met twee andere stadsgezichten) Door de opsplitsing van de verzameling Goetghebuer komt Ganda 1534 in de Universiteitsbibliotheek Victor Vander Haeghen publiceert La grande vue panoramique de la ville de Gand en Brussel, 1896, met fac-simile-reproducties door Armand Heins: 9 gekleurde platen tonen samen het volledige schilderij op ware grootte; bij elke plaat voegt Heins een nagetrokken tekening waarop de namen staan van waterlopen, wijken, straten en de belangrijkste gebouwen Desideer Destanberg geeft op 20 juni een voordracht Het plan der stad Gent ten jare 1534, georganiseerd door Nijverheid en Wetenschappen/ Wetenschappelijke Afdeling Willem de Vreese 30 vindt de Codex Iconographicus Flandriae nr.265 uit 1562, met het gezicht op Gent in 1540, in de Koninklijke Hofbibliotheek in München (nu Bayerische Staatsbibliothek) De kopie van München komt in bruikleen naar Gent op vraag van van Willem de Vreese die in 1912 zijn bevindingen publiceert Leekebijdragen tot de Geschiedenis van Vlaanderen, inzonderheid van Gent. Gent, Koninklijke Vlaamsche Academie voor Taal en Letterkunde, 1912, pp In opdracht van hoofdbibliothecaris Wagener, Gand, le 25 mars 1867 (persknipsel «Ville de Gand Budget pour 1868, Annexe», waarschijnlijk uit Le Journal de Gand, s.d.), Bibliotheek Universiteit Gent, Vliegende Bladen, II G Bibliotheek Universiteit Gent, Archief Vander Haeghen, doos 18: twee ontvangstbewijzen van 4000 fr. op 21 augustus 1866 en 2 januari De bronnen geven verschillende jaartallen. Messager des sciences historiques de Belgique, 1878, p.351 : «En 1876, les héritiers Goetghebuer cédèrent le tableau (avec deux autres vues de la ville) à l administration communale de Gand, au prix de fr. ; Victor Van der Haeghen, La grande vue panoramique de la ville de Gand en Brussel, 1896, p.7 : «...achetée en 1875 à la famille Goetghebuer par la ville de Gand pour la somme de francs...». De aankoop staat niet vermeld in de collegebesluiten of de gemeenteraadsverslagen van 1875 en Willem de Vreese ( ) was hoogleraar in de Middelnederlandse taal-en letterkunde aan de Gentse Universiteit en had tevens een grote historische belangstelling; in 1911 werd hij hoofdbibliothecaris van de universiteitsbibliotheek.voor zijn uitgebreide inventaris van Middelnederlandse handschriften ging hij op zelf op speurtocht door Europa, van Zweden tot Italië en van Engeland tot Rusland; hij ontdekte zo een 25-tal Nederlandse handschriften en 15 middeleeuwse codices, waaronder de Codex Iconographicus Flandriae nr.265 in München. (Jos A.A.M. Biemans, Willem de Vreese en de Bibliotheca Neerlandica Manuscripta. Over een Vlaamse geleerde en zijn levenswerk )

8 Ferdinand Vander Haeghen maakt Armand Heins een calque, die in 1915 gebruikt wordt voor lithografische reproductie De tekening van Armand Heins wordt uitgegeven onder de titel Vue panoramique de Gand en Extraite du codex iconographicus 265 de la Bibliothèque Royale de Munich (Commission des Monuments de la ville de Gand). Gent, Oplage 27 exemplaren Ganda 1534 verhuist naar het Bijlokemuseum, inv.nr.474 (olieverf op doek, ca.133 X 171 cm) 1970 ca Reproductie door Drukkerij Het Volk, foto Luc De Rammelaere Uitgave van Panoramisch gezicht op Gent in 1534, door het Gemeentekrediet & Pro Civitate, Brussel, met inleiding door Johan Decavele. De tekst is gebaseerd op de studie van Victor Vander Haeghen uit Uitgave van een reproductie door de Dienst Toerisme (Fotostudio Jo De Rammelaere) Het schilderij wordt gerestaureerd in het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK), Brussel; er worden vier stalen van de picturale materie genomen, maar die worden niet onderzocht; het vijfde staal, van het adhesief voor de verdoeking, wordt 2000 Uitgave van nieuwe fotografische reproductie door Jo De Rammelaere In het KIK worden de vier picturale stalen uit 1993 geanalyseerd. (bijlage 2: Verslag van de analyse van de picturale materie, 14/12/2009) 2010 Ganda 1534 wordt de gids voor een multimediale evocatie van de stad in het nieuwe stadsmuseum STAM. Vaststellingen die doen twijfelen aan de authenticiteit van het schilderij: Het panoramische schilderij Ganda 1534 en de Codex-tekening van 1562 die volgens de proloog Gent weergeeft in tonen allebei het Sint-Baafsdorp, met opvallende gelijkenissen in de details, maar ze bieden een 31 Op p.17 schrijft J.Decavele In 1787 zag P.J. Goetghebuer het (= plan 1534) in het Augustijnenklooster. Bedoeld moet hier zijn: Jacques Goetghebuer ( ), vader van Pierre-Jacques ( ). In werkelijkheid was het echter geen Goetghebuer, maar Jean-Baptiste Delbecq die het plan 1534 toen zag (zie Kroniek 1787).

9 verschillende kijk op de stad: de Codextekening is rechthoekig en heeft geen uitgewerkt stadspanorama met herkenbaar stratenpatroon; de centrale torens staan naast elkaar. Deze verschillen waren voor onderzoekers in het verleden al problematisch. Willem de Vreese suggereerde dat beide werken konden gebaseerd zijn op een gemeenschappelijk voorbeeld. Adriaan Verhulst schreef dat de prent waarschijnlijk als voorontwerp heeft gediend voor het bekende panoramische plan van Gent van Dit is echter onmogelijk wegens de datering van het hele Codex-handschrift in Zowel de codex-tekening van 1562 als het sterk gelijkende Ganda 1534 leiden allebei naar de naam Goetghebuer: op de tekening van 1562 staat slechts één familienaam: Goetgebuer (illustratie 5) geschreven aan de linkerrand, op een terrein langs de Schelde buiten de Sint-Lievenspoort (zie Kroniek: 1562) 33 ; het plan 1534 kwam in handen van de familie Goetghebuer en moet ook die naam hebben gedragen; alleen zo valt te verklaren waarom precies dit ene schilderij in handen kwam van timmerman Jacques Goetghebuer. Voor het jaar 1825 (aankondiging in Messager des sciences) wordt nergens melding gemaakt van het opschrift Ganda Gallie Civitas Belgice Maxima 1534 bovenaan het schilderij Ganda Het jaartal staat wel op de kopietekening van Reynax en Benthuys (1728), maar niet op de pentekening uit 1562 in de Codex Iconographicus Flandriae in München. Voor het jaar 1825 toont geen van de zogenaamd op Ganda 1534 geïnspireerde werken dezelfde schikking van de stadstorens met het panoramisch gezicht op het straten-en waterlopenpatroon zoals op het huidige Ganda Tijdens het proces over de Ham (van 1697 tot 1767 voor de Grote Raad in Mechelen), waar kopies van het plan 1534 en van het schilderij door Lucas de Heere (1564) worden gebruikt, voeren de schepenen aan dat er geen wezenlijk verschil is tussen beide schilderijen. 34 De Sint-Janskerk (nu Sint-Baafskathedraal) staat voltooid afgebeeld (illustratie 8), terwijl de eerste steen van het gotisch schip en transept pas in 1533 werd gelegd, nadat in dat jaar het laatste deel van de romaanse constructie was opgeruimd, en er nog ruim een kwart eeuw werd aan gewerkt 35 ; op de codex-tekening 1562 met weergave van Gent 32 Adriaan Verhulst, De vroegste geschiedenis en het ontstaan van de stad Gent, Handelingen MGOG, nieuwe reeks XXVII, 1972, p Omdat er op de tekening van München slechts één eigennaam staat, Goetgebuer -, is het volgens Willem de Vreese zeer waarschijnlijk dat het hier gaat om een subtiele signatuur en dat de tekenaar en auteur van de hele codex uit die familie komt. (Willem de Vreese, Leekebijdragen tot de geschiedenis van Vlaanderen, inzonderheid van Gent.1910, p ). 34 dat de caerte ofte schilderije (1534) is een oudt stuck ende in alle haere principaelste deelen overeencommende met de caerte figurative ofte schilderye hangende in het bisdom van Ghendt (1564) Stadsarchief, Archief Sint-Baafs, reeks LXIII, 145, nr.56. Ook vermeld door Victor Van der Haeghen, La grande vue panoramique de la ville de Gand en Bruxelles, 1896, p Firmin De Smidt, De kathedraal te Gent. Archeologische studie. Brussel, 1962, p.29.: Met het oog op een nieuwe constructie die het gotische koor met de westtoren zou verbinden, werden inmiddels de romaanse vieringstoren en benedenkerk opgeruimd. Daarover worden wij o.m. ingelicht door een akte van 31 juli 1522 en p. 204: In 1533 werd het laatste deel van de romaanse Opmerking [A4]: Dit betekent niet automatisch dat 1534 niet authentiek zou zijn. Opmerking [A5]: Hiervoor is er geen bewijs. Als dit echt zo belangrijk was voor Goetghebuer, waarom komt de naam dan niet voor op het huidige schilderij? Dan hadden ze dit toch overgenomen bij het zgn. herschilderen in de 19 de eeuw? Opmerking [A6]: Dat het jaartal niet voorkomt op de tekening van 1562 is logisch, gezien het hier niet om een exacte kopie gaat. Op de echte kopieën zoals die van 1728 komt het jaartal wel voor. Opmerking [A7]: Al deze werken hebben een andere compositie. Opmerking [A8]: Volgens het citaat in de voetnoot formuleerde men dit als in alle haere principaelste deelen overeencommende. Dit betekent niet dat het een letterlijke kopie was. Wat waren de principaelste delen in de toenmalige context? Gaat het dan niet vooral over de delen van de stad die relevant waren voor het proces? Opmerking [A9]: Er zijn nog voorbeelden van stadsgezichten waarbij al de geplande situatie is afgebeeld i.p.v. de effectieve toestand van het gebouw op dat moment. Denken we hierbij bvb aan de gezichten op Gent waarbij de Sint-Michielskerk een torenspits heeft, ondanks het feit dat die nooit is afgewerkt. Het is ook mogelijk dat dit een latere toevoeging is aan het schilderij. Het bijkomende onderzoek van het KIK kan hierover misschien meer inzicht brengen.

10 in 1540 is de kerk wel nog onafgewerkt: het gotisch koor en de gotische westtoren (voltooid kort voor 1524, cfr. houtgravure Pieter De Keysere) staan duidelijk apart opgesteld met een open ruimte tussenin; onderaan de toren, waar later de benedenkerk of het schip zal bij aansluiten, gaapt nog een zwart gat. (illustratie 6 en 7) Hoewel het plan 1534 naar alle waarschijnlijkheid werd gemaakt in opdracht van de Sint-Baafsabdij en van abt Lieven Hughenois staat er op Ganda geen wapen, noch van de abt, noch van de Sint-Baafsheerlijkheid; op het schilderij van Lucas de Heere (1564) staan wel de wapens van de opdrachtgever Viglius Aytta van Zuichem, proost van het Sint-Baafskapittel (illustratie 9). Alleen in de rekeningen van kopieerder Reynax (1728), in de processtukken tussen de stad en de bisschop (1697 tot 1767) 36, en op de kopiekaart (1728) die door Benthuys en Reynax voor dit proces wordt gemaakt, is het jaar 1534 vermeld, maar die kennis was voor 1787 kennelijk al vergeten geraakt; het plan 1534 wordt in 1787 zelfs in 1400 gesitueerd. Van 1797 tot 1825 wekt het plan geen bijzondere belangstelling. Die komt er pas na het overlijden van Jacques Goetghebuer in 1825, wanneer diens zoon Pierre-Jacques plots met de uitzonderlijke kwaliteit van Ganda 1534 uitpakt via een te koop aangeboden kopie (door Jean-Baptiste de Noter en Charles Onghena). Het plan topographique, in Charles-Louis Diericx s La Topographie de l ancienne ville de Gand uit 1808 is getekend door P.J.Goetghebuer; Diericx werkte dus samen met Goetghebuer, maar in geen van zijn historische overzichten wordt verwezen naar het panoramisch gezicht uit Ondanks de hoge kwaliteit van het werk kon de kunstschilder niet geïdentificeerd worden. Het schilderij Ganda 1534 blijft anoniem. Er is evenmin enig archivalisch document uit de 16 de eeuw bekend, waarin allusie wordt gemaakt op het werk. In de iconografische verzameling Atlas Goetghebuer van het Stadsarchief is een tekening bewaard van de cartouche met titel, jaartal, wapenschilden en putti, precies zoals afgebeeld op het schilderij; ook de afmetingen zijn identiek. Deze tekening op calquepapier heeft alle kenmerken van een ontwerp: de lineaire partijen zijn in detail uitgewerkt, de te schilderen elementen (putti) zijn enkel geschetst. De calque (42cm X 15,5cm) is vastgekleefd op tekenpapier uit de 19 de eeuw (55cm X 18,5cm). Volgens de inventaris is ze het werk van P.J.Goetghebuer. (AG L6/2a). (illustraties 18 en 19) Het schilderij Ganda 1534 werd voor het eerst professioneel opgeknapt in 1993 door het Koninklijk Instituut benedenkerk en transept opgeruimd (afb.127,128, 129). De gehele gotische kerk werd pas in 1569 ingewijd. Pieter de Keysere (1524) toont de St.-Janskerk rudimentair zoals ze was kort voor 1524, met gotisch koor, middentoren (in 1522 verkocht voor de sloop) en hoge westtoren, toen bijna voltooid. 36 «Aude schilderije berustende in de abdij van Sinte-Pieters neffens Ghendt draeghende de incarnatie van den jaere 1534» - Stadsarchief, Archief Sint-Baafs, reeks LXIII,147, n X. Ook vermeld door Victor Van der Haeghen, La grande vue panoramique de la ville de Gand en Brussel, 1896, p. 6. Opmerking [A10]: Dit is een veronderstelling waarvoor geen bewijsmateriaal bestaat. Het feit dat hun wapenschild niet voorkomt op het doek is dus niet noodzakelijk problematisch. Opmerking [A11]: Is er een bewijs dat hij effectief de opdrachtgever was? Wapenschilden kunnen ook later zijn toegevoegd. Dit gebeurde regelmatig (o.m. bij portretten). Opmerking [A12]: Uit de bovenstaande kroniek blijkt dat deze uitspraak pas in 1833 werd genoteerd. Dit is dus 46 jaar later. Hoe betrouwbaar is deze notitie? Opmerking [A13]: Het werk was toen in privébezit. Hoeveel buitenstaanders hadden toegang tot het werk? Was er toen belangstelling voor dit soort werken? Het was bovendien een periode gekenmerkt door woelige gebeurtenissen. Opmerking [A14]: De tijdsgeest was veranderd met een groeiende belangstelling voor het lokale (middeleeuwse) verleden. Dit blijkt o.m. uit de oprichting in 1823 van een Gentse erfgoedcommissie (de latere Stedelijke Commissie van Monumenten en Stadsgezichten). De commissieleden speelden een prominente rol in de studie van het Gentse verleden en benadrukten het belang ervan. Opmerking [A15]: Dit is niet uitzonderlijk. In deze periode was het niet gebruikelijk om schilderijen te signeren. Zelfs van een hele reeks belangrijke werken is de auteur niet gekend en ze worden dus toegeschreven aan meesters met noodnamen. Opmerking [A16]: Dit geldt voor veel schilderijen uit deze periode. Opmerking [A17]: Een calque is eigenlijk een op calqueerpapier overgenomen tekening. Dit was een gebruikelijke praktijk in de 19 de eeuw (o.m. bij het documenteren van muurschilderingen). Ze kan dus naar het schilderij zijn gemaakt, i.p.v. als ontwerp voor een nieuwe cartouche. Dit zou ook de identieke afmetingen kunnen verklaren. Bij de restauratie van 1993 waren er geen aanwijzingen dat de cartouche later zou zijn aangebracht. De aanwezigheid van bladgoud en azuriet wijst op het gebruik van kostbare materialen, wat aansluit bij de 16 de -eeuwse manier van schilderen.

11 voor het Kunstpatrimonium. In het restauratieverslag staat geen uitsluitsel voor een datering in de 16 de eeuw. Er is sprake van een zeer oud doek op een niet-origineel spanraam. Dit houten draagraam (illustratie 20) werd zonder nader onderzoek verwijderd en vervangen door latwerk van Oregonhout; de analyse van vier stalen van de picturale materie in 2009 leverde evenmin duidelijkheid over de datering. (zie bijlage 1 & 2: restauratieverslag en verslag van de analyse) Hypothese voor de creatie van het huidig panoramisch gezicht Ganda 1534 Het originele stadsgezicht dat in 1534 vermoedelijk in de Sint-Baafsabdij werd geschilderd, komt tijdens de revolutionaire jaren op het eind van de 18 de eeuw in handen van Jacques Goetghebuer, dankzij diens goede contacten met de paters augustijnen in de Sint-Margrietstraat. Goetghebuer werkt voor de kloosterlingen als charpentier et menuisier en woont dichtbij in de Langsteenstraat. Hij is precies in dit schilderij geïnteresseerd omdat er, net als op de tekening van München, de naam Goetgebuer op geschreven staat. Dertig jaar lang blijft het stil rond het schilderij 1534, dat intussen overgaat van vader Jacques op zoon Pierre Jacques ( ), architect en van 1810 tot 1819 professor architectuur aan de Academie voor Schone Kunsten, gevestigd in het collegie der voormalige Augustynen. Gedreven door een sterke interesse voor het verleden, is Pierre Jacques een verwoed verzamelaar van historische prenten over Gent; tevens tekent of kopieert hij zelf heel wat architecturale of kunsthistorische afbeeldingen. In het begin van de 19 de eeuw is het al bijna 300 jaar oude schilderij uit 1534 verregaand aangetast. In een poging tot conservatie restauratietechnieken zijn toen immers nog niet ver genoeg gevorderd -herschildert Pierre Jacques Goetghebuer omstreeks 1820 het werk op linnen. (cfr. het Groot Plan van Gent door Jacques Horenbault uit 1619 dat in 1901 gekopieerd werd door Armand Heins 37 ) Waarschijnlijk wordt hij hierbij geholpen door Jean-Baptiste de Noter, die ook de verkleinde kopie schilderde (zie kroniek 1825). 38 Pierre Jacques wacht om zijn nieuwe werk bekend te maken tot zijn vader Jacques in maart 1825 is overleden. Goetghebuer had reeds ervaring met de stedelijke cartografie: in 1808 tekende hij het plan van Gent in de uitgave van Charles-Louis Dierickx. Dit plan heeft dezelfde orientatie en 37 Ingevolge het Gemeenteraadsbesluit van 8 augustus 1898 (SAG, C11/80, ):..omdat dit plan zich in zeer slechten staat bevindt,.. 38 Jean-Baptiste André de Noter (Walem 1787-Mechelen 1855) kwam als 14-jarige naar Gent waar hij werd opgeleid door zijn oudere broer en kunstschilder Pierre François de Noter, leraar schilderkunst aan de Gentse Academie (benoemingsbrief 15 juni 1819, Stadsarchief, ASK/16/J69), woonachtig in de Sleepstraat. Hij specialiseerde zich in historische stadsgezichten en nauwkeurige reconstructies van verdwenen monumenten op tekeningen, aquarellen en schilderijen; tevens had hij cartografische ervaring: in 1812 kopieerde hij het stadsplan van Mechelen door Jan van Hanswijck uit 1578 (zie illustratie 11); omstreeks 1828 vestigde hij zich in deze stad, waar hij een hele reeks stadsgezichten produceerde (gepubliceerd door Auguste Van Assche, zie Bronnen); in Gent maakte hij in 1810 ook al een gereduceerde kopie van het schilderij door Lucas de Heere (1564), bewaard in het Stadsarchief, Atlas Goetghebuer, L 10/3. Opmerking [A18]: De authenticiteit stond toen niet ter discussie, waardoor dit niet expliciet wordt vermeld. Anderzijds heeft men bij de restauratie ook geen anomalieën opgemerkt die zouden wijzen op een 19 de -eeuwse oorsprong. Opmerking [A19]: Typisch voor de oude doeken is dat ze maar een beperkte breedte hadden, waardoor er een naad voorkomt. Het is aan de achterzijde ook bedoekt, wat onlogisch zou zijn voor een 19 de -eeuws schilderij. Bovendien is de zwarte boord (rand doek) typisch voor Tuchleinmalerei en een vast onderdeel van de afwerking van deze oudste geschilderde doeken. Meer hierover is te vinden in de studie van Diane Wolfthal The beginnings of Netherlandisch canvas painting: Opmerking [A20]: Uit het restauratieverslag blijkt dat de gaten voor de opspanning van het doek niet overeenkwamen met dit spierraam. Hieruit werd besloten dat dit raam niet origineel was. Zelfs indien het 19 de -eeuws was, dan zegt dit nog niets over de authenticiteit van het schilderij. Het raam kan aangebracht zijn bij een eerdere (niet gedocumenteerde) restauratie, bvb. toen de bedoeking is uitgevoerd. Opmerking [A21]: De gebruikte materialen en technieken passen in de schilderkunstige traditie van de 16 de -17 de eeuw: de grondlaag in zuiver loodwit; de niet gekleurde preparatielaag; de pigmenten zoals azuriet dat vanaf de 2 de helft van de 16 de eeuw geleidelijk aan minder voorkwam (en tenslotte zeer zeldzaam werd). Niets in deze analyses wijst naar de 19 de eeuw. Toen was het loodwit onzuiver en gebruikte men vooral Pruisisch blauw. Opmerking [A22]: Hiervoor is er geen bewijs. Opmerking [A23]: Dit is een hypothese. Er is geen vermelding bekend van een eventuele slechte toestand van het schilderij in deze periode. Opmerking [A24]: Het plan van 1619 werd inderdaad gekopieerd omdat het origineel in een slechte toestand verkeerde. Het origineel is echter niet op doek geschilderd, maar op papier. Door een (verkeerde) behandeling was dit plan heel donker geworden en dus moeilijk leesbaar. Opmerking [A25]: Dit is louter een veronderstelling. Opmerking [A26]: Waarschijnlijk kreeg hij het werk pas toen in handen.

12 structuur als Ganda Het was dus wellicht een eerste oefening voor het grotere werk. Opmerking [A27]: Dit is louter een hypothese. Rond die tijd is er een sterk oplevende belangstelling voor het verleden (de Stedelijke Commissie voor Monumenten wordt opgericht in 1823, P.J. Goetghebuer is dan 35 jaar). Er is nood aan een overzichtelijk beeld van de middeleeuwse stad waarin alle informatie uit de geschreven bronnen is gevisualiseerd. De bijgewerkte versie wordt gelanceerd via de enige toen mogelijke weg: in 1825 wordt een kopie te koop aangeboden, met een lijst van alle afgebeelde gebouwen en monumenten, m.a.w. de perfecte gids voor iedereen die zich in de sterk ontluikende belangstelling voor het Gentse verleden wil verdiepen. P.J.Goetghebuer was een uitstekend tekenaar en bedreven schilder, vele aquarellen in de naar hem genoemde verzameling zijn van eigen hand, tevens is er het rijk geïllustreerde Choix des Monuments. Goetghebuer maakt het werk uit 1534 aantrekkelijker door de sterkere topografische dimensie en de fraaie picturale uitwerking. Van een summier beeld op de stad in vogelvlucht maakt hij een doorwrocht gezicht op de stad met een herkenbaar patroon van straten en waterwegen. Goetghebuer is uitstekend op de hoogte van het Gents historisch patrimonium: vrijwel alle bekende gebouwen geeft hij een plaats, met voorstelling van de centrale torens (in de juiste stand) en alle monumenten, kortom een inventaris van de beschikbare cultuurhistorische kennis. Dit is meteen ook de verklaring waarom op het huidige Ganda 1534 geen enkel element staat dat niet uit andere getekende of geschreven bronnen bekend is. Het Toreken op de Vrijdagmarkt is voluit afgebeeld, hoewel dit volgens het perspectief niet evident is, en meer achter de Sint-Jacobskerk zou moeten verborgen zijn. Ook de Sint-Janskerk staat helemaal afgewerkt geschilderd, met schip en transept, hoewel deze pas na het midden van de 16 de eeuw als gotische kerk was voltooid. 39 Voor de kerken en monumenten baseerde hij zich vooral op de aquareltekeningen van Arent van Wynendaele en Lieven van der Schelden. Beide 16 de -eeuwse reeksen bevonden zich tot 1840 in de collectie van Jean Baptiste Delbecq, vervolgens kwamen ze in handen van verzamelaar Goetghebuer. 40 Opmerking [A28]: Dit is zuiver hypothetisch. Er is trouwens ook een duidelijk stilistisch verschil tussen zijn tekeningen en het schilderij. Opmerking [A29]: Er zitten nog wel meer vervormingen in het schilderij. De schilder van het doek had duidelijk moeilijkheden met het perspectief. Opmerking [A30]: Zie eerdere opmerking. 39 Firmin De Smidt, De kathedraal te Gent. Archeologische studie. Brussel, 1962, p.15: Een niet zolang nadien (= na houtsnede Pieter de Keysere, 1524) gemaakt document is het anoniem schilderij dat Gent in vogelvlucht gezien voorstelt ( ) Alhoewel de eerste steen van de beuken en het transept van de Sint-Janskerk in 1533 werd gelegd en dat men nog ruim een kwart eeuw er aan zou werken, staat de kerk als voltooid afgebeeld. Gezien uit het oosten-noordoosten is ze niet heel correct, zelfs enigszins verwrongen, weergegeven. De nok van het transept ligt iets lager dan die van koor en schip; op de viering is geen dakruiter (wellicht was hij nog niet voorzien). Benevens andere afwijkingen is het bovenste deel van de westtoren, de aanzet van de achtkante spits, overdreven uitgerokken. De bij elkaar gedrongen kranskapellen zijn met puntgeveltjes afgewerkt. Aan dit document hebben wij niet veel. 40 Catalogue de vente publique collection J.B.Delbecq, 8 septembre 1840, p : n 104: Memorie en de conste van Meester Arent van Wynendaele te Ghendt overleden stede schildere zalig den XVInovemb. XVcXCIItich ende my Christoffel van Huerne toe commen by coopen ten sterfhuyse van den voornoemden M. Arent om de singulariteyt van dien. ; n 105: Collection de 32

13 Ook het schilderij van Lucas de Heere, Gezicht op de heerlijkheid Sint-Baafs (1564) was een dankbare bron van inspiratie Pierre Jacques Goetghebuer fabriceert zo in één enkel werk een visueel totaalbeeld van het (laat)middeleeuwse Gent, voor de ingrepen van keizer Karel, een apocrief want nooit tevoren zo geschilderd tableau. Eerder al werd de buitengewone nauwkeurigheid van het centrale deel onderstreept, op schaal 1/1000 à 1/2500, en was het zeker geschilderd naar een kadastraal plan. 41 De oudst bekende plattegronden vanaf medio 16 de eeuw -Jan Oste, 1550; Jacob van Deventer, 1560; Georg Braun & Frans Hogenberg, tonen de stad steeds anders georiënteerd, met het Nieuw Kasteel bovenaan. Het origineel, vervaardigd in opdracht van de abt van de Sint-Baafsabdij, toonde het Sint-Baafsdorp, de stad figureerde slechts als achtergrond. Dat Pierre Jacques gebruik maakte van het origineel uit 1534 blijkt uit details die ook op de Münchentekening van 1562 staan: de mensen en dieren linksonder, de boottrekkers, de twee ronde kalkovens in de meersen van de Ham. 42 Op het origineel 1534 stonden ook heel wat geschreven aantekeningen bij monumenten, zoals ze zijn overgenomen op de kopie 1562 (en zoals ook het geval is op de houtsnede van Pieter de Keysere uit 1524). Voor 1825 waren ze onleesbaar geworden, enkel abba (van abbatia) bij de Sint-Baafsabdij kon hij nog herkennen en overnemen. (op de tekening 1562: Abbaa monm sti Bavon ord. S.Benedecti = Sint-Baafsabdij) Het jaartal dat vergeten was geraakt, want niet of onopvallend op het schilderij stond (cfr. getuigenis J.B. Delbecq: uit de jaren 1400 ) -vindt Goetghebuer op de kopie van het plan door Reynax en Benthuys uit 1728 (kaart nr.250 in het Rijksarchief). Hij werkt die cartouche met het opschrift en het jaartal meer uit en plaatst haar tussen putti die de wapens van de stad Gent en van Vlaanderen dragen, zwevend in een door de romantiek geïnspireerde wolkenpartij. Een schetstekening van de cartouche op kalkpapier is bewaard in de Atlas Goetghebuer, met de titel van het schilderij, jaartal 1534, wapenschilden en putti (AG L6/2a). Het opschrift luidt Ganda Gallie Belgice Civitas Maxima 43 (Gent grootste stad van Gallia Belgica). De omschrijving Gallie Belgice staat in de Latijnse inleiding op Opmerking [A31]: Volgens de voetnoot schreef Victor Fris over un plan cadastral ou géométrique. Het hoeft dus niet noodzakelijk gebaseerd te zijn op een 19 de -eeuws kadasterplan. In de 16 de eeuw maakte de landmeetkunde een grote sprong voorwaarts in de Nederlanden. Dit blijkt uit het grote aantal kaarten en panoramische gezichten dat toen werden gemaakt. Sommige hiervan waren al zeer nauwkeurig, zoals het plan van Brugge van Marcus Gerards uit 1562 (zie ill. 21 in dit document). In vergelijking hiermee is het panoramisch gezicht uit 1534 nog een stuk onbeholpener geschilderd. Opmerking [A32]: Plattegronden kan men niet zomaar vergelijken met panoramische gezichten. Opmerking [A33]: Zie onze eerder opmerking over deze getuigenis. Opmerking [A34]: Of een kopie van het origineel. Zie eerdere opmerking over deze calque. superbes dessins anciens en couleurs, représentant des obélisques, inscriptions, arcs de triomphe et autres monumens pour l entrée d Alexandre Franese à Gand. 41 Victor Fris, Plans de Gand, 1920, p.11 : «La deuxième bande est de nature fort différente. Elle est certainement peinte d après un plan cadastral ou géométrique.» 42 Het gaat hier duidelijk om kalkovens en niet om wachthuisjes, zoals vermeld in de genummerde identificatie (nrs ) in J.Decavele, Panoramisch Gezicht op Gent in Brussel, 1975; kalkovens in de meersen rond de Reke-Ham worden veelvuldig vermeld vanaf de 14 de eeuw: Ch.-L. Diericx, Mémoires sur la ville de Gand, tome II, 1815, p.477 Stadsarchief, reeks 152 nr.9, f.31v (1495) met dank aan Luc Devriese voor de bronvermelding. 43 Op de kopie van 1728 staat Ganda Galliae Belgicae Civitas Maxima.

14 de Rijmchronijk van Vlaenderen. 44 Het origineel uit 1534 was weinig verschillend van andere Gentse stadsgezichten: het gaf een beeld van de stad als een veeleer amorfe groep gebouwen, waaruit vooral de centrale torens herkenbaar oprijzen, cfr. de houtsnede van Pieter de Keysere (1524), de tekening van München (1562), het schilderij van Lucas de Heere (1564). Het nieuwe flink bijgewerkte Ganda 1534 daarentegen, wijkt sterk af van die middeleeuwse stadsgezichten door zijn topografisch perspectief, zijn rijkdom aan detail en zijn picturale kwaliteit. Daarom ontstaat de belangstelling voor Ganda 1534 pas na 1825, het jaar waarin het werk voor het eerst in een publicatie wordt genoemd. Conclusie In 1534 werd een schilderij vervaardigd van het Sint-Baafsdorp en de stad Gent. Dit is echter niet het huidige panoramisch gezicht Ganda Het originele werk, dat geen topografisch perspectief had en bovenaan geen jaartal droeg, werd kort voor 1825 herschilderd door Pierre Jacques Goetghebuer en is een product van de historische romantiek. De München-tekening van 1562 met een beeld van Gent in is wel een kopie van het originele gezicht op Gent uit de 16 de eeuw, de enige authentieke kopie van het originele en inmiddels vermiste werk uit Deze vaststelling verklaart tegelijk de grote stilistische discrepantie tussen enerzijds het panoramische Ganda 1534 en anderzijds vergelijkbare authentieke stadsgezichten, zoals Brugge (1562) door Marcus Gerard (illustratie 21), Antwerpen ( ) door Virgilius Bononiensis (illustratie 22), de rede van Antwerpen (ca ) door anonieme meester (illustratie 23), Mechelen (1578) door Jan van Hanswijck (illustratie 24) en Amsterdam (1538) door Cornelis Anthonisz (illustratie 25). André Capiteyn Stadsarchief Gent De Zwarte Doos Opmerking [A35]: Een gedetailleerd vergelijkend onderzoek is dus nodig. Opmerking [A36]: Wat ons betreft bevat deze studie nog te veel hypotheses om te besluiten dat het schilderij 19 de -eeuws is. De kroniek roept inderdaad een aantal vragen op, maar biedt geen duidelijke antwoorden. De vergelijkende studie is nogal eenzijdig gemaakt. De auteur vertrekt hierbij naar ons gevoel te veel van het idee dat het schilderij niet origineel is. Een aantal zaken worden hierbij weggelaten of eenzijdig geïnterpreteerd. Heel wat hypotheses worden niet gestaafd door materiaaltechnisch onderzoek. Daarom hebben we bijkomend onderzoek gevraagd aan het KIK. Dit zal hopelijk meer duidelijkheid brengen. Het lijkt ook aangewezen om voor de stilistische vergelijking contact op te nemen met specialisten. Opmerking [A37]: De stadsgezichten van Marcus Gerards en Bononiensis zijn geen schilderijen. Bovendien is de houtsnede van Bononiensis blijkbaar een kopie uit 1562 van de verdwenen kaart van Stilistisch kunnen de zaken dus niet zomaar worden vergeleken. 44 Constant Philip Serrure ( ), professor aan de faculteit Wijsbegeerte en Letterkunde, Hogeschool Gent, publiceerde Vaderlandsch Museum van Nederduitsche letterkunde, Oudheid en Geschiedenis, deel 1 (1855), deel 2 (1858), deel 3 ( ), deel 4 (1861). In deel 4, p.415: Rijmchronijk van Vlaanderen (de anonieme kroniek loopt tot 1530, jaar van het huwelijk van keizer Karel met Isabella van Portugal), waarvan Serrure een gelijktijdig handschrift bezit (8 bladen in 4 ); in de Latijnse aanvang, Descriptio Flandriae, staat: Flandria est provincia Gallie Belgice iuxta litus oceani constituta Het begin van deze Descriptio Flandriae is volgens Serrure (p.416) ontleend aan Hadrianus Barlandus ( ), Catalogus insignium oppidorum Germaniae inferioris, opgenomen achteraan in diens werk over de hertogen van Brabant: Rerum gestarum a Brabantiae Ducibus Historium, Antwerpen, (de Catalogus staat niet in alle volgende uitgaven) (univ BIB. ACC / BIB. ACC , uitgave 1526 / GBS A 967,uitgave 1551 / GOP A63A3, uitgave 1566). Hadrianus Barlandus is ook de bron van het Latijnse citaat, bovenaan links op de stadsplattegrond van Gent door Georg Braun en Frans Hogenberg, 1575, verschenen in: Civitates Orbis terrarum. Liber primus. Keulen, 1576: Gandavum amplissima Flandriae urbs, Hadria:Barl.

DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1

DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1 171 DE ACADEMIA BELGICA 1939-2009 1 Luc Vandamme In 1939 stichtte de Belgische Staat de Academia Belgica. Aanleiding was het huwelijk van prinses Marie-José met de Italiaanse kroonprins Umberto. Medaille

Nadere informatie

INLEIDING. Later volgden er nog twee vrij uitgebreide losbladige aanvullingen op het werk van René De Roo. Zo verscheen er in 1974 één op de losse

INLEIDING. Later volgden er nog twee vrij uitgebreide losbladige aanvullingen op het werk van René De Roo. Zo verscheen er in 1974 één op de losse INLEIDING Het Stadsarchief Mechelen beschikt over een rijk bestand notariaatsarchief 1. Een groot deel daarvan kwam er terecht dankzij een akkoord van 20 februari 1917 tussen de staat en het stadsbestuur.

Nadere informatie

Het Spaans Kasteel en Dampoortstation Dendermondse Spitaalpoort

Het Spaans Kasteel en Dampoortstation Dendermondse Spitaalpoort Het Spaans Kasteel en Dampoortstation Dendermondse Spitaalpoort Gent 19 Ook hier is er nog geen vuiltje aan de lucht. In de St Baafsabdij zijn de paters nog niks bewust wat Keizer Karel hen later zal aangedaan

Nadere informatie

Voorstelling van een universiteitsmuseum UGent. Danny Segers Museum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen

Voorstelling van een universiteitsmuseum UGent. Danny Segers Museum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen Voorstelling van een universiteitsmuseum UGent Danny Segers Museum voor de Geschiedenis van de Wetenschappen 21 september 1815: Willem I wordt koning der Nederlanden 1816: oprichting van 3 universiteiten

Nadere informatie

Un siècle de peinture belge. peinture belge. rencontre de deux collections. rencontre de deux collections

Un siècle de peinture belge. peinture belge. rencontre de deux collections. rencontre de deux collections Un siècle de peinture belge Un siècle de peinture belge rencontre de deux collections rencontre de deux collections Le BAL et la collection Belfius s associent pour présenter au Musée des Beaux-Arts de

Nadere informatie

13286 BELGISCH STAATSBLAD 09.03.2004 Ed. 2 MONITEUR BELGE

13286 BELGISCH STAATSBLAD 09.03.2004 Ed. 2 MONITEUR BELGE 13286 BELGISCH STAATSBLAD 09.03.2004 Ed. 2 MONITEUR BELGE PROGRAMMATORISCHE FEDERALE OVERHEIDSDIENST WETENSCHAPSBELEID N. 2004 842 [C 2004/21028] 13 FEBRUARI 2004. Ministerieel besluit tot vastlegging

Nadere informatie

Architectenwoning. te Borgerhout. Cruyslei 1b (hoek Joos Robijnslei) Architect : Albert Barentsen (1915 1985)

Architectenwoning. te Borgerhout. Cruyslei 1b (hoek Joos Robijnslei) Architect : Albert Barentsen (1915 1985) Architectenwoning te Borgerhout Cruyslei 1b (hoek Joos Robijnslei) Ontworpen in het expo-jaar 1958 Gebouwd in 1959 Architect : Albert Barentsen (1915 1985) Huis Cruyslei 1b - Architect Albert Barentsen

Nadere informatie

Afkomstig uit de nalatenschap van

Afkomstig uit de nalatenschap van in de etalage Afkomstig uit de nalatenschap van Op woensdag 23 januari 2013 vond er een bijzondere onthulling plaats in het Stedelijk Museum Kampen. Een onthulling die werd verricht door Herman Krans,

Nadere informatie

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31

Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 1 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 3 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 5 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 7 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 8 25-03-10 14:31 Peeters (V2).indd 9 25-03-10

Nadere informatie

Archiefnummer 0354. Inventaris van het archief/de collectie van. A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979.

Archiefnummer 0354. Inventaris van het archief/de collectie van. A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979. Archiefnummer 0354 Inventaris van het archief/de collectie van A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979 Lidy Visser Den Haag 2002/2009 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris 4 2.1. Correspondentie

Nadere informatie

Gemeente OOSTDUINKERKE Parochiekerk Sint-Niklaas

Gemeente OOSTDUINKERKE Parochiekerk Sint-Niklaas VLAAMSE OVERHEID inventarisatie van het onroerend erfgoed : ORGELS Provincie West-Vlaanderen Administratieve entiteit KOKSIJDE Gemeente OOSTDUINKERKE Parochiekerk Sint-Niklaas Arrondissement Veurne KERK

Nadere informatie

HERINRICHTING BAUDELOHOF 03 juli 2012

HERINRICHTING BAUDELOHOF 03 juli 2012 HERINRICHTING BAUDELOHOF 03 juli 2012 RESULTAAT EERSTE OVERLEG MET BEWONERS EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE OVERLEG EERSTE

Nadere informatie

De wapenschilden van Cuijk en Grave

De wapenschilden van Cuijk en Grave De wapenschilden van Cuijk en Grave Het wapenschild van de familie van Cuyck Aernt Van Buchel reproduceerde in zijn Monumenta drie verschillende wapenschilden van de van Cuycks 1 : In goud twee dwarsbalken

Nadere informatie

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4.

Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Drempt. Rapport Ned. 52. Gld. 4. Vraagstelling. Wat zijn de maten, versieringen en vorm van de van de kerk van Drempt (kaart afb. 1) gerapporteerde grafplaat uit de (ruim te nemen) 12 e eeuw? Wat is zijn

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering.

De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering. De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering. De wens van de Portus a/d Reep en omwonenden in verband met de herwaardering. Gouvernementsgebouw vóór de overwelving van de

Nadere informatie

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1953 No. 14 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken

TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN. JAARGANG 1953 No. 14 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken 1 (1953) No. 1 TRACTATENBLAD VAN HET KONINKRIJK DER NEDERLANDEN JAARGANG 1953 No. 14 Overgelegd aan de Staten-Generaal door de Minister van Buitenlandse Zaken A. TITEL Aanvullend Protocol bij de op 21

Nadere informatie

Identificatie. Basisgegevens

Identificatie. Basisgegevens Identificatie V. Herremans, Eenen loffelycken ende hoffelycken aultaer. Retabelplastiek in de Titel O.-L.-Vrouwaltaar Gemeente Patroonheilige v/d kerk Opwijk St.Paulus Basisgegevens Datering begin 1638

Nadere informatie

Archiefnummer 0662. Inventaris van het archief van. Anna Bergman. (leefjaren onbekend) 1932-1939, 1942, 1944-1949, 1954-1956.

Archiefnummer 0662. Inventaris van het archief van. Anna Bergman. (leefjaren onbekend) 1932-1939, 1942, 1944-1949, 1954-1956. Archiefnummer 0662 Inventaris van het archief van Anna Bergman (leefjaren onbekend) 1932-1939, 1942, 1944-1949, 1954-1956 Wietse Coppes Den Haag 2008 INHOUD 1. Inleiding 2 2. Inventaris 2.1. Correspondentie

Nadere informatie

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823

T00456. Inventaris van het archief van de Waalse. Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T00456 Inventaris van het archief van de Waalse Hervormde Gemeente te Vianen, 1725-1823 T.L.H. van de Sande, 2010 H.J. Postema, september 2014 INHOUDSOPGAVE INLEIDING... 3 INVENTARIS... 5 1 STUKKEN VAN

Nadere informatie

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER indrukwekkend NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET OUDE MEESTERS ARENTSHUIS MODERNE GRAFIEK GROENINGEMUSEUM 31.10.2015-14.02.2016 SELECTIE 1 05.03.2016-19.06.2016

Nadere informatie

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 Naam Klas Inleveren DOEN Lees in je (stencil)boek Reflectie de teksten

Nadere informatie

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND

VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Voorwoord en Inleiding Dr. Ir. H. Koopmans VIJFTIG JAAR SCHEIKUNDIGE NIJVERHEID IN NEDERLAND Uitgegeven ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van het Hoogewerff-Fonds UITGEVERIJ WALTMAN DELFT - 1967

Nadere informatie

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham

Gent 25c. Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Goudstr Beersteeg Oudevest, Katelijnenstr Minnemeers Kongobrug Reke Blekersdijk Nieuwland Godshuishammeken Huidevetterken Ham Gent 25c De Minnemeersbrug lag in het verlengde van de Goudstraat Goudstr /Beersteeg

Nadere informatie

persinfo dan van severen collectiepresentatie

persinfo dan van severen collectiepresentatie persinfo dan van severen collectiepresentatie p. 2 Dan Van Severen Collectiepresentatie In t kort Dan Van Severen (1927-2009) woonde en werkte een tiental jaar in Brugge. Zijn oeuvre ontwikkelde zich toen

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Plaatsingslijst Archief T.A. de Jager Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Katholiek Documentatie Centrum 2013 1 Binnengekomen

Nadere informatie

49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE

49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE 49188 BELGISCH STAATSBLAD 22.09.2008 MONITEUR BELGE Art. 3. Artikel 15 van hetzelfde besluit wordt vervangen als volgt : «Art. 15. De subsidies die ten bate van het Nationaal Geografisch Instituut zijn

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

PERSBERICHT 16 januari 2015

PERSBERICHT 16 januari 2015 Van: Carina Blokzijl Museum Gouda [Carina.Blokzijl@museumgouda.nl] Verzonden: vrijdag 16 januari 2015 12:36 Onderwerp: van Michel tot Israels Bijlagen: GeorgesMichel_Gezicht_op_de_heuvel_van_Montmartre.jpg;

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Nederlandsche Bank N.V., president Willem Ferdinand Mogge Muilman, 1835-1844

Inventaris van het archief van de Nederlandsche Bank N.V., president Willem Ferdinand Mogge Muilman, 1835-1844 Nummer Toegang: 2.25.69.05 Inventaris van het archief van de Nederlandsche Bank N.V., president Willem Ferdinand Mogge Muilman, 1835-1844 De Nederlandsche Bank N.V. De Nederlandsche Bank: Olaf Borgers

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Adriaen Backer

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Adriaen Backer Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 11377 Adriaen Backer Anatomische les van Prof. Frederik Ruysch, 1670 gedateerd Amsterdam, Amsterdam useum, inv./cat.nr. SA 2000 Download Download Download Object

Nadere informatie

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5

Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 De Kerk Inhoudsopgave Inhoudsopgave...2 1. Geschiedenis...3 2. Interieur...4 3. Copy...5 2 1. Geschiedenis De grote bevolkingsgroei in de tweede helft van de 14de eeuw maakte het noodzakelijk nieuwe kerken

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014

Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Haarlem na sluitertijd Opening, Noord- Hollands Archief, 14 juni 2014 Johannes Theodorus Munnich, Gezicht naar op Haarlem richting het noordoosten, vanaf de Bavo, 1858 Het doet me heel veel plezier om

Nadere informatie

George Hendrik Breitner (1857-1923)

George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner (1857-1923) George Hendrik Breitner werd op 12 september 1857 in Rotterdam geboren. Al van kleins af aan wilde hij het liefst historieschilder

Nadere informatie

Had de pastorie in Van Goghs tijd een pleisterlaag?

Had de pastorie in Van Goghs tijd een pleisterlaag? Had de pastorie in Van Goghs tijd een pleisterlaag? Een heel speciale vraag die vaak gesteld wordt over de pastorie aan Berg 26 vindt zijn oorsprong in een schilderij en een tekening van Vincent, waarop

Nadere informatie

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei

Gent 24b. De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz. Onderbergen. Het pand van de Dominicanen. Predikherenlei De Predikherenlei anno 1820 door de Hollandse soldaat Wynantz Gent 24b Onderbergen. Het pand van de Dominicanen Predikherenlei Rue de la Valléé nr 40 /Onderbergen Onderbergen nr 57 in 1940 Tweede gedeelte

Nadere informatie

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten

RKD explore. Rkd Explore http://rkd.nl/ Samuel van Hoogstraten Rkd Explore http://rkd.nl/ RKD explore 4048 Samuel van Hoogstraten Groepsportret van muntmeesters en waardijns van de unt van Holland te in 1674 (met op de voorgrond Samuel van Hoogstraten zelf), 1674

Nadere informatie

Nieuwsbrief. STICHTING COEN VAN OVEN opgericht 12 maart 1998 gevestigd te Amsterdam

Nieuwsbrief. STICHTING COEN VAN OVEN opgericht 12 maart 1998 gevestigd te Amsterdam 1 Nieuwsbrief STICHTING COEN VAN OVEN opgericht 12 maart 1998 gevestigd te Amsterdam Voorzitter: Secretariaat: E. Rotteveel Mansveld-van Oven Groenhoevelaan 41a tel.: 023-5210035 2343 BR Oegstgeest bankrekening

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé

III. L adjectif. III. L adjectif. 1. Accord de l adjectif 1.1 L adjectif prend s 1.2 L adjectif + E 1.3 L adjectif substantivé III. 1. Accord de l adjectif 1.1 prend s 1.2 + E 1.3 substantivé 2. Les degrés de comparaison 2.1 Les comparatifs 2.2 Les superlatifs 2.3 Les irréguliers 1 III. 1. Accord de l adjectif 1.1. prend S Quand

Nadere informatie

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998)

VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG. Inventaris van het archief van (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Inventaris van het archief van VERENIGING VAN NEDERLANDSE BEELDENDE KUNSTENAARS DE BRUG (1945-) 1951, 1960-1996 (-1998) Tiny de Boer / Ramses van Bragt Den Haag 2001 / 2007 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris

Nadere informatie

Tiemen Hooiberg (1809-1897) zandgraf 92, vak E Onderwijzer, tekenaar, lithograaf en amanuensis

Tiemen Hooiberg (1809-1897) zandgraf 92, vak E Onderwijzer, tekenaar, lithograaf en amanuensis Tiemen Hooiberg (1809-1897) zandgraf 92, vak E Onderwijzer, tekenaar, lithograaf en amanuensis Personalia Geboren: 4 oktober 1809 te Harderwijk Zoon van: Cornelis Hooiberg en Grietjen Steppers Gehuwd met

Nadere informatie

Nieuwe tentoonstelling bij sogent: Van Wynantz naar Gent anno 2016. 200 jaar Gent in stadsgezichten

Nieuwe tentoonstelling bij sogent: Van Wynantz naar Gent anno 2016. 200 jaar Gent in stadsgezichten Nieuwe tentoonstelling bij sogent: Van Wynantz naar Gent anno 2016. 200 jaar Gent in stadsgezichten Inhoudelijk Twee keer per jaar organiseert sogent een nieuwe, tijdelijke tentoonstelling in haar werkplek,

Nadere informatie

Oorspronkelijke handschriften van de Statenvertalers in de Collectie Rolandus (2)

Oorspronkelijke handschriften van de Statenvertalers in de Collectie Rolandus (2) Oorspronkelijke handschriften van de Statenvertalers in de Collectie Rolandus (2) Rolandus gebruikte Beza-edities uit 1567 en 1580 Inleiding In het vorige artikel is een beschrijving gegeven van de drie

Nadere informatie

Kaarten en plannen van Beveren-Waas, Melsele en Kallo

Kaarten en plannen van Beveren-Waas, Melsele en Kallo Inventaris schenking 2013/07 C. Vermeulen Kaarten en plannen van Beveren-Waas, Melsele en Kallo Carine Goossens Gemeentearchief Beveren Stationsstraat 2 9120 Beveren 03 750 17 50 archiefdienst@beveren.be

Nadere informatie

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.

HEURISTIEK TOERISME VLAANDEREN. cursus. module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u. TOERISME VLAANDEREN cursus HEURISTIEK module voorbereidingsproces (40 u.) component Informatieverwerving en verwerking (12 u.) Jos van Dooren Jos van Dooren Pagina 1 BRONNENSTUDIE VOOR GIDSEN EN REISLEIDERS

Nadere informatie

LA VIE DE JUSTE LIPSE Juste Lipse, né à Overijse en 1547, compte avec Érasme parmi les plus grandes figures de l humanisme à la Renaissance.

LA VIE DE JUSTE LIPSE Juste Lipse, né à Overijse en 1547, compte avec Érasme parmi les plus grandes figures de l humanisme à la Renaissance. LA VIE DE JUSTE LIPSE Juste Lipse, né à Overijse en 1547, compte avec Érasme parmi les plus grandes figures de l humanisme à la Renaissance. Michel de Montaigne disait de lui qu il était certainement un

Nadere informatie

33662 BELGISCH STAATSBLAD 02.07.2008 MONITEUR BELGE

33662 BELGISCH STAATSBLAD 02.07.2008 MONITEUR BELGE 33662 BELGISCH STAATSBLAD 02.07.2008 MONITEUR BELGE MINISTERIE VAN HET BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST N. 2008 2191 [C 2008/31345] 19 JUNI 2008. Besluit van de Brusselse Hoofdstedelijke Regering tot vaststelling

Nadere informatie

Slachthuisstraat 12 t/m 23, 84 t/m 98 en 130 t/m 144 Hoek Pladellastraat en Merovingenstraat

Slachthuisstraat 12 t/m 23, 84 t/m 98 en 130 t/m 144 Hoek Pladellastraat en Merovingenstraat Slachthuisstraat 12 t/m 23, 84 t/m 98 en 130 t/m 144 Hoek Pladellastraat en Merovingenstraat Soort : Tekststenen (2 stuks) en Gevelstenen (12 stuks) Naam : - Opdrachtgeefster : Prè-wonen Datering : 2007

Nadere informatie

Koker. Shute. Stortkanalen in muren Shutes in walls

Koker. Shute. Stortkanalen in muren Shutes in walls Shute I UDC 69.027.4 RVblad 01-1 Stortkanalen in muren Shutes in walls G. Berends Deze bijdrage is bedoeld als een aanzet tot het onderwerp en om meer bekendheid te geven aan het fenomeen, de documentatie

Nadere informatie

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943)

TANTE BETSIE. Charles & Herman Horsthuis. (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) Charles & Herman Horsthuis TANTE BETSIE (Elisabeth Helena Henriëtte Issels) (Arnhem 11 oktober 1885 Haarlem 29 oktober 1943) De kunstzinnige familie Issels, waaruit wij mede voortgekomen zijn, telde één

Nadere informatie

De punt op de i van de restauratie

De punt op de i van de restauratie Gerlof van der Veen De punt op de i van de restauratie Op zoek naar historische eenheid in hedendaagse verscheidenheid Aan de markten in Zutphen vormen de afzonderlijke gevels met elkaar een beschermd

Nadere informatie

Een kunstboek vol feiten en façades...

Een kunstboek vol feiten en façades... Een kunstboek vol feiten en façades... Foto s en tekst: Jan Smets Waarschijnlijk wordt dit het mooiste boek dat de laatste jaren over onze stad verschenen is. Er is dan ook keihard, enthousiast, met veel

Nadere informatie

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008

Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 Barema's op 01/09/2008 Barèmes au 01/09/2008 SPILINDEX 110,51 INDICE-PIVOT 110,51 Tegemoetkomingen aan personen met een handicap Allocations aux personnes handicapées (Jaarbedragen) (Montants annuels)

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 25.09.2015 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 25.09.2015 BELGISCH STAATSBLAD 60077 SERVICE PUBLIC FEDERAL FINANCES [C 2015/03324] 18 SEPTEMBRE 2015. Arrêté royal déterminant les modèles des formules de déclaration en matière de cotisations spéciales visées à l article 541 du Code

Nadere informatie

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 64359 FEDERALE OVERHEIDSDIENST WERKGELEGENHEID, ARBEID EN SOCIAAL OVERLEG N. 2004 3391 (2004 2305) [2004/202310] 12 MEI 2004. Koninklijk besluit waarbij algemeen verbindend wordt verklaard de collectieve

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 15.07.2014 MONITEUR BELGE 53805 BRUSSELS HOOFDSTEDELIJK GEWEST [C 2014/31492] 10 JUNI 2014. Ministerieel besluit tot vaststelling van de typeinhoud en de algemene uitvoeringsmodaliteiten van de energieaudit opgelegd door het Besluit

Nadere informatie

Paulo op bezoek in de klas

Paulo op bezoek in de klas Kunst voor peuters en kleuters Dit materiaal is bestemd voor leerkrachten van groep 0, 1 en 2. Met de informatie en lessuggesties kunt in de klas aan de slag met beeldende kunst. Het kijken naar en praten

Nadere informatie

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890)

125 jaar. Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder. Vincent van Gogh (1853-1890) 125 jaar Geïnspireerd door de beroemde werken van Nederlands schilder Vincent van Gogh (1853-1890) WWW.BNWALLCOVERINGS.COM 125 JAAR GEÏNSPIREERD DOOR DE WERKEN VAN KUNSTSCHILDER VINCENT VAN GOGH De collectie

Nadere informatie

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011

Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden. Datum 2 mei 2011 Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Datum 2 mei 2011 Colofon Projectnaam Cultuurhistorische verkenning Zandwijksingel Woerden Auteur Willem de Bruin Datum 2 mei 2011 1. Inleiding 1.1

Nadere informatie

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking

Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking in de etalage Het Frans Walkate Archief, de nalatenschap van Henk van Ulsen en een verrassende ontdekking Op 28 augustus 2009 overleed geheel onverwacht op een logeeradres in Bussum de in 1927 in Kampen

Nadere informatie

Inventaris van het archief van de Hoge Vierschaar van het Land van Zuid-Voorne, 1727-1810

Inventaris van het archief van de Hoge Vierschaar van het Land van Zuid-Voorne, 1727-1810 Nummer archiefinventaris: 3.03.08.216 Inventaris van het archief van de Hoge Vierschaar van het Land van Zuid-Voorne, 1727-1810 Auteur: A.A. Mietes Nationaal Archief, Den Haag 1986 Copyright: cc0 This

Nadere informatie

Ga op de brug staan aan de Koningstraat en kijk in de richting van de Poortersloge. (Vandaag : Rijksarchief Brugge)

Ga op de brug staan aan de Koningstraat en kijk in de richting van de Poortersloge. (Vandaag : Rijksarchief Brugge) ADORNES ACHTERNA IN HET HEDENDAAGSE BRUGGE Je volgt de route van de middeleeuwse boten en bezoekt enkele historische gebouwen die vroeger en nu belangrijk waren en zijn voor Brugge. Een ommetje langs het

Nadere informatie

ARCHIEVEN VAN NOTARISSEN. binnen de gemeente THOLEN. vanaf 1811

ARCHIEVEN VAN NOTARISSEN. binnen de gemeente THOLEN. vanaf 1811 ARCHIEVEN VAN NOTARISSEN binnen de gemeente THOLEN vanaf 1811 Inleiding In deze inventaris staan de archieven beschreven die de notarissen, die in de diverse plaatsen binnen de huidige gemeente Tholen

Nadere informatie

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638)

Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel, geschilderd door Pieter Brueghel de Jongere (1564-1638) Eerder in een iets gewijzigde vorm verschenen in Heraldicum Disputationes 18 (2013): 26-29. Sleutelwoorden: schilderij, herberg, St Michel, wapen, Brueghel Wapens op de gevel van de herberg Sinte Michiel,

Nadere informatie

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk In de kastelenbuurt van Heemskerk werd in november 2012 vanwege de sloop en nieuwbouwplannen een proefsleuvenonderzoek verricht. Dit werd uitgevoerd door het archeologische

Nadere informatie

Koningsstraat 20. Brussel

Koningsstraat 20. Brussel Koningsstraat 20 Brussel De Koningsstraat nr. 20 is gelegen in de nabijheid van het Koninklijk Paleis en het Parlement in Brussel. Hier zijn de Directie en enkele afdelingen van de bank gevestigd en op

Nadere informatie

MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS

MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS 1. BROWN, CHRISTOPHER / VLIEGHE, HANS. Antoon van Dyck 1599-1641. Ludion, Gent / Amsterdam 1999. 4to.359, (1) pp., rijkelijk geïllustreerd in kleur, linnen gebonden

Nadere informatie

Koninklijke Nederlandse Schouwburg/ Het Toneelhuis

Koninklijke Nederlandse Schouwburg/ Het Toneelhuis ARCHIEF Koninklijke Nederlandse Schouwburg/ Het Toneelhuis April 2003 Archief Koninklijke Nederlandse Schouwburg/Het Toneelhuis 1. Identificatie 1.2. Titel, naam, omschrijving Archief van de Koninklijke

Nadere informatie

MONITEUR BELGE 18.08.2009 BELGISCH STAATSBLAD

MONITEUR BELGE 18.08.2009 BELGISCH STAATSBLAD 54569 SERVICE PUBLIC FEDERAL SECURITE SOCIALE F. 2009 2847 [C 2009/22382] FEDERALE OVERHEIDSDIENST SOCIALE ZEKERHEID N. 2009 2847 [C 2009/22382] 31 JUILLET 2009. Règlement modifiant le règlement du 28

Nadere informatie

Machinestempels als verzamelgebied (1)

Machinestempels als verzamelgebied (1) Machinestempels als verzamelgebied (1) Veel filatelisten verzamelen, behalve postzegels, ook stempels. Sommige stempels zijn geliefd omdat ze volledig op een postzegel passen (puntstempels, ook wel nummerstempels

Nadere informatie

Antwerpen verbeeld. Antwerp portrayed. Anvers imaginé

Antwerpen verbeeld. Antwerp portrayed. Anvers imaginé Antwerpen verbeeld Antwerp portrayed Anvers imaginé Antwerpen verbeeld De Gouden Eeuw in kaart en prent Antwerp portrayed The Golden Age in maps and prints Anvers imaginé L âge d or en cartes et estampes

Nadere informatie

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.)

De moderne stad. New York. Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens. Bologna. Toronto (Can.) De stad en duurzame mobiliteit: verandering op til La ville et la mobilité durable: une transition en cours 1. Vaststellingen De moderne stad New York Curitiba (Braz.) creëert ruimte voor de mens Bologna

Nadere informatie

Gids doorheen de gedigitaliseerde kranten

Gids doorheen de gedigitaliseerde kranten Afdeling Kranten en Hedendaagse Media Gids doorheen de gedigitaliseerde kranten - Gebruikershandleiding Vooraf Digitalisering en OCR Kranten zijn uiterst kwetsbare documenten. Om hun bewaring te verzekeren

Nadere informatie

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart.

Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Op bezoek in de Sint Bavo Basiliek aan de Leidsevaart. Via de Nederlandse Genealogische Vereniging, afd. Kennemerland zijn we in de gelegenheid gesteld om een rondleiding in de Sint Bavo Basiliek bij te

Nadere informatie

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein.

Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Enkele opmerkingen naar aanleiding van een bijschrift over kasteel Crayenstein. Uit: C. Baardman, Leo J. Leeuwis, M.A. Timmermans, Langs Merwede en Giessen (Den Haag 1961) Op de zuidelijke oever van de

Nadere informatie

150 jaar Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas (K.O.K.W.)

150 jaar Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas (K.O.K.W.) 150 jaar Koninklijke Oudheidkundige Kring van het Land van Waas (K.O.K.W.) 1861-2011 1 2 3 4 WERKING VAN DE K.O.K.W. 1861: oprichting K.O.K.W. is op één na oudste geschiedkundige vereniging van Vlaanderen

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO No furniture so charming as books, verkondigde de Engelse schrijver Sydney Smith twee eeuwen geleden. Boeken hebben we in de Koninklijke Bibliotheek

Nadere informatie

Hoogstraten in de middeleeuwen en de nieuwe tijd

Hoogstraten in de middeleeuwen en de nieuwe tijd Hoogstraten in de middeleeuwen en de nieuwe tijd Sla dit document eerst in je persoonlijke map op en begin er dan in te werken! NAAM: KLAS: 1. Chronologisch bakenen we twee perioden af. De middeleeuwen

Nadere informatie

Installatie van versie 2.2 van Atoum

Installatie van versie 2.2 van Atoum Version française en seconde partie du document. Installatie van versie 2.2 van Atoum U moet in uw databases een nieuwe tabel aanmaken na de installatie van versie 2.2 van de toepassing Atoum. Hiervoor

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 28.07.2010 MONITEUR BELGE 48001 N. 2010 2506 VLAAMSE OVERHEID [C 2010/35508] 11 JUNI 2010. Besluit van de Vlaamse Regering tot wijziging van het besluit van de Vlaamse Regering van 19 juli 2007 betreffende de modulaire structuur

Nadere informatie

BELGISCH STAATSBLAD 01.06.2012 MONITEUR BELGE

BELGISCH STAATSBLAD 01.06.2012 MONITEUR BELGE BELGISCH STAATSBLAD 01.06.2012 MONITEUR BELGE 31353 Vu pour être annexé àl arrêté ministériel du 23 mai 2012 modifiant l arrêté ministériel du 17 décembre 1998 déterminant les documents comptables à tenir

Nadere informatie

Schilderijen Stichting Geslacht Mees

Schilderijen Stichting Geslacht Mees Schilderijen Portret van Philippus Mees Firmant Olieverf op doek in lijst gesigneerd en gedateerd 1927 Uniek nummer: 6-289 Kunstenaar: Willem Bastiaan Tholen Taxatiewaarde: 2.042 wand olieverf 70 cm 57

Nadere informatie

Nummer archiefinventaris: 3.04.10.006

Nummer archiefinventaris: 3.04.10.006 Nummer archiefinventaris: 3.04.10.006 Inventaris van het archief met de Doop-, Trouw- en Begraafboeken benevens van de Registers van Overledenen etc. in Zuid-Holland, daterende van voor de Invoering van

Nadere informatie

St Niklaaskerk en Klein Turkije. Gent 22. Rond 1822

St Niklaaskerk en Klein Turkije. Gent 22. Rond 1822 St Niklaaskerk en Klein Turkije Gent 22 Rond 1822 Monteryfort/Kortrijksepoort Kaart van 1708 Brugse Vaart Brugse Poort St Niklaaskerk Vrijdagsmarkt St Pietersabdij /Kouter/ Reep /St Baafs/ Belfort /St

Nadere informatie

Roodbaards opleiding tot pourtraitschilder

Roodbaards opleiding tot pourtraitschilder Roodbaards opleiding tot pourtraitschilder Jan Holwerda Eind 2011 komt er met de website Roodbaard s Rijkdom opnieuw aandacht voor de tuinarchitect Lucas Pieters Roodbaard (1782-1851). 1 Net als bij een

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS

FEDERALE OVERHEIDSDIENST MOBILITEIT EN VERVOER SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS ROYAUME DE BELGIQUE SERVICE PUBLIC FEDERAL MOBILITE ET TRANSPORTS Arrêté ministériel déterminant les marchandises dangereuses visées par l article 48 bis 2 de l arrêté royal du 1 er décembre 1975 portant

Nadere informatie

Javier Gómez en Arian Winterink exposeert in Museum vd Togt

Javier Gómez en Arian Winterink exposeert in Museum vd Togt Bijgewerkt: 20 oktober 2008 Zoek: ga. Begin: Nieuws Amstelveen Geschiedenis Foto's Gebeurtenissen Monumenten Partnersteden Straten Kerken Exposities Links Sponsoren Over de site Javier Gómez en Arian Winterink

Nadere informatie

Rembrandt en de Bijbel

Rembrandt en de Bijbel Rembrandt en de Bijbel POSE CHRISTENDOM HAV0/VWO 4 - CSG CALVIJN GODSDIENST De profetie van Simeon aan Maria olieverf op paneel (55 44 cm) 1628 Kunsthalle, Hamburg - Duitsland 1 Wat gaan jullie doen? Als

Nadere informatie

Willem Maris (1844-1910)

Willem Maris (1844-1910) Willem Maris (1844-1910) Willem Maris behoort tot het bekende schildersgeslacht Maris. Hij was de jongste van drie broers die allen in het schildersvak gingen, gestimuleerd door hun vader, boek- en steendrukker

Nadere informatie

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN

GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN 51132 MONITEUR BELGE 12.08.2015 BELGISCH STAATSBLAD GOUVERNEMENTS DE COMMUNAUTE ET DE REGION GEMEENSCHAPS- EN GEWESTREGERINGEN GEMEINSCHAFTS- UND REGIONALREGIERUNGEN VLAAMSE GEMEENSCHAP COMMUNAUTE FLAMANDE

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 (de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 Inleiding Op donderdag 10 december zijn we met het vak kunstgeschiedenis een dag naar Amsterdam gegaan. We gingen in Amsterdam het van

Nadere informatie