Nieuwe druk van de flora verschenen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Nieuwe druk van de flora verschenen"

Transcriptie

1 Floron Nummer 3 november 2005 Nieuws Nieuwe druk van de flora verschenen geslachten Jacobaea en Senecio s.s. Binnen de paardenbloemen (Taraxacum) worden geen soorten meer onderscheiden, omdat dit op basis van DNAonderzoek niet meer houdbaar is. En in sommige gevallen blijken soorten aan elkaar verwant te zijn waarvan dat eerder niet vermoed werd. Zo is het oude geslacht Keverorchis (Listera) nauw verwant aan Vogelnestje (Neottia). Grote keverorchis heet nu Neottia ovata! Tekst en tabellen gecontroleerd Hoewel het grote werk natuurlijk door Ruud van der Meijden is gedaan, heb ben enkele floristen belangrijke bijdragen geleverd. Zij zorgden voor basismateriaal voor de determinatiesleutels of hebben de teksten en sleutels gecontroleerd. Vele floristen, tenslotte, hebben bijgedragen aan de essentiële kennis over voor- en achteruitgang en inburgering van soorten die nodig is om een goede flora te schrijven. Het eerste eerste exemplaar van de flora wordt aangeboden aan Bart van Tooren, hoofd afdeling Kwaliteitszorg van Natuurmonumenten. Links Ruud van der Meijden. Een tweede eerste exemplaar was voor Ella de Hullu van het ministerie van LNV. Op 4 november was het zover. De nieuwe druk van de Heukels Flora van Nederland is verschenen. Schrijver van de flora is Ruud van der Meijden van het Nationaal Herbarium Nederland, die ook de vorige drie drukken voor zijn rekening heeft genomen. Er is veel veranderd in de nieuwe druk. Niet alleen zijn er veel soorten toegevoegd, ook aan de naamgeving en de volgorde van de families is het nodige veranderd. Voor veel geslachten zijn nieuwe determinatiesleutels gemaakt, en er zijn meer afbeeldingen opgenomen. Ook de aanduiding van de nieuwe Rode Lijst en de kilometerhokfrequentieklasse (KFK) zijn in de flora opgenomen. Gouden ribzaad kon op de valreep nog worden toegevoegd. Nieuwkomers In de flora zijn 151 nieuwe soorten opgenomen. De meeste daarvan zijn nieuw inburgerende soorten. Daaronder zijn diverse soorten die toenemen door veranderingen in het klimaat. Voorbeelden daarvan zijn Doorschijnend sterrenkroos, Draadfonteinkruid en enkele exotische grassen zoals Zuid-Afrikaanse gierst. Andere soorten hebben vaste voet in Nederland gekregen nadat ze geïntroduceerd zijn als tuinplant. Taxonomische inzichten De meeste andere wijzigingen zijn gebaseerd op nieuwe taxonomische inzichten, meestal gebaseerd op DNA-onderzoek. De onderlinge verwantschap van soorten, geslachten en families blijkt in sommige gevallen anders te zijn dan we dachten. Eerdere indelingen waren vooral op de anatomie van bloemen gebaseerd. In de nieuwe flora worden een aantal van de nieuwe stambomen weergegeven in een verhelderend hoofdstuk in de inleiding. Niet alleen de namen van sommige soorten en geslachten zijn veranderd, ook de volgorde van de families is anders dan we tot nu toe gewend waren. Tot de in het oog lopende veranderingen behoort de splitsing van een aantal belangrijke families en geslachten. Zo is de oude Helmkruidfamilie (Scrophulariaceae) opgesplitst in meerdere families en is het geslacht Kruiskruid (Senecio s.l.) opgesplitst in de Nieuwe streeplijst De nieuwe flora geeft ook aanleiding om deze winter de streeplijst aan te passen, een streeplijst met meer soorten dan we gewend zijn... Verder in dit nummer Gouden ribzaad 50 jaar onopgemerkt - Flora van Eindhoven onderzocht - Kort flora-nieuws Verslag inventarisatieweekenden

2 digitaal flora-nieuws floron onderzoek Proef met digitaal strepen Tijdens het inventarisatieweekend in Ubbergen is een proef gedaan met een drietal PDA s (Personal Digital Assistants) zakcomputers waarmee in het veld gegevens kunnen worden ingevoerd die dan meteen digitaal zijn opgeslagen. Een aantal floristen heeft hiermee gewerkt en er is enthousiast op gereageerd. De snelheid van handmatig strepen wordt na enige ervaring benaderd. We willen deze mogelijkheid graag verder ontwikkelen. Komend jaar kan er software beschikbaar worden gesteld aan belangstellenden. Gegevens invoeren via internet Er zijn veel ontwikkelingen met betrekking tot het via internet doorgeven van natuurwaarnemingen. De site waarneming.nl is in eerste instantie opgezet voor vogelwaarnemingen, maar inmiddels uitgebreid naar de meeste andere soortgroepen. Op de site kun je de informatie uit je veldboekje op een leuke manier opslaan en toegankelijk maken voor jezelf en anderen. Je kunt gemakkelijk zoeken op gemeente en gebiedsnaam om van een gebied je waarnemingen door te geven. Je kunt ook een digitale foto van je waarneming meesturen. Een aantal kundige vrijwilligers is gevraagd toezicht te houden op de kwaliteit van de waarnemingen. Er zijn al diverse mensen actief met plantwaarnemingen. Onder deze plantwaarnemingen zijn ook bijzondere vondsten. FLORON mag de plantwaarnemingen van waarneming.nl opnemen in de landelijke floradatabank. Een belangrijk deel van de waarnemingen blijkt echter niet te zijn gekoppeld aan een exacte locatie (km-hok of detailcoördinaten), maar aan een groter gebied. Ook het waarnemersnummer ontbreekt. Voor FLORON betekent dit een hoop werk om de gegevens toe te kunnen voegen aan de landelijke floradatabank. We willen waarnemers daarom oproepen om bijzondere vondsten ook altijd op een FLORON-formulier door te geven of bij waarneming.nl minstens gebruik te maken van de mogelijkheid om exacte locaties door te geven. Waarschijnlijk is het in de loop van 2006 mogelijk om plantwaarnemingen on-line direct aan FLORON door te geven. Daarover in het volgende nummer meer. 2 Drijvende waterweegbree: ontzien en waarnemen Baudewijn Odé Nederland heeft zich Europees verplicht om zorg te dragen voor een gunstige staat van instandhouding van Drijvende waterweegbree. In Nederland weten we ondanks alle inventarisatie-inspanningen niet precies waar Drijvende waterweegbree voorkomt. FLORON heeft daarom in opdracht van het Ministerie van LNV een set van kaarten gemaakt met het potentieel groeigebied van deze soort in Nederland. Deze kaarten zijn zowel bedoeld voor gebruikers van deze gegevens als voor vrijwilligers. Gebruikers zijn bijvoorbeeld projectontwikkelaars, beleidsmakers, gemeenten, waterschappen en ondernemers. Zij moeten zo goed mogelijk weten waar zich de huidige groeiplaatsen van deze soort zich bevinden en de uitvoering van projecten het leefgebied van Drijvende waterweegbree in gevaar kan brengen. Op deze kaarten zijn de gebieden aangegeven waar de soort op basis van de meest actuele stand van kennis kan voorkomen. Voor ingrepen in deze potentiële leefgebieden adviseert FLORON om tijdig nader onderzoek naar de eventuele aanwezigheid van Drijvende waterweegbree uit te laten voeren om deze wettelijk beschermde soort te ontzien. Potentiekaart van Drijvende waterweegbree van oostelijk Noord-Brabant. Alle kaarten zijn te bekijken via de website van FLORON, onder Habitatrichtlijn. Voor de vrijwilligers is tevens een aparte set van kaarten gemaakt met daarop aangegeven gebieden waar de trefkans op het vinden van de soort aanwezig is, maar waar slechts beperkt recente gegevens voorhanden zijn. Door waarnemingen door te geven aan FLORON kunnen de groeiplaatsen van deze soort in Nederland beter worden beschermd en kan er bij het uitvoeren van ingrepen beter rekening gehouden worden met deze internationaal belangrijke soort.. Bedreigde Soorten-Project (BSP) In 2005, het derde jaar van het BSP, is opnieuw gewerkt aan het actualiseren van de verspreiding van een aantal bedreigde soorten. De gegevens beginnen binnen te komen. We zijn erg benieuwd naar de resultaten van het project en het gebruik van het nieuwe formulier. In de winter van 2006 worden de resultaten uit de eerste 2 jaar van het BSP gepubliceerd. In 2006 willen we binnen het BSP proberen de gegevens voor de soorten van de afgelopen jaren te completeren. Er zijn immers soorten waar we niet alle groeiplaatsen hebben kunnen bezoeken, bijvoorbeeld omdat er geen actieve waarnemers in de buurt wonen. We willen in 2006 slechts een beperkte set van nieuwe soorten uitgeven. Meer hierover in het voorjaarsnummer van Floron- Nieuws. Groenknolorchis FLORON heeft in 2005 van LNV opdracht gekregen om de BSPinventarisatie voor Groenknolorchis te completeren. Arthur van Dulmen heeft het belangrijkste deel van dit werk gedaan. Hij is vooral in de Wieden en Weerribben actief geweest, waar relatief weinig vrijwillige plantenwaarnemers rondvaren. Noordwest-Overijssel vormt ook in 2005 nog steeds een belangrijk bolwerk van deze soort. Toch bleek de soort in delen van de Wieden in de afgelopen 10 jaar te zijn verdwenen. Reden voor de beheerders om nog eens goed te kijken of het beheer aangepast dient te worden. Nieuwe flora-atlas De plannen rondom de atlas groeien gestaag. We denken aan een kleurrijk en aansprekend boek, waarin een selectie van de Nederlandse planten wordt gepresenteerd. Het boek wordt vergezeld van een CD of DVD met de verspreidingsinformatie van alle soorten. We hebben contact met een uitgever waarmee we ook de financiering zullen regelen. In 2006 starten de werkzaamheden en zullen de eerste voorbeeldkaarten worden gepresenteerd.

3 flora-nieuws uit de districten Hoe de Parnassia verdween uit het Dommeldal Het gebied rond Eindhoven behoort wat de flora betreft tot de best onderzochte delen van Nederland. Al vóór 1950 was dat zo, vooral door de inspanning van twee floristen: J.J.Piet en J.G. Sloff. Zij onderzochten in die periode een groot aantal kwartierhokken (vergelijkbaar met de huidige kilometerhokken). Na 1980 is het inventarisatiewerk opgepakt door de zeer actieve afdeling Eindhoven van de KNNV. Al in 1993 leverde dat een prachtige atlas op, indertijd één van de eerste flora-atlassen met verspreidingsgegevens op kmhok-niveau. In deze atlas werd een gebied beschreven van 625 km 2. Ongeveer de helft van de kmhokken was voldoende onderzocht. Na 1990 ging het inventarisatiewerk onverminderd verder. Er begon aan een nieuwe inventarisatieronde ( ), waarin het mogelijk bleek om alle kmhokken van het gebied voldoende te onderzoeken. De resultaten van alle inventarisaties tezamen geven een interessant beeld te zien van de veranderingen van de flora in het gebied rond Eindhoven in de twintigste eeuw. Landschap veranderd Een groot deel van de veranderingen in de flora is een gevolg van veranderingen in het landschap en het landgebruik. Tussen 1900 en 2000 is er in het landschap rond Eindhoven heel wat veranderd. De stad en de dorpen eromheen groeiden enorm uit, de heidevelden in de omgeving werden voor een groot deel ontgonnen of bebost, het agrarisch gebied werd steeds intensiever gebruikt en ook de waterhuishouding van veel gebieden veranderde. De soorten van het vroegere, kleinschalige cultuurlandschap gingen achteruit. Een voorbeeld is de Bleke hennepnetel, vroeger een algemene plant op akkers. Tegenwoordig is de soort nauwelijks meer in akkers te vinden. Wel duikt hij soms nog op in wegbermen. Ook in de beekdalen veranderde veel. De vroegere kwelstromen droogden op, waardoor kwetsbare soorten als Parnassia uiteindelijk het loodje leggen. Van oorsprong kwam deze soort op diverse plaatsen in de beekdalen voor. In de vorige versie van de atlas staat nog één stip, maar wordt al vermeld dat de laatste waarneming uit 1986 dateert. De soort is niet meer teruggekomen. Nieuwe kansen Tegelijkertijd ontstonden er nieuwe kansen voor soorten van voedselrijke bodem. Fluitenkruid, een soort van voedselrijke bodems, was vroeger beperkt tot enkele plek- Verspreiding Fluitenkruid tussen 1900 en 1950 (de grijze kwartierhokken zijn voldoende onderzocht). Verspreiding Fluitenkruid tussen 1980 en 1989 (de grijze kmhokkenhokken zijn voldoende onderzocht). Verspreiding Fluitenkruid tussen 1990 en Bron: Atlas van de flora van Eindhoven van de twintigste Eeuw. ken in de beekdalen. De vorige versie van de atlas geeft al een flinke toename te zien, en de soort heeft zich na 1990 nog verder uitgebreid. Ook heel succesvol zijn de soorten die langs infrastructuur te vinden zijn. Deens lepelblad heeft zich gevestigd langs de meeste rijkswegen, en duikt nu ook langs steeds meer provinciale wegen op. Kompassla heeft zich explosief uitgebreid op sterk door de mens beïnvloede terreinen. Algemene trend De ontwikkelingen in de flora rond Eindhoven zijn niet uniek. Vergelijkbare ontwikkelingen doen zich ook elders in Nederland voor. Toch is deze ontwikkeling maar voor weinig plaatsen zo goed gedocumenteerd als voor de regio Eindhoven. De atlas is dan ook van groter belang dan alleen voor het onderzochte gebied. Datum nog niet bekend De atlas verschijnt tussen 1 februari en 1 mei Kijk voor de exacte datum op ingezonden mededeling Atlas van de flora van Eindhoven van de 20e eeuw door Joep Spronk, John Bruinsma en Fred Lambert De atlas behandelt de verspreiding van de flora in een gebied van 25 x 25 km over drie periodes. In de eerste helft van de eeuw is uitvoerig geïnventariseerd door J.J. Piet en J.G. Sloff. De periodes en zijn onderzocht door de Floristische Werkgroep KNNV afdeling Eindhoven. Van de negen hoofdstukken is verspreiding van de soorten de kern: van elke soort de verspreiding in de drie periodes, types standplaatsen en oorzaken van voor- of achteruitgang. Met van alle wilde en ingeburgerde soorten drie verspreidingskaartjes. Verder onder andere hoofdstukken over voor- en achteruitgang en over veranderende verspreiding van ecologsche groepen. Het boek omvat ongeveer 850 pagina's A4. De prijs is 25 bij voorinschrijving en 30 na verschijning. De verzendkosten zijn 8. Voorinschrijving kan tot 1 februari 2006 door het betreffende bedrag over te maken op girorekening t.n.v. KNNV afdeling Eindhoven o.v.v. Atlas (vergeet niet uw adres te vermelden). Als u het bedrag heeft verhoogd met de verzendkosten, wordt het boek toegezonden. De atlas is op de woensdagavonden in mei 2006 op te halen in het MEC in Eindhoven van 20:00u tot 22:00u. 3

4 kort flora-nieuws 50 jaar onopgemerkt: Gouden ribzaad Ruud Beringen In 2005 is duidelijk geworden dat Gouden ribzaad (Chaerophyllum aureum) op drie heel verschillende plekken in Nederland voorkomt: langs de Gooise Zomerkade bij Huizen, langs de Waal bij de Bisonbaai (Nijmegen) en in een natuurtuin te Rijswijk. Achteraf blijkt dat de soort op deze groeiplaatsen allerminst nieuw is en op sommige plaatsen waarschijnlijk al tientallen jaren aanwezig is. Door verwisseling met Fluitenkruid, Knolribzaad (Chaerophyllum bulbosum) en Dolle kervel is de soort al die tijd onopgemerkt gebleven. Bij Huizen is de soort waarschijnlijk al vanaf midden jaren 80 van de vorige eeuw aanwezig. Omstreeks die tijd is de, achter de Gooise Zomerkade gelegen, wijk de Bovenmaat gebouwd. Bij de inrichting van de wijk zijn door de gemeente pluktuinen ingezaaid met een veldbloemenmengsel. Het zaadmengsel was uit het buitenland afkomstig en het is waarschijnlijk dat het zaad van Gouden ribzaad hier als verontreiniging in heeft gezeten. Volgens de Atlas van het Gooi zou omstreeks midden jarig 80 Knolribzaad (Chaerophyllum bulbosum) langs de Gooise Zomerkade zijn verschenen. Het is waarschijnlijk dat deze melding berust op verwarring met Gouden ribzaad. Volgens Peter van der Linden, een van de redacteuren van de Atlas, is er voorzover hij weet toen geen materiaal verzameld. Het is dus niet meer na te gaan of de soorten toen zijn verwisseld. Tijdens de tweede inventarisatieronde van het Meetnet Zoete Rijkswateren in 2001 is materiaal van de Gooise Zomerkade verzameld dat achteraf van Chaerophyllum aureum bleek te zijn. In 2001 is dit materiaal echter als Chaerophyllum bulbosum in het herbarium beland. Tijdens de eerste inventarisatieronde voor het meetnet in 1997 werden er tussen het Fluitenkruid wel vreemde afwijkende vormen waargenomen, maar deze planten zijn, na de nodige twijfel, toch gewoon als Fluitenkruid aangestreept. In 2002 is er binnen het meetnet van de groeiplaats bij de Bisonbaai al materiaal van Gouden ribzaad verzameld. Ook dit materiaal is als Knolribzaad het herbarium ingegaan. Nadat er (tijdens de komkommertijd) in de landelijke en regionale pers de nodige artikelen aan Gouden ribzaad waren gewijd, werd FLORON door Remko Andeweg geattendeerd op het artikeltje De onbekende bekend van Cees Los in de Nieuwsbrief Vriendenkring Natuurtuin Rijswijk dat al eerder dit jaar was verschenen. In dit stukje wordt melding gemaakt van een onbekende schermbloem die in 1987 spontaan in de natuurtuin was verschenen en die pas in de winter van 2004/2005 definitief op naam kon worden gebracht als Chaerophyllum aureum. Ook hier was men bij de determinaties aanvankelijk steeds op Knolribzaad uitgekomen. De vondsten van Gouden ribzaad waren voor René van Moorsel aanleiding om na de zomer de Nederlandse collectie van Nationaal Herbarium Leiden in te duiken. Na aanvankelijk zonder veel succes alle herbariumvellen van Fluitenkruid en Knolribzaad nagekeken te hebben kwam er uit één van de laatste dozen van Dolle kervel toch nog een verassing naar boven: Gouden ribzaad was al in 1953 verzameld (als Dolle kervel) in een wegberm in de buurt van Denekamp! Uit dit verhaal blijkt weer het belang van het verzamelen van herbariummateriaal. Het materiaal moet dan wel op het juiste moment verzameld zijn (bloemen, zaden), omdat het anders niet altijd op naam te brengen is. Verder is het duidelijk dat in deze tijden van globalisering, waarin driftig gestrooid wordt met zaden die in allerlei verre buitenlanden vermeerderd zijn, de kans groot is dat er meer soorten zullen worden aangetroffen die (nog) niet in de Heukels staan. Fluitenkruid (links) en Gouden ribzaad (rechts) Belangrijkste verschillen: - Fluitenkruid heeft ongeribde vruchten met korte stijlen en bloemen zonder opwippend middenlobje. - Gouden ribzaad heeft wel ribben op de vrucht, lange stijlen en bloemen met een opwippend middenlobje. Planten profiteren van vistrap Kees Groen Vistrap met rivierfonteinkruid Kees Groen In het zomerbed van de Maas is het altijd hard zoeken om waterplanten te vinden. Alleen op stromingsluwe plaatsen wil nog wel eens wat Kleine egelskop, Schedefonteinkruid of een beetje Rivierfonteinkruid groeien. De oorzaak van deze armoede is niet de watervervuiling, waarvoor onze zuiderburen nog wel eens bestraffend worden toegesproken. Dat blijkt uit de spontane begroeiing van de grote vistrap bij de stuw van Sambeek, juist ten zuiden van Boxmeer. Een klein percentage van het Maaswater overbrugt in 12 stappen het ruim 2 meter grote hoogteverschil. Meer dan 30% van de oppervlakte is dicht begroeid met plakkaten Rivierfonteinkruid, onderwaterwouden van Kleine egelskop en grote bossen Vlottende waterranonkel; het geheel is omzoomd met Mattenbies, Grote engelwortel en andere helofyten. Het zal niet meevallen om in Nederland mooiere vegetaties van sterk stromend water te vinden. En het water? Kristalhelder! Wat is het geheim van deze weelde? Waarschijnlijk het ontbreken van de sterke, zuigende stromen van de grote vrachtschepen. Rivierfonteinkruid Kees Groen 4

5 kort flora-nieuws Genadekruid in Twente Pieter Stolwijk Eind augustus van dit jaar vond ik Genadekruid (Gratiola officinalis) in de oeverzone van een poel op het (nog bijna geheel braakliggend) industrieterrein Het Hazenwinkel, gemeente Oldenzaal. Het betrof één plant: een horizontaal in het substraat gelegen wortelstok met zo'n 15 rechtopstaande spruiten waarvan een bloeiende. De plant groeit ongeveer een meter (afhankelijk van de waterstand) van het open water van de poel. De bodem ter plaatse is slikkig en grotendeels onbegroeid. Naar het water toe groeit een vrijwel gesloten mat van Pilvaren en in de onmiddellijke omgeving hiervan vinden we wat Moerashertshooi, beide voor Twente inmiddels geen zeldzame soorten meer. De poel ligt langs de Jufferbeek en dient, samen met een aantal andere poelen (die botanisch gezien ieder hun eigen aspect hebben), als retentiebekken om hoge waterstanden in de Jufferbeek op te vangen. Genadekruid Pieter Stolwijk Genadekruid was tot nog toe niet bekend uit Overijssel. De weinige nog bestaande groeiplaatsen in Nederland liggen in het rivierengebied. Alle andere voorkomens worden als anthropogeen beschouwd - dat wil in dit verband zeggen dat aangenomen wordt dat de soort er is uitgezet of verwilderd. Ook in Twente kennen we plekken waar, meestal met goede bedoelingen, de natuur 'een handje wordt geholpen'. Ter plaatse is echter geen spoor van het uitzetten van (andere) planten te bekennen, en het ligt ook niet in de rede om dat op deze plaats te doen. De groeiplaats lijkt goed overeen te stemmen met wat daarover in de literatuur bekend is. Het zal interessant zijn om te zien of de plant zich ter plekke zal weten te handhaven; wellicht zijn de zo nu en dan optredende overstromingen voldoende om concurrerende soorten op afstand te houden. Liggend bergvlas nog steeds bij Katwijk Koen van Zoest Liggend bergvlas (Thesium humifusum) is endemisch voor West-Europa, met als zwaartepunt Frankrijk. In Nederland bereikt hij zijn noordelijkste groeiplaats. Begin 20e eeuw werd de soort voor het eerst in Nederland ontdekt, op vijf plaatsen, waarvan twee bij Katwijk. Na 1921 werd de plant als uitgestorven beschouwd, wellicht ten onrechte, want in 1976 vond Constance van Dorp hem ten zuiden van Katwijk terug. Sindsdien geldt het duingebied Berkheide nog steeds als de enige Nederlandse groeiplaats van deze halfparasiet. De plant komt volgens Floron in drie kilometerhokken voor; hij geldt als zeer zeldzaam en doet dan ook mee binnen het Bedreigde Soorten Project. In dat kader heb ik deze zomer alle (bekende) groeiplaatsen in kaart gebracht. In 1998 liet Harrie van der Hagen (ecoloog van Duinwaterbedrijf Zuid-Holland) mij de plant zien en sindsdien kijk ik er elk jaar naar uit. Inmiddels zijn mij vijf groeiplaatsen bekend, grotendeels in één kilometerhok. Twee groeiplaatsen lopen ook door in het aanpalende hok. Bij elkaar betreft het ongeveer 2500 planten; het schatten is echter moeilijk omdat er kleine planten (als een enkel sprietje van enkele centimeters) zijn, maar ook grote: zo kende ik er één met een diameter van 40 cm., de penwortel in het midden. De grootste en zeer vitale populatie, gevonden in 2000, heeft zich zo n zes meter in noordwaartse richting uitgebreid; in andere richtingen is er geen uitbreiding. De door Harrie getoonde groeiplaats vertoont achteruitgang, wellicht omdat de laag blijvende plant slecht bestand is tegen het hoger worden van de kruidlaag. Of dit zo is en wat daarvoor de verklaring is zal nader onderzoek moeten uitwijzen. Het is te hopen dat de lokale uitbreiding in de komende jaren voldoende is om de achteruitgang elders te compenseren. Dat zal in de komende jaren blijken. Plat blaasjeskruid bloeit weer Bart Vreeken Plat blaasjeskruid Arthur van Dulmen Bloeiend Plat blaasjeskruid komt in Nederland bijna nooit voor. Ook zonder bloemen is Plat blaasjeskruid een zeldzame verschijning. Het is een soort van trilvenen en ondiep, voedselarm, maar niet te zuur water. Dergelijke groeiplaatsen zijn zeldzaam en slecht toegankelijk. In Nederland is de soort tegenwoordig (vrijwel) beperkt tot de moerasgebieden van Noordwest- Overijssel. Bloemen worden vrijwel nooit gezien. Na een vondst in 1901 duurde het tot 1994 tot er weer één bloeiend exemplaar werd gevonden, in De Wieden. Het was dan ook een grote verrassing dat er bij onderzoek in De Wieden afgelopen zomer ruim 100 bloeiende exemplaren werden aangetroffen. Het betreffende rietland was afgelopen winter tot vlak onder de waterspiegel afgeschraapt, om de verzuring tegen te gaan. Kennelijk was dit voor Plat blaasjeskruid een gunstige ingreep. Ook het natte weer in juli heeft misschien geholpen. Liggend bergvlas De Levende Natuur (1905) 5

6 kort flora-nieuws Herfstschroeforchissen gestolen In het eerste nummer van FloronNieuws meldden wij de vondst van een nieuwe groeiplaats van Herfstschroeforchis in het Grevelingengebied. Dat was heel bijzonder, want het gaat heel slecht met deze soort in Europa en nieuwe groeiplaatsen worden bijna nooit aangetroffen. Er kwam nog een verrassing: in september 2005 werd er wéér een nieuwe groeiplaats ontdekt, nu op een andere plaats in het Grevelingengebied. Een week later was de vreugde al weer behoorlijk geluwd: diverse exemplaren bleken te zijn uitgegraven. Het is bijzonder jammer dat er mensen zijn die de verleiding niet kunnen weerstaan om zulke bijzondere soorten mee te nemen voor hun eigen plezier, of misschien wel voor de handel. Veel zeldzame soorten zijn alleen te vinden in ontoegankelijke delen van natuurterreinen. Deze groeiplaats ligt langs een openbare weg. Iedereen kan daar van de soort genieten. Dat zou zo moeten blijven. De gestolen Herfstschroeforchissen zijn tot op heden niet teruggevonden. W. v.d. Slikke Onverwachte flora Gevlamde fijnstraal 10 jaar in Nederland Ton Denters Veel floristen kennen inmiddels Hoge fijnstraal (Conyza sumatrensis), die in snel tempo onze steden inneemt, maar Gevlamde fijnstraal (Conyza bonariensis) is voor velen nog onbekend. Toch is ook Gevlamde fijnstraal in stedelijk Nederland neergestreken en plaatselijk al flink ingeburgerd. Gevlamde fijnstraal komt net als Hoge fijnstraal van oorsprong uit Zuid- Amerika. Beide soorten hebben ons land via dezelfde route bereikt; eerst zijn ze - eind negentiende eeuw - in het westen van het mediterrane gebied thuisgeraakt en recent opgerukt naar onze contreien. In Nederland arriveerde de eerste Gevlamde fijnstraal in 1994 in Leiden (in ons land eerder alleen incidenteel adventief). In 1996 volgde een tweede vondst in Enschedé en daarna werd ze aangetroffen in Rotterdam (1998), Middelburg (2001), Haarlem (2002), Amsterdam, Tilburg en Breda (2003). In Rotterdam breidt de plant zich langzaam over de stad uit, vanuit enkele kleine 'haarden' in het havengebied. In Breda gaat het voortvarender. Gevlamde fijnstraal is over de hele stad uitgewaaierd. De 'bron' van nieuwe groeiplaatsen ligt op twee bouwterreinen, waar duizenden planten bleken te staan. Ook in Amsterdam heeft de soort zich overtuigend gesetteld. Inmiddels herbergt de hoofdstad meer dan 20 vindplaatsen, verdeeld over 12 kilometerhokken. Het aantal exemplaren is nog wel bescheiden. Gevlamde fijnstraal verschilt van andere Conyza-soorten door de bredere bloemhoofdjes met omwindsels die vlamrood getinte toppen hebben (vandaar haar naam). Verder lijkt de soort enigszins op Scherpe fijnstraal (Erigeron acer). Gevlamde fijnstraal is een pionier van droge, warme, zonnige, vaak stenige plaatsen. De soort staat op straat, langs gevelmuren, op loskaden van haventerreinen en op braakliggende bouwterreinen. Gevlamde fijnstraal bloeit in de nazomer en houdt dat tot in november vol. Darmflora Dieren vormen een belangrijke verspreidingsbron voor plantensoorten. Dat kan op verschillende manieren. Vooral vogels zijn heel efficiënte zaadverspreiders. Zaden uit opgegeten bessen kunnen over grote afstanden verplaatst worden. Endozoöchorie noemen de biologen dat. Dat ook mensen op dezelfde manier zaad kunnen verspreiden is minder bekend. Toch zijn er aanwijzingen voor. Zo blijken er op station Leiden precies onder de toiletten van de trein naar Utrecht (die altijd op dezelfde plaats staat) opvallend veel Tomaten op te slaan. Spectaculairder is een vondst in Rotterdam. Naast een kapotte rioolbuis in een binnentuin slaan Kiwi s op, meldt Remco Andeweg. Kiwi (Actinidia deliciosa) is één van de nieuwe soorten in de 23 e druk van de Heukels. De soort duikt wel vaker op in stedelijk gebied, maar het is voorlopig nog een zeldzaamheid. Brandmelde Babe Verspreiding in Amsterdam: 12 km-hokken. Meer flora-nieuws vindt u op de website van Floron: 6

7 verslag inventarisatieweekenden 2005 Schiermonnikoog 24 t/m 26 juni Wout van der Slikke Harry Waltje Begin jaren 90 organiseerden FLORON en de FFF (Fryske Feriening foar Fjildbiology) een reeks inventarisatiekampen op de waddeneilanden. De plantengroei op deze eilanden werd hiermee in enkele jaren in kaart gebracht. De waddeneilanden zijn bijzonder soortenrijk en met die hoge biodiversiteit en de vele zeldzame soorten leveren zij een belangrijke bijdrage aan de internationale natuurwaarden in ons land. Schiermonnikoog werd als eerste in Nederland aangewezen als Nationaal Park. Veranderingen Soorten die nieuw zijn aangetroffen ten opzichte van de eerdere inventarisatie, en die voor het eiland ook in de landelijke floradatabank FlorBase ontbraken, zijn ondermeer Gele hoornpapaver, Bezemkruiskruid en Dwergviltkruid. Daarnaast werd ook het effect van het nieuwe groene strand aan de Noordzeekust duidelijk, bijvoorbeeld door een toename van het aantal vindplaatsen van Kwelderzegge en Zilte zegge. Helaas lijkt ook een aantal zeldzame soorten verdwenen. Van de Honingorchis waren 2 groeiplaatsen binnen 1 kmhok op het eiland bekend, maar tijdens het inventarisatieweekend werd de soort niet teruggevonden. Deze zeldzame orchidee heeft nog slechts enkele vindplaatsen in ons land. Het is niet uit te sluiten dat deze soort zich hier in de komende jaren toch weer laat zien. Om dat vast te stellen proberen we de oude vindplaats van deze soort in het FLORON Bedreigde Soorten Project te blijven volgen. Gelukkig hebben we daartoe, met Wim Penning, de medewerking van een zeer actief florist op het eiland. escapes. Ook gebiedsvreemde grond, aangevoerd voor dijkversteviging, heeft voor nieuwe soorten op het eiland gezorgd. Maar voor zulke soorten ga je niet naar Schiermonnikoog. De vestiging van Gele hoornpapaver, een typische kustplant, zal door veel floristen meer gewaardeerd worden. Daar tegenover staat het verdwijnen van Honingorchis, inmiddels één van de meest bedreigde orchideeënsoorten in Nederland. De FFF is van plan om, evenals bij de vorige waddenreeks, per eiland een inventarisatierapport uit te brengen. Daarin kan ook aandacht besteed worden aan de veranderingen in de flora van het eiland. Het volgende eiland Plannen voor het volgende eiland zijn er ook al: voor 2006 staat Vlieland op het programma. Meer daarover in het volgende nummer. Nieuw op Schier: Gele hoornpapaver E. Hallier Inventarisatie herhaald Ruim 10 jaar na afronding van de eerste reeks inventarisaties werd het plan opgevat de exercitie te herhalen. Jacob Koopman en Harry Waltje, de Friese FLORON-DC s, gaven daartoe in 2005 op Schiermonnikoog de aftrap voor een tweede reeks van waddenkampen. En er blijkt nog steeds veel belangstelling voor inventariseren op de eilanden: met 45 deelnemers was het een druk bezocht kamp. Daardoor slaagden we er in vrijwel alle kilometerhokken van het eiland tijdens dit weekend te bezoeken. Het resultaat: meer dan 500 soorten planten waaronder enige tientallen nieuw voor het eiland! Sinds begin dit jaar is het beheer van de natuurgebieden op Schiermonnikoog geheel in handen van Natuurmonumenten. De beheerder is erg blij met de inventarisaties door vrijwilligers. De gegevens maken goed zichtbaar welke ontwikkelingen zich op het eiland voordoen. Ook de provincie Friesland ziet het belang daarvan en gaf een bijdrage in de verblijfskosten. Balans: meer soorten is beter? Tijdens het weekend zijn veel soorten gevonden die nieuw zijn voor Schiermonnikoog. Kunnen we constateren dat het goed gaat met de flora van het eiland? Daar hebben we nog niet helemaal zicht op. De gegevens moeten eerst verder worden uitgewerkt. Wel kunnen we al constateren dat een belangrijk deel van de nieuwe soorten weinig specifiek is voor het eilandmilieu. Het gaat dan om soorten die overal in Nederland toenemen (Bezemkruiskruid), of om plaatselijke garden- Honingorchis is niet teruggevonden op Schiermonnikoog J. Vermeulen Ook in de landelijke pers is aandacht besteed aan het inventarisatiewerk op Schiermonnikoog. De bovenstaande foto werd geplaatst in Metro Wout v.d. Slikke 7

8 verslag inventarisatieweekenden 2005 Utrecht, 26 t/m 28 augustus Wim Vuik In het stedelijk gebied zijn veel bijzondere en verrassende soorten te vinden. Er was dan ook veel belangstelling voor het inventarisatieweekend in de stad Utrecht. Er was een gevarieerd programma. Vrijdagmiddag werd een gezamenlijke excursie ondernomen naar diverse hotspots in de stad. Vooral in de wijde omgeving van de Nieuwe Gracht zijn veel soorten te vinden. Zaterdag stonden kmhokken in de stad zelf op het programma. Hierbij werden o.a. het centrum, oude volkswijken, nieuwbouwwijken en industriegebieden onder het vergrootglas gelegd. Er zijn diverse hokken bekeken waarvan alleen incidentele vondsten bekend waren en hokken die door vrijwilligers nog nooit waren onderzocht. Ook is een klein aantal tophokken na 5 jaar weer herhaald. Op zondag is een aantal hokken in Leidsche Rijn onderzocht met veel nieuwbouw en grote braakterreinen. volop aanwezig. Verder waren o.a. Klein fakkelgras (Rostraria cristata, duizenden), Wimperparelgras (Melica ciliata, op een stoep!), Gingellikruid (Guizotia abyssinica, bloeiend), Fazantenbes (Leycesteria formosa) en Oranje springzaad (Impatiens capensis) beslist de moeite waard. Een op Kaasjeskruid lijkende soort kon pas op naam gebracht worden nadat hij door Fons Reijerse was opgepot. Het bleek Lavatera cretica te zijn. Twee andere soorten wachten nog op determinatie. Het gaat om een Paronychia-soort op een stoep in de wijk Zuilen (nieuw voor Nederland), en de paardenstaart van de vrijdagmiddagexcursie, die door Wim de Winter (Equisetum-specialist) tot Vertakte paardenstaart is gebombardeerd. Voor echte zekerheid moeten we echter de rijpe sporen in juni 2006 afwachten. Putjes kijken De eigenzinnige Utrechtse straatputtenflora stond eveneens in de belangstelling. Diverse mensen hebben zich tijdens het weekend dan ook gestort op het putjes kijken. En met resultaat, waarbij met name de zoektocht van Peter Wetzels genoemd mag worden (die na ruim 300 putjes een Steenbreekvaren scoorde). Ook boven de grond is het stedelijke gebied rijk aan varensoorten. In totaal werden 13 soorten gevonden, waaronder de Gebogen driehoeksvaren en de Stijve naaldvaren. Het putjes kijken wordt inmiddels ook in andere steden beoefend, zie het verslag van het weekend in Ubbergen/ Nijmegen. Al met al een zeer geslaagd kamp. Gingellikruid Gleason Wild, verwilderd of uitgezaaid: wat schrijf je op? Een terugkerend probleem bij het inventariseren zijn vondsten van planten die niet geheel spontaan verschenen zijn. Er is een glijdende schaal van soorten die duidelijk recent zijn uitgezaaid, of die net buiten een tuin zijn gekiemd, tot soorten die zich helemaal spontaan hebben kunnen vestigen. Op het nieuwe detail-formulier heb je de mogelijkheid om de status van een vondst apart op te geven: Code 0 - (vermoedelijk) wild Code 8 - verwilderd Code 9 - uitgezaaid/aangeplant Klein Fakkelgras Coste Intensief Inventariseren in de stad is behoorlijk bewerkelijk. Je kunt bijna overal in een kilometerhok wel iets tegenkomen. Het levert dus veel vondsten op. Er zijn 20 hokken bekeken, waarvan 11 volledig. Het resulteerde in 3754 meldingen en 671 soorten. Van de 11 volledig onderzochte hokken varieerde het soortenaantal van 201 tot het gigantische 360 per hok. Er is veel aandacht besteed aan wachtkamersoorten en soorten die recent aan de standaardlijst zijn toegevoegd. Bijzondere vondsten Het is niet verwonderlijk dat er tijdens het weekend veel belangwekkende vondsten zijn gedaan. Om enkele te noemen: nieuwe vindplaatsen van Sierlijke vetmuur, Stijf hardgras, Grondster en Rozetkruidkers. Hoge fijnstraal en Kransmuur zijn inmiddels Wimperparelgras Coste Tijdens het weekend in Utrecht werd duidelijk dat het onderscheid soms moeilijk valt te maken. Dit speelde vooral bij diverse Klokjes (Campanula), waarbij de begrippen echt wild, code 9 en code 8 dikwijls door elkaar gebruikt werden. Wellicht kan de omschrijving voor de codes 8 en 9 nog verder aangescherpt worden. In totaal hebben dit weekend 26 mensen de stadsflora van Utrecht en Leidsche Rijn bekeken. Onze verblijfplaats was het fraaie NMEcentrum aan de Vancouverdreef in Utrecht-Overvecht. Uitstekend inventarisatieweer en zalige maaltijden (dank vooral aan Farid Alhamdaoui) zorgden voor een heerlijk relaxte sfeer. 8

9 verslag inventarisatieweekenden 2005 Zeeuwse kust, 2 t/m 4 september Justus van den Berg Dit jaar is het eerste kamp van een reeks langs de gehele Zeeuwse kust gehouden. Doel zijn de soorten van de overgang zee naar land. We verwachten in vier jaar de gehele kust te kunnen doen. Er zijn veel veranderingen te verwachten als gevolg van de uitgevoerde dijkverzwaringen en klimaatsontwikkeling. Als eerste stonden Walcheren, de Stormvloedkering en delen van Noord- en Zuid- Beveland op het programma. Tot het onderzochte gebied behoren duinen, zeedijken, Deltawerken, schorren en inlagen. Ook zijn enige natuurbouwprojecten onderzocht. De bezochte kmhokken. Van de meeste hokken is alleen de kuststrook onderzocht. Kustplanten nemen toe Een aantal kustplanten heeft zich de afgelopen jaren uit kunnen breiden. Zeekool is in zeer veel hokken aangetroffen, soms met enige tientallen exemplaren (Borssele). Van Strandbiet kwamen meerdere waarnemingen binnen. Gele hoornpapaver werd massaal gevonden (meer dan 500 exemplaren) op de zuidkant van de Roggenplaat, over een lengte van 300 meter. Zeewolfsmelk is op diverse locaties gevonden, maar in geringe aantallen. Zeelathyrus werd gevonden op de bekende groeiplaats (Westnol bij Wissenkeke) met meer dan 50 exemplaren, waaronder ook nog enige bloeiende. De toename van deze soorten kan verschillende oorzaken hebben. Recent verzwaarde dijken zijn anders van opbouw dan oudere dijken, waardoor er meer ruimte is voor kustplanten. Maar vermoedelijk is de toename vooral te danken aan het warmer wordende klimaat. De planten overleven strenge winters meestal niet. Walstroleeuwenbek (lichte vorm) Urbane soorten in de duinen Vooral opvallend was het grote aantal urbane soorten dat in de duinen aanwezig is. De duinen van Walcheren zijn maar smal, en de menselijke invloed is groot. De wandelpaden zijn verhard met schelpen, klei of puin en direct achter de duinen liggen huisjesparken waar van alles wordt aangeplant. Sommige soorten kunnen gemakkelijk verwilderen. Walstroleeuwenbek (Linaria purpurea, bloeit mooi begin september) is door de meeste groepen wel waargenomen. Stokroos, Prikneus (Lychnis coronaria) en Grote maagdenpalm (Vinca major) kom je langs het pad tussen Vlissingen en Zoutelande gewoon bovenaan de zeereep tegen. Gelukkig vonden we ook nog wel echte duinsoorten als Zandblauwtje, Walstrobremraap, Duinviooltje en massaal bloeiende Hop. Kustmelde (naast het bazaltblok op de voorgrond) bij de Stormvloedkering. J.J. vd.berg Meldes Speciale aandacht is besteed aan lastig herkenbare melde-soorten, zoals Gelobde melde, Kustmelde en Gesteelde zoutmelde. Gelobde melde is tijdens het weekend alleen langs de monding van de Oosterschelde waargenomen, in 3 kilometerhokken. Deze soort is in Zeeland vooral bekend van de kust van West-Zeeuws- Vlaanderen. De Gelobde melde is toch een soort die je, vanwege de kleur en groeiwijze, niet makkelijk over het hoofd ziet. Kustmelde is in 7 hokkenwaargenomen, onder andere bij de Stormvloedkering (3 hokken) maar ook langs de Westerschelde. In deze periode is Kustmelde duidelijk herkenbaar aan de vergroeide steelblaadjes, maar dat moet je dus wel bij iedere plant controleren. De Gesteelde zoutmelde, die bekend was van de Inlaag 1887 (een van de vijf bekende locaties in Zeeland), is ondanks intensief speurwerk van verschillende groepen niet gevonden. Chiel Jacobusse heeft deze soort in 2005 ook niet terug kunnen vinden in de Deesche Watergang (nabij Goes). Mogelijk is de soort dus verdwenen uit Midden-Zeeland. In de Verdronken Zwarte Polder bij Cadzand is hij recent nog wel gezien. Met dank aan Wim van Wijngaarden. In Het Blad ( Zeeuwse Floristen) zal begin 2006 een volledig verslag van het weekend verschijnen. Inventariseren op de kwelder. W. v.d. Slikke 38 mensen hebben actief deelgenomen aan het weekend Daarnaast was er nog het dreamteam van twee jonge dames die de camping niet af zijn geweest. Bijzonder was het feit dat we volledig biologisch hebben gegeten en gedronken. De diners werden verzorgd door De Keuken van Ter Linden. Het bedrijf is met ca. 80 jaar het oudste biologisch-dynamische landbouwbedrijf van Nederland. We hebben zeer gezellig gegeten in de boomgaard. Helaas zijn we niet toegekomen aan een inventarisatie van de bijbehorende akkers en weiden. 9

10 verslag inventarisatieweekenden 2005 Ubbergen, 16 t/m 18 september Fons Reijerse Doel van het inventarisatieweekend in Ubbergen (bij Nijmegen) waren vooral rivieren en de urbane gebieden. Ook zijn een aantal hokken gestreept als aanvulling voor de uit te geven Atlas van Nijmegen en Kleve. Daarnaast is een aantal Duitse hokken vlak over de grens bezocht. Kort tevoren leken de weersvooruitzichten rampzalig; maar dat bleek niet voor ons te gelden; kennelijk verbleven we vrijdagmiddag net buiten de grens van het KNMI gebied. De vrijdagmiddag werd gestart met een gezamenlijke excursie naar de Rijnoevers in het Duitse grensgebied. Vanwege het grote aantal deelnemers werden twee doelen gekozen: de oevers van Salmorth even ten oosten van Millingen en de Emmericher Ward ten westen van Emmerich. Op zaterdag en zondag zijn ruim 30 hokken gestreept, waaronder 3 Duitse. Het ging daarbij om rivier, urbaan gebied, agrarisch gebied en bos. Urbane flora In het stedelijk gebied van Nijmegen werden verschillende nieuwe soorten gevonden, waaronder 3 urbane soorten in de binnenstad: Donzige klaproos (Papaver atlanticum), Dichtbloemige kruidkers (Lepidium densiflorum) en Slaapkamergeluk (Soleirolia soreilii). In het buitengebied is in 3 hokken de nieuwkomer Bleek cypergras (Cyperus eragrostis) aangetroffen. Ook de straatputjes kregen de aandacht. Al bij het 3 e putje trof Wim Vuik een Tongvaren aan, later nog enige Mannetjesvarens en een Smalle stekelvaren. In de stad werden maar liefst acht soorten Klokje (Campanula) aangetroffen. Andere bijzondere vondsten uit het stedelijk gebied waren Zandweegbree bij station Nijmegen, Marjoleinbekje (Chaenorhinum origanifolium) op een muur in Nijmegen en Hoge fijnstraal (Conyza sumatrensis) op meerdere plekken in Nijmegen. Ondergelopen rivierflora Helaas bleek de rivierflora niet optimaal aanwezig, wat moet worden geweten aan een recent hoogwater door de overvloedige regenval in Centraal Europa. Hogerop langs de rivieren werden wel de nodige bijzondere soorten aangetroffen. Vermeldenswaardig waren Equisetum x moorei (kruising tussen Vertakte paardenstaart en Schaafstro) langs Rijn Salmorth (D) en twee vondsten van Distelbremraap, waarvan 1 op kinderspeelplaats in kaal zand met distels. Ook buiten het stedelijk gebied en het rivierengebied werden opvallende soorten gevonden, zoals Slijkgroen, met honderden langs een poel op het plateau van Groesbeek, ver van de rivier. Leuk was ook de vondst van Persicaria pensylvanica, een duizendknoop met sterk beklierde bloemen en bloemstelen, rood-paars van kleur, op een zanddepot in Hernen bij Wijchen. Tot op heden was deze soort slechts bekend van de zandstranden langs Waal en Rijn. Duitsland Ook aan de andere kant van de grens is een aantal gebieden bekeken. Er is hier geinventariseerd volgens het Duitse grid. Dit is met ca 8 km 2 wel aanmerkelijk groter dan het Nederlandse 1 km 2 grid. Bijzondere vondsten waren onder andere Ruige anjer en Klein wintergroen op een emplacement buiten gebruik in Kranenburg, Moerasandijvie in een plas in de Emmericher Ruim 40 personen namen deel aan het weekend. We waren gehuisvest bij De Elegast in De Refter, een uitbundig 19 e eeuws gebouw uit het rijke Roomse leven, voormalig pensionaat voor dochters uit gegoede families en fraai gelegen tegen de helling van de stuwwal. We sliepen in chambrettes, dat zijn door houten schotten gescheiden krappe ruimtes met een bed, kast en wastafel. Voor de meesten van ons een ongekende beleving, voor een enkeling te krap. De catering was prima geregeld door Willem Stouthamer. De vegetarische maaltijd bereid door de kok van De Elegast was boven verwachting, maar werd nog overtroffen door de kookkunst van Claud Biemans een dag later. Volgend jaar september vervolg op dezelfde locatie. Ward, de kruising van Rode en Blauwe waterereprijs (Veronica x lacksewitzii), Muurganzenvoet (nieuw voor de regio) en Besanjelier langs de Rijn bij Salmorth. met dank aan Willem, René, Gerard en Sophie. Je komt nog eens ergens Marcel Hospers Atlas Nijmegen en Kleve verschijnt later In het vorige nummer van Floron- Nieuws kondigden wij aan dat er dit najaar een atlas zou verschijnen van de flora van het gebied rond Nijmegen en Kleve. In overleg met de uitgever is besloten om de atlas pas in 2007 uit te geven. De tussenliggende tijd zal o.a. gebruikt worden om meer gegevens te verzamelen van enkele delen van het gebied. Het afgelopen weekend heeft hier ook een bijdrage aan geleverd. Dat zoeken we op! 10 Marcel Hospers

11 programma vereniging onderzoek flora en fauna (VOFF) Variadag FLORON EN KNBV FLORON en de Koninklijke Nederlandse Botanische Vereniging nodigen u van harte uit tot het bijwonen van de Landelijke Variadag op zaterdag 10 december 2005 van tot uur in het Van Steenisgebouw aan de Einsteinweg 2 in Leiden, 15 minuten lopen van NS-station Leiden centraal. Opgave is niet nodig en de toegang is gratis. In het gebouw is alleen koffie en thee verkrijgbaar. Voor een lunch dient u zelf te zorgen, aangezien er in de directe omgeving geen lunchgelegenheid aanwezig is. In de pauze kunt u herbariummateriaal van de bijzondere vondsten bekijken. Het programma: u. Ontvangst met koffie/thee u. Opening door Ella de Hullu, voorzitter van de Sectie Onderzoek en Behoud van de Wilde Flora van de KNBV u. Ruud van der Meijden (NHN) Bijzondere vondsten in u. Marc Stift (IBED, UvA) Ecologische differentiatie en de rol van hybriden in het geslacht van de Gele waterkersen (Rorippa) u. Phil Wilson (Plantlife International, Salisbury). Plant Life's Back from the Brink Project: saving threatened wild flora in the United Kingdom (lezing in het Engels) u. lunchpauze u. Peter Venema Meten = Weten. Ervaringen rond het floristisch uitkammen van een kilometerhok in Drenthe u. FLORON Ontwikkelingen in de nabije toekomst u. Korte floristische mededelingen uit de zaal (graag vooraf aanmelden) u. Theepauze u. Bert Maes (Ecologisch Adviesbureau Maes) Nieuwe inzichten in de taxonomie van de wilde rozen in Nederland u. Wim v. Wijngaarden (Prov. Zeeland) Kruipend moerasscherm (Apium repens) anno 2005 in Nederland en daarbuiten. Een jaar vol VOFF-activiteiten 2000-soortendag en velddagen Op zondag 22 mei werd de eerste soortendag van de VOFF gehouden. Vanaf het bezoekerscentrum De Zandwaaier in Overveen vertrokken vele excursies onder leiding van soortdeskundigen van FLORON, Vlinderstichting, RAVON en andere Particuliere Gegevensleverende Organisaties (PGO s). Ook de pers was aanwezig, met o.a. Vroege Vogels en RTV-Noord-Holland. De gezamenlijke aanwezigheid van vele actieve PGO-ers in het veld bleek een succes, dat zeker voor herhaling vatbaar is. Ook op andere plaatsen zijn VOFF-velddagen georganiseerd. De deelnemers van de velddagen waren over het algemeen erg enthousiast. Tijdens de excursies konden ze kennismaken met verschillende inventarisatie- of monitoringprojecten. Een enkele velddag moest helaas worden afgelast. De velddagen leverden weer nieuwe waarnemers op. Waarschijnlijk zullen daarom ook in de komende jaren op beperkte schaal weer velddagen worden gehouden. Alle telprojecten op één website Een overzicht van alle inventarisatie- en monitoringprojecten van de PGO s is te vinden op de website Wanneer u overweegt om ook mee te doen met onderzoek aan andere soortengroepen kunt u hier zien welk telproject het beste aansluit bij uw interesse en mogelijkheden. Aanmelden voor een project kan ook via deze site. ingezonden mededeling VOFF-Agenda 2006 Bent u bijna ieder vrij moment buiten te vinden en actief deelnemer aan natuurexcursies, dan is deze nieuwe agenda speciaal voor U! Veel kleurenafbeeldingen van actieve vrijwilligers in de natuur, mooie kleurenfoto s van planten en dieren met af en toe een humoristische noot. De speciale weekindeling geeft veel ruimte voor aantekeningen op zaterdag en zondag. Ook treft u informatie aan van alle twaalf PGO s (Particuliere Gegevensbeherende Organisaties) zoals SOVON Vogelonderzoek, de Vlinderstichting, KNNV, Zoogdiervereniging VZZ, RAVON en FLORON. De kosten van deze agenda bedragen 7,- (exclusief ca. 3,- verzendkosten). Het formaat is A5, 96 pagina s. U kunt de agenda bestellen door een te zenden aan of een briefkaart te sturen aan de Vereniging Onderzoek Flora en Fauna (VOFF), t.a.v. Kris Joosten, Postbus 9010, 6500 GL Nijmegen o.v.v. uw naam, verzendadres en het aantal gewenste agenda s. Voor nadere inlichtingen en aanmeldingen voor korte floristische mededelingen kunt u contact opnemen met Wout van der Slikke ( tel ;). Zie ook Informatiestand van Floron op de 2000-soortendag in Overveen. Bezoekers konden deelnemen aan excursies van Floron en zusterorganisaties in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. De dag was georganiseerd door de Vereniging Onderzoek Flora en Fauna (VOFF) Wout v.d.slikke 11

12 floron districten en landelijk bureau Personalia Anneke Brandts Gertie Papenburg Nieuwe secretaresse Landelijk Bureau Anneke Brandts is op 1 maart begonnen als secretaresse op het Landelijk Bureau in Leiden. Ze is op maandagochtend t/m donderdagochtend bereikbaar. Eerder werkte ze als botanisch analiste en als vrijwilliger bij het museum Naturalis. Afscheid Jacob Koopman In september heeft Jacob Koopman afscheid genomen als coördinator van district Friesland-west. Wij bedanken Jacob voor zijn jarenlange inzet voor Floron en wensen hem veel succes in Polen. Nieuwe coördinator voor Fryslân-west (D4) De nieuwe coördinator voor het district Friesland-west is Gertie Papenburg. Gertie is al lange tijd in Friesland actief. Van 1990 tot 1998 was hij voorzitter van de Fryske Feriening foar Fjildbiology (FFF). De FLORON-activiteiten in Friesland worden al vanaf het begin in nauwe samenwerking met het planteferbân van de FFF uitgevoerd. In de komende jaren hoopt Gertie samen met Harry Waltje (D3) de contacten met de Provincie Friesland verder uit te bouwen. Gertie (G.J.T.) Papenburg Pijlkruid 13, 9285 LL Buitenpost. Tel Overzicht FLORON-districten en districtcoördinatoren 1.Groningen-Oost: Anneke Nieuwenhuijs. Tel: (geen ); 2. Groningen-West: Willem Stouthamer. Tel Friesland-Oost: Harry Waltje. Tel Friesland-West; Gertie Papenburg, Tel Drente: Ben Hoentjen. Tel Beneden-IJssel: Piet Bremer; Tel Twente: Otto Zijlstra. Tel Achterhoek: Fred Bos Tel Gelderland-West: Ineke Jansonius. Tel Flevoland en NW-Veluwe: Egbert de Boer. Tel: (geen ); 11. Utrecht: Wim Vuik Tel e- mail: 12. Noord- Holland-Noord: Jaap Groot Tel: Noord-Holland-Midden: Aart Swolfs Tel: Groot-Amsterdam: Norbert Daemen Tel Hollands Duin: Joop Mourik Tel Zuid-Holland- Zuid: Adrie van Heerden Tel Zeeland: Justus van den Berg, tel Noord-Brabant Markiezaat: Petra van der Wiel, tel Noord-Brabant- Oost: Joep Spronk Tel: Noord- Limburg: Leo Spoormakers Tel Zuid- en Midden- Limburg: Marian Baars tel Jan Egelmeers Gelderland-Midden: Niels Jeurink Tel: Noord-Brabant Baronie: Peter van Ruth Tel: FloronNieuws wordt verspreid onder de actieve waarnemers van de Stichting Floron en verschijnt twee keer per jaar. Redactie: Bart Vreeken Stichting FLORON Postbus RA Leiden tel

Nieuws over exotische vaatplanten 2007

Nieuws over exotische vaatplanten 2007 Plantennieuws uit 2007 H. Duistermaat Nieuws over exotische vaatplanten 2007 Leni Duistermaat i.s.m. Wout Holverda & René van Moorsel Nationaal Herbarium Nederland & FLORON Wageningen, 13 december Plantennieuws

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

NIEUWSBRIEF FLORON-FWT, NR.2, APRIL 1990

NIEUWSBRIEF FLORON-FWT, NR.2, APRIL 1990 NIEUWSBRIEF FLORON-FWT, NR.2, APRIL 1990 Kruidkers (Lepidium) in Twente. O.G. Zijlstra Door de Floristische Werkgroep Twente zijn tot op heden zeven soorten van het geslacht Kruidkers (Lepidium) gevonden;

Nadere informatie

Voorstel aan dagelijks bestuur

Voorstel aan dagelijks bestuur Voorstel aan dagelijks bestuur Datum vergadering 17-09-2013 Agendapunt 5 Steller / afdeling E. Leuver / Stafunit Algemene Dienst Openbaar Ja Bestuurder J.J. Schrijen Bijlage(n) 1 Programma Bestuur, externe

Nadere informatie

Planten in bossen: beheer en biodiversiteit

Planten in bossen: beheer en biodiversiteit Planten in bossen: beheer en biodiversiteit Arnout-Jan Rossenaar Foto s: Heukels CD-ROM Opzet lezing Bos in Nederland Bosplanten Bostypen Ontwikkeling bos voedselarme grond Beheer en biodiversiteit (Edese(

Nadere informatie

Leni Duistermaat, Naturalis sectie Botanie, onderzoeker Nederlandse flora

Leni Duistermaat, Naturalis sectie Botanie, onderzoeker Nederlandse flora Herbariummateriaal verzamelen nog van deze tijd?! Leni Duistermaat, Naturalis sectie Botanie, onderzoeker Nederlandse flora Leni.Duistermaat@naturalis.nl Nederland kent een lange traditie van het inventariseren

Nadere informatie

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode

Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Bureauonderzoek natuurwaarden wijzigingsplan Boekenrode Natuurwaardenkaart Voor het inventariseren van de natuurwaarden van Heemstede zijn in het rapport Natuurwaardenkaart van Heemstede Waardering van

Nadere informatie

Vissenweekend Overijssel 2013

Vissenweekend Overijssel 2013 Vissenweekend Overijssel 2013 REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Vissenweekend Overijssel 2013 Een rapportage van RAVON M.E. Schiphouwer & A. de Bruin December 2013 STICHTING RAVON POSTBUS

Nadere informatie

Waarnemingen. AIC te Castricum

Waarnemingen. AIC te Castricum 7 AIC te Castricum Waarnemingen Op het braakliggend terrein grenzend aan de Beverwijkerstraatweg is de vegetatie nauwelijks ontwikkeld. Oude restanten van een fundering zijn nog zichtbaar. Overal ligt

Nadere informatie

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept

Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Concept a Toekomst voor eeuwenoud bos Samenvatting van het beheerplan Norgerholt Colofon Deze samenvatting is een uitgave van de

Nadere informatie

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012

Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Nieuwsbrief 8 van RAVON Afdeling Utrecht juli 2012 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild Couwenhoven 7221 3703 HW Zeist wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een

Nadere informatie

Orchideeën in Almere Namens de Projectgroep Rode Lijst en de Werkgroep Europese Orchideeën

Orchideeën in Almere Namens de Projectgroep Rode Lijst en de Werkgroep Europese Orchideeën Orchideeën in Almere Namens de Projectgroep Rode Lijst en de Werkgroep Europese Orchideeën Hans Vosman, project.rodelijst@hccnet.nl www.natuurspoor.nl Inleiding 1. Projectgroep Rode Lijst 2. Werkgroep

Nadere informatie

Inhaalslag Verspreidingsonderzoek. De mossen van de Habitatrichtlijn: Geel schorpioenmos & Tonghaarmuts. BLWG Rapport 2004.07.

Inhaalslag Verspreidingsonderzoek. De mossen van de Habitatrichtlijn: Geel schorpioenmos & Tonghaarmuts. BLWG Rapport 2004.07. Inhaalslag Verspreidingsonderzoek De mossen van de Habitatrichtlijn: Geel schorpioenmos & Tonghaarmuts BLWG Rapport 2004.07 Oktober 2004 In opdracht van Expertisecentrum LNV Inhaalslag verspreidingsonderzoek,

Nadere informatie

Bekendheid Overijsselse regio s

Bekendheid Overijsselse regio s Rapport Bekendheid Overijsselse regio s Resultaten 0-meting december 2008 Rapportage: januari 2009 Bestemd voor: Jolanda Vrolijk, Provincie Overijssel nbtc nipo research postadres Postbus 458 2260 MG Leidschendam

Nadere informatie

Verslag Excursie Kombos 28 5 2011 Ravon Utrecht

Verslag Excursie Kombos 28 5 2011 Ravon Utrecht Verslag Excursie Kombos 28 5 2011 Ravon Utrecht Op zaterdag 28 mei 2011 is er vanuit RAVON Utrecht een excursie georganiseerd naar het Kombos te Maarsbergen. Het doel van de excursie was om deelnemers

Nadere informatie

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting

Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Beheerplan bijzondere natuurwaarden Broekvelden, Vettenbroek & Polder Stein Samenvatting Samenvatting van het beheerplan 2012-2017 een bijdrage aan het Europese programma Natura 2000 Het beheerplan is

Nadere informatie

Flora- en faunawet. Gedragscode Bestendig beheer groenvoorziening

Flora- en faunawet. Gedragscode Bestendig beheer groenvoorziening Flora- en faunawet De Flora- en faunawet (Ffwet) is in april 2002 in werking getreden. De wet beschermt alle in het wild levende flora en fauna in Nederland. Bij het uitvoeren van werkzaamheden moet altijd

Nadere informatie

Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK!

Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK! Nu geen verstuivingen in de Noordwest Natuurkern NPZK! Verstuivingen in de duinen Verstuivingen in de kustduinen zijn een belangrijk proces waardoor weer nieuwe duinen en duinvalleien kunnen ontstaan en

Nadere informatie

Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 17 november 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet

Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN. Datum 17 november 2014 Betreft Beslissing aanvraag Art. 75 Flora- en faunawet > Retouradres Postbus 19530 2500 CM Den Haag Stichting RAVON R. van Westrienen Postbus 1413 6501 BK NIJMEGEN Postbus 19530 2500 CM Den Haag mijn.rvo.nl T 088 042 42 42 F 070 378 61 39 ffwet@rvo.nl Betreft

Nadere informatie

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 Inhoudsopgave Pagina: 1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 3.1. 9 september: Huisduinen, Donkere Duinen 4 3.2. 20 september: Donkere Duinen 5 3.3. 27

Nadere informatie

Struinen door De Stille Kern

Struinen door De Stille Kern 58 Horsterwold Struinen door De Stille Kern Een 900 hectare groot natuurgebied waar natuurlijke processen volop de ruimte krijgen. Het gebied wordt begraasd door een kudde konikpaarden, die zorgen voor

Nadere informatie

Steeds minder startersleningen beschikbaar

Steeds minder startersleningen beschikbaar RAPPORT Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar Uitgevoerd in opdracht van www.starteasy.nl INHOUD Starterslening in Nederland Steeds minder startersleningen beschikbaar

Nadere informatie

niet-inheemse vaatplanten in Nederland

niet-inheemse vaatplanten in Nederland niet-inheemse vaatplanten in Nederland Wil Tamis & Ruud van der Meijden in samenwerking met de PGO FLORON naar het proefschrift van W.L.M Tamis: Changes in the flora of the Netherlands in the 20th century

Nadere informatie

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide

Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide Monitoring en inventarisatie reptielen en amfibieën Loonse en Drunense Duinen / Huis ter Heide 2010 Mark Klerks November 2010 Inleiding: Het jaar 2010 kwam maar langzaam op gang. Vooral het voorjaar was

Nadere informatie

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren

Monitoring op natuurboerenerven. Uitleg over de systematiek van het monitoren Monitoring op natuurboerenerven Uitleg over de systematiek van het monitoren Inleiding Boerenzwaluwen op het erf, korenbloemen in de akkers, fladderende citroenvlinders tussen de schuren. Al dat pracht

Nadere informatie

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen

OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen OPKOMST VAN DE HALSBANDPARKIET IN NEDERLAND EN UTRECHT André van Kleunen De halsbandparkiet (Psittacula krameri) komt van oorsprong voor in Afrika, in een gordel ten zuiden van de Sahara en op het Indisch

Nadere informatie

Bermenplan Assen. Definitief

Bermenplan Assen. Definitief Definitief Opdrachtgever: Opdrachtgever: Gemeente Assen Gemeente Mevrouw Assen ing. M. van Lommel Mevrouw M. Postbus van Lommel 30018 Noordersingel 940033 RA Assen 9401 JW T Assen 0592-366911 F 0592-366595

Nadere informatie

Grote vos Nymphalis polychloros

Grote vos Nymphalis polychloros Nymphalis polychloros Jan Goedbloed Soortbeschrijving De is een grote bruinrode vlinder, behorend tot de familie van de schoenlappers Nymphalidae waar ook, Atalanta, Dagpauwoog, Gehakkelde aurelia en Distelvlinder

Nadere informatie

Scholeksterweekend Ameland 2013

Scholeksterweekend Ameland 2013 Scholeksterweekend Ameland 2013 Van vrijdag 8 februari tot en met zondag 10 februari werd onder leiding van Bruno Ens en Kees Oosterbeek een scholeksterweekend georganiseerd op Ameland voor ringers en

Nadere informatie

Plan Tureluur in Servicecentrum Kerkwerve

Plan Tureluur in Servicecentrum Kerkwerve Informatiebulletin Nationaal Park Oosterschelde december 2005, nummer 16 Bron: Informatiebulletin Nationaal Park Oosterschelde Voor activiteiten overzicht kijk op www.npoosterschelde.nl Oosterscheldekering

Nadere informatie

Drie aardkundige monumenten

Drie aardkundige monumenten 10 Drie aardkundige monumenten Aardkundige monumenten geven iets weer van de ontstaansgeschiedenis van ons landschap. Een geschiedenis die ons honderden, duizenden of zelfs miljoenen jaren terugvoert in

Nadere informatie

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk

Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk 4 e jaargang 2014 editie gierzwaluw 1 Nieuwsbrief Vogelwerkgroep IVN Oisterwijk Gierzwaluwwerkgroep Oisterwijk een samenwerkingsverband tussen vogelwerkgroep IVN Oisterwijk en vogelwerkgroep Midden-Brabant.

Nadere informatie

D C B F. Welke provincie ligt in het midden van het land? Utrecht of Drenthe? Utrecht

D C B F. Welke provincie ligt in het midden van het land? Utrecht of Drenthe? Utrecht X E F G I L J K Thuistopo. oem de letter (behalve de X) en zeg welke provincie het is. = Friesland, = oord-olland, = Utrecht, = Zuid-olland, E = Groningen, F = renthe, G = Flevoland, = Gelderland, I =

Nadere informatie

FLORON jaarverslag 2013. Wilde planten op de kaart

FLORON jaarverslag 2013. Wilde planten op de kaart FLORON jaarverslag 2013 Wilde planten op de kaart 2FLORON jaarverslag 2013 Planten op de kaart in jubileumjaar Het jaar 2013 was het eerste volle jaar waarin de Stichting FLORON opereerde als pure vrijwilligersorganisatie

Nadere informatie

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland

Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland Nieuwsbrief Jaar van de Patrijs in Zeeland 2013 is door Vogelbescherming Nederland en Sovon uitgeroepen tot het Jaar van de Patrijs. Deze fraaie vogel is de laatste decennia sterk afgenomen (-95%).Ten

Nadere informatie

Groengebied Amstelland AB 16-04-2009 Agendapunt 8 Ecologische verbinding Holendrechter- en Bullewijkerpolder BIJLAGE 2: NOTA VAN UITGANGSPUNTEN

Groengebied Amstelland AB 16-04-2009 Agendapunt 8 Ecologische verbinding Holendrechter- en Bullewijkerpolder BIJLAGE 2: NOTA VAN UITGANGSPUNTEN Groengebied Amstelland AB 16-04-2009 Agendapunt 8 Ecologische verbinding Holendrechter- en Bullewijkerpolder BIJLAGE 2: NOTA VAN UITGANGSPUNTEN De Holendrechter- en Bullewijkerpolder als ontbrekende schakel

Nadere informatie

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:??????

voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Koning Willem Alexanderkanaal Een beleefroute voor vaartoeristen, fietsers en wandelaars Tekst:?????? Tekst: Bert Dijenborgh - Foto s: Dianne Dijenborgh 12 Drenthe MagazinE 1216-DM31_ ALEXANDERKANAAL.indd

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

Muurplantenbescherming in Amsterdam;

Muurplantenbescherming in Amsterdam; Muurplantenbescherming in Amsterdam; resultaten, trends en toekomst 2004 geëvalueerd 1 Amsterdam heeft een bijzondere muurflora Amsterdam heeft een unieke muurflora met veel beschermde soorten en vormt

Nadere informatie

Vogelwerkgroep De Kempen. Slechtvalken geringd in Veldhoven en Eindhoven.

Vogelwerkgroep De Kempen. Slechtvalken geringd in Veldhoven en Eindhoven. Vogelwerkgroep De Kempen Postbus 386, 5500 AJ Veldhoven E-mail: vwgkempen@hetnet.nl Homepage: www.homepages.hetnet.nl/~vwgdekempen Gironummer: 5859111 Kamer van Koophandel: 40238962 Nieuwsbrief Slechtvalken

Nadere informatie

Vogels van riet en ruigte. Baardman Panurus biarmicus

Vogels van riet en ruigte. Baardman Panurus biarmicus Groen: Werkzaamheden mogelijk. Oranje: Werkzaamheden mogelijk: ja, mits na overleg met ecoloog en eventuele mitigerende maatregelen. Rood: Werkzaamheden mogelijk: nee, tenzij toestemming van de ecoloog

Nadere informatie

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015

Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Nieuwsbrief 18 van RAVON Afdeling Utrecht Maart 2015 Contactpersoon RAVON Utrecht Wim de Wild wim.de.wild@ziggo.nl tel. 030-6963771 RAVON Utrecht verstuurt onregelmatig een nieuwsbrief naar de RAVON waarnemers

Nadere informatie

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda

De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda De ringslang een bijzondere bewoner van Gouda Uit de serie Natuur in Gouda 10 2 colofon tekst: Cyclus, gemeente Gouda en RAVON lay-out: Steenbergen Ontwerp Studio foto s: André van Kleinwee en Richard

Nadere informatie

Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg

Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg Concrete begrenzing EHS en GHS in het plangebied Voorste Stroom te Tilburg Opdrachtgever: gemeente Tilburg Maart 2009 Antonie van Diemenstraat 20 5018 CW Tilburg 013-5802237 Eac@home.nl Pagina 1 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Dagexcursies 2002. (www.floron.nl). Onderstaandoverzicht geeft een zo volledig mogelijk beeld van de dagexcursies die

Dagexcursies 2002. (www.floron.nl). Onderstaandoverzicht geeft een zo volledig mogelijk beeld van de dagexcursies die Dagexcursies 2002 Onderstaandoverzicht geeft een zo volledig mogelijk beeld van de dagexcursies die er komend seizoen in de FLORON-districten worden georganiseerd. De excursies betreffen meestal inventarisatie-excursies

Nadere informatie

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12

routes Mooie natuur Nationale Parken Makkelijk fietsen via knooppunten NATIONALE PARKEN afstanden tussen 25 en 55 km FIETS LANGS EN DOOR 12 NR. 03 / 2014 fiets routes afstanden tussen 25 en 55 km Makkelijk fietsen via knooppunten FIETS LANGS EN DOOR 12 Nationale Parken 12 NATIONALE PARKEN fietsroutes Mooie natuur Fietsen in Weerribben-Wieden,

Nadere informatie

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL

IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL I N T E R I E U R W Wonen op de Windrichtingen IN EEN HUIS IN GEMENGDE HOEVESTIJL Tekst: ANNEMIE WILLEMSE Foto s: JAN VERLINDE 22 TIJDLOOS TIJDLOOS 23 Na een zoektocht naar de ideale bouwgrond, gingen

Nadere informatie

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar

2. We nu nog levende katachtige is volgens deze stamboom het meest verwant aan de Poema? A de Cheeta B de Europese lynx C de Huiskat D de Jaguar 14 C datering De techniek van werken met het verval van 14 C is afkomstig uit onderzoek naar de ouderdom van bepaalde fossielen. De halfwaardetijd van 14 C is 5730 jaar. Over dit onderzoek worden twee

Nadere informatie

Beste lezer, NIEUWSBRIEF Nr. 14-3 e JAARGANG uitgave nr. 4 van 2014 opmaak: 29 mei 2014

Beste lezer, NIEUWSBRIEF Nr. 14-3 e JAARGANG uitgave nr. 4 van 2014 opmaak: 29 mei 2014 NIEUWSBRIEF Nr. 14-3 e JAARGANG uitgave nr. 4 van 2014 opmaak: 29 mei 2014 info@heemkunde-margraten.nl www.heemkunde-margraten.nl Verenigingslokaal: Rijksweg 68 Margraten (naast feestzaal het Kroontje

Nadere informatie

Nationale Tuinvogeltelling 2011 enkele cijfers en getallen op een rij

Nationale Tuinvogeltelling 2011 enkele cijfers en getallen op een rij Nationale Tuinvogeltelling 2011 enkele cijfers en getallen op een rij In totaal werden 28374 tellingen doorgegeven verdeeld over meer dan 900.000 verschillende individuen. Er werden 125.550 huismussen

Nadere informatie

Wandeling rond Tanthof

Wandeling rond Tanthof Wandeling rond Tanthof Koninklijke Nederlandse Natuurhistorische Vereniging KNNV afdeling Delfland Postbus 133 2600 AC DELFT afdelingdelfland@knnv.nl www.knnv.nl/afdelingdelfland http://twitter.com/#!/knnvafddelfland

Nadere informatie

Korte mededeling. Geschubde mannetjesvaren in Nederland voor het eerst op een muur gevonden

Korte mededeling. Geschubde mannetjesvaren in Nederland voor het eerst op een muur gevonden Korte mededeling Geschubde mannetjesvaren in Nederland voor het eerst op een muur gevonden Raymond (R.J.W.M.) van der Ham (Nederlands Centrum voor Biodiversiteit Naturalis (sectie Nationaal Herbarium Nederland)

Nadere informatie

Voortgang ontwikkeling Lunterse beek Plan Wittenoord en traject KleinWolfswinkel-Engelaar

Voortgang ontwikkeling Lunterse beek Plan Wittenoord en traject KleinWolfswinkel-Engelaar Voortgang ontwikkeling Lunterse beek Plan Wittenoord en traject KleinWolfswinkel-Engelaar In de Wijerd van december jl. heeft u in het artikel Kronkelende beek is nog geen natuurlijke beek kunnen lezen

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

Soortenbescherming. Buitenevenementen

Soortenbescherming. Buitenevenementen Soortenbescherming en Buitenevenementen Bron www.drloket.nl Flora en faunawet en buitenevenementen Bron www.drloket.nl Pagina 1 Buitenevenementen Wilt u een evenement in de buitenlucht organiseren? Dan

Nadere informatie

Ecologische monitoring

Ecologische monitoring Ecologische monitoring Op dit deel van de website staan de monitoringsgegevens die Eco-Niche heeft verzameld voor de jaarlijkse ecologische monitoring van de Meeslouwerplas. Gegevens over vissen, vogels,

Nadere informatie

Leerlingen van het Gemini College Lekkerkerk met de boswachter van ZHL bij de broeihoop.

Leerlingen van het Gemini College Lekkerkerk met de boswachter van ZHL bij de broeihoop. BROEIHOPEN AANLEGGEN EN ANDERE ACTIVITEITEN Inleiding De werkgroep ringslang Zuid Holland heeft de afgelopen 2 jaar diverse activiteiten georganiseerd, waaronder het aanleggen van broeihopen. De aanleg

Nadere informatie

Behoort bij schrijven no. 689.865

Behoort bij schrijven no. 689.865 Behoort bij schrijven no. 689.865 Ex. no.,2-c VERKIEZING TWEEDE KAMER 1963 - PSP Bij de ruim 70,000, door de PSP in maart 1962 gewonnen t.o.v. 1959» voegden zich op 15 mei jl. die van nog bijna 8.000 kiezers.

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015

Monitoring bij Natuurboeren. 31 maart 2015 Monitoring bij Natuurboeren 31 maart 2015 problematiek Afname Plant- en dieren leven in het buitengebied Intensivering grondgebruik, verdroging Monitoring bij natuurboeren 2 Monitoring bij natuurboeren

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg

Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg Bevordering van natuurbeleving in Moerenburg Bakkers, S. & Bloemberg, M.S., s-hertogenbosch, 26 juni 2015 Eindrapportage afstudeeropdracht, opleiding Toegepast Biologie Bee-o-topen Moerenburg-Piushaven

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

Handleiding. inventarisatieprojecten FLORON

Handleiding. inventarisatieprojecten FLORON Handleiding inventarisatieprojecten FLORON FLORON 2006 Handleiding inventarisatieprojecten FLORON FLORON 2006 Samenstelling en productie van deze handleiding werden mogelijk gemaakt door een bijdrage van

Nadere informatie

Waterdunen. Waterdunen is een groot recreatienatuurproject

Waterdunen. Waterdunen is een groot recreatienatuurproject De aanleg Waterdunen Waterdunen is een groot recreatienatuurproject in West Zeeuws- Vlaanderen. Het geeft de regio de kans om de leefbaarheid op de lange termijn te waarborgen. Dit gebeurt door te investeren

Nadere informatie

Samenwerken aan een rijke flora. Bijen zijn NIET hot!!!!!! Bijen zijn van levensbelang!!!!!

Samenwerken aan een rijke flora. Bijen zijn NIET hot!!!!!! Bijen zijn van levensbelang!!!!! Samenwerken aan een rijke flora. Bijen zijn NIET hot!!!!!! Bijen zijn van levensbelang!!!!! Aat Rietveld. Ambassadeur groen van de Nederlandse Bijenhoudersvereniging. En nog zo wat z(t)aken. Voorzitter

Nadere informatie

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010,

Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, Groene glazenmaker en Krabbenscheer in de gemeente Emmen, 2010, 2011, 2012, 2013 en 2014. Deel: Waterschap Hunze en Aas Groen: Krabbenscheer; Rood: Groene glazenmaker. In de gemeente Emmen zijn nu op meerdere

Nadere informatie

OPDRACHT NEDERLAND: EEN LICHT LAND IN DE WERELD

OPDRACHT NEDERLAND: EEN LICHT LAND IN DE WERELD OPDRACHT In het kader van de vijfde Nacht van de Nacht op 24 oktober 2009, is een onderzoek uitgevoerd naar wat het donkerste gebied van Nederland en ook wat het donkerste gebied van elke provincie is.

Nadere informatie

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap

1.2 landschap, natuur en recreatie. Landschap 1.2 landschap, natuur en recreatie Landschap Radio Kootwijk vormt een belangrijke schakel in een aaneengesloten open tot halfopen droog tot vochtig stuifzand- en heidegebied dat zich uitstrekt van het

Nadere informatie

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen

Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Archeologie en cultuurhistorie Strijpsche Kampen Bijlage 3 bij Nota van Uitgangspunten Strijpsche Kampen Definitief Gemeente Oirschot Grontmij Nederland bv Eindhoven, 11 mei 2007 Verantwoording Titel :

Nadere informatie

Stuurstand Online het digitale clubblad van de TMC

Stuurstand Online het digitale clubblad van de TMC Nr. 1, 05/09/2013 Stuurstand Online het digitale clubblad van de TMC Colofon Redactie Hans Evering Theo Nagel Leo Waterman Wim Kruijer Peter Smit Kopij & contact redactie@tmsc.nl De Stuurstand Is het officiële

Nadere informatie

Hoekstra & van Eck. Huizen van. Nieuw, modern sanitair. Gemoderniseerde benedenwoning. Woonkamer met massief eiken houten vloer

Hoekstra & van Eck. Huizen van. Nieuw, modern sanitair. Gemoderniseerde benedenwoning. Woonkamer met massief eiken houten vloer Huizen van Hoekstra & van Eck Esschilderstraat 12 zwart, 2012 BD Haarlem Gemoderniseerde benedenwoning Gelegen in Het Rozenprieel Woonkamer met massief eiken houten vloer Nieuw, modern sanitair Nabij het

Nadere informatie

Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber

Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank Majoor & Berend Voslamber Sovon-rapport 2013/74 Resultaten van het kleurringen van Nijlganzen en Grote Canadese Ganzen Frank

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen,

Nadere informatie

Iedereen is van harte welkom Zie hieronder

Iedereen is van harte welkom Zie hieronder NIEUWSBRIEF Secr. Cor Knoop Fresiastraat 24 4921 HC Made Tel 062-683642 e.mail: caknoop@hetnet.nl jaargang 15 nummer 4, augustus 2012 Uitnodiging 1 Hierbij nodigen wij U uit voor de dagexcursie naar de

Nadere informatie

Makelaars met passie voor hun vak.

Makelaars met passie voor hun vak. Makelaars met passie Passie, openheid, vertrouwen, plezier. Mensen enthousiasmeren, geen moeilijkheden maar mogelijkheden zien, denken in oplossingen. Wordt het een studiekamer, speelkamer of een bibliotheek?

Nadere informatie

Nieuwe natuur en nieuw land, kolonisatie en rol van uitzaai voorbeelden uit Overijssel en Flevoland

Nieuwe natuur en nieuw land, kolonisatie en rol van uitzaai voorbeelden uit Overijssel en Flevoland Nieuwe natuur en nieuw land, kolonisatie en rol van uitzaai voorbeelden uit Overijssel en Flevoland Piet Bremer (prov. Overijssel) Leemringveld, 2007 Index 140 120 100 80 60 Overijssel 1900-2000 ontginning

Nadere informatie

V.M.F. TOER 04-05 JULI RIEME

V.M.F. TOER 04-05 JULI RIEME V.M.F. TOER 04-05 JULI RIEME Café/zaal Forty-Eight, Kanaalstraat 84 9940 Ertvelde-Rieme 10 - VMF leden 7.5 - deelname rit drink Later op prijsuitedling VMF in maart van het volgend jaar (geboduurde badge

Nadere informatie

Heerlijk wonen in Limmen Prima sanitair en keuken

Heerlijk wonen in Limmen Prima sanitair en keuken Huizen van Hoekstra & van Eck Kamvaren 11, 1906 HH Limmen Heerlijk wonen in Limmen Prachtige tuin op het zuiden Tuingerichte woonkamer Prima sanitair en keuken Grote slaapkamers H71 Kenmerken Soort Type

Nadere informatie

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water

Natuurvriendelijke oevers. Droge voeten, schoon water Natuurvriendelijke oevers Droge voeten, schoon water VOOR WIE IS DEZE FOLDER BESTEMD? Deze folder is bestemd voor eigenaren van oevers die in aanmerking komen om hun oever natuurvriendelijk in te richten.

Nadere informatie

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap.

Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. NATUURVERBINDING HOORNEBOEG GOOIS NATUURRESERVAAT Productiebos maakt plaats voor oorspronkelijk heidelandschap. PRODUCTIEBOS MAAKT PLAATS VOOR OORSPRONKELIJK HEIDELANDSCHAP TEN ZUIDEN VAN HILVERSUM LIGGEN

Nadere informatie

Nieuwsbrief MTC december 2014

Nieuwsbrief MTC december 2014 Nieuwsbrief MTC december 2014 Afscheid van een tennisvriend Op 8 december 2014 is helaas veel te vroeg, ons sympathieke en altijd vrolijke tennislid Fred Koster overleden. Wij bewaren mooie herinneringen

Nadere informatie

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout

Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Titel: Beknopte historische geografie van Oosterhout en Den Hout Inleiding Oosterhout, strategisch gelegen tussen de A27, de A59 en de A16 heeft al een lange geschiedenis. Thans een bruisende stad met

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006

Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 2006 Bijlage VMBO-GL en TL-COMPEX 26 tijdvak 1 BIOLOGIE CSE GL EN TL COMPEX Deze bijlage bevat informatie. 613-1-589b DUINEN INFORMATIE 1 DUINGEBIEDEN Het grootste deel van de Nederlandse kust bestaat uit duingebieden.

Nadere informatie

Op Europees niveau is de soort in de periode 1980-2011 met 52% afgenomen, en ten opzichte van 1990 met 6%.

Op Europees niveau is de soort in de periode 1980-2011 met 52% afgenomen, en ten opzichte van 1990 met 6%. 1 De spreeuwenstand gaat vanaf eind jaren zeventig achteruit. Over de periode 1984-2012 is de broedpopulatie in Nederland zelfs met gemiddeld 4% per jaar afgenomen. Daardoor resteert momenteel minder dan

Nadere informatie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie

Wat en waar zijn de wadden? Les met werkblad - topografie Les met werkblad - topografie Doel: De leerlingen kennen na afloop de namen van de waddeneilanden en de volgorde waarin ze liggen. Ze kunnen enkele belangrijke plaatsen rond het waddengebied aanwijzen

Nadere informatie

De Staart in kaart. 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers

De Staart in kaart. 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers De Staart in kaart 4 jaar bosontwikkeling op voormalige akkers Esther Linnartz Juli 2008 Inleiding De Staart is een natuurgebied van 24 hectare aan noordoost kant van Oud-Beijerland en ligt aan de oevers

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

de kunst van het leven

de kunst van het leven de kunst van het leven Woon- en zorgcentrum Franciscus De Meierij 1 7631 AM Ootmarsum T 0541-280 888 franciscus@zorggroepsintmaarten.nl www.zorggroepsintmaarten.nl de kunst van het leven De kunst van het

Nadere informatie

(Vrijwillige) toetsing natuurbeheerplannen 2014

(Vrijwillige) toetsing natuurbeheerplannen 2014 (Vrijwillige) toetsing natuurbeheerplannen 2014 Kenmerken levering 20 juli 2013 12 provincies 12 x Beheergebied Vergelijking begrenzing collectieve gebieden 2013 versus 2014 In juli 2013 heeft DR van het

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Ecologisch werkprotocol

Ecologisch werkprotocol Ecologisch werkprotocol Lommerrijk 23 Lelystad Locatie en werkzaamheden Lommerrijk 23 ligt aan de noordwestzijde van Lelystad, in de gemeente Lelystad en de provincie Flevoland. Het plangebied is aangegeven

Nadere informatie

Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad.

Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad. Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg 17a (Zwolle) voor de knoflookpad. REPTIELEN AMFIBIEËN VISSEN ONDERZOEK NEDERLAND Onderzoek naar de waarde van een ponyweide aan de Nemelerbergweg

Nadere informatie

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen

WERKBLAD OPDRACHTEN. Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen. 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen Dassenwerk WERKBLAD OPDRACHTEN Locatie: De Drie Linden Giersbergen 8 Drunen 2008 Nationaal Park De Loonse en Drunense Duinen 1. Waar ben je? Je gaat een onderzoek doen in een klein gebied van Nationaal

Nadere informatie

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi!

Samen houden we het landschap in de gemeente Dalfsen mooi! De Stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel De stichting Groene en lauwe Diensten Overijssel is opgericht door Landschap Overijssel en Natuurlijk Platteland Oost (de koepelorganisatie van Agrarische

Nadere informatie

Bijen en Landschapsbeheer

Bijen en Landschapsbeheer Bijen en Landschapsbeheer Hoe maken we het landschap bijenvriendelijk Wat betekent dat voor de biodiversiteit en de kwaliteit van het landschap Een selectie van de mogelijkheden Arie Koster -- www.bijenhelpdesk.nl

Nadere informatie

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014

NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT MALDEGEM-KNESSELARE nominatie Groene Pluim 2014 NATUURPUNT vzw Een onafhankelijke organisatie gedragen door vrijwilligers grootste natuurbeschermingsorganisate in Vlaanderen eind 2001 opgericht

Nadere informatie

Activiteitenprogramma 2009

Activiteitenprogramma 2009 Activiteitenprogramma 2009 Zaterdag 4 april Openingstocht Seizoen Rondje Appingedam Ontmoetingsdag "vrienden Wirdumerklap" Even weer bootcontact met een leuke tocht op het Damsterdiep. Ik ontvang jullie

Nadere informatie