Muziek zonder Noten. Over Muziek Maken en Communiceren. Ria Frowijn, Hanno Tomassen. Utrechts Conservatorium. Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Muziek zonder Noten. Over Muziek Maken en Communiceren. Ria Frowijn, Hanno Tomassen. Utrechts Conservatorium. Hogeschool voor de Kunsten Utrecht"

Transcriptie

1 Muziek zonder Noten Over Muziek Maken en Communiceren Ria Frowijn, Hanno Tomassen Utrechts Conservatorium Hogeschool voor de Kunsten Utrecht

2 fascinatie, improviserend ontwerpen, muziek, kern, proces, interactie, groep, muzikaal leider, authentiek leren, reflecteren, herhaling, reflectie, toeval, attitude, structuur, warming-up, startformule, spelvormen, context, leren, geen bladmuziek, idioom, verbinding, competentie, communicatie, intercultureel, bodypercussie, auditief interdisciplinair, experimenteren, flow, Muziek Maken en Communiceren, performance, invloed, collectief, individu, rolwisseling, context, culturele omgeving, groeps- Muziek zonder Noten dynamiek, wisselwerking, veilig pedagogisch klimaat, dynamisch leerproces, rijke leeromgeving, inspireren, (her)structureren, kwaliteit, muzikale verdieping, fascinatie, improviserend ontwerpen, muziek, kern, proces, interactie, groep, muzikaal leider, authentiek leren, reflecteren, flow, herhaling, reflectie, toeval, attitude, structuur, warming-up, startformule, spelvormen, geen bladmuziek, auditief, idioom, verbinding, competentie, communicatie, intercultureel, bodypercussie, interdisciplinair, experi- menteren, performance, invloed, collectief, individu, rolwisseling, context, culturele omgeving, groepsdynamiek, reflecteren, competentie, auditief, intercultureel, context, startformule, bodypercussie, flow, individu, inspireren, geen bladmuziek, attitude, kern, structuur, communicatie, competentie, experimenteren, rolwisseling, verbinding, toeval, culturele omgeving, interdisciplinair, startformule, veilig pedagogisch klimaat, kwaliteit, (her)structureren, verbinding, idioom, spelvormen, warming-up, verbinding, fascinatie.

3 2007 Utrechts Conservatorium Hogeschool voor de Kunsten Utrecht Muziek zonder Noten Inhoud Alle rechten voorbehouden. Mits de bron wordt vermeld is het toegestaan om zonder voorafgaande toestemming van de uitgever deze uitgave geheel of gedeeltelijk te kopiëren dan wel op andere wijze te verveelvoudigen. De publicatie is ook te downloaden via Deze uitgave kwam tot stand in het kader van de Projecten Primair Onderwijs en Speciaal Onderwijs (ProPoSo) van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (2005).

4 Inhoud Voorwoord Muziek zonder Noten De kern 15 De interactie De muziek De groep De leider Focus op kwaliteit 03 Didactiek 27 Voorwaarden en praktische tips 04 Praktijk 35 Warming-up Startformules Spelvormen 05 Procesdoelen Tips De DVD Terugblik 69 Evaluatie door de deelnemers Evaluatie door de muzikaal leider 09 Checklist Toekomstblik Verantwoording 83 Ontstaansgeschiedenis Een theoretisch kader Nawoord 93 Woordenlijst 05 Bronnen Adressen 05 Colofon Auteurs Inhoud

5 Muziek zonder Noten Voorwoord

6 Voorwoord Muziek zonder Noten: kan dat? Een muziekboek zonder één geschreven noot? Ja, dat kan met improviserend en musicerend ontwerpen. Samen muziek zoeken en samen nooit eerder gespeelde muziek ten gehore brengen. In één spanningsboog en in één gedeelde concentratie. Iedereen oefent invloed uit op het muzikale resultaat waarop je als groep trots bent. De luisteraar wordt meegenomen in de zinderende intensiteit van het moment. De leider leidt en begeleidt. Er komen geen geschreven muzieknoten aan te pas. En toch: samen muziekfragmenten ontdekken, verklanken en daarover communiceren. Is dat mooi? - Past dat wel? - Wat zou ook kunnen? Prachtig! - Wie durft iets nieuws? Telkens weer. Passen en meten, schaven en polijsten. Zo gaat dat met muziek. Zo ervaart een groep spelers muzikale leerprocessen van binnenuit, met elkaar, met het grootste plezier. Onder leerproces wordt hier verstaan: het leren en beleven van muziek in meest ruime zin. Dat kan letterlijk overal. Bijvoorbeeld in de basisschool, het voortgezet onderwijs, op het VMBO en de Pabo. Maar ook in buitenschoolse settings zoals op muziekscholen, in de buitenschoolse opvang en in de muziekvakopleidingen (de conservatoria die opleiden tot musicus, docerend musicus en docent muziek). Zelfs voor bandjes, koren en orkesten biedt deze manier van musiceren interessante mogelijkheden tot verdieping van ervaringen vanuit het muziek maken zélf. Muziek zonder Noten gaat over Muziek Maken en Communiceren en heeft als meerwaarde: > de groep en de leider bepalen samen alle muzikale input en -output > de inzet van alle verschillen in culturele context, ervaring en niveau > de mogelijkheden voor drama, dans, literatuur, beeldende kunsten en media om hierbij aan te sluiten zoals bijvoorbeeld ook gebeurt in community arts*. Het je veilig voelen, vertrouwen in elkaar hebben en samen actief muziekplezier beleven zijn de belangrijkste componenten. Hoe je dat doet, lees je in deze publicatie. Hierin worden de ervaringen samengevat die opgedaan zijn in het Utrechts Conservatorium van de Hogeschool voor de Kunsten in Utrecht, het Conservatorium van Amsterdam en het Utrechts Centrum voor de Kunsten. Deze publicatie kan het zelf ervaren niet vervangen maar geeft achtergrondinformatie, beschrijvingen en suggesties om het zelf doén te inspireren. Alle groepen waarbij wij deze vorm hebben toegepast, reageerden enthousiast en wisten tot eigen producties te komen. Iedere groep op haar eigen niveau en binnen haar eigen (inter)culturele omgeving Voorwoord

7 Deze publicatie is een handreiking om het improviseren* en ontwerpen van muziek in een breed perspectief te plaatsen namelijk in het perspectief van de ontwikkeling in de kunstvakken en kunstzinnige vaardigheden, het perspectief van interculturaliteit en interdisciplinariteit en tot slot het perspectief van persoonlijke groei en groepsdynamiek. We meanderen als avonturiers op zoek naar actieve ervaringen met kunst want onze maatschappelijke context geeft daarvoor genoeg aanleiding. Gewoon beginnen en elkaar inspireren. Gewoon doen! Ik denk dat als je goed kunt improviseren, dan kun je in je muziek dingen laten horen die jij zélf wilt laten horen. Willeke (student klarinet) >> DVD Dag 7 Auteurs > Ria Frowijn, Hanno Tomassen Projectleider > Jos Schillings Muziek zonder Noten *) zie de verklarende woordenlijst (pagina 94-95) 08 - Voorwoord

8 01 Muziek zonder Noten De eerste klap op een grote trom, spanning, iedereen houdt zijn adem in, daar volgen er meer, roffels, de klanken vormen zich tot een cadans waarin 24 stemmen zich voegen: Met kleuren, kan alles gebeuren, - het ritme houdt aan, de instrumentale improvisaties voegen zich bij - Het spectrum is een lange lijn, met alle kleuren die er zijn, - nu in een spreekkoor - Rood, groen en blauw Het spectrum is van jou! Een lange aanhoudende roffel als coda eindigt in een luid applaus!!! Het verhaal moet worden verteld. Het verhaal van het musicerend ontwerpen. Het proces van muziek maken en improviserend ontwerpen krijgt betekenis en diepgang door daarover te communiceren. De kern hiervan ligt in het actief onderzoeken van klanken, geluiden, formules, opvattingen, ideeën en argumenten door de deelnemers zelf. Het ontwerpproces van muziek wordt uitvergroot en zelf ervaren. Dit kan binnen muziekeducatieve settings plaatsvinden maar ook daarbuiten. Een belangrijk kenmerk is dat iedereen ervan leert: de deelnemers én de muzikaal leider(s). De groep, de leider en de muziek communiceren en staan doorlopend met elkaar in verbinding. Het is een interessant interactieproces rond het improviserend ontwerpen. Muziek zonder Noten past in de traditie van het improviseren en instant composing*. Murray Shafer en John Paynter introduceerden het begrip kant-en-klaar componeren in de jaren 60. Ad Heerkens, Ger Storms, Bernard van Beurden en Daan Manneke hebben in Nederland het improviseren verder uitgewerkt en als werkvorm binnen de muziekeducatie geïntroduceerd. Deze componisten hadden met elkaar de overtuiging gemeen dat muzikale ontwikkeling alleen op basis van de muzikale ervaring mogelijk is. John Paynter beschrijft in zijn laatste boek Sound and Structure in 1967: De creatieve uitdaging geeft dat heel speciale gevoel van overwinning, en doet dat duurzamer dan wat dan ook. Iets gemaakt hebben wat van jou is en van jou alleen, is een echte prestatie. Vrijblijvend spelen en serieus componeren wisselden zich bij bovengenoemde componisten af en vormen volgens hen het fundament voor een continue muzikale ontwikkeling. Zelf doen en ervaren, zelf muziek maken, beleven en ontwerpen legt de basis voor muzikale groei en ontwikkeling. Vanuit deze gedeelde overtuiging is Muziek zonder Noten tot stand gekomen. Daar liggen ook de volgende beweegredenen aan ten grondslag. De laatste 50 jaar is het aantal verschijningsvormen van muziek in onze samenleving enorm toegenomen. Werd in de jaren 60 uitsluitend het klassieke erfgoed onderwezen, het nieuwe leren daagt ons nu uit mee te gaan in de ervaringswereld van de deelnemers zelf. Meestal hebben we het dan over kinderen en jongvolwassenen Muziek zonder Noten

9 Wil je aan zon proces leiding geven dan dienen zich veel vragen aan: > Kan ik nog wel een verbinding leggen met hun belevingswereld? > Wat moet ik kunnen om dat te doen? > Hoe leid ik een creatief proces? Met het spelen van voorgeschreven noten breng je de muzikale fantasie van een componist tot klinken. In deze publicatie beschrijven we hoe je kunt omgaan met de muzikale fantasie van elkaar, van de groep waarvan je deel uitmaakt. Muziek zonder Noten vertelt iets over het leren balanceren op de grenzen van eigen en andermans muzikale creativiteit. Voor de muzikaal leider gaat het over het managen van creatieve processen. Hij of zij zet het proces aan gang en brengt de structuur aan. Creativiteit is daarbij een breekbare kwaliteit die het muzikale spel en het muzikale resultaat bijzonder maakt. Uiteindelijk geldt dit voor alle vormen van muziek, gecomponeerd of geïmproviseerd. En ook voor alle soorten en maten van musici: van basisschoolleerling tot professioneel orkestmusicus. Iedereen beschikt al zeer jong over een aanzienlijk geluidsarchief. Een muzikaal leider kan een groep door improvisatie en muzikale spelletjes stimuleren om deze ervaringen en kennis in te zetten. Spontane en vrije muziekspelletjes met ritme, klank, melodie en harmonie, die je vocaal, met bodypercussie en/of instrumentaal uitvoert, stimuleren het persoonlijke en collectieve ontwerpproces. Iedereen experimenteert zo voortdurend met de muzikale realiteit en herschept deze keer op keer. Door de onverwachte bijdrage van je buurvrouw word je op nieuwe ideeën gebracht. Ideeën die op hun beurt de volgende weer aanzetten tot iets nieuws. Het gaat dus om samen maken, fantaseren, onderzoeken en experimenteren. Lang geleden heette dit gewoon: samen spelen Muziek zonder Noten De Kern Muziek is een taal die slechts gaandeweg kan worden beheerst. Door de communicatie die hiervoor nodig is, door deze dialoog, is musicerend ontwerpen een doeltreffend en belangrijk hulpmiddel. De muzikale ontwikkeling krijgt op deze manier een zo natuurlijk en open mogelijk karakter. Musicerend ontwerpen is het organiseren van het samen actief uitproberen en experimenteren. Zo werken improviserende professionals ook: iemand draagt een muzikaal idee aan en men varieert en probeert uit tot iedereen tevreden is over het resultaat. Zo gaat het al eeuwen en op alle plekken in de wereld. Zo wordt muziek betrokken en met hart en ziel uitgevoerd. Dat werkt: dat communiceert! Je leert vrij met muziek om te gaan. Er zijn dingen waar ik over ben gaan nadenken en verder als bagage meeneem. Willeke (student klarinet) >> DVD Dag Muziek zonder Noten

10 02 De kern Muziek zonder Noten is een manier van werken en géén methode. Er worden geen methodische stappen gegeven om een doel te bereiken. Er wordt ook geen succes gegarandeerd bij uitvoeren van alle suggesties en didactische aanwijzingen voor het improviserend ontwerpen. Wat is Muziek zonder Noten dan wel? Wat kun je ermee? Wat leer je er als muzikaal leider van? Wat leert de groep? Wat leer jij als deelnemer? Om het kort te formuleren: je leert je eigen fascinatie voor muziek te (her)ontdekken en je leert het proces van het improviserend ontwerpen te doorgronden. Het is een actieve manier van werken met muziek. Een manier van werken die succes garandeert als het je éigen manier geworden is. Als je het lef hebt je eigen proces van improviserend ontwerpen te (her)ontdekken. Ook als je het lef hebt dit leerproces met anderen te delen en steeds opnieuw aan te gaan. Want de focus ligt op het ervaren van muziek als een proces dat een groep, gecoacht door een (bege)leider, doormaakt. Het proces waarin je improviserend en experimenterend muziek ontdekt, nieuwe muzikale aspecten exploreert, nog nooit eerder gehoorde muziek verklankt en door dat hele proces gefascineerd raakt. Daar kun je samen veel van leren, veel genoegen aan beleven en je over blijven verwonderen. Het gaat om de kunst van het spelen. Het gaat om de kwaliteit van dát proces. De kern van dat proces bestaat uit een aantal kenmerken, voorwaarden en kwaliteiten die allemaal belangrijk zijn. Daarom hebben ze geen hiërarchische ordening nodig en staan ze hieronder in een willekeurige volgorde op een rij. Eerst wordt het proces beschreven en daarna de drie hoofdrolspelers: de muziek, groep en de muzikaal leider. Deze hoofdrolspelers hebben doorlopend met elkaar van doen. Zij zijn actief met elkaar bezig en beïnvloeden elkaar binnen de context van het proces van improviserend ontwerpen. Schematisch is dat als volgt voor te stellen: Groep Muziek Leider Interactieproces van het improviserend ontwerpen 15 - De Kern 15 - De Kern

11 Laat horen wie je bent! Iedereen zingt om de beurt zijn naam in de vorm van een kort motiefje. Dit doe je 2 of 3 keer zodat iedereen een vast motiefje ontwikkelt. Vervolgens worden in overleg de passende motiefjes bij elkaar gevoegd. Elk groepje gaat een muzikale zin maken met de aanwezige motiefjes door te experimenteren met verschillende volgorde van de namen. >> DVD Dag 4 De interactie Alle muziek die deze manier van werken voortbrengt is er nog niet eerder geweest, is nieuw, is vol bezieling en betrokkenheid. Het geeft de deelnemers een ervaring van in een zgn. flow* te zijn: je komt in een muzikale stroom, voelt je een prima bij, je wist niet dat dit allemaal in je zat en dat muzikaal creatief samenwerken zoveel kon opleveren. Gehoord worden (in dit geval figuurlijk) werkt heel stimulerend. Door elkaar na te spelen, leer je de muziek voelen. Als de vonk overspringt zijn de deelnemers vergeten dat ze een uur geleden nog nooit een instrument hadden aangeraakt. Professionele musici verklaarden door deze manier van werken weer hun motivatie voor muziek te hebben hervonden. Aan het begin wordt er altijd begonnen met een warming-up*. Dit om de aandacht en concentratie op elkaar af te stemmen. Daarin krijgt de inbreng van de deelnemers zelf veel aandacht. Dit geeft veel vrijheid en ruimte die juist nodig is om het gezamenlijk ontwerpproces te durven beginnen. Die open start moet elke keer opnieuw worden bewerkstelligd. Er moet een bereidheid gecreëerd worden om te luisteren, in te brengen, aan te passen en mee te doen. Ook het reflecteren, het constant kijken naar je eigen handelingen en gedrag is een belangrijk kenmerk dat motiveert om steeds nieuwe muzikale doelen te stellen. Leren reflecteren op eigen ervaring, inbreng en vaardigheden heeft als resultaat meer inzicht verkrijgen in de eigen muzikale taal en leerprocessen en in de muzikale ervaringswereld van een ander. Het muzikale leerproces is gebaseerd op herhaling en reflectie. Dat is ook het proces dat de muzikaal leider zelf iedere keer doormaakt. Ik ben niet zo goed in transponeren en dat is eigenlijk jammer. Willeke (student klarinet) >> DVD Dag 2 De vragen die gesteld worden zijn belangrijker dan de antwoorden. Iemand die constant bezig is met vragen stellen, reflecteert en kan afstand nemen. Deze attitude heb je nodig om je te ontwikkelen tot een ensemblespeler die flexibel en creatief met de groep en muziek omgaat, en, die zichzelf steeds wil blijven vernieuwen. Het proces van het improviserend ontwerpen is gebaseerd op structureren en variëren door middel van herhaling en reflectie. Vanuit een beginpunt werk je samen met de groep ergens naar toe, daarop reflecteer je, vervolgens herhaal je wat je hebt gedaan en kun je er een nieuw verdiepend element aan toe voegen. Er komen steeds nieuwe formules aan de orde die door de spelers zelf zijn ontworpen en formules die gewoon door toeval ontstaan zijn. Zo kun je eindeloos doorgaan. Musicerend ontwerpen is een never ending story. De attitude* of houding ten opzichte van muziek en het musiceerproces is van belang. Er wordt een appèl gedaan op creativiteit, durf en ontwikkelingspotentie van alle deelnemers in een groep. Je wordt als groepslid nadrukkelijk uitgenodigd om te laten horen wat er ín je zit en om te leren denken in mogelijkheden. Muzikale ideeën worden in stukjes gedeeld en op hun waarde gewogen. Een idee hoeft niet behandeld te worden alsof het een oplossing is maar als een mogelijkheid om weer een nieuwe stap te zetten. Deze manier van werken gaat uit van wat we al kúnnen en niet van wat we nog níet kunnen. Het improviserend ontwerpen heeft structuur nodig. De muzikaal leider én de groep brengen die structuur aan. De deelnemers geven vorm aan hun eigen muzikale ontwikkeling door actief aan het improviserend ontwerpproces deel te nemen want binnen dit proces kun je alles, wat je al kent en kunt, toepassen. Bodysounds* Inventariseer welke geluiden allemaal met het lichaam gemaakt kunnen worden; iedereen maakt om de beurt een bodysound. Bouw het ritme als volgt op; 1 persoon geeft 1 geluid. De volgende herhaalt dit en vult aan met een bijpassend geluid, enzovoort. Hoe lang kan het ritme worden? >> DVD Dag 3 De muziek Muziek kent geen grenzen, is van alle tijden en van alle mensen. Overal en altijd hebben mensen hun eigen muziek gemaakt. Muziek functioneert altijd binnen een context, een omgeving, en ontleent haar kracht aan de context waarin zij zich manifesteert. Iedere groep vormt weer een nieuwe context waardoor muziek, de culturele achtergronden en de muziekvoorkeuren enorm kunnen verschillen. Bij musicerend ontwerpen is de context van de deelnemers, hun luisterrepertoire en muzikale ervaringen bepalend voor hun ideeën, de gekozen structuur en individuele inbreng. Deze context en de context waarbinnen er gemusiceerd wordt is bepalend voor het uiteindelijk klinkende resultaat De Kern 17 - De Kern

12 De vaardigheid van het onthouden van muziek is belangrijk naast het leren analytisch luisteren en onthouden wat er is gespeeld en afgesproken. De muzikaal leider kan dit eventueel ondersteunen met grafische notatie of kleuraanduidingen. Het materiaal dat bedacht is, moet goed worden onthouden en op gehoor worden nagespeeld. Er komt geen bladmuziek aan te pas. Alles gaat auditief. Dit doet tevens een groot beroep op de concentratie en de lengte van de gezamenlijke spanningsboog. Het werken op het gehoor en geheugen heeft als voordeel dat deze vaardigheden getraind worden, ze zijn steeds weer inzetbaar en niet alleen op muzikaal gebied. Al luisterend kom je tot iets van jezelf. Door analytisch te luisteren naar wat je doet en een goede reflectie daarop, komt ieder tot een compositie die eigen is, dat wil zeggen overeenkomt met het eigen referentiekader of dat van de groep. De context van de groep, muziek die de groep al kent geeft de basisingrediënten van puls*, ritme, melodie, harmonie, dynamiek en kleur. Deze componenten vormen het kader waarbinnen gewerkt wordt. Hierbinnen brengt iedereen elkaar op nieuwe muzikale ideeën. Het muzikaal voorstellingsvermogen neemt hierdoor toe. Spelend met het geluid van ieders eigen stem en de geluiden van voorwerpen of instrumenten worden de muzikale mogelijkheden en klankstructuren verkend. Muziek zonder Noten vertrekt altijd vanuit een bepaald muzikaal idioom. De muzikale woorden en zinnen zijn afgeleid uit de nabije omgeving van de deelnemers.vandaar dat een ontwerpproces door een muzikaal leider geleid moet worden die de beschikking heeft over een aantal muzikale talen. Alle muzikale componenten en middelen staan met elkaar in verbinding. Het muzikaal product is nooit af en dient als middel om te reflecteren en de volgende stap te nemen. Dit creëren van nieuwe muziek getuigt van een enorme dosis vrijheid en fantasie. En daar heeft iedereen genoeg van als de omgeving maar veilig genoeg voelt om hier aan mee te werken. Er worden bij Muziek zonder Noten drie soorten muzikale middelen ingezet: > bodypercussie* en bodysounds* > stem > instrumenten. Bodypercussie is het gebruiken van de klankmogelijkheden van je eigen lichaam als slagwerk, je gebruikt je eigen lijf voor muzikale geluiden (bodysounds). Het is makkelijk in te zetten en je kunt er muzikaal heel ver mee gaan. De (percussie*)instrumenten zijn ook laagdrempelig en aantrekkelijk evenals je eigen stem. Het is afhankelijk van de deelnemers in de groep of er meer instrumenten ingezet kunnen worden. Bijzondere resultaten geeft het samenspel tussen professionals en amateurs, hierdoor worden er twee contexten samengevoegd en de mogelijkheden zijn hierdoor onbeperkt. Laat horen wat je voelt! Iedereen zingt om de beurt een emotie in de vorm van een kort motiefje. Dit doe je 2 of 3 keer zodat iedereen een vast motiefje ontwikkelt. Vervolgens worden in overleg de passende motiefjes bij elkaar gevoegd. Elk groepje gaat een muzikale zin maken met de aanwezige motiefjes door te experimenteren met verschillende volgorde van de emoties. >> DVD Dag 1 en 7 De kernactiviteiten van Muziek zonder Noten zijn: produceren en reproduceren, herhalen en variëren, reflecteren en verdiepen. Dit heeft veel te maken met het groeiend vermogen van de deelnemers ruimte te geven en ruimte te nemen. Expressie en ontplooiing vragen veel afstemming en experiment. Kinderen bijvoorbeeld zijn van nature graag bezig met bewegen, zingen en geluid, kabaal zelfs. Hiermee hebben ze de basis voor muziek al te pakken. Muziek en beweging passen goed bij elkaar, denk bijvoorbeeld aan dans en drama. Het ervaren en voelen van ritme gebeurt het sterkst via bewegingen van je lichaam. Al deze activiteiten samen kunnen worden toegepast binnen het improviserend ontwerpen. Het is muziek met hart, hoofd en handen. Daarom kan Muziek zonder Noten beschouwd worden als een vorm van authentiek leren*. Leren wordt authentiek genoemd wanneer het een duidelijke betekenis heeft voor degenen die leren: men ziet verband tussen zichzelf, zijn leefwereld en dat wat er geleerd gaat worden want er wordt actief en in samenhang geleerd. De creatieve, cognitieve en sociaal-emotionele ontwikkeling wordt gestimuleerd en de betrokkenheid wordt vergroot als het leren aansluit bij de interesses en leefwereld. Het proces van het improviserend ontwerpen is interessant omdat het inzicht geeft in hoe je leert en hoe muziek tot stand komt. Het gaat niet om theoretisch verkennen en om muzikale kennis vergaren, het gaat ook niet om het reproduceren van muziek van anderen. Het gaat om de muziek van de deelnemers zélf: om de muziek die zij al improviserend ontwerpen en samen in een structuur zetten. De muzikaal leider faciliteert dit proces en neemt daar binnen een gelijkwaardige rol aan deel. Muziek zonder Noten werkt vanuit een houding van verwondering en nieuwsgierigheid. Het is een methode van muzikale dialoog en discussie. Het is het domein van de klank en de ervaring. Dat beweegt zich tussen één en duizenden klanken, vooral rond het onverwachte: dat wat er nog niet eerder is geweest. Er wordt gedaan wat op het moment invalt: er wordt geen vooraf bedachte muziek gereproduceerd binnen de geldende regels, de muziek wordt op het moment zelf gemaakt en gecommuniceerd. Improviserend ontwerpen is niet zomaar wat aanrommelen met klanken en muziek hoewel het eindresultaat vaak wel lang onduidelijk blijft want het proces van het experimenteren en communiceren staat centraal. Toewerken naar een eindpresentatie of performance* geeft een enorme motivatie tot samenwerken. De magie ervaren van het moment van opvoering heeft een enorme aantrekkingskracht en stimuleert de discipline en concentratie die voor muziek en improviserend ontwerpen nodig zijn De Kern 19 - De Kern

13 De hier beschreven manier van omgaan met muziek kan in breder verband betrekking hebben op alle kunstvormen, dus ook op drama, beeldende vorming, dans, audiovisuele en literaire vorming. Het is een attitude van waaruit je met mensen kunt musiceren ongeacht niveau of ervaring. Dit musiceren kan op scholen plaatsvinden, op muziekscholen, maar ook bijvoorbeeld op kunstvakopleidingen en in de professionele kunstwereld. Het gaat om hóe je met het muzikaal materiaal omgaat en wát je ermee doet. Muziek zonder Noten introduceert het structureel werken vanuit deze open houding. Geef de klap door! De muzikaal leider legt uit dat hij een handklap doorgeeft aan de persoon die rechts van hem staat. Hij maakt ook oogcontact met deze persoon. De ontvangende persoon doet precies hetzelfde met de persoon die rechts van hem staat. Zo gaat de handklap de kring door en komt weer terug bij de leider. Het doel is dat hij als een ratel de kring rondgaat. Laat de klap een aantal keren rondgaan zonder onderbreking. >> DVD Dag 5 De groep Bij Muziek zonder Noten staat de groep centraal, het improviserend ontwerpen is een sociale ervaring. De groep als geheel bepaalt de meerwaarde van het ontwerpproces. Iedereen draagt bij aan het succes van de groep. Als individu sta je in de cirkel en wat jij inbrengt is even belangrijk als dat van een ander. Je bent een deelnemer, hebt een eigen plek in de kring en doet actief mee. Alles is in principe goed wat je doet. Als je niet kunt zingen dan is dat niet negatief, want het geeft een stimulans om iets anders te bedenken, wat ritmes uit te proberen of een muziekinstrument mee te brengen. Het succes van de groep hangt niet van de muzikaal leider af maar van de muzikale inbreng van alle deelnemers samen. Daarom verkent en bepaalt de groep zelf de spelregels van het samen improviserend ontwerpen. De groep heeft dus een belangrijke invloed op de individuele ervaringen. Iedereen oefent invloed uit op het muzikale proces, maakt keuzes en volgt de keuzes van een ander. Je leert aan anderen en van anderen hoe je muziek kunt beleven en wat daarvan de betekenis kan zijn. Muziek is op deze manier bij uitstek een vorm van expressie en kan soms helpen bij het ontwikkelen van je eigen identiteit. Als iemand een heel goed idee heeft dan breek je in: dan onderbreek je iemand. Dat moet je kunnen, dat ligt vooral aan je persoonlijkheid want iedereen werkt op een andere manier samen. Willeke (student klarinet) >> DVD Dag 4 De deelnemers brengen hun ervaringen in, vanuit hun persoonlijkheid, persoonlijke achtergrond en culturele omgeving. De persoonlijke creativiteit en diversiteit geven inspiratie tot experimenteren. De basis van de ontwerpactiviteiten ligt in wat de (aspirant)muzikant zelf al kan of weet. De groep bepaalt de criteria. Iedereen levert een bijdrage en werkt naar een collectieve tevredenheid toe. Iedere deelnemer oefent invloed uit op het muzikaal en groepsdynamisch proces en op het uiteindelijke muzikale creatieve product. Ze observeren hun muzikaal leider en krijgen begrip voor wat deze aan vaardigheden toont. Zelfontdekkend omgaan met muziek leidt tot een persoonlijke voorkeur die overdacht is. De deelnemers leren een eigen mening respectvol formuleren en stellen persoonlijke keuzes voor. Ze durven een eigen mening naar voren te brengen en deze te verdedigen in een veilig pedagogisch klimaat. Tijdens het musiceren worden vaardigheden aangescherpt zoals het verwoorden van ideeën, het verhelderen van bedoelingen, het een stapje opzij doen voor een ander, het aanpassen aan een ander en het grote geheel, het analyseren en abstraheren en het ontwikkelen van alternatieve mogelijkheden. Soms leidt deze manier van werken tot de verdere ontwikkeling van persoonlijk talent. Het toewerken naar een presentatie of performance is een dynamisch (leer)proces waaraan alle groepsleden bijdragen. In een presentatie komen de proces- en productdoelstellingen samen als een boeiende mix die het publiek zal verrassen en fascineren. Doorgeefspel met tekst We staan in de kring. De muzikaal leider spreekt een woord uit het liedje, uit aan zijn buurman rechts. Hij doet hetzelfde met zijn buurman rechts. Het woord gaat zo de hele kring door. Als dit goed gaat doen we het met een puls. Per tel geef je het woord nu door aan je rechterbuurman. >> DVD Dag 7 De leider Door het gebruik van bodypercussie en stemgeluid kan iedereen een bijdrage leveren. Die bijdrage is persoonlijk maar draagt direct bij aan het collectief want iedereen is als individu en collectief verantwoordelijk voor het hele proces en het product. Hierdoor vermindert het persoonsgebondene en krijgt het musiceren een meer objectief karakter, het is hierdoor ook minder bedreigend. In de groep wisselen de rollen van muzikant-deelnemer en muzikant-leider zich voortdurend: van initiatiefnemer naar luisteraar, van solist naar ensemblespeler, van leider naar volger. Soms word je aangesproken als expert in je eigen fascinatie, soms gaat het om het leren experimenteren en nadoen, soms moet je de leiding nemen en soms hoef je alleen maar te imiteren wat een ander heeft ingebracht. De deelnemers kunnen geweldige ideeën hebben maar ze hebben hulp nodig van iemand die deze ideeën goed kan laten klinken. Dat is een belangrijke taak van de muzikaal leider: niets is fout, ieders bijdrage is van waarde en kan gebruikt worden. Ondertussen kiest en structureert de muzikaal leider vanuit zijn eigen vakmanschap en professionaliteit en verlegt doorlopend de grenzen van de muzikale creativiteit van de groep De Kern 21 - De Kern

14 De muzikaal leider creëert een veilige leeromgeving: de groep moet zich op haar gemak voelen waardoor er een sfeer van vertrouwen en experiment ontstaat. Dan gaat vanzelf als de individuele deelnemers zich met respect benaderd voelen. Een goede sfeer in de groep bevordert het open reageren op elkaar en de ruimte voor experiment en fantasie. De groep moet (zich) veilig voelen, veiligheid die de muzikaal leider creëert en onderhoudt. De startformules en spelvormen zijn een goed middel om te verkennen of die veiligheid al aanwezig is. Maar ook tijdens de warming-up stappen de deelnemers vaak al drempels over zonder dit zelf te beseffen. Omdat een warming-up heel kort en laagdrempelig is, gebruiken ze hun stem of lichaam al voordat ze daar erg in hebben. Een rijke leeromgeving komt tot stand door aanbieden van inspirerende startformules. Het overdenken van de mogelijkheden van de groep en het voorbereiden van uitdagende startformules is een belangrijke taak van de muzikaal leider. Er kan bijvoorbeeld gekozen worden voor muziek uit het wereldmuziekrepertoire omdat dit is opgebouwd uit veel verschillende lagen en partijen. Elke partij is afzonderlijk goed te spelen en goed over te brengen op een groep. Alle componenten samen geven een goed klinkend resultaat. Daarbij zijn ze een goede kapstok voor improvisaties, eigen ideeën en geschikt om aan te passen aan het niveau van de groep. De muzikaal leider is collega-muzikant en muzikaal leider tegelijk. Je leidt, begeleidt, stuurt, volgt, luistert, kijkt en initieert als leider. Je neemt steeds verschillende rollen en schakelt tussen die rollen. Dat doen de groepsleden ook want het schakelen is karakteristiek voor deze manier van werken. In het ontwerpproces zijn de ideeën die een muzikaal leider zou willen geven slechts persoonlijke suggesties want de muzikaal leider opereert als één van de leden van de groep. Hij of zij zou je de manager van de muzikaal creatieve processen kunnen noemen. De handvatten die de muzikaal leider geeft bestaan uit korte opdrachten, muzikale formules en regels, die via het gehoor door de groep worden overgenomen. Dat wat de deelnemers inbrengen gebruikt de muzikaal leider om te (her)structureren en te improviseren. De muzikaal leider weet dat er een ontelbaar aantal mogelijkheden zijn waaruit steeds opnieuw gekozen wordt door de groep. Door te reflecteren bereikt de muzikaal leider de diepst mogelijke laag in de muziek en de samenwerking. De muzikale kwaliteit ligt in zijn of haar handen. Natuurlijk met respect voor de muzikaliteit van de deelnemers en de tijd die nodig is om het uiterste met een groep te kunnen bereiken. Want met een groep improviserend ontwerpen kan ook heel confronterend zijn. De mate waarin de muzikaal leider bewust is van alles wat hij doet, helpt om daar goed mee om te gaan. Tijdens het musicerend ontwerpen kom je ook veel grenzen en remmingen tegen en het is goed om na te gaan waar die vandaan komen. Dit kun je doen door veel vragen te stellen bij wat je doet bijvoorbeeld de volgende reflectieve vragen: > Durf ik iets verder te gaan? > Durf ik me kwetsbaar op te stellen? > Zeg ik wat ik wil? Een toon invullen op een puls De muzikaal leider geeft een rustige puls aan die iedere deelnemer overneemt in een stappende beweging met zijn benen. De leider telt tot 4 en zingt op de eerst volgende beat een toon (bijvoorbeeld naaaa). De persoon rechts van hem zingt op de daarop volgende beat dezelfde toon. Zo gaat de toon op elke beat de kring rond. Doe dit een paar keer en let er op dat iedereen dezelfde toon houdt en er strak op zit. Hier kun je ook goed inventariseren wie er gevoel voor heeft en wie niet. Als het resultaat goed is versnel je het tempo. >> DVD Dag 4 Focus op kwaliteit Het begrip muziek heeft in onze tijd een heel algemene betekenis gekregen. Er is zoveel muziek om ons heen en iedereen heeft zijn of haar eigen muziek heel dichtbij in zijn omgeving. Bovendien zijn er verschillende spelers in het veld die tevreden gesteld moeten worden: de instelling of organisatie, de muzikaal leider zelf, maar ook de deelnemers die een geldige mening hebben over kwaliteit van het aanbod, net als ouders, schoolleerkrachten, docenten, professionele musici, subsidieverleners en fondsen. Hoe kan kwaliteit worden afgemeten of afgelezen bij het musicerend ontwerpen? De kwaliteitscriteria die algemeen worden gehanteerd zijn vaak gebaseerd op de oude gangbare methodes en aanbiedingsvormen van de klassieke muziek(educatie). Nu de maatschappelijke context zo snel verandert, moeten ook de kwaliteitscriteria opnieuw worden beschouwd. Kwaliteit is alleen meetbaar in relatie tot het doel dat wordt nagestreefd. Iedere situatie, iedere keuze, levert daarom nieuwe criteria op om een project, lessenserie of cursus te beoordelen. In de meest ideale vorm worden de doelen van te voren vastgesteld door de instelling en de muzikaal leider, eventueel in samenspraak met andere partijen zoals het onderwijs, de deelnemers of subsidieverstrekker. De kwaliteit van het proces krijgt bij Muziek zonder Noten alle aandacht waarbij de muziek, de groep en de muzikaal leider de kern vormen. Het begrip kwaliteit vraagt daarom ook om een nieuwe betekenis die door de participanten samen passend gemaakt moeten worden voor de eigen context. De communicatie en dialoog daarover is van essentieel belang want alleen binnen een specifieke context kunnen de kwaliteitscriteria worden bepaald, geëvalueerd en afgemeten. Het is dus zaak om iedere keer opnieuw samen de kwaliteit op maat te bespreken en te bepalen De Kern 23 - De Kern

15 Muziek zonder Noten Didactiek

16 03 Didactiek Achtereenvolgens zullen in dit hoofdstuk de didactiek in hoofdlijnen, voorwaarden en een aantal praktische zaken worden besproken. Het is al eerder gezegd: het gaat hier niet om de opbouw van een reguliere les in traditionele zin. De didactische aanpak bestaat uit een eenvoudige structuur van de activiteiten en verder is iedere situatie anders. Het gaat bij het Muziek zonder Noten om het improviserend ontwerpen, een interactief proces dat zich afspeelt tussen muziek, de groep en de muzikaal leider. Het resultaat is dus ook sterk afhankelijk van de combinatie van context, groep en de muzikaal leider. Altijd zal een inhoudelijke muzikale ontwikkeling en de ontwikkeling van de groep het gevolg zijn. Op de bijgeleverde DVD vindt u een voorbeeld als verslag van zon werkproces. en je afvragen: wat horen andere mensen? Vlado (student gitaar lichte muziek) >> DVD Dag 1 Toen ik binnenkwam was ik eigenlijk heel neutraal. je moet heel scherp blijven, je moet je heel goed concentreren, In hoofdlijnen opent de muzikaal leider vanuit een warming-up en een startformule het spel van het improviserend ontwerpen. De leider bedenkt deze startactiviteiten vooraf en deze moeten aansluiten op iedere specifieke situatie en iedere nieuwe groep. Hierdoor faciliteert de leider als het ware het actief zingen, spelen, bewegen, luisteren, kijken en experimenteren binnen de groep bij álle deelnemers. 1. Warming-up in kringopstelling Iedere sessie begint met een simpele korte uitleg over de fysieke warming-up, gevolgd door een aantal communicatie oefeningen en het trainen van een of meer vaardigheden die de deelnemers in het vervolg van die sessie nodig hebben. Bij al deze voorbereidende oefeningen wordt vrijwel nooit gebruik gemaakt wordt van instrumenten. De communicatie richt zich hoofdzakelijk op het initiëren van muzikale ideeën en het reageren op elkaar. 2. Startformule De startformule kan bestaan uit een muzikale zin, een klankketting, een (niet-westers) liedje of een metrum; de muzikaal leider wisselt hierbij doorlopend van rol namelijk van volger naar initiatiefnemer en andersom. Uit de eerste momenten komen meestal de beste ideeën voort. De onderlinge communicatie bestaat uit het steeds beter afstemmen op elkaar en het maken van afspraken over de volgorde en uitvoeringsmanieren. Er is een intensief verkeer tussen alle deelnemers De Kern 27 - Didactiek

17 3. Vrije improvisatie in kleine groepjes De grote groep wordt opgesplitst in kleinere groepjes die elk in korte tijd een eigen compositie maken met het net verklankte materiaal of gebruik makend van de net geleerde vaardigheden. Het noteren van de geleerde ritmes of melodieën wordt ontmoedigd want de deelnemers moeten vaardig worden in het onthouden van muziek. Zij leren analytisch te luisteren door de afspraken die er gemaakt worden over de structuur. Door die afspraken en analyse onthouden de deelnemers wat er is gespeeld en gemusiceerd. Naast (body)percussie en stem kunnen natuurlijk ook instrumenten worden gebruikt. De muzikaal leider schakelt tussen individuen, duos en de groep. De onderlinge communicatie bestaat uit het voortdurend overleggen met elkaar over de resultaten en verwachtingen. 4. Eerste Presentatie Elkaar de resultaten laten horen: de groepen laten hun stukjes horen aan elkaar. De muzikaal leider bepaalt de volgorde en zorgt voor het juiste pedagogische klimaat. Je veilig kunnen voelen is van essentieel belang. De communicatie speelt zich tijdens de presentaties voornamelijk non-verbaal af. 5. Tweede Presentatie De resultaten monteren (aan elkaar plakken) en uitvoeren: de keuzes hiervoor worden gemaakt door alle deelnemers. Deze resultaten presenteert men aan elkaar waarbij het accent ligt op de zeggingskracht. Communicatie is het vertellen van het muzikale verhaal en vragen daarover stellen: Zijn jullie tevreden? Zo ja, waarom, zo nee, wat kunnen we veranderen? Waarom kies je voor dit fragment? Moet deze plek in de tekst een zwaar of licht accent krijgen? Zou je op de plek van de rusten* in de muziek een verrassend effect kunnen toevoegen? Enzovoort. 6. Reflectie Tijdens de reflectie wordt vooral naar de achtergronden en verbanden gezocht. Een kringgesprek gaat bijvoorbeeld over: Wat hebben we gedaan? Wat was het effect? Hoe vond je dit? Kreeg je alle ruimte? Wat was er spannend? Hoe deed de groep het? Wat heb je iets geleerd? Wat wil je nog meer leren? De communicatie staat hierbij in dienst van het herstructureren van de ervaringen. Op deze manier vormt het reflecteren de basis voor het leren. Voorwaarden en praktische tips Speelruimte Een ruimte zo groot dat de groep zich in een ruime kring kan opstellen en dat er in subgroepjes kan worden gewerkt. Met wat schuiven is bijvoorbeeld een schoollokaal snel aangepast. Een speellokaal of ruim podium voldoet uitstekend. De basisopstellingen en groepsgrootte Zo mogelijk een kringopstelling waarbinnen iedereen elkaar goed moet kunnen zien. Er is ruimte voor iedereen om te bewegen. De muzikaal leider maakt ook deel uit van de kring. Van daaruit geeft hij zijn uitleg en muzikale input aan de groep. De groepsgrootte kan variëren van klein (3 personen) tot heel groot (zelfs meer dan 30). De ervaringen en voorkeuren van de muzikaal leider zijn hierbij meestal bepalend. Tijdsduur Afhankelijk van de groep en de context is soms 5 minuten voor één opdracht al genoeg. En uitgebreide sessie* duurt gemiddeld tussen de 30 en 40 minuten maar kan ook 1,5 uur duren. In een project van een dag bijvoorbeeld worden korte sessies aan elkaar verbonden met rustpauzes. Er is geen minimum speeltijd aangegeven per opdracht of werkvorm. Dit is afhankelijk van de spanningsboog van de groep en de inschatting van de muzikaal leider. Vooraf legt een overdenking van de werkvormen en het te bereiken resultaat vanzelf de tijdsspanne vast. Soms is het beter te stoppen als niet de juiste concentratie of sfeer kan worden bereikt. Leeftijd De werkvormen zijn geschikt voor de leeftijd vanaf 8 jaar. Op die leeftijd zijn kinderen in staat de benodigde spanningsboog op te brengen. Er wordt geen bovengrens genoemd. Alle voorbeelden en werkvormen zijn vertaalbaar naar alle leeftijdscategorieën. De tekens van de muzikaal leider Bij veel werkvormen is het nodig dat een muzikaal leider een teken geeft om te starten, maar ook om het spel te kunnen onderbreken en beëindigen. Voor bepaalde momenten zijn vaste tekens heel krachtig zodat de groep direct kan reageren en zich niet zal vergissen. De opwarming of warming-up Dit is een inleidend spel waarmee de juiste sfeer wordt gezet. Deelnemers komen van een andere activiteit en stappen over naar muziek. Dat betekent dat ze in staat moeten zijn de vorige activiteit te verlaten en zich volledig op het nieuwe moeten kunnen concentreren Didactiek 29 - Didactiek

18 Een warming-up is voor iedere deelnemer een ontdekkingsreis. Je leert namelijk jezelf beter kennen in relatie tot een ander of iets anders. De werkvormen bevorderen het leren waarnemen: je leert beter kijken, luisteren, reageren en je muzikaal expressief uitdrukken. Je merkt ook hoe een andere deelnemer reageert, praat, lacht en nog veel meer signalen afgeeft over bijvoorbeeld zijn karaktertrekken. De warming-up brengt de deelnemers in de juiste sfeer en je warmt je fysiek en mentaal op. Een muzikaal leider introduceert ook zijn manier van omgaan met de groep. Hij maakt zijn regels kenbaar in de eerste werkvormen die hij gebruikt. Instrumenten Je gebruikt je lijf om muziek te maken: met hand- en bodypercussie, met je stem, mond, handen en voeten is veel klank te maken. Maar ook het traditionele schoolinstrumentarium (de zogenaamde Orffinstrumenten), niet-westerse instrumenten en ieders eigen instrumenten kunnen worden ingezet. De manier waarop je met groepen musiceert en reflecteert wordt in sterke mate bepaald door de opvattingen die je daarover hebt. Het is belangrijk deze opvattingen expliciet te kunnen benoemen. Dit zijn namelijk de punten waar reflectie nodig is. Reflectie helpt ook om te gaan met onzekerheid en problemen te kunnen zien als nieuwe mogelijkheden. Uiteindelijk draagt reflectie bij tot verdere ontwikkeling, open te staan voor verandering en in staat te zijn verbeteringen te introduceren. Toen wij begonnen met 5/4 maat was dat hartstikke moeilijk. Sommigen hebben niet het gevoel voor ritme. Maar de kinderen zeiden: Jij doet het ook fout. Ja, daar heb je gelijk in, zei ik. Vlado (student gitaar lichte muziek) >> DVD Dag 7 Lengte van de composities Het muziek maken en daarover communiceren leidt tot composities van de groep. Die kunnen wisselend van lengte zijn. Van een paar minuten tot een kwartier. Dit is afhankelijk van het doel, de keuzes en ervaringen van de groep. Performance of presentatie Verschillende werkvormen zijn met elkaar tot een presentatie te combineren. Bij veel opdrachten zijn variaties mogelijk. In de ontwikkeling gaat het om het steeds verder uitbreiden van een verdiepingsmogelijkheid. Dit is weer afhankelijk van de groep, de muzikaal leider en de context (beschikbare tijd, middelen en doelstelling). Enkele tips voor reflectie: > Bespreek in tweetallen de ervaringen met het improviserend ontwerpen. Focus daarbij op wat de deelnemers wilden, voelden, dachten en deden. > Geef een vraag waarmee de ervaringen kunnen worden besproken. Bijvoorbeeld: Wat liep er anders dan je gedacht had? of Wanneer was de samenwerking het sterkst? > Zoek discrepanties in de ervaringen en discussieer daarover door. > Probeer met de groep op basis van de ervaringen een nieuw doel te formuleren. > Probeer het improviserend ontwerpen eens te beschrijven in metaforen. Dit helpt om vanuit de intuïtie de reflectie aan te vullen. Afsluiting De deelnemers verlaten de bijeenkomst of sessie met een schat aan ervaringen. Ze hebben samen iets beleefd. Ze hebben samen een muzikaal verhaal geschreven en vertolkt. Ze zijn misschien ook wel opgewonden over wat er gebeurd is, of iets heeft hen diep geroerd. Een rustmoment is daarom goed op zijn plaats. Daaruit volgt als vanzelf de nabespreking en reflectie. Ieder beschouwt zijn eigen ervaringen binnen zijn eigen persoonlijke muzikale ontwikkeling. Ik heb wel een beetje losgelaten dat ik veel wil toevoegen. Ik ben het anders gaan benaderen. Willeke (student klarinet) >> DVD Dag 5 Tot slot Niet elk ontwerpproces kan op dezelfde manier afgerond worden. Soms lukt het gewoon niet om binnen de tijd tot een presentatie voor elkaar te komen. Om je verder te ontwikkelen als muzikaal leider ga je op zoek naar antwoorden voor de vraagstukken die je tegenkomt. Je reflecteert als je, terugblikkend op een ervaring, probeert die ervaring vanuit verschillende invalshoeken te bekijken en te herstructureren. Drie belangrijke reflectievragen zijn: > Wat is er gebeurd? > Wat was daarbij belangrijk? > Tot welke voornemens leidt dit? 30 - Didactiek 31 - Didactiek

19 Enkele tips voor reflectieve vragen voor de muzikaal leider: > Hoe ben je te weten gekomen wat de individuele deelnemers al konden en wisten? > Hoe heb je de groep geactiveerd? > Welke werkvorm heb je gekozen? > Welke startformule had je voorbereid? > Heb je de startformule veranderd? > Waarom en hoe heb je dat gedaan? > Welke beslissingen heeft de groep genomen? > Welke beslissingen heb jij genomen? > Waarom nam je die beslissingen? > Waar kwam je problemen tegen? > Hoe heb je die opgelost? > Wat deden de deelnemers? > Wat deed jij? > Wat wilden de deelnemers? > Wat wilde jij? > Wat dachten de deelnemers? > Wat dacht jij? > Wat voelden de deelnemers? > Wat voelde jij? > Hoe heb je meer muzikale diepgang aangebracht? > Welke alternatieven kun je formuleren? > Waar wil je op lange termijn mee doorgaan? > Met welke themas worstel je het meest? Muziek zonder Noten Praktijk Het gaat om een persoonlijke verbreding en dat is hetzelfde als hun muzikale verbreding. Hanno (docent vakopleiding muziek) 32 - Didactiek

20 04 Praktijk In dit hoofdstuk worden de warming-up, startformules en spelvormen beschreven. Een warming-up is bedoeld om op elkaar af te stemmen en de juiste concentratie te vinden. Luisteren bijvoorbeeld is erg moeilijk. Luisteren kan wel door een aantal gerichte opdrachten gestimuleerd worden. Op elkaar kunnen bouwen, op elkaar kunnen steunen, de ander niet belachelijk maken tijdens het spelen, dit zijn allemaal dingen die geoefend en geleerd moeten worden. Ook van professionele musici wordt doorlopend gevraagd energie te steken in hun manier van beleven, in hun manier van uiten en in hun manier van samenwerken met elkaar. Ik bereid me voor door te weten waarmee ik wil beginnen: de introductie en de eerste opdrachten en kringsituaties. Daarna krijgt het proces een eigen dynamiek en neem ik gaandeweg de bijeenkomst de beslissingen. Hanno (docent vakopleiding muziek) Probeer de spelvormen een keer. Varieer ermee, want al te rigide vormen kunnen de spontaniteit van het musiceren behoorlijk remmen. Kies de ene keer voor het open experiment en de volgende keer weer strak volgens bepaalde regels. Veel van deze spelvormen kun je ook met instrumenten doen. Muzikanten leren hierdoor hun instrument anders in te zetten dan ze gewend zijn. Ook expressieve en communicatieve vaardigheden worden bij deze spelvormen geprikkeld. Een ontspannen houding voor de groep, je goed verstaanbaar kunnen maken zowel verbaal als non-verbaal, zijn belangrijke vaardigheden voor een muzikaal leider. Begin vooral met open improvisaties, zodat eerst een sfeer van samen ontwerpen gecreëerd wordt. Als de groep wat ervaring heeft, is het heel motiverend om naar een presentatie of performance toe te werken De Kern 35 - Praktijk

Verslag leerorkest studieochtend. Zingen tijdens de instrumentale groepsles

Verslag leerorkest studieochtend. Zingen tijdens de instrumentale groepsles Verslag leerorkest studieochtend Zingen tijdens de instrumentale groepsles 6 maart 2012 Muziekcentrum Zuidoost 7 maart 2012 Muziekschool Amsterdam Noord 9 maart 2012 Muziekschool Amsterdam Docent: Otto

Nadere informatie

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015

Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Dans & drama o.b.s. De Eiber Dedemsvaart Januari 2015 Inleiding 2 INLEIDING DANS Leerlingen in het basisonderwijs dansen graag. Het sluit aan bij hun natuurlijke creativiteit, fantasie en bewegingsdrang.

Nadere informatie

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien

Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Pedagogisch beleid Kinderopvang Haarlem Spelend Groeien Inleiding Kinderopvang Haarlem heeft één centraal pedagogisch beleid. Dit is de pedagogische basis van alle kindercentra van Kinderopvang Haarlem.

Nadere informatie

Het geluidenvierkant. De menselijke xylofoon

Het geluidenvierkant. De menselijke xylofoon Het geluidenvierkant De leerkracht tekent op het bord een groot vierkant. Dit wordt vervolgens in een aantal hokjes verdeeld. In samenspraak met de kinderen verschijnt in ieder hokje een tekening van iets

Nadere informatie

PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006

PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006 PODIUMPRESENTATIE DE MUZIEKSCHOOL TWENTE MAART 2006 INHOUD 1. Wat is podiumpresentatie 2. De voorbereiding 3. Het podium op 4. Tijdens het spelen 5. Als het stuk uit is 6. Je optreden zit erop 7. Het interview

Nadere informatie

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat

Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht. Je stelt doelen, neemt de verantwoordelijkheid en streeft naar het beste resultaat 08720 Artiest muziek 10-04-2008 08:37 Pagina 1 werkproces 1 1 2 3 4 5 6 Werken als muzikant Artiest Muziek Wat laat je zien? Je creëert en produceert zelfstandig en in opdracht Je zet ideeën om in concepten

Nadere informatie

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar

Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Optimale ontwikkeling prenatale fase tot en met zes jaar Naast het muzikale ontwikkelingsgebied (waarneming van, ontwikkeling van het muzikaal geheugen, enzovoort) is tevens zichtbaar welke muzikale gedragsvorm

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op]

Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] Nieuw in Tilburg! [Geef tekst op] +31613021720 Info@muziekschoolmontauban.nl www.muziekschoolmontauban.nl Over Muziekschool Montauban Muziekschool Montauban staat voor de bereikbaarheid van muziekles voor

Nadere informatie

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en

In gesprek met ouders. Spel en ontwikkeling! (module 1 en 2) (module 3 en 4) Doel Verkrijgen van inzicht in het belang van spel en Peuters spelender wijs! Een praktische verdiepingscursus voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen en kinderdagverblijven De ontwikkeling van jonge kinderen gaat snel. Ze zijn altijd op ontdekkingstocht

Nadere informatie

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen.

CREATIEF DENKEN in ONDERWIJS Worskhops, training, begeleiding en materialen. in NDERWIJS Creativiteit en Creatief Denken Creativiteit is een unieke eigenschap van de mens. Kijk om je heen, alles wat verzonnen en gemaakt is, vindt zijn oorsprong in het menselijk brein. Dat geldt

Nadere informatie

9. Gezamenlijk ontwerpen

9. Gezamenlijk ontwerpen 9. Gezamenlijk ontwerpen Wat is het? Gezamenlijk ontwerpen betekent samen aan een nieuw product werken, meestal op een projectmatige manier. Het productgerichte geeft richting aan het proces van kennis

Nadere informatie

Reflectiegesprekken met kinderen

Reflectiegesprekken met kinderen Reflectiegesprekken met kinderen Hierbij een samenvatting van allerlei soorten vragen die je kunt stellen bij het voeren van (reflectie)gesprekken met kinderen. 1. Van gesloten vragen naar open vragen

Nadere informatie

Samen de Wereld Kleuren. Pedagogische visie

Samen de Wereld Kleuren. Pedagogische visie Samen de Wereld Kleuren Pedagogische visie 2 SWK-Kinderopvang Samen de Wereld Kleuren Samen de Wereld Kleuren SWK-Kinderopvang: Samen de Wereld Kleuren Onze kinderopvangorganisaties hebben aandacht voor

Nadere informatie

LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME

LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME LES 2 THEMA S UIT DE FILM GODS LAM EN PANTOMIME Algemene opzet van de les Doelen: - Kinderen kunnen gedachten, gevoelens en houdingen bij thema s uit de film Gods Lam uitdrukken in dramavorm. - Kinderen

Nadere informatie

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2013 Huygens College Kernuur Leesles Muziek Engels Dans PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2013 Huygens College Kernuur NAAM JAAR KLAS VAK PROJECT TITEL Leesles Muziek Engels Dans Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de Powerpoint 7 Instructie voor het gebruik

Nadere informatie

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN

COMMUNICEREN VANUIT JE KERN COMMUNICEREN VANUIT JE KERN Wil je duurzaam doelen bereiken? Zorg dan voor verbonden medewerkers! Afgestemde medewerkers zijn een belangrijke aanjager voor het realiseren van samenwerking en innovatie

Nadere informatie

INTERVISIE ALGEMEEN INLEIDING

INTERVISIE ALGEMEEN INLEIDING INTERVISIE ALGEMEEN 1 INLEIDING Met deze waaier kunnen intervisiegroepen (en begeleiders daarvan) nieuwe, aantrekkelijke en dynamische werkvormen kiezen die intervisie tot een succes maken. Nieuwe werkvormen

Nadere informatie

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen.

Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Zelfstandig werken Zelfstandig werken = actief en zelfstandig leren van een leerling. Het kan individueel of in een groep van maximaal 6 leerlingen. Visie Leerlinggericht: gericht op de mogelijkheden van

Nadere informatie

U I T N O D I G I N G

U I T N O D I G I N G U I T N O D I G I N G Janusz Korczak Prijs 2012 voor Stichting Leerorkest te Amsterdam Presentatie Maartje van Weegen Janusz Korczak Prijs 2012 De Janusz Korczak Stichting en Stichting Leerorkest nodigen

Nadere informatie

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren

omgeving wereld regie vanuit de jongere Jongeren leren organiseren Jongeren leren organiseren Hoe kunnen jongeren regie hebben over eigen handelen en toch in verbinding zijn met alles om hen heen? Hoe verstaan jongeren de kunst om te bouwen aan netwerken, om een positie

Nadere informatie

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999

Muzische opvoeding. Muzikale opvoeding. klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 Muzische opvoeding Muzikale opvoeding klas: doelen deelleerplan VSKO 1999 1. Het kind musiceert met klank en muziek 3 1.1 Musiceren en experimenteren met de stem, met aandacht voor een goed stemgebruik

Nadere informatie

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog

Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Hoofdstuk 18 Bouwen aan organisatie met de netwerkmultiloog Anne-Marie Poorthuis en Sjanneke Werkhoven De netwerkmultiloog is een methode om veel mensen in een organisatie te betrekken bij een organisatiethema

Nadere informatie

» Oefening. Een voorbeeld van een idee: Ik ben soms graag alleen

» Oefening. Een voorbeeld van een idee: Ik ben soms graag alleen Als eerste moet je goed weten waarover je song gaat. Dit lijkt overduidelijk, maar dat is het niet altijd. Probeer in één woord vast te leggen waarover je song gaat. Het is uiteraard bepalend voor de tekst

Nadere informatie

Op zoek naar mooie geluiden. Lerarenhandleiding Basisonderwijs groep 1, 2, 3 en 4

Op zoek naar mooie geluiden. Lerarenhandleiding Basisonderwijs groep 1, 2, 3 en 4 Op zoek naar mooie geluiden Lerarenhandleiding Basisonderwijs groep 1, 2, 3 en 4 Geachte leerkracht, Binnenkort gaan uw leerlingen met onze slagwerker Joep Everts Op zoek naar mooie geluiden tijdens een

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

DADA EN POMPIDOM GROEP 1-2

DADA EN POMPIDOM GROEP 1-2 DADA EN POMPIDOM GROEP 1-2 Klankhoogte Een eigen liedje Bron: Alma ten Bruin Opstelling: De kinderen zitten in een kring in het speellokaal Benodigdheden: CD: Klankhoogte Bijlage 1 2 3 4 Melodie instrumenten

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89

Inhoud. Inleiding 9. 5 Planning 83 5.1 Leerdoelen en persoonlijke doelen 84 5.2 Het ontwerpen van het leerproces 87 5.3 Planning in de tijd 89 Inhoud Inleiding 9 1 Zelfsturend leren 13 1.1 Zelfsturing 13 1.2 Leren 16 1.3 Leeractiviteiten 19 1.4 Sturingsactiviteiten 22 1.5 Aspecten van zelfsturing 25 1.6 Leerproces vastleggen 30 2 Oriëntatie op

Nadere informatie

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

- Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen - Elkaar leren kennen: warming-ups en spelletjes om het ijs te breken - Belangrijke namen 7 luisteren karaktereigenschappen 5 minuten zelfbewustzijn begrijpen anderen respecteren om de beurt iets doen

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Lesideeën claves: onderbouw

Lesideeën claves: onderbouw Lesideeën claves Lesideeën claves: onderbouw Lesideeën middenbouw: pagina 4 Lesideeën bovenbouw: pagina 6 Getal onder de 10 Doel: de leerlingen oefenen met tellen en klappen/spelen op een vooraf bepaald

Nadere informatie

Nederlands. Mondeling onderwijs

Nederlands. Mondeling onderwijs Nederlands Mondeling onderwijs - Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Gebruik

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus

Creatief en flexibel toepassen van Triplep. Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Creatief en flexibel toepassen van Triplep Maarten Vos Doe, laat zien, lach, oefen en geef applaus Programma Overzicht Kennismaking Persoonlijke werving van ouders Een goede relatie opbouwen met de ouders

Nadere informatie

Beeldend werken: De lijn van het zijn.

Beeldend werken: De lijn van het zijn. Beeldend werken: De lijn van het zijn. Open atelier, een ontmoeting op ervaringsniveau. In het werken met vellen papier of delen er van, met nabijheid of afstand, met figuur en achtergrond, met punten

Nadere informatie

Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool. 1. Definitie. 2. Visie. 3. Doelen. 4. Werkvormen. 5. Leerlijnen. 6. Materialen. 7.

Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool. 1. Definitie. 2. Visie. 3. Doelen. 4. Werkvormen. 5. Leerlijnen. 6. Materialen. 7. Inhoudsopgave curriculum drama op de basisschool 1. Definitie 2. Visie 3. Doelen 4. Werkvormen 5. Leerlijnen 6. Materialen 7. Rapportage 8. Budget 9. Evaluatie en bijstelling 10. Leerlijn drama Voorwoord

Nadere informatie

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs

Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Didactisch Coachen: checklist voor het basisonderwijs Inleiding Een beeldcoach filmt een aantal leraren op een leerplein. Toevallig komen twee leraren tijdens dat filmen opeenvolgend bij dezelfde leerling

Nadere informatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie

Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis (dubbele les) Groep 8 Verdiepingsles: Lagerhuis voorbereiding. Leerkrachtinformatie Leerkrachtinformatie (dubbele les) Lesduur: 2 x 50 minuten (klassikaal) Introductie van de activiteit 1. Deze klassikale les bestaat uit twee delen: Voorbereiding Uitvoering voorbereiding Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen

Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Achtergrondinformatie Leerstijlen en Werkvormen Marjoleine Hanegraaf (NMI bv) & Frans van Alebeek (PPO-AGV), december 2013 Het benutten van bodembiodiversiteit vraagt om vakmanschap van de teler. Er is

Nadere informatie

Rapport Docent i360. Test Kandidaat

Rapport Docent i360. Test Kandidaat Rapport Docent i360 Naam Test Kandidaat Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Sterkte/zwakte-analyse 3. Feedback open vragen 4. Overzicht competenties 5. Persoonlijk ontwikkelingsplan Inleiding Voor u ligt het

Nadere informatie

EVALUATIEFORMULIER ACADEMIE VOOR BEELDENDE VORMING Voltijd/Deeltijd/Duaal. Docent Beeldende Kunst en Vormgeving Duaal

EVALUATIEFORMULIER ACADEMIE VOOR BEELDENDE VORMING Voltijd/Deeltijd/Duaal. Docent Beeldende Kunst en Vormgeving Duaal EVALUATIEFORMULIER ACADEMIE VOOR BEELDENDE VORMING Voltijd/Deeltijd/Duaal Gegevens Student: Naam student: Liesbeth Goderie Studentnummer: 2372762 E-mailadres: liesbeth@gastyling.nl Studiejaar+ Klas: Docent

Nadere informatie

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken?

3. Wat betekent dat voor de manier waarop lesgegeven zou moeten worden in de - voor jou - moeilijke vakken? Werkblad: 1. Wat is je leerstijl? Om uit te vinden welke van de vier leerstijlen het meest lijkt op jouw leerstijl, kun je dit simpele testje doen. Stel je eens voor dat je zojuist een nieuwe apparaat

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace

Lesbrief MoneyRace. Spelbord MoneyRace MoneyRace is een spel van stichting Weet Wat Je Besteedt (WWJB). WWJB is een onafhankelijke stichting die zich richt op het vergroten van de financiële zelfredzaamheid van jongeren (12-25 jaar). Dit doen

Nadere informatie

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod

Hulp bij ADHD. Scholingsaanbod Hulp bij ADHD Dit heeft mijn beeld van ADHD enorm verrijkt. Ik zie nu veel mogelijkheden om kinderen met ADHD goede begeleiding te bieden deelnemer workshop bij Fontys Hogescholen Copyright 2010 Hulp bij

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment

Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment Studenten handleiding Competentie Ontwikkel Moment MBO en HBO studenten 3 de en 4 de jaars, HBO studenten verkorte opleiding en cursisten vervolgopleidingen Jeroen Bosch Ziekenhuis 1 Juni 2014, Jeroen

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode

Intervisiemethodes. Methode 1: Incidentenmethode Intervisiemethodes Methode 1: Incidentenmethode Bij de incidentmethode wordt een gebeurtenis uit de werksituatie van een van de deelnemers op gestructureerde wijze besproken. Stap 1 Introductie van het

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

5 pedagogisch medewerkers

5 pedagogisch medewerkers 5 pedagogisch medewerkers In dit hoofdstuk gaan we in op de pedagogisch medewerker. Zij heeft grote invloed op het welzijn en de ontwikkeling van kinderen in de opvang. Door individuele interactie met

Nadere informatie

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek

Ernstig meervoudig gehandicapten. muziek Ernstig meervoudig gehandicapten & muziek Ellen Bom Muziektherapeute De Compaan Den Haag Activiteitencentrum Kijkduin 2007 Inleiding In deze brochure wordt ingegaan op hoe muziek kan worden ingezet om

Nadere informatie

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen

eigen woonplaats Oorlog: geschiedenis in de geschiedenis monumenten hebben te maken met oorlogen? Welke oorlogen geschiedenis Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Omschrijving van de opdracht: Wat doe je als leerkracht? Introductie Thema: Oorlog: geschiedenis in de eigen woonplaats Introduceren thema Oorlog:

Nadere informatie

Een goede muziekles bestaat meestal uit drie onderdelen uit de domeinen:

Een goede muziekles bestaat meestal uit drie onderdelen uit de domeinen: Een goede muziekles bestaat meestal uit drie onderdelen uit de domeinen: Zingen Muziek maken Luisteren naar muziek Bewegen op muziek Muziek vastleggen Spreken over muziek Voorbeeld: Domein stap 1. Zingen

Nadere informatie

MUSIC UNIVERSITY DAYS

MUSIC UNIVERSITY DAYS MUSIC UNIVERSITY DAYS Ben jij een groepsleerkracht en wil je graag meer muziek in je klas, maar weet je niet hoe? Kom dan naar onze Music University Days! Deze gratis workshops worden in de maand maart

Nadere informatie

ZINGEN BRAINSTORM MET DE KLAS BELANGRIJK BIJ DE KEUZE VAN EEN LIED

ZINGEN BRAINSTORM MET DE KLAS BELANGRIJK BIJ DE KEUZE VAN EEN LIED ZINGEN Zang mag niet ontbreken in de BZTband XXL! Daarom zijn we op zoek naar een klas die graag samen zingt. Zing je al vaak met je klas, dan kun je meteen aan de slag. Zo niet, dan heb je hopelijk iets

Nadere informatie

Bodyclap. Make the Music with your body

Bodyclap. Make the Music with your body Bodyclap Make the Music with your body 1 Colofon Inhoud en samenstelling Patrick Couwenberg van 4XM www.workshopstartpagina.nl info@workshopstartpagina.nl 2 Bodyclap Inleiding In deze leuke en stoere workshop

Nadere informatie

Feedback geven (als het toch anders moet)

Feedback geven (als het toch anders moet) Feedback geven (als het toch anders moet) Voordat je besluit feedback te geven: zeg je tegen jezelf dat die medewerker natuurlijk positieve intenties heeft. vraag je je af of je zelf wel duidelijk transparant

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

PROGRAMMA THEATER STERKT

PROGRAMMA THEATER STERKT Programma Theater Sterkt is het creatieve produkt dat gemaakt is naar aanleiding van het afstudeeronderzoek van Irma Francissen en Bärbel Wollmann van de opleiding Sociaal Pedagogische Hulpverlening aan

Nadere informatie

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren.

Oriëntatie: Samen Scholen Beeldende Kunsteducatie. Helma Molenaars en Grada Buren. Oriëntatie: Het doel van deze lessenserie is: bestaande foto s zoeken met een eigen verhaal erbij. Dan gaan jullie mensen deze fotoserie voorleggen en vragen welk verhaal zij erin zien. Tot slot gaan jullie

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken

Werk aan je winkel. Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren. Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Werk aan je winkel Jongeren leren communiceren en zichzelf presenteren Kirsten Barkmeijer & Johan Brokken Voorwoord Dit boek is geschreven voor jou als trainer, docent of hulpverlener om aan te bieden

Nadere informatie

Activiteitenbeleid 2013

Activiteitenbeleid 2013 Inhoudsopgave Hoofdstuk 1: Hoofdstuk 2: Hoofdstuk 3: Hoofdstuk 4: Hoofdstuk 5: Hoofdstuk 6: Pedagogisch beleid TintelTuin De 6 competenties Visie Activiteitenbeleid binnen het (dag)programma Laat zien

Nadere informatie

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan

competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Samenwerken Omgevingsgericht/samenwerken Reflectie en zelfontwikkeling competentieprofiel groepsleerkracht/ docent algemeen vormend onderwijs Het Driespan Competentieprofiel stichting Het Driespan, (V)SO

Nadere informatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie

Van huidige situatie ------------ naar --------------------------------- gewenste situatie Doelen stellen NLP is een doelgerichte, praktische en mensvriendelijke techniek. NLP = ervaren, ervaren in denken, voelen en doen. Middels een praktisch toepasbaar model leren we om de eigen hulpmiddelen,

Nadere informatie

Werken als artiest drama

Werken als artiest drama 08763 Atirst Drama 29-10-2008 11:52 Pagina 1 werkproces 1 1 2 3 4 5 6 Werken als artiest drama Artiest Drama Wat laat je zien? Je hebt passie voor theater Je laat jezelf zien Je gaat ervoor en je zet door

Nadere informatie

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015

Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 Waarom Wetenschap en Techniek W&T2015 In het leven van alle dag speelt Wetenschap en Techniek (W&T) een grote rol. We staan er vaak maar weinig bij stil, maar zonder de vele uitvindingen in de wereld van

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie?

Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? Hoe kan u strategie implementeren en tot leven brengen in uw organisatie? De externe omgeving wordt voor meer en meer organisaties een onzekere factor. Het is een complexe oefening voor directieteams om

Nadere informatie

Pedagogisch beleidsplan

Pedagogisch beleidsplan Pedagogisch beleidsplan Auteur: Ingeborg van der Zanden Bartels Datum: 05 januari 2015 Plaats: Kerkdriel Versie: 0.1 Pedagogisch beleidsplan BSO VillaDriel 12 april 2015 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding...

Nadere informatie

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015

STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 STAND VAN ZAKEN CMK SCHIJNDEL Juni 2015 De Beemd Done Assement - Done Ambitiegesprek Kaders aanbrengen in bestaande vaardigheden waardoor er meer lijn ontstaat, waar binnen alle aandacht voor bewustzijn

Nadere informatie

Profielschets. Ondernemende school

Profielschets. Ondernemende school Profielschets Ondernemende school Scholen met Succes Postbus 3386 2001 DJ Haarlem www.scholenmetsucces.nl info@scholenmetsucces.nl tel: 023 534 11 58 fax: 023 534 59 00 1 Scholen met Succes Een school

Nadere informatie

Visie op ouderbetrokkenheid

Visie op ouderbetrokkenheid Visie op ouderbetrokkenheid Basisschool Lambertus Meestersweg 5 6071 BN Swalmen tel 0475-508144 e-mail: info@lambertusswalmen.nl website: www.lambertusswalmen.nl 1 Maart 2016 Inleiding: Een beleidsnotitie

Nadere informatie

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap

Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Van de macht van management naar de kracht van leiderschap Inez Sales Juni 2011 INHOUDSOPGAVE Leiderschap... 3 1. Leiderschap en management... 4 2. Leiderschapstijl ten behoeve van de klant... 5 3. Leiderschapstijl

Nadere informatie

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8

Index. 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 Index 1. Voorwoord 2 2. Algemene Tips... 3 3. Gesprek 1.. 6 4. Gesprek 2.. 8 1 1. Voorwoord Welkom bij deze handleiding. Deze handleiding is bedoeld als gids bij het identificeren van de kwaliteiten van

Nadere informatie

Handleiding Werkvormen Vragen stellen

Handleiding Werkvormen Vragen stellen Handleiding Werkvormen Vragen stellen Inhoud 1. Inleiding 2. Vragen stellen 3. Werkvormen 3.1. Vragenvuurtje 3.2. Geen Ja / Geen Nee 3.3. Doorzagen 3.4. De onbekende weg 1. Inleiding Voor de dialoog is

Nadere informatie

Product beschrijvingen. september 2014

Product beschrijvingen. september 2014 Product beschrijvingen september 2014 Groep 1 en 2 Muziek en Beweging Cursus muziek en beweging voor kinderen van groep 1 en 2 van het basisonderwijs Korte beschrijving van de lessen Binnenschools traject:

Nadere informatie

kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7

kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7 kempelscan P1-fase Kempelscan P1-fase 1/7 Interpersoonlijke competentie Kern 1.2 Inter-persoonlijk competent Communiceren in de groep De student heeft zicht op het eigen communicatief gedrag in de klas

Nadere informatie

KUNSTLES. 2014 Suzan Overmeer Jazz4kids

KUNSTLES. 2014 Suzan Overmeer Jazz4kids KUNSTLES 2014 Suzan Overmeer Jazz4kids ELLA, EEN SWINGEND SPROOKJE Binnenkort gaat jullie klas naar Ella, een swingend sprookje, van Jazz4kids. Het verhaal van Ella lijkt op het sprookje van het lelijke

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

Werkboek. Wij werken samen. Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie. oktober - december 2015 Meridiaan College JAAR VAK

Werkboek. Wij werken samen. Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie. oktober - december 2015 Meridiaan College JAAR VAK oktober - december 2015 Meridiaan College NAAM JAAR VAK PROJECT TITEL KLAS Nederlands Mentorles Duits Geschiedenis Kunst Muziek Percussie Werkboek Wij werken samen Wat gaan we doen? Het Meridiaan College

Nadere informatie

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier 2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier Naam docent: Onderwerp van de les/training/ workshop: Aantal deelnemende studenten: Datum: Presenteren Beginsituatie: Groep kent elkaar nu al redelijk goed. Er

Nadere informatie

Competentie Werkplan Resultaat Tijd

Competentie Werkplan Resultaat Tijd CONCEPT STAGE WERKPLAN Student: Sofie van Gils Studentnummer: 249676@student.fontys.nl Jaar: 2VT Stageschool: (Nog niet zeker) CKE Eindhoven Stagebegeleider: (Nog niet zeker) Frits Achten B Niveau 2 B3

Nadere informatie

Samenwerking. Betrokkenheid

Samenwerking. Betrokkenheid De Missie Het Spectrum is een openbare school met een onderwijsaanbod van hoge kwaliteit. We bieden het kind betekenisvol onderwijs in een veilige omgeving. In een samenwerking tussen kind, ouders en school

Nadere informatie

september 2014 Over-Y College Nederlands Mentorles Engels Muziek JAAR VAK PROJECT TITEL Werkboek First ID

september 2014 Over-Y College Nederlands Mentorles Engels Muziek JAAR VAK PROJECT TITEL Werkboek First ID september 2014 Over-Y College NAAM JAAR VAK PROJECT TITEL KLAS Nederlands Mentorles Engels Muziek Werkboek First ID Inhoud Werkboek First ID 4 Het gebruik van de afbeeldingen voor werkhouding 7 Mentorles

Nadere informatie

Checklist Presentatie geven 2F - handleiding

Checklist Presentatie geven 2F - handleiding Checklist Presentatie geven 2F - handleiding Inleiding De checklist Presentatie geven 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een presentatie moeten kunnen geven op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht

Nadere informatie

Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama -

Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama - Cultuureducatie met Kwaliteit Nijmegen - Vaardigheidslijn Drama - In de vaardigheidslijn drama wordt gebruik gemaakt van spelvaardigheden, verbeelden en vormgeven in een opbouwende lijn voor de groepen

Nadere informatie

Workshop Overtuigend en Ontspannen Presenteren. Voor technische professionals. Donderdag 20 juni 2013

Workshop Overtuigend en Ontspannen Presenteren. Voor technische professionals. Donderdag 20 juni 2013 Workshop Overtuigend en Ontspannen Presenteren Voor technische professionals Donderdag 20 juni 2013 Programma We behandelen achtereenvolgens de volgende thema's: 0. Kwaliteiten en presenteren 1. Omgaan

Nadere informatie

Teambuilding workshops

Teambuilding workshops Teambuilding workshops Speciaal voor het bedrijfsleven heeft Quality Bookings een aantal educatieve en interactieve workshops ontwikkeld. Teambuilding en plezier staan voorop bij onze workshops. Graffiti

Nadere informatie

INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT IK SPEEL

INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT IK SPEEL INFORMATIE VOOR DE LEERKRACHT IK SPEEL Leerlijn Theater Thema Identiteit Groep 1 en 2 Maart 2016 Cultuuronderwijs op zijn Haags Leerlijn Theater Thema Identiteit Groep 1 en 2 Maart 2016 Dit document wordt

Nadere informatie

Teambuilding met een beetje hulp

Teambuilding met een beetje hulp Teambuilding met een beetje hulp Iedereen kan soms wel een beetje hulp gebruiken. Niet alleen bij het beter samen laten werken van uw team, maar misschien ook wel bij de manier waarop u dat voor elkaar

Nadere informatie

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar

Trainershandleiding Brugklas Bikkels. Inkijkexemplaar Trainershandleiding Brugklas Bikkels versie 2014 Inhoudsopgave Introductie Organiseer je training Praktische tips De werkmap Powerpoint presentatie Ouderbrieven Draaiboek Bijeenkomst 1 Bijeenkomst 2 Bijeenkomst

Nadere informatie

MUZIEKRAAKT PROJECTOVERZICHT

MUZIEKRAAKT PROJECTOVERZICHT INLEIDING Muzikale activiteiten kunnen altijd en overal. Al met weinig middelen en achtergrondkennis, zijn er veel mogelijkheden! De projecten van MuziekRaakt, beogen naast de plezierige ervaring voor

Nadere informatie