Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST. Oktober 2012, jaargang 8 nummer 1. Culinaire chemie met. Afscheid decaan

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST. Oktober 2012, jaargang 8 nummer 1. Culinaire chemie met. Afscheid decaan"

Transcriptie

1 Bio-Farmaceutische Wetenschappen Biologie LST MST Universiteit Leiden Oktober 2012, jaargang 8 nummer 1 THEMA Historie Culinaire chemie met professor FRANS VAN LUNTEREN Afscheid decaan VISSEN IN ONZE STAMBOOM

2 Redactioneel Inhoud De snelheid van de tijd lijkt recht evenredig te zijn met het plezier van de activiteit. Als je ergens plezier in hebt, moet je er dubbel van genieten, want het is twee keer zo snel voorbij. Ik ben ervan overtuigd dat Sjoerd Verduyn Lunel, die op 31 augustus afscheid nam als decaan van de faculteit, dit zeker zou bevestigen. Terwijl hij terugkeert naar het onderzoek in de wiskunde, wordt zijn functie overgenomen door de bioloog Geert de Snoo. Op pagina 14 staat het afscheidsinterview met Verduyn Lunel, we bedanken hem voor zijn inzet als decaan en wensen De Snoo veel succes voor de komende jaren! Zoals aan de cover te zien is, draait dit nummer rond het thema historie, het schrijven van geschiedenis. In het bijzonder gaat het over vijf wetenschappers, aan wie de gebouwen van de faculteit hun namen ontlenen (lees meer over Van Goorle, Huygens, Oort, Snell van Royen, Van Steenis en Le Boë vanaf pagina 6). Daarnaast werden twee redacteuren aan tafel uitgenodigd door professor Frans van Lunteren, gespecialiseerd in de geschiedenis van de natuurwetenschappen (pagina 18). Hoe snel dingen voorbijvliegen en veranderen, dat merk je in de kleinste dingen. Voor je het weet, stel je alweer het eerste nummer van de achtste jaargang van dit faculteitsblad samen, de laatste voor mij als hoofdredacteur. In mijn nieuwe functie als assessor van het faculteitsbestuur schuif ik op naar de positie van eindredacteur. Daarnaast is het na een plezierige anderhalf jaar ook weer tijd voor een frisse blik. Ik wens het nieuwe redactieteam onder leiding van Carlos de Lannoy heel veel succes en heel veel plezier. Rob van Wijk Hoofdredacteur Redactie Origin Nieuws 3 Studentenartikel: Een Leidse student uit het verleden 4 Al 52 jaar loopt prof. dr. Johan Luchtenburg op de universiteit Leiden rond, waarvan de eerste jaren als student. Special: Names that stand like stone 6 Having a building named after you is a great honour. But do you know what David van Goorle, or Gorlaeus, did to deserve having his name on the well-known science park building? Read more to find out... Bètavraagbaak: Homo universalis, extinction or revival? 12 Ancient scientists were often active in multiple scientific fields and were referred to as Homo universalis. But is there still room for such generalists in our modern knowledgable society? Afscheid decaan 14 Op 31 augustus nam prof. dr. Sjoerd Verduyn Lunel afscheid als decaan van de faculteit, na vijf jaar trouwe dienst. Centerfold: The Old Observatory 16 A small history about the placing of the Old Observatory in the Hortus Botanicus. Culinaire Chemie: koken met prof. Frans van Lunteren 18 Prof. van Lunteren bezet naast de leerstoel Geschiedenis van de Natuurwetenschappen deze keer ook de zetel van de chef-kok. Over typisch wetenschappersvoedsel en de ontwikkeling van wetenschap. igem 2 4 This spring, the International Genetically Engineered Machine (igem) synthethic biology competition has started. An eyewitness (our own editor Mark Weijers) explains how yeast can smell tuberculosis! Wereldveranderende uitvindingen 26 Op zoek naar minder bekende, maar daarom niet minder belangrijke 'vruchten van de wetenschap'. Boek: Vissen in onze stamboom 29 Cassandra van Doorn's schreef een essay over Neil Shublin's boek "De vis in ons" en won daarmee de essay-wedstrijd van de Jan van der Hoeven Stichting. Column: From Annuals to Perennials 30 Could an ecologists hand be the solution to the economical crisis? Origin's columnist Dylan explains. Agenda en Colofon 31 2 Origin - Universiteit Leiden

3 Nieuws Nieuws Prof. dr. Geert de Snoo nieuwe decaan faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen Prof. dr. Geert de Snoo is per 1 september 2012 decaan van de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden. De Snoo volgt prof. dr. Sjoerd Verduyn Lunel op. Momenteel is De Snoo hoogleraar Conservation Biology en tevens directeur bij het Centrum voor Milieuwetenschappen (CML) van de Universiteit Leiden. Daarnaast is hij bijzonder hoogleraar Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer aan de Universiteit Wageningen. De Snoo (1961) studeerde biologie aan de Vrije Universiteit Amsterdam en startte zijn loopbaan in Leiden als onderzoeker bij het CML. Vervolgens was hij werkzaam als onderzoeker bij NWO en promoveerde in 1995 op het onderwerp Unsprayed field margins: implications for environment, biodiversity and agricultural practice. Na zijn promotie verwierf hij een NWO Stimulans subsidie, vergelijkbaar met de huidige VENI beurs en werd hij tevens hoofd van de sectie Ecosystemen en Milieukwaliteit bij het CML. In 2003 werd hij benoemd tot bijzonder hoogleraar Agrarisch Natuur- en Landschapsbeheer aan de Universiteit Wageningen. In 2009 werd hij benoemd als hoogleraar aan de Universiteit Leiden. Rob van Wijk aangesteld als assessor Per 1 september neemt Rob van Wijk de functie van assessor van de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen over van Dwayne van der Klugt op. De trouwe lezer kent Rob al, aangezien hij bij de totstandkoming van de laatste zes (inclusief de huidige) Origin Magazines hoofdredacteur van dit mooie blad is geweest. Rob van Wijk zal halverwege dit collegejaar starten met zijn MSc. in Bio-farmaceutische wetenschappen. In zijn nieuwe rol als assessor zal hij voor alle studenten van de faculteit klaar staan en zorgen voor het studentenperspectief bij de besluitvorming binnen de faculteit. Daarnaast blijft hij betrokken bij Origin als eindredacteur, één van de vele andere taken die de assessor op zich neemt. Nieuwe hoofdredacteur Origin Met het afscheid van Rob van Wijk als hoofdredacteur kwam er een vacature vrij bij Origin. Met trots kunnen wij melden dat deze positie snel ingevuld kon worden door een ervaring redacteur, namelijk Carlos de Lannoy. Carlos schrijft al meer dan anderhalf jaar voor de Origin en wil nu graag het stokje van Rob overnemen. In Origin 8.2 die rond 15 januari uitkomt, zal zijn hand te zien zijn. Namens de gehele redactie wensen wij Carlos veel succes! Vier Veni s voor onderzoekers Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen Vier pas gepromoveerde onderzoekers verbonden aan de faculteit W&N hebben een Veni-subsidie in de wacht gesleept. Wetenschappers Dr. ir. Jeroen Bussmann, Dr. Irene Groot, Dr. Haili Hu en Dr. David Sobral ontvangen elk een subsidie van maximaal euro om de komende drie jaar te besteden aan hun onderzoek. Een Veni-subsidie is één van de persoonsgebonden financieringsvormen van NWO om wetenschappelijk talent te stimuleren en wordt toegekend aan jonge, veelbelovende talenten. Dit jaar heeft NWO voor 37 miljoen euro aan Veni-subsidies verstrekt. Veni maakt onderdeel uit van de prestigieuze Vernieuwingsimpuls van NWO, bestaande uit Veni, Vidi en Vici. Hiermee biedt NWO wetenschappers in verschillende stadia binnen hun carrière de mogelijkheid om grensverleggend onderzoek te doen. In totaal zijn er dit jaar 14 Veni-subsidies verstrekt aan onderzoekers van de universiteit Leiden. Dr. Anton Akhmerov gelauwerd bij opening academisch jaar Theoretisch natuurkundige dr. Anton Akhmerov heeft bij de opening van het academisch jaar de eerste Gratama Wetenschapsprijs van het Leids Universiteits Fonds ontvangen. Akhmerov kreeg de Gratama Wetenschapsprijs voor jong talent uitgereikt voor onder meer zijn onderzoek aan functionele toepassingen van grafeen, een eenlaags koolstofmateriaal. Dit vakgebied is zeer competitief en het ontwikkelt zich razendsnel. Volgens de jury, het Wetenschapscomité van het Leids Universiteits Fonds, is Akhmerov een creatief en onafhankenlijk denker, en bovendien een excellent netwerker en collega. Akhemerov dankte in zijn reactie zijn vrienden van de Leidse universiteit. Dankzij de prijs kan ik, als ik straks in Harvard werk, de band met hen in stand houden, een voordeel dat niet onderschat moet worden. Origin - Universiteit Leiden 3

4 Studenten Een Leidse student uit het verleden prof. dr. Johan Lugtenburg Ik blijf tot mijn zeventigste wel werken. Of langer! IEen student uit de historie, dat spreekt tot de verbeelding. Terecht, zou je denken, tenzij deze student nog steeds werkzaam is aan de Universiteit Leiden, Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen. Professor Johan Lugtenburg (1942), bekend van onder andere colleges Scheikunde voor BFW, begon 52 jaar geleden met de studie Scheikunde en is sindsdien altijd in dienst van de universiteit gebleven. Lugtenburg vertelt over zowel herkenbare zaken als gebeurtenissen die voor altijd geschiedenis zijn. door: Rob van Wijk In 1960 begon Johan Lugtenburg met de studie (de huidige Clusius Laboratoria), gevestigd aan de Scheikunde aan de Universiteit Leiden. Na zich in september ingeschreven te hebben, werd hij samen met De rest van de gebouwen stond meer in het cen- Wassenaarseweg, waar nu het Bio Science Park ligt. alle andere eerstejaarsstudenten uitgenodigd door professor Jonker, de Rector Magnificus, voor een persoon- Karmerlingh Onnes Laboratorium, nu de Faculteit trum: het Academiegebouw aan het Rapenburg, het lijke kennismaking. In die tijd was dat nog mogelijk: er der Rechtsgeleerdheid, en de gebouwen aan de Hugo stonden in totaal 5620 studenten ingeschreven, bijna de Grootstraat. Alle colleges werden aangekondigd op een blad papier van 100 bij 50 cm: de Series evenveel als er dit jaar eerstejaars zijn. Op de vraag wat hij in Leiden kwam studeren, antwoorde Lugtenburg: Lectionum. Aankondigingen werden aan de deur van Een carrière bij de omroep lijkt mij aanlok- op de plaats voor de het Academiegebouw 'Alle colleges werden aangekondigd op kelijk [Familielid Ger betreffende faculteit Lugtenburg was hoofd een blad papier van 100 bij 50cm' geprikt. Belangrijke van de televisieprogramma s bij de AVRO, red], maar dat heeft voor mij post verstuurd, een digitale omgeving als Blackboard zaken werden met de twee nadelen: de Leidse Universiteit had geen opleiding bestond natuurlijk nog niet. op dat gebied en ik denk bovendien dat mijn talenten De inhoud van de colleges werd zo goed mogelijk opgeschreven of van een ander overgenomen. Wat dat op dit gebied mogelijk niet groot genoeg zouden zijn. Daarom heb ik het besluit genomen mijn talenten te betreft lijkt er niet veel veranderd, hoewel toen de dames altijd op de eerste rij zaten. Lugtenburg ontwikkelen via een studie Scheikunde, die wel aan herinnert de Leidse Universiteit mogelijk was. Dit was voor de de colleges van professor Havinga nog goed, net als de Rector voldoende informatie over de omstandigheden. proefdemonstraties door assistenten: Ik had altijd het De studie werd verzorgd op verschillende locaties in gevoel dat professor Havinga een klein beetje uit de de stad, waaronder het Laboratorium voor Biochemie buurt bleef, alsof hij rekening hield met een mogelijk 4 Origin - Universiteit Leiden

5 Studenten ongeluk tijdens de demonstratie. Hij had wel een duidelijke en enthousiaste wijze van college geven. Professor Havinga kende mensen al snel van gezicht, in tegenstelling tot de strenge professor Van Arkel. Diens biologische klok week sterk af van de academische, waardoor hij vaker tien minuten te vroeg begon dan het Leidse kwartiertje te respecteren. De anorganische collegezaal had zitplaatsen op een balkon, dat van achteren bereikbaar was. Nadat Van Arkel tien minuten te vroeg was begonnen, nam één van de studenten vijf minuten later op het balkon plaats, waarschijnlijk door zijn zenuwen maakte hij bij het binnenkomen wat lawaai. Hierop zei professor Van Arkel dat hij het volkomen ongehoord vond dat iemand te laat binnenkwam en zijn concentratie verstoorde! Het verweer van de betreffende persoon, dat hij meer dan op tijd was en de hoogleraar veel te vroeg was gestart, maakte niet de minste indruk op Van Arkel, die daarbij duidelijk maakte dat de hoogleraar het tijdstip van aanvang bepaalde en dat zijn college niet op deze wijze verstoord behoorde te worden. Bij de practica werden het meeste werk op de laboratoriumtafels gedaan. Zuurkasten of speciaal beveiligde ruimtes mochten alleen gebruikt worden bij mogelijk gevaar of te veel stank, waardoor het gebouw afhankelijk van de vakgroep rook naar benzeenverbindingen, zuren of aceton. Afsluitende verslagen werden vaak overgenomen van oudere studenten: Er werd min of meer stilzwijgend vanuit gegaan dat de beste procedure was goede verslagen van een oudere generatie studenten als basis voor het verslag te gebruiken. Ik was zo onverstandig niet in te gaan op dit type plagiaat. Dit heeft dan ook de beoordeling van mijn verslagen ongunstig beïnvloed. Toetsing voor bijvoorbeeld het practicum organische chemie geschiedde in donkerblauw driedeel voor de mannen. In het geval van Lugtenburg vond dit half uur mondelinge toetsing plaats in de kelder van de rechtervleugel, alleen bereikbaar door gebukt toegankelijke gangen. De faculteit kampte met een groeiend ruimtegebrek. Tot slot was er ook ruimte voor ontspanning, zoals het door het CDL georganiseerde Sinterklaasfeest. Op 5 december werden, per jaar wisselend in de organische en de anorganische collegezaal, hoogleraren, assistenten en studenten bij Sint, die zich meestal iets te veel moed ingedronken had, geroepen. In het grote boek stonden dan wat opdrachten voor de hoogleraren. Het was Lugtenburg wel duidelijk: Gedurende het optreden van Sint Nicolaas stond een verklede heilige hoger in status dan een hooggeleerde! Na het carrièreadvies van professor Havinga, om zich te richten op de fotochemie van vitamine D, promoveerde Lugtenburg tien jaar na het begin van zijn studie op dit onderzoeksgebied. Hoewel hij na zijn promotie twee jaar in Groningen en één jaar in Amerika heeft gewerkt, is hij altijd verbonden geweest aan de Universiteit Leiden. Zelfs na zijn vervroegde uittreding, nadat de jongeren hem vroegen nog steeds college te blijven geven. En ik blijf tot mijn zeventigste wel werken. Of langer! Na ruim veertig jaar werkt hij nog steeds aan fotochemische reacties die plaatsvinden bij het zien, met af en toe een uitstapje naar fotodynamische therapie van kanker. Normaal gesproken blikken we in deze rubriek vaak vooruit, maar deze terugblik laat goed zien dat Leidse studenten goed terecht komen! Bronnen: Om de biologie te leren begrijpen, moet je chemicus worden Prof. Lugtenburg over de fotochemie van het zien door E.M. Meulenbroek Herinneringenboekje reünie 2010 Een halve eeuw geleden, Johan Lugtenburg door Johan Lugtenburg, samenstelling Nel Koelewijn Origin - Universiteit Leiden 5

6 SPECIAL Names that stand like stone Whether you follow a lecture in the Sylvius Laboratory, do some lab-work in the Gorlaeus Laboratory s LCP or try to find some far-off room in another building that resembles a maze, during your time studying at the Leiden University you can find yourself in all sorts of buildings where scientific research is conducted. The names of the buildings - Van Steenis, Sylvius or Snellius - also are somewhat confusing, as the link between the name and the building itself can remain somewhat vague. In the meantime much happens in these mazes; behind every door someone may be planning his or her potential Nobel Prizewinning experiment. In Leiden the buildings are sorted by the research that is conducted in them, so when you are working, your colleagues never will be far. Still the locations of different groups remain well hidden, until that one publication causes a department to receive media attention. The names of the buildings are in the spotlight every day. Every building is named after a recognized scientist who in the course of history has proven his duty in science. But do you know who the man behind the Gorlaeus building was? Or where Snellius conducted his research? In this article we describe how the buildings of the Faculty of Science were build and which is where. Also the scientists who lent their name to the buildings are reviewed. BY: Mark Weijers, Dwayne van der Klugt 6 Origin - Universiteit Leiden

7 SPECIAL The person David van Goorle, better known under his Latinized name Gorlaeus, was a young genius who lived during a time just before the enlightenment, in the 17th century. He was born in 1591 and grew up in Friesland, in the small town of Conjum (now called Koarnjum). He started his study in Leeuwarden, where he was taught Latin and he continued his study doing philosophy at the Franeker University. The University of Franeker was built in order to prevent smart young minds moving from the areas of Friesland to the city of Leiden. Parents could keep an eye on their offspring and the money spent by students was kept in the province. Still Van Goorle moved to Leiden, where he started studying theology in The philosophy of Aristotle was taught here together with bible studies. Van Goorle criticized, amongst other things, the five elements Aristotle proposed to be the basis of everything, with arguments that now seem logical to us. Fire is in our opinion not an independence, but a fortuity, and not different than an intense heat that has light grounded on fatness or oiliness of the burning compound. He came with an alternative for the five elements: the idea of atoms that was picked up by more scientists during the enlightenment era. Due to his revolutionary ideas, he was discredited by the Dutch reformed church, but it never got to a conflict. This was mainly due to the early death of Van Goorle at the age of 21. As his story points out he encouraged unorthodox thinking. A motto of his was: Also when everyone around you has an opposite opinion, the truth should be defended and you should see you teacher as an enemy. This is your eternal task. A point of view that is still encouraged by naming the Gorlaeus laboratory after him. The building The Gorlaeus laboratory as we know it was finished in 1971 and consistsof three complexes: the LCP practical Gorlaeus 'Also when everyone around you has an opposite opinion, the truth should be defended' building, the disk-shaped building with lecture rooms and the ten floor tower where research is conducted. Within the disk shaped building you can find the largest lecture room of the entire university and the Netherlands. The room is really amazing, especially when all the 700 seats are filled with students. The main subject of the tower was originally mainly chemistry, but at this moment research is conducted in many life sciences fields as well. Here research groups specialized in organic chemistry, catalysis, genetics, pharmacology and toxicology are located. The Cell Observatory, situated on the ground level in the back of the building has brand new facilities in cell imaging, making the visualisation of cellular dynamics possible. This facility makes this kind of research possible by sharing the expensive equipment. The collaboration between different fields of work are encouraged by providing shared facilities. Also unique and new in the building is the NeCEN facility, facilitating two new Titan Krios- transmission electron microscopes, which can zoom in to the molecular level and see the dynamics. The facility can be rented, opening access to this expensive laboratory equipment for companies and research groups from all over the country. read more > Origin - Universiteit Leiden 7

8 SPECIAL Huygens The person The Huygens laboratory, situated next to the Gorlaeus laboratory, is named after the Dutch scientist Christiaan Huygens. Christiaan Huygens, born in The Hague in 1629, grew up in an educational rich environment. He was a polymath excelling languages, music and also science. When he was sixteen, he started his study in law and mathematics at the Leiden University and continued studying in Breda. He always was more interested in math and he became a devoted scientist, funded by his father s money. In later periods he received a chair in the Royal Society and he moved to Paris. Here he was at the centre of cultural and scientific Europe in the 17th century. Huygens was mainly fascinated by physical problems concerning extra-terrestrial bodies, wavelike behaviour and optics. He introduced an equation for centrifugal force and the pendulum equation. He described light as wave for the first time and experimented with acoustic interference. Also he invented a combination of lenses which resulted in a minimal colour shift in telescopes. He is of course famous for building the first precise clockworks. His drawings are as instructive and precise as one can expect from a scientist today. The detail of the drawings gives the feeling of looking at a painting, even giving an overview of his thoughts during the process of inventing. At the end of his life, believing in the idea of a deity in the rationalistic world he described all his life became impossible. He fell in depression and went back to The Hague and later to Voorburg. He died in 1695 at the age of 66. Huygens served as a great inspiration for scientists from that time until now. His laws and inventions are still being used by people all over the world. The building In accordance with the person behind the building, the Huygens laboratory has been one of the three physics buildings present in Leiden. When the 375th birthday of Huygens was celebrated in 2004, one of the buildings was named after him. Physics research fields in the physics buildings are theoretical physics, condensed matter physics, quantum optics (Huygens would be proud) and quantum biological and molecular physics. The Huygens building also has a wall with signatures of famous physicists like Erwin Schrödinger and Max Planck, who spoke at the Colloquium Ehrenfestii held once or twice a month. The name and the building itself have physics history written all over it. In the Huygens laboratory (in the picture on the right) research in different fields is conducted, where the Oort building (left) houses physics and astronomy. OORT The Oort building is named after the astronomer Jan- Hendrik Oort, a scientist who lived from 1900 until 1992, who has contributed greatly in astronomy by participating in a project to build the VLT (very large telescope) in Chile and of course by many of his findings. He calculated the distance of the earth to the centre of the milky way (thirty light years) and its mass. Also, he predicted that a cloud of comets had a similar source, and this cloud is now called the Oort cloud. First, astronomy in Leiden was conducted in the astronomy observatory tower in the city centre. The move of a part of the physics department to the Huygens building resulted in a split between physicists and the astronomers. To make sure they could work together, the Oort building was contructed and finished in 1997, reuniting all physicists and astronomers. 8 Origin - Universiteit Leiden

9 SPECIAL Snellius The person In 1580, a very intelligent boy was born in Leiden, named Willebrord Snell van Royen, which we still know under his Latin name Snellius. Snellius got into contact with the academic world at a very early age, because his father was a professor in mathematics at Leiden University. This made it possible for him to start studying there at the age of ten. He did not study mathematics, but law and classics. His father taught him mathematics personally. By the age of twenty, Snellius was already giving lectures. In 1600, Snellius took a two year study trip in which he met a lot of great minds, like Brahe and Kepler. During the years after this trip Snellius made a name for himself by producing excellent publications and translations. His hard work payed off; two years after his father s dead he became professor of mathematics in Leiden, as successor of his father. Snellius produced more great works in his life. Three highlights are worth mentioning. In 1615 his calculations of the radius of the earth by the use of triangulation were only 4% off from the figure we now know to be true. Furthermore, he found a new way to calculate, the first breakthrough since ancient times. The last and probably best known work of Snellius is the law which is named after him: the law of refraction of light. The truth behind this law is a bit bitter; the law was only rediscovered by Snellius. He was the first to have the ability to test the law, which was first stated by Ibn Sahl in 984. Both Ptolemy and Witelo looked at the same law as well, but they both lacked the appropriate tools to test it. In 1626 Snellius died at the age of 45 or 46. The building In the sixties, a new phenomenon reached Leiden University: computers. In 1962 the first of these machines was bought by the Faculty of Science. The computer had an incredibly fast 0,1 MHz processor and 50 kb of RAM memory. The problem in those days was the space required for such a machine and therefore a new building was created in This is the building we now know as the Snellius building. The need for computers grew very fast and the role of the Snellius building became more and more important. Next to the use of computers for scientific purposes, the computers were also used internally. The I-group was founded, so that they could be the key player in all information processes within our university. Not so long ago, the I-group became the ISSC. Next to the mainframes and offices of the ISSC, the Snellius building also houses two of the institutes of the Faculty of Science, namely the mathematicians of the MI and the computer scientists of the LIACS. The Snellius was only named after Willebrord Snell van Royen after the 2003/2004 renovation. During this renovation, the server rooms and the cafeteria were updated. It is said that the architect of the Snellius building used a sombrero as inspiration. With the angel of the main building at 10% and the big rain pipes which also connect to the ground in an angle, it is easy to see this could be true. Next to the law of refraction and the building, a crater in the moon was also named after this golden era mathematician. read more > Origin - Universiteit Leiden 9

10 SPECIAL Van Steenis The person Cornelis Gijsbert Gerrit Jan van Steenis was a botanical biologist, born on the 31st of October in 1901, in Utrecht. In Utrecht he went to high school and after he graduated he went to the university where he got his PhD in Upon finishing his PhD, he moved out of Utrecht to Bogor (Java, Indonesia), where he remained until This was the start of a career that would give him the name of pioneer in Tropical Botany. In Java he worked as botanist in a botanical garden. This botanical garden is now known as Kebun Raya Bogor. It is the oldest botanical garden in Indonesia. It was founded in 1817 by dr. C.G.C. Reinwalt as a botanical garden and experimental station. During his time in Indonesia, Van Steenis became co-editor of the Tropische Natuur, the magazine of the Dutch-Indian association of natural history. When Van Steenis came back to The Netherlands, he became involved in the organization Flora Malesiana, which goal it was and still is to describe the flora of the Malesian area (Indonesia, Malaysia, the Philippines, New-Guinea, Singapore and Brunei). In 1950 he became director of the Flora Malesiana Foundation and he would remain in that position until his death in In 1951 he became professor in Amsterdam and in 1952 in Leiden. Van Steenis published a lot about the flora in the Malesian area and became member of the Royal Dutch Academy of Sciences (KNAW). In 1962 he became director of a predecessor of the National Herbarium of the Netherlands (NHN), the Rijksherbarium Leiden. He held this position until The NHN was not founded until 1999, as a decentral merger of three Herbaria, namely the Rijksherbarium Leiden, the Utrecht University Herbarium and the Herbarium Vadense. It now has a collection of over 5.5 million specimens. On May 14th 1986, Van Steenis passed away at the age of 84. Although long passed the age of retirement, Van Steenis remained scientifically active until the very last. The building The building at Einsteinweg 2 is known to many students as the Van Steenis building, but the building was not called after professor Cornelis van Steenis until 9 years after it had been build. In 1987 a company named Infotheek built this office in an eighties style architecture. It was built as a location with both office and storage capabilities. Unfortunately for this company, it went bankrupt in After the bankruptcy, the building was vacant for two whole years. At that time, the Leiden University decided that the predecessor of the NHN, had to move. The NHN was up until that moment located in the center of Leiden, but the buildings in which it was located were no longer suitable for storing the delicate dried plant collections. The building at Einsteinweg 2 was appointed as the new location for the NHN. After renovating and renaming the building after Cornelis van Steenis, the Dutch queen opened the Van Steenis building on June 11 th, The Van Steenis building is still used by the NHN, but is also well known by the first year biology students, who follow some of their courses here. Furthermore, the Institute of Environmental Science is located here as well. The Van Steenis building is not the only thing named after Van Steenis; a street in Oegstgeest and a genus of plants are also named after this excellent professor. 10 Origin - Universiteit Leiden

11 SPECIAL Sylvius The person On May 11 th, 1614 Franz de le Boë was born in Hanau, Germany. In those days it was rather normal to use your Latin name in science, so Sylvius is the Latinization of de le Boë, which both translates as 'of the woods'. Sylvius studied medicine in Sedan, France, but shortly after he went to Leiden to study medicine as well. During the following years he made some tours through Jena and Wittenberg. In 1639 he returned to Leiden to teach. In 1641 he opened a lucrative medical center in Amsterdam, but went back to Leiden in 1658 to be appointed professor of medicine. For this he received an unusual high salary of 1800 guilder, twice the normal amount for a professor. He lived at the Rapenburg 31 and while there, he collected an impressive art collection of over 190 paintings. Sylvius based his medical system on the then recent discovery of the circulation of the blood by William Harvey. Sylvius thought that most of the normal and pathological life took place in the blood and that therefore most medical problem should be explained and treated chemically. Because living matter contains salt, Sylvius was convinced that chemical imbalances consisted of an excess of acids or alkali and he devised drugs to counteract these conditions. During his time as a professor in Leiden, he became one of Europe s most outstanding teachers. He, for instance, introduced ward instruction in medical education. Furthermore Sylvius was the initiator of the first university chemistry laboratory. With this laboratory and his new education of iatrochemistry (chemistry for physicians) he made the Leiden University world famous. Next to his great performance in chemistry and education, Sylvius also made some discoveries. He found the Sylvian fissure in the human brain, for instance. The discovery of the liquor Jenever is also thought to be one of Sylvius, but it cannot be said for sure. The building The construction of the Sylvius Laboratory has quite a history. In the late fifties the drawings of the new large building showed multiple towers. The towers were supposed to be built in a diagonal fashion, but still linked through centrepieces. By the time the construction started, only tower six and tower seven were to be built. Just after the start of the build in 1961, the local authorities of Leiden en Oegstgeest came into play. Because the building is right on the border between Leiden en Oegstgeest, they could not decide who was responsible for the building in case of emergencies. The plan was revised and the build site moved a couple of hundred meters into the Leiden area. After four years of delay the build finally started again in Construction was finished in 1971, but disaster struck again. It could not be decided who should become the new inhabitant of the state of the art Sylvius Laboratory. It took until 1974 to make a decision and up until 1975 to completely finish the building including its interior. In the period from 1974 until 2006 the Sylvius was inhabited by medical researchers, who moved to the new LUMC research building in The Sylvius was then thoroughly renovated to suite the researchers of the Institute of Biology Leiden (IBL) who moved in from different other buildings to be united in this large laboratory. All the biology students come here for their courses. The smaller building in front of the Sylvius Laboratory was built in Construction of this addition was also far from perfect; miscommunications led to delay. In 2001 Biopartner started in the new Building Three. Biopartner is an incubator, a place where start-ups and spin-offs of Leiden University can grow to become an independent company. Origin - Universiteit Leiden 11

12 BÈTAVRAAGBAAK Homo universalis, extinction or revival? BY: Carlos de Lannoy Very few current-day natural scientists would consider themselves to be an authority on several sciences; a theoretical physicist does not normally discover new fungal species and a naturalist does not contemplate on the existence of a particle. Also, neither of them would consider crossing pencils with a contemporary painter. In fact, by continuously deepening our understanding of the world and the universe around us, man made it fairly hard for even the brainiest of us to stay on the top of multiple sciences fields, let alone combining this with an artistic career. The result: a modernday scientist specializes himself in increasingly smaller subjects, which makes it easier to learn and understand everything about it. In contrast, scientists from ancient Greece to Renaissance Italy found the time to immerse themselves in a variety of scientific fields and fine arts. Examples of such mastodons of knowledge, who later became known as Homo universalis, polymaths or Renaissance men, include Aristotle and Leonardo da Vinci. Although seemingly necessary, increasing specialisation is also reason for concern, as it may result in tunnel vision; eventually, no-one may be able to connect the dots between separately studied fields. May there still be a place for Homo universalis in our society? Or does the vast amount of available information render such a position impossible? dition, like some suggest? And what about linguistic skills? To set a definition, it may prove useful to analyse the man who is considered the archetype polymath; Leonardo da Vinci. Early biographers describe Da Vinci as more than a few steps above mere mortals. Giorgio Vasari strikingly depicted the spirit in 1562, when he wrote that Da Vinci was an artist of outstanding physical beauty, who displayed infinite grace in everything that he did and who cultivated his genius so brilliantly that he solved all problems that he studied with ease. Although some feats of Da Vinci reported by Vasari are now considered slightly exaggerated such as his alleged ability to bend a horseshoe with one hand there is no denying that his interests stretched far. While his paintings and drawings include widely known masterpieces, his skills in engineering are his best known feat in sciences and are even referred to as prophetic by some. His notes also include work on other subjects, such as mathematics and anatomy, but at the time, he hardly made any impact in these fields, firstly because he was largely unschooled in these subjects and secondly because he never published this work. Thus, if Da Vinci is considered the archetype Renaissance man, then making public contributions to several fields is apparently not necessary. Science and art To answer these questions, a sharp definition of the Renaissance man (or woman, of course) is necessary. However, the title remains an unofficial one, which is granted when someone is publicly thought to deserve it, and usage of the term has been loose. Does a Renaissance man need to make valuable contributions to various scientific areas, or is a deep understanding sufficient? Is he also required to be in top physique con- Another way to define the Renaissance man is given by Baldassare Castiglione, who literally wrote the book on becoming one. In his Book of the Courtier, he depicts the perfect companion for a king as a fighter, musician and scientists, but also an eloquent speaker and passionate lover [1]. Although a courtier is not the same as a Renaissance man, Castiglione s description is frequently mentioned as a recommended literature for beginning Renaissance men. Although we do not know much 12 Origin - Universiteit Leiden

13 BÈTAVRAAGBAAK "To what extent is living anonymously still possible in our modern society?" Denk mee en stuur je (onderbouwde) mening naar de Origin Redactie via about Da Vinci s skills as a lover, we see an overlap between Da Vinci and Castiliogne s description in the interest for several sciences (though important contributions are again not mentioned) and an interest in diverse arts (like rhetoric and music, as Castiglione mentions). with his Manhattan project colleagues. Honourable mentions also go to Brian May, who is known by most as the guitarist/singer songwriter of the band Queen, but also earned a PhD in astrophysics; and Jonathan Wolfe Miller, opera director, actor and medical doctor. Summarizing, the most important characteristics of a Renaissance man appear to be a thorough understanding of several hard sciences, combined with proficiency in one or more fine arts. Making significant contributions to said scientific fields is optional. Present day specimens With the term Renaissance man sufficiently defined, we can proceed in assessing its chances of survival in the current world. What problems would a person have to overcome to become a modern-day Renaissance man? Is there currently one among us? Whether or not Renaissance men are able to exist depends on the ability of humans to combine absorption of the vast amount of information required to stay on top of several fields, with the ability to express himself creatively. As it turns out, some living and recently deceased people meet these criteria at least partly. Perhaps the greatest almost-modern-day Renaissance man is Richard Feynman; the theoretical physicist best known for his contributions to the Manhattan project (that is, the development of the atomic bomb), also worked on quantum computing and nanotechnology, while occasionally dabbling in microbiology. He also proved to be an excellent writer, producing semi-autobiographies as well as lectures that are still considered the best introduction to physics. Additionally he liked to exhibit his (admittedly modest) musical skills on native-american drums, earning him the nickname Injun Joe Although the term Renaissance man, may be a bit misplaced, the call for more generalist academics can be heard from multiple corners of society. An example is found in medicine, where more integration of social sciences into the study of biological structures is proposed [2]. In biology, this trend is also seen in the rising popularity of systems biology; a new field of study, specifically designed to make connections between other biological fields, from biome to molecular level. Homo universalis 2.0 Although Homo universalis may seem like a species that is continuously on the brink of extinction, some think that our modern information technology will give rise to a new generation. With massive amounts of information at our fingertips on the internet, the new Renaissance man may not necessarily know much, but is able to look it up in an efficient way [3]. Some obvious drawbacks are the disputable reliability of many sources on the internet, and the fact that some information simply is not digitally available (although numerous digitalisation projects are making an admirable effort), but it cannot be denied that access to multiple scientific knowledge is enhanced. Could this be the dawn of Homo universalis 2.0? If so, then a golden age may be ahead of us. References: 1. Castiglione, B., The Book of Courtiers Piko, B.F. and W.E. Stempsey, Physicians of the future: Renaissance of polymaths? The Journal of the Royal Society for the Promotion of Health, (4): p Trusko, B.E., Can innovation be a Science? International Journal of Innovation science, (3): p. i. Origin - Universiteit Leiden 13

14 Faculteit Afscheid prof. dr. Sjoerd Verduyn Lunel Op 31 augustus heeft de Faculteit der Wiskunde & Natuurwetenschappen afscheid genomen van prof. dr. Sjoerd Verduyn Lunel, die de laatste vijf jaar decaan van de faculteit is geweest. Origin schoof eind augustus bij de decaan aan om te praten over deze vijf jaar, de toekomst van de faculteit en de uitdagingen voor zijn opvolger, prof. dr. Geert de Snoo. Een interview met de nieuwe decaan van de faculteit zal in januari in Origin te vinden zijn. door: Dwayne van der Klugt Dertien jaar na uw komst naar de Universiteit Leiden, waar u bijna vier jaar als wetenschappelijk directeur van het Mathematisch Instituut en vijf jaar als decaan van de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen heeft gefungeerd, neemt u binnenkort afscheid. In dit interview wil Origin graag ingaan op uw vijf jaar als decaan. In deze periode is er binnen de Universiteit Leiden en onze faculteit, maar ook daarbuiten veel gebeurd. Terugkijkend op deze jaren, waar bent u dan zelf het meest trots op? Het is natuurlijk een lastige vraag, maar het meest trots ben ik wel op het de manier waarop de faculteit nu als geheel functioneert. Hoe we met elkaar een vitale science community hebben gerealiseerd. Ik zie het decanaat als rentmeesterschap, je moet koesteren en versterken wat goed is. Dit moet dan gebeuren binnen de geldende randvoorwaarden. Een goed voorbeeld van zo n randvoorwaarde is de organisatiestructuur van de faculteit. Deze is met haar indeling in instituten historisch altijd zo geweest en dat heeft ook altijd goed gefunctioneerd. Het idee is dan om binnen die randvoorwaarde voor een optimaal resultaat te zorgen. Wanneer een decaan samen met de instituten binnen deze en de andere randvoorwaarden de prestaties van de faculteit kan optimaliseren, dan gaat het goed. Ik heb het gevoel dat het optimalisatieproces in de afgelopen jaren goed is verlopen en daar ben ik trots op. Ik had niet durven dromen dat de faculteit er bij mijn afscheid zo goed voor zou staan! Kunt u een misschien nog een voorbeeld uit de praktijk geven? De profileringsgebieden zijn een mooi voorbeeld. Samen met alle instituten zijn we tot een duidelijke profilering van onze faculteit gekomen. Deze profilering, in twee verhalen, zorgt voor een duidelijk gezicht van de faculteit. Enerzijds is er de Bioscience: the biobase of health, waarin de moleculaire basis van het leven centraal staat en al ons onderzoek en onderwijs op het gebied van het begrijpen van ziekten en het ontwikkelen van geneesmiddelen is samengevoegd. Aan de andere kant staat de Fundamentals of science, waarin ons onderzoek en onderwijs op het gebied van de fundamentele natuurwetenschappen is samengevoegd. De profileringsgebieden die tot stand zijn gekomen, geven een waarom, wat en hoe voor onze faculteit, in de huidige tijd. De tijd is nu rijp voor deze manier van profileren, bijvoorbeeld met een duidelijke rol voor W&N in een samenwerkingsverband met het LUMC en Bio Science Park. In de profileringsgebieden zijn de instituten samen meer dan de som der delen, mijn rol daarbij is om die som bij elkaar te houden en de grote lijnen zichtbaar te houden, daar waar instituten de natuurlijke neiging hebben om wat meer individualistischer te werken. 14 Origin - Universiteit Leiden

15 Faculteit Het samenwerken tussen instituten kan natuurlijk verder gaan dan alleen een samenwerkingsverband. Zeker op het gebied van onderwijs ontstaan er door het land brede bachelors, bijvoorbeeld de Science Bachelor in Amsterdam. Hoe ziet u de toekomst van onze opleidingen in dat licht? De academische wereld moet niet collectief hetzelfde antwoord geven op dezelfde vraag. Iedere instelling moet omgaan met de omgeving op een manier zoals dat bij die instelling past. De manier waarop wij met onze instituten werken, dus vanuit een monodisciplinaire basis, is kenmerkend voor Leiden. Dit betekent natuurlijk niet dat wij ook de uitdaging niet zien om multidisciplinariteit invulling te geven binnen onze faculteit en hier is een duidelijke rol voor de decaan. Belangrijk uitgangspunt blijft dat er voor multidisciplinaire samenwerking een monodisciplinaire basis nodig is. Traditioneel hebben we daarom ook het onderwijs bij de instituten ondergebracht zodat al onze studenten in een onderzoeksomgeving les krijgen en gebruik maken van apparatuur en labs die ook door onderzoekers worden gebruikt. Om invulling te geven aan de noodzakelijke multidisciplinariteit maken we in het onderwijs gebruik van minoren; een bachelor student van W&N moet de mogelijkheid hebben om eens aan het bed van een patiënt te staan en een student van het LUMC moet hier kunnen meedraaien in een het lab. Vanaf één september zal Geert de Snoo u opvolgen als decaan, wat zal voor hem een grote uitdaging worden? Zoals ik al zei is het de rol van de decaan om de instituten bij elkaar te houden, als één faculteit. We hebben twee sterke profileringsgebieden, nu is het van belang daarmee verder te gaan. Naarmate de tijd vordert zal het steeds meer energie kosten om alle partijen met de neuzen dezelfde kant op te laten blijven staan. Toch is het belangrijk dat wij onze identiteit versterken, want pas dan kunnen om ons heen gaan kijken om met meer partijen samen te gaan werken. Dan kunnen wij onze lokale sterktes inbrengen in regionale clusters, bijvoorbeeld met de TU Delft en/of het Erasmus (Rotterdam). Ik zie de rol als decaan van W&N eigenlijk als een Wetenschappelijk Directeur Science, alleen heb ik niet een specifieke opleiding of onderzoeksgebied onder mijn hoede. Ik bedoel hiermee te zeggen dat je ook iets van de instituten kan vragen en verwachten. Sommige mensen vinden dat een decaan alleen moet faciliteren, maar dat vind ik niet genoeg. Soms moet er gewoon iets gebeuren. Sommige mensen denken dat je op die manier werkt, je de wetenschappers van hun academische vrijheid berooft. Maar dit is niet het geval; academische vrijheid staat namelijk niet gelijk aan vrijblijvendheid. Vrijblijvendheid kunnen wij ons ook niet meer veroorloven, in onderwijs en onderzoek gaat het namelijk ergens om en dat betekent dus ook dat er verantwoording kan worden gevraagd, zonder dat dat het waardevrije onderzoek in de weg staat natuurlijk. 'Het is tijd om wat verloren tijd als docent en onderzoeker goed te maken!' Rest de vraag, wat gaat u na september doen? Heel mijn leven heb ik het leuk gevonden om nieuwe dingen te doen. Ik zeg ook graag ja tegen nieuwe uitdagingen. Zodoende kwam ik uit bij de Universiteit Utrecht, waar een mooie uitdagende positie vrij kwam, die goed inhoudelijk aansluit op wat ik wil doen. Door vaak ja te zeggen op dit soort uitdagingen, blijf je jezelf ontwikkelen. Zo heb ik enorm veel geleerd in mijn tijd als decaan, zeker op het gebied van de Life Sciences, een gebied waarmee je als wiskundige niet veel mee in aanraking komt. Al deze opgedane kennis wil ik dan ook weer heel graag gebruiken in mijn toekomstige onderzoek. Zo ben ik bezig met een project in samenwerking met het Astma Fonds. Heel spannend voor mij. Natuurlijk heeft ja zeggen ook zijn mindere punten, het heeft als gevolg dat je ook nee moet zeggen tegen dingen waar je tot dan toe mee bezig was. In dit geval betekent dat het stoppen van het decanaat. Ik doe dat dan ook niet omdat ik het niet leuk meer vind, maar omdat ik graag weer ja wilde zeggen tegen een nieuwe uitdaging nu op het onderzoeksgebied, na negen jaar lang besturen. Het is tijd om wat verloren tijd als docent en onderzoeker goed te maken! Origin - Universiteit Leiden 15

16 CENTErFOLD BY: Dwayne van der Klugt Photo courtesy of Johan Detollenaere Old Observatory In 1861 a new observatory for the astronomers in Leiden was build. One of the driving forces behind this build was Frederik Kaiser, who wanted this new observatory so that the astronomers could extend their research. Allegedly that Kaiser waited with the build of the Sterrewacht until the prefect of the Hortus Botanicus was away on a two year long trip to Asia. By doing this he was able to build his observatory right were he had planned it, in the middle of the Hortus Botanicus. In 1974 the astronomers of Leiden moved out of the Sterrewacht and therefore the building is nowadays known as the Oude Sterrewacht or old observatory. In 2009 the building was completely renovated and you can see the stunning result on this centerfold. If you want to visit the Oude Sterrenwacht, you can find more information on the website of the Hortus Botanicus. 16 Origin - Universiteit Leiden

17 CENTErFOLD Origin - Universiteit Leiden 17

18 CULINAIRE CHEMIE Culinaire chemie met professor Frans van Lunteren Een bordje pap, wat groente en een gekookt ei Het idee van de rubriek Culinaire Chemie is dat we een professor vragen een maaltijd te bereiden die verband houdt met zijn werkzaamheden aan de faculteit. In dit geval mogen we blij zijn dat professor Frans van Lunteren hier geen gehoor aan gegeven heeft. De hoofdrolspelers binnen zijn vakgebied, de geschiedenis van de natuurwetenschappen, staan nu niet bepaald bekend om hun grote eetlust. Menu Door: Annette Emerenciana, Joris Voorn CHEF Prof. Dr. Frans van Lunteren Bezet de Teylers Leerstoel Geschiedenis van de Natuurwetenschappen aan de Faculteit der Wiskunde en Natuurwetenschappen van de Universiteit Leiden Deeltijdhoogleraar Geschiedenis van de Natuurwetenschappen, Wiskunde en Informatica aan de Vrije Universiteit in Amsterdam Hoofd van de afdeling Algemene vorming aan de Faculteit der Exacte Wetenschappen van de Vrije Universiteit in Amsterdam HoofdGER ECHT Lasagne gemaakt met bladerdeeg, gehakt, tomatenpuree, ui, uitgebakken ontbijtspek en buffelmozarella. BIJGERECHT Salade met een dressing van honing, Japanse kikkomansaus, dijonmosterd en Spaanse olijfolie. NAGERECHT Roomijs met walnoten en karamelsaus. 18 Origin - Universiteit Leiden

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Free Electives (15 ects)

Free Electives (15 ects) Free Electives (15 ects) Information about the Master RE&H (and the free electives) can be found at the following page: http://www.bk.tudelft.nl/en/about-faculty/departments/real-estate-and-housing/education/masterreh/free-electives/

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal

vooropleiding international Dutch as a second Nederlands Tweede Taal INFORMATION FOR STUDENTS WITH AN international PRE- UNIVERSITY EDUCATION FOUNDATION YEAR FOR international STUDENTS VU UNIVERSITY () Dutch as a second Language () INFORMATIE VOOR STUDENTEN MET EEN BUITENLANDSE

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Dutch Research Council: women in scientific careers

Dutch Research Council: women in scientific careers Dutch Research Council: women in scientific careers Dr. Wilma van Donselaar Paris 2005 What is NWO? NWO is the Dutch Research Council and consists of 8 councils: Humanities, Social Sciences, Medical Sciences,

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

Educational Design as Conversation

Educational Design as Conversation 1 Educational Design as Conversation Inter-professional dialogue about the teaching of academic communications skills EATAW 2011 - Jacqueline van Kruiningen, University of Groningen Grading papers collaboratively

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability

Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt The role of mobility in higher education for future employability The role of mobility in higher education for future employability Jim Allen Overview Results of REFLEX/HEGESCO surveys, supplemented by Dutch HBO-Monitor Study migration Mobility during and after HE Effects

Nadere informatie

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market

Aim of this presentation. Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Aim of this presentation Give inside information about our commercial comparison website and our role in the Dutch and Spanish energy market Energieleveranciers.nl (Energysuppliers.nl) Founded in 2004

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO

CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO. Tweetalig onderwijs Havo VWO CHRISTELIJKE SCHOLENGEMEENSCHAP VINCENT VAN GOGH TTO Tweetalig onderwijs Havo VWO Open dag 8 februari 2014 Inhoud Tweetalig onderwijs: ontdek de wereld! Wat is tto? Toelatingseisen Informatie voor ouders

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren )

- werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) PAST SIMPLE TENSE ( onvoltooid verleden tijd ) Hoe? vervoeging - werkwoord + ed ( bij regelmatige werkwoorden ) - bij onregelmatige werkwoorden de 2 e rij ( deze moet je dus uit je hoofd leren ) van bijv,

Nadere informatie

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget

MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget MCA Gemini Groep & Healthy Data Vault on budget Introduction BI Team Koen Schutten, BI Specialist Jos Kee, BI Specialist + 4 other team members + Barbara Peruskovic, Consulting DW Architect A story about

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Roemenië Romania - Rumänien

Roemenië Romania - Rumänien Roemenië Romania - Rumänien Oktober 2013 - October 2013 In oktober 2013 zijn wij voor het eerst, op eigen kosten en gelegenheid, afgereisd naar Roemenië. In October 2013, we travelled for the first time,

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446

Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 Downloaded from UvA-DARE, the institutional repository of the University of Amsterdam (UvA) http://dare.uva.nl/document/446446 File ID 446446 Filename Titlepage SOURCE (OR PART OF THE FOLLOWING SOURCE):

Nadere informatie

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet.

Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. Settings for the C100BRS4 MAC Address Spoofing with cable Internet. General: Please use the latest firmware for the router. The firmware is available on http://www.conceptronic.net! Use Firmware version

Nadere informatie

Socio-economic situation of long-term flexworkers

Socio-economic situation of long-term flexworkers Socio-economic situation of long-term flexworkers CBS Microdatagebruikersmiddag The Hague, 16 May 2013 Siemen van der Werff www.seo.nl - secretariaat@seo.nl - +31 20 525 1630 Discussion topics and conclusions

Nadere informatie

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2.

LES 10. Naar onze buurt verhuisd. Sabbat Doe Lees Johannes 1 en Hebreeën 2. LES Naar onze buurt verhuisd Ben je ooit verhuisd naar eenn nieuw huis? Vroeg je je af of je in de nieuwe buurt zou passen? Misschien is er een nieuw persoon in jouw buurt komen wonen. Wat heb je gedaan

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

Het project en de doelstellingen:

Het project en de doelstellingen: Het project en de doelstellingen: Wit.h heeft al heel wat ervaring met sociaal artistieke projecten als deze. De Erasmus studenten daarentegen hebben elk een andere achtergrond en voor sommige onder hen

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One For Examination from 2015 SPECIMEN ROLE PLAY Approx.

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp

PROJECT INFORMATION Building De Meerlanden Nieuweweg 65 in Hoofddorp BT Makelaars Aalsmeerderweg 606 Rozenburg Schiphol Postbus 3109 2130 KC Hoofddorp Telefoon 020-3 166 166 Fax 020-3 166 160 Email: info@btmakelaars.nl Website : www.btmakelaars.nl PROJECT INFORMATION Building

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *7261263430* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2011 No Additional

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

Danica Jiernes Madrid, 17 years

Danica Jiernes Madrid, 17 years Danica Jiernes Madrid, 17 years City of Malabon University (CMU) Bachelor of Secondary Education Major in Mathematics Mother s Occupation: Housewife (huisvrouw) Welder (lasser) I choose mathematics as

Nadere informatie

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is.

Houdt u er alstublieft rekening mee dat het 5 werkdagen kan duren voordat uw taalniveau beoordeeld is. - Instructie Deze toets heeft als doel uw taalniveau te bepalen. Om een realistisch beeld te krijgen van uw niveau,vragen we u niet langer dan één uur te besteden aan de toets. De toets bestaat uit twee

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia

The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia The Official Newsletter of Projects Abroad Bolivia www.projects-abroad.net May 2013 1 Hi all, Carmen Herbas Country Director Welcome to the May edition of our Newsletter for Projects Abroad Bolivia. This

Nadere informatie

Identiteit in de methode

Identiteit in de methode Identiteit in de methode Bram de Muynck Dit materiaal is onderdeel van het compendium over christelijk leraarschap, van het lectoraat Christelijk leraarschap van Driestar hogeschool. Zie ook www.christelijkleraarschap.nl.

Nadere informatie

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations

Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Examenreglement Opleidingen/ Examination Regulations Wilde Wijze Vrouw, Klara Adalena August 2015 For English translation of our Examination rules, please scroll down. Please note that the Dutch version

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *2942209982* UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2012 15 minutes

Nadere informatie

Working with Authorities

Working with Authorities Working with Authorities Finding the balance in the force field of MUSTs, SHOULDs, CANs, SHOULD-NEVERs, CANNOTs Jacques Schuurman SURFnet-CERT Amsterdam, 24 February 2006 Hoogwaardig internet voor hoger

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

Synergia - Individueel rapport

Synergia - Individueel rapport DOELSTELLING : Ensuring sufficient funding for projects in cost-generating departments of 16.04.2014 16.04.2014 13:53 1. Inleiding Deze inleiding is vrij te bepalen bij de aanmaak van het rapport. 16.04.2014

Nadere informatie

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher

Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Healthy people want everything, sick people want only one thing. would love to see a Hospital Teacher Consultant Education Sick Pupils Educational Service Centre University Medical Centre The Netherlands

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

Talentmanagement in tijden van crisis

Talentmanagement in tijden van crisis Talentmanagement in tijden van crisis Drs. Bas Puts Page 1 Copyright Siemens 2009. All rights reserved Mission: Achieving the perfect fit Organisatie Finance Sales Customer Engineering Project management

Nadere informatie

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme

Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effecten van contactgericht spelen en leren op de ouder-kindrelatie bij autisme Effects of Contact-oriented Play and Learning in the Relationship between parent and child with autism Kristel Stes Studentnummer:

Nadere informatie

Publications PUBLICATIONS

Publications PUBLICATIONS Publications 164 Publications PUBLICATIONS 1. Heemskerk B, Veltrop-Duits LA, van Vreeswijk T, ten Dam MM, Heidt S, Toes RE, van Tol MJ, Schilham MW. Extensive cross-reactivity of CD4 + adenovirus-specific

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS

De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij. Verslaafde Patiënten met PTSS Persoonskenmerken en ervaren lijden bij verslaving en PTSS 1 De Relatie Tussen Persoonskenmerken en Ervaren Lijden bij Verslaafde Patiënten met PTSS The Relationship between Personality Traits and Suffering

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen

De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van Geluidssystemen De Technologische Cultuur van G eluidssystemen Cultuur ontwikkeling technologie Voorbeeld: luidsprekertechnologie & line arrays Technologie cultuur & gedrag

Nadere informatie

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee

Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3. Chapter 1. Stone 1. Zo toon je interesse in iemand. Zo vertel je wat er aan de hand is. Zo leef je met iemand mee Stonesvertalingen VMBO-TL klas 3 Chapter 1 Stone 1 Zo toon je interesse in iemand How do you feel? How is life? What's wrong with you? What's bothering them? You look happy. You seem worried. Hoe voel

Nadere informatie

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD

DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 1 Grammatica les 12 THE FUTURE PAST TENSE DE VERLEDEN TOEKOMENDE TIJD 12.1 FUTURE PAST Als je over het verleden praat, maar iets wilt vertellen over wat toen in de toekomst was, gebruik je ook de Future,

Nadere informatie

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School

1 LOGO SCHOOL. Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel. Naam School 1 LOGO SCHOOL Gecomprimeerd Schoolondersteuningsprofiel Naam School Algemene gegevens School De Blijberg International Department BRIN 14 HB Directeur Mrs L. Boyle Adres Graaf Florisstraat 56 3021CJ ROTTERDAM

Nadere informatie

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept

ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept ETS 4.1 Beveiliging & ETS app concept 7 juni 2012 KNX Professionals bijeenkomst Nieuwegein Annemieke van Dorland KNX trainingscentrum ABB Ede (in collaboration with KNX Association) 12/06/12 Folie 1 ETS

Nadere informatie

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock

Extreem veilig Het product Our product Voordeel Advantage Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Bajolock Extreem veilig Het product Alle koppeling zijn speciaal ontworpen en vervaardigd uit hoogwaardig RVS 316L en uitgevoerd met hoogwaardige pakkingen. Op alle koppelingen zorgt het gepatenteerde veiligheid

Nadere informatie

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2

Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Discover FILE 6 DISCOVER BK 2 Your favourite pizza, a Rolls Royce, your favourite movie... All these things have to be made before we can eat or enjoy them! In this file you will discover how things are

Nadere informatie

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008

OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 OVERGANGSREGELS / TRANSITION RULES 2007/2008 Instructie Met als doel het studiecurriculum te verbeteren of verduidelijken heeft de faculteit FEB besloten tot aanpassingen in enkele programma s die nu van

Nadere informatie

Appendix I Experimental design

Appendix I Experimental design Appendix I Experimental design I. Experimental procedures The experiment consisted of 25 independent decision rounds. In each round, a subject was asked to allocate tokens between two accounts, labeled

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen

Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting. aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinanten en Barrières van Seksuele Patiëntenvoorlichting aan Kankerpatiënten door Oncologieverpleegkundigen Determinants and Barriers of Providing Sexual Health Care to Cancer Patients by Oncology

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47

Nieuwsbrief NRGD. Editie 11 Newsletter NRGD. Edition 11. pagina 1 van 5. http://nieuwsbrieven.nrgd.nl/newsletter/email/47 pagina 1 van 5 Kunt u deze nieuwsbrief niet goed lezen? Bekijk dan de online versie Nieuwsbrief NRGD Editie 11 Newsletter NRGD Edition 11 17 MAART 2010 Het register is nu opengesteld! Het Nederlands Register

Nadere informatie

i29 interior architects

i29 interior architects i29 interior architects We are i29 l interior architects, a creative and versatile interior design studio. Our aim is to create intelligent designs and striking images. Space is the leitmotiv, the result

Nadere informatie

Mentaal Weerbaar Blauw

Mentaal Weerbaar Blauw Mentaal Weerbaar Blauw de invloed van stereotypen over etnische minderheden cynisme en negatieve emoties op de mentale weerbaarheid van politieagenten begeleiders: dr. Anita Eerland & dr. Arjan Bos dr.

Nadere informatie

Scourge of Ethar The Game

Scourge of Ethar The Game Scourge of Ethar The Game IG 101/102 Team 1, Firstblood teamleden: Daniel Bijlsma, Peter Martens, Sievajet Rahimbaksh, Mick Tozer, Dennis Balk en Joey Rommers docent: Casper van Est type game: Platform,

Nadere informatie

From Padua to Groningen

From Padua to Groningen From Padua to Groningen The effects of the CercleS Seminar in Padua in 2009 on writing Nederlands in gang (0-A2) Berna de Boer Benvenuti a tutti! Contents I. State of affairs in September 2009 II. The

Nadere informatie

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar?

Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? 1 Malala Ken je Malala? Wat weet je al van haar? About Malala Malala Yousafzai comes from Pakistan. She was born on the 12th of July in 1997. When she was 14 years old she started a blog on the Internet.

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren

Handleiding Nederlands leren. in de bibliotheek NT2 SCHOOL NT2. Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren Handleiding Nederlands leren in de bibliotheek NT SCHOOL NT Natuurlijk Nederlands leren en inburgeren NEDERLANDS LEREN IN DE OBA In de OBA kun je Nederlands leren met boeken en op de computer. Op de 5de

Nadere informatie

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen.

Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Lesbrief Les 1.1: On my way Main language Dit is de basiswoordenschat. Deze woorden moeten de leerlingen zowel passief als actief kennen. Nouns: train, tram, bus, car, bike, plane, boat, underground, stop,

Nadere informatie

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015

Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Programma Open dag zaterdag 28 februari 2015 Program Open Day Saturday 28 February 2015 Tijd 09.15 09.45 Je bent op de Open dag, wat nu? Personal welcome international visitors 10.00 10.45 Je bent op de

Nadere informatie

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 +

Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B1 / B1 + Mondeling tentamen Havo - ERK niveau B / B + Het mondeling voor Engels Havo duurt 5 minuten en bestaat uit een gesprek met je docent waarin de volgende onderdelen aan de orde komen: *Je moet een stukje

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN

TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN TE HUUR P.CZN. HOOFTLAAN 14 EINDHOVEN Accelerating success. COLLIERS INTERNATIONAL TE HUUR P.Czn. HOOFTLAAN 14 - EINDHOVEN OPPERVLAKTE GEBOUW Het gebouw is in totaliteit circa 2.600 m² groot. SURFACE BUILDING

Nadere informatie

Sectie Infectieziekten

Sectie Infectieziekten Sectie Infectieziekten 1 December 2015 U kunt helpen de HIV / AIDS epidemie te beëindigen You can help to end the HIV / AIDS epidemic Sectie Infectieziekten Weet uw HIV status Know your HIV status by 2020

Nadere informatie