Studentnummer Privaatrechtelijke rechtspraktijk, Universiteit van Amsterdam. Mw. mr. M.I. Peereboom- Van Drunick.

Save this PDF as:
 WORD  PNG  TXT  JPG

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Studentnummer Privaatrechtelijke rechtspraktijk, Universiteit van Amsterdam. Mw. mr. M.I. Peereboom- Van Drunick."

Transcriptie

1 Een vergelijking tussen huidig recht en toekomstige wetgeving: zorgt het wetsvoorstel Lesbisch ouderschap voor een verbetering van de rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor? Auteur Monique Borsje Studentnummer Masterscriptie Begeleider Tweede beoordelaar Privaatrechtelijke rechtspraktijk, Universiteit van Amsterdam Mw. mr. M.I. Peereboom- Van Drunick Dhr. mr. R.F. Groos Datum Pagina s 28

2 Inhoudsopgave Inleiding... 4 Hoofdstuk 1- De lacunes met betrekking tot juridisch ouderschap Juridisch ouderschap Familierechtelijke betrekking Juridisch moederschap Juridisch vaderschap Lacunes binnen het juridisch ouderschap Het homohuwelijk Juridisch moeder- en vaderschap... 8 Hoofdstuk 2- De toegevoegde waarde van juridisch ouderschap Gezag Omgangsrecht Toestemming huwelijk Erfrecht Erven bij versterf Legitieme portie Levensonderhoudverplichting Naam en nationaliteit Hoofdstuk 3- De huidige rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor Huidige rechtspositie meemoeder Mogelijkheid tot adoptie Adoptie door de meemoeder Adoptie door de meemoeder en verweer van de bekende zaaddonor Levensonderhoudplicht van de meemoeder Huidige rechtspositie zaaddonor Verschil tussen bekende en onbekende donor Het criteria family life Recht op omgang van de bekende zaaddonor Vervangende toestemming voor erkenning door bekende zaaddonor Hoofdstuk 4- De gevolgen van het wetsvoorstel voor de meemoeder en de zaaddonor Aanleiding van wetsvoorstel Toelichting op wetsvoorstel Belangrijkste wijzigingen Wijzigingen afstammingsrecht Wijzigingen gezagsrecht, levensonderhoudverplichting en naamrecht De rechtspositie per gezinssituatie Duo-moedergezin en onbekende donor

3 Duo-moedergezin en bekende donor met family life Duo-moedergezin en bekende donor zonder family life Reacties op wetsvoorstel Mogelijke lacunes in wetsvoorstel Conclusies en adviezen Bronnen- en literatuurlijst

4 Inleiding Lesbisch ouderschap is een onderwerp dat nog niet uitgewerkt is in ons Burgerlijk Wetboek (BW). Boek 1 van het BW is gericht op juridisch ouderschap van de moeder en de vader. Het juridisch ouderschap van de meemoeder is nog niet uitgebreid terug te vinden binnen ons afstammingsrecht. De meemoeder heeft tot op heden enkel de mogelijkheid tot adoptie en mist hierdoor de rechtspositie die een man, de vader, wel van rechtswege kan hebben. Daarnaast wordt het lesbische stellen soms extra moeilijk gemaakt door de aanwezigheid van de zaaddonor die beweert bepaalde rechten te hebben met betrekking tot het kind. Een ontwikkeling met betrekking tot dit onderwerp is het wetsvoorstel Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders dan door adoptie. Dit wetsvoorstel kan enkele belangrijke wijzigingen inhouden voor het juridisch ouderschap van de meemoeder. Omdat lesbisch ouderschap een actueel onderwerp is, vraagt dit om een compleet beeld van de huidige en toekomstige situatie omtrent juridisch ouderschap en het juridisch ouderschap van de meemoeder. Om deze reden omvat mijn scriptie, geschreven in het kader van de master Privaatrechtelijke rechtspraktijk, een beschrijving van hoe het lesbisch ouderschap zich vertaalt in het Nederlandse rechtssysteem en welke ontwikkelingen er bestaan ten aanzien van juridisch ouderschap. De vraagstelling die hier centraal staat, luidt als volgt: Een vergelijking tussen huidig recht en toekomstige wetgeving: zorgt het wetsvoorstel Lesbisch ouderschap voor een verbetering van de rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor? Naar aanleiding van deze hoofdvraag heb ik belangrijke deelvragen geformuleerd. Deze deelvragen vormen de grondslag voor de beantwoording van de hoofdvraag. De volgende deelvragen komen aan bod: - Welke lacunes zijn er binnen het afstammingsrecht met betrekking tot lesbisch ouderschap? - Wat is het belang van juridisch ouderschap? - Wat is de huidige rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor met betrekking tot het kind? - Welke gevolgen heeft het wetsvoorstel 'Lesbisch ouderschap voor de rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor? - Wat zijn de belangrijkste bevindingen en adviezen met betrekking tot de huidige situatie en de eventuele wetswijzigingen? De methode die centraal staat in dit beschrijvende stuk, is de klassiek juridische methode. Door middel van het gebruik van handboeken, artikelen, jurisprudentie, wetten en kamerstukken, probeer ik een zo compleet mogelijk beeld te geven omtrent de problematiek rond lesbisch ouderschap. De vier hoofdstukken omvatten het beschrijvende gedeelte, welke betrekking heeft op de beantwoording van de deelvragen. Het laatste onderdeel omvat de conclusies en de adviezen die betrekking hebben op deze deelvragen. Op grond hiervan kan de hoofdvraag beantwoord worden. Het eerste hoofdstuk geeft inzicht in het begrip juridisch ouderschap en in lacunes die er bestaan met betrekking tot lesbisch ouderschap. Het juridisch moeder- en vaderschap komen aan bod. Hierbij gaat het vooral om het juridisch ouderschap van rechtswege of door erkenning. Daarnaast wordt er ingegaan op het homohuwelijk binnen Nederland. Het tweede hoofdstuk behandelt de toegevoegde waarde van juridisch ouderschap. Er komen onderwerpen als het gezag, het omgangsrecht, het huwelijk en het erfrecht naar voren. De levensonderhoudverplichting wordt ook beschreven, evenals het naamrecht en de nationaliteit van het kind. De huidige rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor wordt beschreven in het derde hoofdstuk. Met betrekking tot de rechtspositie van de meemoeder wordt de weg van adoptie beschreven en daarnaast ingegaan op jurisprudentie inzake het adoptierecht en de levensonderhoudverplichting. De huidige rechtspositie van de zaaddonor heeft vooral betrekking op het verschil tussen de bekende of onbekende donor en het criteria family life. Verder wordt er jurisprudentie aangehaald inzake het omgangsrecht en de vervangende toestemming voor erkenning. Hoofdstuk vier heeft betrekking op de gevolgen welke het wetsvoorstel met zich mee zal brengen voor de rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor. Ten eerste wordt de aanleiding en de 4

5 toelichting van het wetsvoorstel kort besproken. Hierna komen de belangrijkste wijzigingen en gevolgen aan bod. Ten slotte worden de reacties op het wetsvoorstel en de mogelijke lacunes beschreven. Vanuit mijn eigen juridische perspectief volgen de conclusies en adviezen. Deze hebben, ter beantwoording van de hoofdvraag, betrekking op de huidige en de mogelijke toekomstige situatie voor lesbische stellen. 5

6 Hoofdstuk 1- De lacunes met betrekking tot juridisch ouderschap Juridisch ouderschap is een belangrijke term binnen het afstammingsrecht. De term ouders komt namelijk terug binnen verschillende artikelen in het BW. Wanneer er gesproken wordt over ouder dan wordt daarmee de juridische ouder bedoeld 1, met uitzondering van art.1:227 lid 3 BW (zie: paragraaf 3.1). Daarom bevat dit hoofdstuk een beschrijving van de manier waarop juridisch ouderschap ontstaat en wat het inhoudt. Juridisch moeder- en vaderschap en het homohuwelijk komen aan bod om een beeld te geven van de lacunes Juridisch ouderschap Aan het juridisch ouderschap wordt betekenis gegeven in boek 1 van het BW, titel 11 Afstamming, afdeling 1. De artikelen 1:197, 1:198 en 1:199 BW zijn hier van belang en beschrijven hoe juridisch ouderschap ontstaat. In de volgende subparagrafen zullen deze artikelen achtereenvolgens aan bod komen Familierechtelijke betrekking Art.1:197 BW is de basisbepaling waarin de wederkerigheid van de familierechtelijke betrekking centraal staat. Het geeft aan tussen welke personen een familierechtelijke betrekking kan bestaan. In de opvolgende artikelen, 1:198 en 1:199 BW, wordt bepaald wie de juridische moeder en vader zijn. Art.1:197 BW geeft aan dat het kind in familierechtelijke betrekking staat tot zijn moeder, vader en hun bloedverwanten. De vader, de moeder en hun bloedverwanten staan dus ook in familierechtelijke betrekking tot elkaar. Het artikel ziet op bloedverwantschap en niet op aanverwantschap, dat voortvloeit uit het huwelijk of geregistreerd partnerschap. 2 In beginsel is afstamming de biologische betrekking die door geboorte uit bepaalde ouders ontstaat. De familierechtelijke betrekking is de door de afstamming ontstane juridische betrekking. 3 Er is sprake van biologisch ouderschap en juridisch ouderschap. Als de ouders ook de verwekkers zijn van het kind spreken we van biologisch ouderschap. De juridische ouders zijn in juridische zin familie van het kind, zij hoeven niet per se biologisch aan elkaar verwant te zijn. 4 Bij lesbische stellen is er in eerste instantie sprake van sociaal ouderschap van de meemoeder. Juridisering van het sociaal ouderschap is mogelijk via adoptie Juridisch moederschap Juridisch moederschap wordt omschreven in art.1:198 BW. De moeder van een kind is de vrouw uit wie het kind is geboren of die het kind heeft geadopteerd. De moeder van het kind is de vrouw die het kind heeft gebaard. Het is gebaseerd op het Romeinse beginsel mater semper certa est. De identiteit van de moeder kan eenvoudig vastgesteld worden, omdat waargenomen kan worden uit welke vrouw het kind wordt geboren. 6 Wanneer het kind is ontstaan uit genetisch materiaal dat niet van haar afkomstig is, geldt dit ook. Moederschap berust op een rechtsfeit en niet op een vermoeden. Het ging de wetgever te ver om moederschap te baseren op een vermoeden, welke vervolgens ontkracht kan worden door het kind of de vader. Het feit dat een vrouw op deze wijze een kind wil krijgen, de zwangerschap en geboorte vormen volgens de wetgever voldoende grondslag voor deze opvatting. 7 Adoptie is een andere mogelijkheid om juridisch moederschap te verkrijgen. In titel 12 wordt adoptie geregeld. De adoptievoorwaarden worden aangegeven in art.1:227 en 228 BW. In hoofdstuk 3 zal deze mogelijkheid uitgebreid aan bod komen Juridisch vaderschap Wie de juridische vader is van een kind wordt bepaald door art.1:199 BW. Er zijn verschillende opties welke leiden tot juridisch vaderschap. De vader van het kind is de man, die op het tijdstip van de geboorte van het kind is gehuwd met de vrouw uit wie het kind is geboren (sub a). Dit is gebaseerd op de Romeinse vaderschapsregel pater est quem nuptiae demonstrant. Het omvat het vermoeden dat 1 Rijksoverheid.nl 2 Kamerstuk II 1995/1996, nr.3, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Rijksoverheid.nl 5 Kamerstuk II 2011/2012, nr.3, pag. 3 6 Vlaardingerbroek, 2008, pag Kamerstuk II 1995/1996, nr.3, pag. 7 6

7 de man die op het moment van geboorte gehuwd is met de moeder, ook gezien kan worden als de verwekker of degene die heeft ingestemd met een daad die tot de verwekking geleid kan hebben 8. De man wiens huwelijk door zijn dood is ontbonden binnen 306 dagen voor de geboorte van het kind, is vader. Dit geldt zelfs als de moeder is hertrouwd. Indien de vrouw vanaf de 306 e dag voor de geboorte gescheiden is van tafel en bed of gescheiden heeft geleefd, kan dit anders zijn. De moeder kan een jaar na de geboorte laten verklaren dat de overleden echtgenoot niet de vader is. Wanneer zij dan is hertrouwd op het tijdstip van de geboorte, dan is deze man de vader van het kind (sub b). De overige mogelijkheden zijn: erkenning van het kind door een man (sub c), gerechtelijke vaststelling van vaderschap (sub d) en het adopteren van een kind door een man (sub e) Lacunes binnen het juridisch ouderschap Er zijn enkele lacunes aan te wijzen die betrekking hebben op het lesbisch ouderschap. Zoals in de volgende paragrafen naar voren zal komen, is het duidelijk goed geregeld voor de standaard situatie: de man en de vrouw die een kind krijgen. Voor de man, de vader, staan veel meer mogelijkheden open dan voor de meemoeder met betrekking tot juridisch ouderschap. Om een goed beeld te kunnen geven over de missende mogelijkheden voor de meemoeder, zal het homohuwelijk aan bod komen. Daarnaast worden de mogelijkheden tot juridisch vaderschap behandeld. Hierbij zijn lacunes te benoemen die betrekking hebben op de mogelijkheden tot juridisch moederschap van de meemoeder Het homohuwelijk In art.1:30 BW wordt aangegeven tussen welke personen een huwelijk aangegaan mag worden. Het eerste lid bepaalt dat het huwelijk aangegaan kan worden door twee personen van verschillend of gelijk geslacht. Nederland was het eerste land ter wereld waar een huwelijk tussen twee personen van hetzelfde geslacht tot de mogelijkheid behoorde. Dit komt vooral omdat homoseksualiteit in veel landen veel minder of nog helemaal niet geaccepteerd wordt. 9 Een huwelijk tussen twee personen van hetzelfde geslacht is niet altijd mogelijk geweest. Deze mogelijkheid is pas in 2001 ingevoerd. Op 19 oktober 1990 was de Hoge Raad (HR) 10 geroepen om te oordelen of bepaalde verdragsbepalingen met zich meebrengen dat een huwelijk tussen twee personen van hetzelfde geslacht tot de mogelijkheid behoorde. De HR oordeelde hier nog dat de strekking van de wet met zich meebrengt dat het huwelijk tussen twee personen van hetzelfde geslacht niet mogelijk is. Het was volgens de HR niet in strijd met art. 8, 12 en 14 van het Europees Verdrag voor de rechten van de mens (EVRM) (recht op eerbiediging van privé-, familie- en gezinsleven, recht op huwelijk en verbod op discriminatie) of met art. 26 van het Internationaal Verdrag inzake burgerlijke rechten en politieke rechten (verbod op discriminatie). De maatschappelijke ontwikkelingen en art.1 van de Grondwet deden hier niets aan af. Echter, na langdurige beraadslagingen in het parlement is er toch verandering gekomen in deze situatie. Bij de bijstelling is rekening gehouden met de omstandigheid dat de rechtsgevolgen van een huwelijk ook deels verband houden met het verschil in geslacht en de daarmee verbonden gevolgen die betrekking hebben op de afstamming van de kinderen. De twee soorten huwelijken verschillen dus van elkaar in de rechtsgevolgen. Een huwelijk van twee personen van hetzelfde geslacht (twee vrouwen) mist de op afstamming gebaseerde betrekkingen met kinderen. 11 Bij geregistreerd partnerschap is dit ook het geval 12. Openstelling van het huwelijk was voor paren van gelijk geslacht echter van belang vanwege de symbolische en emotionele waarde die wordt toegekend aan het huwelijk 13. Het voorgaande vormt een belangrijke lacune die betrekking heeft op het huwelijk en dus indirect op de familierechtelijke betrekking tot de kinderen. De Nederlandse maatschappij ondergaat ontwikkelingen en veranderingen waardoor homoseksualiteit steeds meer geaccepteerd wordt. Tegenwoordig zijn er steeds vaker lesbische stellen die samen een kind willen en samen ouders willen zijn van het kind. Een lacune ligt hier voor de hand omdat de wet teveel ziet op de standaard situatie: de man en de vrouw die een kind krijgen. 8 Blauwhoff, commentaar art.1:199 en Kamerstuk II 1995/1996, nr.3, pag. 7 9 Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Hoge Raad, 19 oktober Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag. 37 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Kamerstuk II 1998/1999, nr.3, pag. 2 7

8 Juridisch moeder- en vaderschap Zoals hierboven duidelijk wordt, ziet het afstammingsrecht op de man en de vrouw. De man heeft meerdere mogelijkheden tot het juridisch vaderschap. Deze mogelijkheden worden volgens de wet niet beschikbaar gesteld voor het realiseren van juridisch moederschap. De meemoeder heeft dan maar één mogelijkheid om het juridisch moederschap te verkrijgen, namelijk door middel van adoptie. Gezien de Nederlandse maatschappelijke ontwikkelingen en dus het feit dat homoseksualiteit steeds meer geaccepteerd wordt, kunnen deze missende mogelijkheden gezien worden als grote lacunes met betrekking tot het juridisch ouderschap voor lesbische stellen. Vele rechten en plichten vloeien voort uit juridisch ouderschap. Deze rechten en plichten hebben bijvoorbeeld betrekking op het gezag, het erfrecht en de onderhoudsverplichting (deze en meerdere rechten en plichten worden besproken in het tweede hoofdstuk). Het kan juridisch dus een groot verschil maken of iemand juridisch ouder is van een kind. 8

9 Hoofdstuk 2- De toegevoegde waarde van juridisch ouderschap Om een goed beeld te krijgen van de toegevoegde waarde van juridisch ouderschap is het nodig om een beschrijving te geven van de rechtsgevolgen van juridisch ouderschap. De rechtsgevolgen hebben betrekking op het gezag, het omgangsrecht, het huwelijk, het erfrecht, de levensonderhoudverplichting en de naam en nationaliteit van het kind. Bepaalde rechtsgevolgen ontstaan alleen wanneer er sprake is van juridisch ouderschap. Voor het realiseren van andere rechtsgevolgen is het juridisch ouderschap niet noodzakelijk. Deze verschillen komen duidelijk naar voren in dit hoofdstuk Gezag Van titel 14 Het gezag over minderjarige kinderen zijn de afdelingen 1, 2 en 3a vooral van belang bij deze beschrijving van het gezag. Het gezag over minderjarige kinderen wordt geregeld in art.1:245 BW e.v. De meeste artikelen gaan over het gezag dat bij de juridische ouders ligt. Voor het verkrijgen van gezag is juridisch ouderschap niet altijd noodzakelijk. Art.1:245 lid 4 BW geeft aan dat gezag betrekking heeft op de persoon van de minderjarige, het bewind over zijn vermogen en zijn vertegenwoordiging in burgerlijke handelingen in en buiten rechte. Ouderlijk gezag wordt door de ouders gezamenlijk of door één ouder uitgeoefend, geeft het derde lid aan. Het ouderlijk gezag wordt volgens lid 5 gelijkgesteld met het gezamenlijk gezag dat een ouder en zijn partner, een ander dan de ouder, bekleden op grond van art.1:253t en 1:253sa BW. Vervolgens geeft art.1:247 BW een beschrijving van de omvang van het gezag. In lid 1 is te lezen dat het gezag de plicht en het recht omvat tot opvoeden en verzorgen van het kind. De verzorging en opvoeding hebben betrekking op de zorg en de verantwoordelijkheid voor het geestelijk en lichamelijk welzijn en de veiligheid van het kind en daarbij het bevorderen van de ontwikkeling van de persoonlijkheid. Toepassing van geestelijk of lichamelijk geweld is hierbij niet toegestaan. Lid 3 geeft aan dat het ouderlijk gezag ook de verplichting omvat om de ontwikkeling van de banden van het kind met de andere ouder te bevorderen. Dit kan vooral opspelen bij een scheiding tussen de ouders. Hierbij is lid 4 ook van belang. Dit lid geeft aan dat een kind, na scheiding van de gezaghebbende ouders, recht heeft op gelijkwaardige verzorging en opvoeding door beide ouders. Gedurende het huwelijk of geregistreerd partnerschap hebben ouders in beginsel gezamenlijk het gezag over hun kinderen zoals beschreven in art.1:251 en 1:253aa BW. Over een kind dat buiten het huwelijk of geregistreerd partnerschap geboren is, is het de moeder die in beginsel alleen het gezag uitoefent. Volgens art.1:253b en 1:253c BW kan de man, die het kind heeft erkend of wiens vaderschap gerechtelijk is vastgesteld, de rechtbank verzoeken tot gezamenlijk gezag of gezagsuitoefening in plaats van de moeder. 14 Art.1:253sa en 1:253t BW hebben ook betrekking op het gezag. Het juridisch ouderschap is hier niet noodzakelijk voor het verkrijgen van gezag. Een ouder en zijn echtgenoot of geregistreerde partner die geen ouder is, oefenen gezamenlijk gezag uit over een kind dat tijdens het huwelijk of geregistreerd partnerschap geboren is, tenzij het kind tevens in familierechtelijke betrekking staat tot een andere ouder (d.w.z. erkend is door een man). Dit wordt bepaald in art.1:253sa lid 1 BW. De meemoeder en de moeder oefenen van rechtswege het gezamenlijk gezag uit. 15 Daarnaast geeft art.1:253t BW een optie voor een ander dan de ouder, die in een nauwe persoonlijke betrekking tot het kind staat, om gezamenlijk gezag uit te oefenen. Dit impliceert dat er family life is tussen de partner van de ouder en het kind. Of hier sprake van is, kan worden afgeleid van de feitelijke omstandigheden. Als een kind bijvoorbeeld al voor een langere tijd wordt opgevoed door de partner van de moeder, is er sprake van de nauwe persoonlijke betrekking. Een afwijzingsgrond is een reëel gevaar voor schade aan de belangen van het kind. Wanneer het kind geen andere ouder heeft, bestaan er verder geen voorwaarden meer die het verzoek kunnen afketsen. 16 Het tweede lid stelt de voorwaarden voor de situatie waarin er wel sprake is van een tweede ouder. De ouder die belast is met het gezag dient, op de dag van het verzoek, drie aaneengesloten jaren alleen het gezag te hebben uitgeoefend. Daarbij dient deze ouder tezamen met zijn partner tenminste een jaar, voorafgaand aan het verzoek, voor het kind te hebben gezorgd. Als er voldaan is aan het tweede lid, kan het verzoek nog steeds afgewezen worden op grond van het derde lid welke bepaalt dat, mede in het licht van de belangen van de andere ouder, gegronde vrees bestaat dat de belangen van het kind verwaarloosd zullen worden. De belangen van de andere ouder worden meegewogen, maar de belangen van het kind gaan voor Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag

10 Het is voor de meemoeder dus mogelijk om toch het recht van gezag van rechtswege te hebben of te verkrijgen zonder dat zij daar juridisch ouder voor hoeft zijn. Gezag geeft een juridische band aan met betrekking tot het kind. Daarom zijn deze mogelijkheden van groot belang binnen de rechtspositie van de meemoeder Omgangsrecht Het juridisch ouderschap komt ook terug in de artikelen betreffende het omgangsrecht met betrekking tot het minderjarige kind. 18 De titel Omgang en informatie bevat de artikelen die van belang zijn. Art.1:377a lid 1 BW bepaalt dat het kind recht heeft op omgang met zijn ouders en met degene die in een nauwe persoonlijk betrekking tot hem staat. Dus dit geldt ook voor de bekende donor indien hij family life heeft met het kind (in hoofdstuk 3 wordt hier verder op ingegaan) 19. Daarnaast heeft de ouder die geen gezag heeft, recht op en is verplicht tot omgang met het kind. Volgens het tweede lid stelt de rechter op verzoek de regeling vast betreffende de omgang. Aangezien het eerste lid ook personen, anders dan de juridische ouders, de mogelijkheid geeft tot het verkrijgen van het omgangsrecht, geeft dit aan dat juridisch ouderschap niet noodzakelijk is als het gaat om het omgangsrecht. Er bestaat ook nog een informatie- en raadplegingplicht voor de met gezag belaste ouder ten opzichte van de niet met gezag belaste ouder. Art.1:377b BW omschrijft deze verplichting en is van toepassing op gewichtige aangelegenheden met betrekking tot de persoon en het vermogen van het kind Toestemming huwelijk Juridisch ouderschap is van belang bij handelingsonbekwaamheid van minderjarigen. Handelingsonbekwaamheid wil zeggen dat de minderjarige in het algemeen onbekwaam is om bindende rechtshandelingen te verrichten. Maar hier geldt de uitzondering dat een minderjarige een huwelijk kan sluiten of een geregistreerd partnerschap kan aangaan. Daarbij kan een minderjarige huwelijkse voorwaarden of registratievoorwaarden maken. Echter is hiervoor wel toestemming nodig van de ouders, zoals aangegeven in art.1:35 en 1:117 BW. 20 Omdat het juridisch ouderschap hier terugkomt, wordt de toegevoegde waarde ervan aangegeven Erfrecht Andere rechtsgevolgen van juridisch ouderschap hebben betrekking op het erfrecht. Juridisch ouderschap is uitdrukkelijk van belang bij het erven bij versterf en de legitieme portie. Deze onderwerpen worden geregeld in boek 4 van het BW. Art.4:10 BW heeft betrekking op erfopvolging bij versterf, dit is geregeld in titel 2. Art.4:63 BW heeft betrekking op de legitieme portie, dat wordt geregeld in afdeling 3 van titel 4 Uiterste willen Erven bij versterf Art.4:10 BW beschrijft het parentele stelsel. Dit stelsel wordt zo genoemd omdat de parentelen (de vier groepen) vanuit de ouders zijn opgebouwd 21. De wet roept als erfgenamen uit eigen hoofde achtereenvolgens: - de niet van tafel en bed gescheiden echtgenoot van de erflater tezamen met diens kinderen; - de ouders van de erflater tezamen met diens broers en zusters; - de grootouders van de erflater; - de overgrootouders van de erflater. Plaatsvervulling kan geschieden voor personen die op het moment van het openvallen van de nalatenschap niet meer bestaan, onwaardig zijn, onterfd zijn of verwerpen of wiens erfrecht is komen te vervallen, zoals beschreven in art.4:12 lid 1 BW. Iemand uit een eerdere parentele sluit de latere parentele uit 22. Kinderen erven bij versterf van beide ouders. Omgekeerd erven de ouders in bepaalde gevallen van de kinderen. Als het kind alleen een moeder heeft, zal het alleen van haar erven. 23 Juridisch ouderschap is dus van belang bij erfrecht bij versterf. 18 Vlaardingerbroek 2008, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag. 175 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag

11 Legitieme portie De legitieme portie wordt geregeld in art.4:63 BW. Lid 1 geeft aan dat de legitieme portie een gedeelte is van de waarde van het vermogen van de erflater waarop een legitimaris aanspraak kan maken in weerwil van giften en uiterste wilsbeschikkingen van de erflater. Lid 2 bepaalt dat de legitimarissen afstammelingen van de erflater zijn die door de wet als erfgenamen uit eigen hoofde of bij plaatsvervulling tot zijn nalatenschap worden geroepen. Zoals in het eerste hoofdstuk beschreven is, wordt de afstammingsrechtelijke betrekking in de wet ook wel familierechtelijke betrekking genoemd. In het afstammingsrecht wordt de juridische betrekking geregeld, namelijk wie de juridische ouder is van het kind. Dat is de moeder op grond van art.1:198 BW en de vader op grond van art.1:199 BW. Kinderen die in familierechtelijke betrekking staan tot beide ouders erven bij versterf, zoals hierboven beschreven, en hebben dus recht op de legitieme portie Levensonderhoudverplichting De onderhoudsplichtigen, waaronder de juridische ouders, worden weergegeven in art.1:392 BW, welke onderdeel uitmaakt van titel 17 Levensonderhoud, afdeling 1. Afdeling 2 heeft betrekking op minderjarigen en daar is art.1:404 BW van belang. Het eerste lid van het artikel1:392 BW geeft aan dat tot het verstrekken van levensonderhoud gehouden zijn: - de ouders; - de kinderen; - behuwdkinderen, schoonouders en stiefouders. Dit is dus een wederkerige verplichting tot levensonderhoud tussen ouders en kinderen 25. Art.1:392 lid 3 BW bepaalt dat deze verplichting niet bestaat voor zover dit van de (vroegere) echtgenoot of geregistreerd partner kan worden verkregen. Ouders zijn verplicht naar draagkracht te voorzien in de kosten van verzorging en opvoeding van hun minderjarige kinderen, dit wordt bepaald in art.1:404 BW. Art.1:395a BW geeft aan dat ouders verplicht zijn om voor meerderjarige kinderen, die nog geen 21 jaar oud zijn, te voorzien in de kosten van levensonderhoud en studie. Daarnaast kunnen deze verplichtingen, via art.1:394 BW, ook gelden voor de verwekker van het kind of de mannelijke levensgezel van de moeder die heeft ingestemd met de daad van verwekking. Dit geeft aan dat het juridisch ouderschap niet in alle gevallen noodzakelijk is voor het opleggen van de levensonderhoudverplichting. De HR heeft op 10 augustus 2001 aangegeven dat de meemoeder uitdrukkelijk niet onder art.1:394 BW valt 26. Er is dus juridisch ouderschap nodig om een onderhoudsverplichting te creëren voor de meemoeder Naam en nationaliteit Juridisch ouderschap beïnvloedt ook de naam en nationaliteit van een kind. Het recht op naam wordt geregeld in boek 1, titel 2 van het BW. Nationaliteit wordt geregeld in de Rijkswet Nederlanderschap (RwNed) art. 3 e.v. In art.1:5 BW wordt de verkrijging van de geslachtsnaam geregeld. Uitgangspunt is dat ouders de geslachtsnaam van het kind kunnen kiezen. Volgens lid 4 kiezen ouders één van beide namen. Het gaat om de eenheid van naam in het gezin. De naam die de juridische ouders kiezen voor het eerste kind zal ook gelden voor de volgende kinderen, geeft lid 8 aan. Het eerste lid geeft aan dat wanneer het kind geen juridische vader heeft, het de geslachtsnaam van de moeder draagt. 27 Art. 3 RwNed bepaalt dat het kind van rechtswege Nederlander is als de vader of de moeder op het moment van de geboorte Nederlander is. De familierechtelijke betrekking is dus van belang bij nationaliteit Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Hoge Raad,10 augustus 2001, r.o. 3.4, 3.5 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag. 17, 18 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag. 12 en

12 Hoofdstuk 3- De huidige rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor De huidige rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor wordt in dit hoofdstuk in beeld gebracht. Het wetsvoorstel Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders dan door adoptie, heeft tot doel om de rechtspositie van de meemoeder en de zaaddonor te wijzigen. Het is daarom van belang om eerst de huidige rechtspositie van beiden in beeld te brengen Huidige rechtspositie meemoeder Deze paragraaf maakt inzichtelijk wat de huidige rechtspositie van de meemoeder is. Adoptie is een belangrijk onderwerp binnen deze rechtspositie omdat dit de enige mogelijkheid is voor de meemoeder om juridisch ouderschap te verkrijgen. Daarnaast bestaat er jurisprudentie, betreffende adoptie en levensonderhoudverplichting, welke de rechtspositie van de meemoeder verduidelijkt. Deze onderwerpen komen in de volgende subparagrafen aan bod Mogelijkheid tot adoptie De mogelijkheid tot adoptie is in 1956 in het BW opgenomen. Het werd ingevoerd voor de gevallen waarin een kind niets meer te verwachten heeft van zijn oorspronkelijke ouder(s). Het is in beginsel dus bedoeld als een maatregel van kinderbescherming. In dit kader voorziet het artikel ook in het recht van de stiefouder om een verzoek tot adoptie in te dienen. 29 Alleen gehuwde stellen van verschillend geslacht kwamen hier voor in aanmerking. Door een wetswijziging in 2000 hebben ook samenwonende stellen van hetzelfde geslacht deze mogelijkheid. Hiermee heeft de wetgever afstand genomen van het uitgangspunt welke gericht is op de natuurlijke verhoudingen. 30 Het doel van de meemoeder is om een familierechtelijke betrekking ten opzichte van het kind te creëren. Zij heeft niet het doel om in het kennelijk belang van het kind de juridische betrekking met de ouders, uit wiens relatie het kind is geboren, te verbreken en nieuwe betrekkingen te creëren. 31 Adoptie wordt geregeld in art.1:227 en 1:228 BW, in titel 12. Deze artikelen houden beide bepaalde voorwaarden in die van belang zijn voor de toewijzing van een adoptieverzoek van de meemoeder. Uit het eerste lid van art.1:227 BW blijkt dat adoptie kan geschieden door een uitspraak van de rechtbank op verzoek van de meemoeder. Art.1:227 Lid 2 BW geeft aan dat een verzoek door de adoptant die echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel is van de ouder, slechts kan worden gedaan wanneer zij onmiddellijk voorafgaande aan de indiening van het verzoek, drie jaar samengeleefd hebben. In de laatste zin van dit lid wordt een uitzondering gemaakt wanneer het kind binnen de relatie van de adoptant en de ouder wordt geboren. Voor de meemoeder is dit gunstig en zal deze termijn dus niet gelden als het kind daadwerkelijk binnen de relatie wordt geboren. Het derde lid bepaalt dat het verzoek alleen wordt toegewezen als dit kennelijk in het belang van het kind is. Kennelijk belang doelt op de omstandigheid dat het overduidelijk in het belang dient te zijn van het kind. Deze voorwaarde wordt in een bepaald opzicht nader uitgewerkt in de tweede voorwaarde die ook in het derde lid genoemd wordt. Deze voorwaarde houdt in dat op het tijdstip van het verzoek vaststaat en voor de toekomst redelijkerwijs te voorzien is dat het kind niets meer van zijn ouder of ouders, in de hoedanigheid van ouder, te verwachten heeft. Onder het begrip ouder valt ook de zaaddonor die family life heeft met het kind. Enkel donorschap is onvoldoende om als ouder gezien te worden in de zin van het derde lid. Bij deze bepaling gaat het om de vraag of verwacht mag worden dat de ouders nog invulling kunnen en zullen geven aan hun ouderschap. Dat wil zeggen, invulling geven aan bevoegdheden en verplichtingen zoals opvoeding en verzorging, aandacht en materiële zorg. Deze beoordeling wordt zowel beïnvloed door het huidige gedrag van de ouders als de houding die zij in het verleden aannamen. 32 De rechter zal uiteindelijk beslissen en zal in de specifieke situatie invulling geven aan het kennelijk belang van het kind 33. Het belang van het kind wordt uitdrukkelijk benadrukt in het Verdrag inzake de rechten van het kind. In art. 3 lid 1 is aangegeven dat bij alle beslissingen over een kind, het belang van het kind de eerste prioriteit dient te zijn. Dit geeft mede het belang aan van dit criteria. 29 Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag. 190, 191 en Asser, 2006, pag. 603 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Asser, 2006, pag

13 In het derde lid van art.1:227 BW wordt er met de term ouder dus niet alleen de juridische ouder bedoeld. Dit is een uitzondering op het uitgangspunt dat de term ouder binnen het afstammingsrecht duidt op de juridische ouder (zie ook: inleiding hoofdstuk 1). Het vierde lid van art.1:227 BW maakt het de meemoeder iets makkelijker als er sprake is van een kind dat verwekt is door middel van kunstmatige onbekende donorbevruchting en binnen de relatie van de adoptant (in dit geval de meemoeder) en de ouder geboren wordt. In dit geval wordt het verzoek tot adoptie toegewezen, indien het kennelijk in het belang van het kind is 34. De in het derde lid genoemde tweede voorwaarde geldt hier dus niet. In art.1:227 lid 3 en 4 BW wordt aangegeven dat er voldaan dient te worden aan de voorwaarden gesteld in art.1:228 BW. De volgende voorwaarden zijn van belang voor adoptie door de meemoeder: - de meemoeder dient ten minste 18 jaar ouder te zijn dan het kind, art.1:228 lid 1 sub c BW; - de meemoeder, die levensgezel van de ouder van het kind is, dient het kind gedurende tenminste een jaar te hebben verzorgd en opgevoed, art.1:228 lid 1 sub f BW. Volgens het derde lid van art.1:228 BW geldt er geen termijn van verzorging en opvoeding indien het kind geboren wordt tijdens de samenlevingsrelatie tussen twee vrouwen. 35 Dit is de uitzondering die geldt voor de meemoeder. Deze maakt het voor de meemoeder makkelijker om te adopteren. Verder zijn er nog voorwaarden te benoemen die betrekking hebben op het kind: - het kind moet minderjarig zijn, art.1:228 lid 1 sub a BW; - het kind van 12 jaar of ouder dient het verzoek tot adoptie niet tegen te spreken, art.1:228 lid 1 sub a BW. 36 Ten opzichte van de moeder zijn er ook enkele voorwaarden waaraan voldaan dient te worden: - de moeder van het kind dient 16 jaar of ouder te zijn, art.1:228 lid 1 sub e BW; - de moeder dient het verzoek niet tegen te spreken, art.1:228 lid 1 sub d BW. In art.1:229 lid 2 BW wordt het rechtsgevolg benoemd wanneer er sprake is van partneradoptie. De familierechtelijke betrekking tussen de geadopteerde en zijn oorspronkelijke ouder en diens bloedverwanten blijven in stand. Dit geeft de positie weer van de moeder waaruit het kind geboren is, wanneer de meemoeder het kind heeft geadopteerd Adoptie door de meemoeder In de uitspraak van het EHRM op 26 februari 2002 is bepaald dat art. 8 EVRM geen recht geeft op adoptie. Het recht op eerbiediging van het familie- en privéleven gaat om de eerbiediging van bestaand familie- en privéleven en niet om het verlangen ernaar. 37 Art. 8 EVRM kan de meemoeder dus geen direct recht geven tot adoptie van het kind. Verder heeft het EHRM een uitspraak gedaan op 22 januari 2008 over ongelijke behandeling op grond van seksuele oriëntatie met betrekking tot eenpersoonsadoptie. Als een staat eenpersoonsadoptie toestaat en daarbij dus verdergaat dan art. 8 EVRM minimaal vereist, dient dit recht op een nondiscriminatoire manier toegepast te worden. Volgens het EHRM werd er discriminatoire onderscheid gemaakt op grond van homoseksualiteit. Een dergelijke onderscheiding is alleen toegestaan als daar bijzonder overtuigende en zwaarwegende redenen voor zijn. 38 De meemoeder kan zich hier in Nederland dus ook op beroepen aangezien, zoals hiervoor al beschreven is, in Nederland ook sprake is van de mogelijkheid tot eenpersoonsadoptie. Een uitspraak van de Rechtbank Rotterdam op 24 december 2010 heeft ook betrekking op de mogelijkheid tot adoptie door de meemoeder. De Rechtbank beslist over een zaak betreffende de mogelijkheid tot adoptie van de ongeboren vrucht. De twee vrouwen beweerden in deze zaak dat het onderscheid tussen adoptie en erkenning in strijd is met art.14 EVRM (verbod op discriminatie). Erkenning van het kind is al mogelijk voor de geboorte. Adopteren voor geboorte is niet mogelijk. De Rechtbank geeft aan dat het bij erkenning gaat om het formaliseren van de biologische situatie. Adoptie heeft een ander doel, namelijk een nieuwe juridische band creëren tussen het kind en de adoptant. Er is sprake van een verschil tussen de biologische vader en de meemoeder in de wet. Verder leiden beide procedures tot verschillende rechtsgevolgen. De Rechtbank heeft tegen deze achtergrond geoordeeld dat er geen sprake is van schending van art.14 EVRM. 39 Deze uitspraak is mede van belang omdat het een duidelijk zicht geeft op een lacune, behandeld in paragraaf 1.2, namelijk het feit dat de meemoeder geen mogelijkheid heeft tot erkenning en de man deze mogelijkheid wel heeft. 34 Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag EHRM, 26 februari 2002, r.o EHRM, 22 januari 2008, r.o. 49 en 57 - Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Rechtbank Rotterdam, 24 december 2010, r.o. 2 13

14 Verder is in de lagere rechtspraak een zaak bekend over een adoptieverzoek van de meemoeder, waarbij de moeder zich op haar vetorecht beroept welke zij heeft op grond van art.1:228 lid 1 sub d BW. In deze zaak was de relatie tussen de moeder en de meemoeder verbroken. In beginsel wordt het adoptieverzoek niet toegewezen als er sprake is van tegenspraak van een juridische ouder. Echter is door de Rechtbank Breda op 27 juli 2011 bepaald dat dit niet opgaat als er sprake is van onevenredigheid tussen het belang bij de tegenspraak en het belang van het kind dat hierdoor wordt geschaad. Dit levert misbruik van bevoegdheid op aan de kant van de moeder. 40 Dit geeft aan dat niet alleen de bekende zaaddonor maar ook de juridische moeder voor moeilijkheden kan zorgen wanneer een meemoeder een kind wil adopteren Adoptie door de meemoeder en verweer van de bekende zaaddonor De bekende donor heeft de mogelijkheid om zich tegen de adoptie te verzetten. Omdat de onbekende donor dit niet kan, wordt zijn rechtspositie buiten beschouwing gelaten. Om de rechtspositie van de bekende donor in beeld te brengen, wordt er in paragraaf wel aandacht besteed aan het verschil tussen de bekende en onbekende donor. De bekende zaaddonor heeft geen vetorecht tegen de adoptie op grond van art.1:228 lid 1 sub d BW, aangezien hij geen juridisch ouder is. Wel heeft hij een mogelijkheid om zich te verzetten tegen het adoptieverzoek. 41 Het biologische vaderschap en family life met het kind, brengen mee dat de man het rechtstreekse belang heeft (art. 798 Rv) bij zijn verzet tegen adoptie. 42 Dit komt naar voren in de conclusie bij de uitspraak van de HR op 21 april 2006 waarin is bepaald dat ook de biologische vader, die op grond van bijkomende omstandigheden family life met het kind heeft, als belanghebbende geldt in een adoptieprocedure. De biologische vader zal dan worden gehoord, hij kan een verweerschrift indienen en heeft ook het recht om in hoger beroep te gaan. 43 In de conclusie bij de uitspraak van de HR op 21 april 2006 wordt aangegeven dat het in lid 3 van art.1:227 BW gaat om de voorwaarde dat voor de toewijzing van het adoptieverzoek, op het tijdstip van het verzoek en voor de toekomst redelijkerwijs niets meer te verwachten is van de ouder(s). Het antwoord van de staatsecretaris op de vraag of de bekende donor ook onder de term ouder valt, luidt bevestigend. Het begrip dient ruim opgevat te worden en daarom zal de biologische ouder met family life ook onder het begrip vallen. 44 Op 21 april 2006 heeft de HR geoordeeld over een geschil tussen twee vrouwen en de zaaddonor. Het ging om het verzet van de zaaddonor tegen het adoptieverzoek van de vrouwelijke partner van de moeder. De HR oordeelde dat de man family life heeft met het kind in de zin van art. 8 EVRM en dat niet vaststaat dat het kind voor de toekomst niets meer van de man te verwachten heeft. Family life wordt hier vastgesteld aan de hand van het contact met het kind op basis van de gemaakte afspraken, namelijk enkele uren omgang per drie weken. Gezien de gebleken inzet van de man bij het opbouwen van family life met het kind, staat het niet vast dat het kind redelijkerwijs voor de toekomst niets meer te verwachten heeft van de man in de hoedanigheid van ouder. Het adoptieverzoek is op deze gronden afgewezen. 45 Echter is er een situatie bekend waarin er sprake is van family life en het kind toch niets meer te verwachten heeft van de man in de hoedanigheid van ouder. Het Hof heeft zich hierover op 4 mei 2010 uitgesproken. In deze zaak is er voor een aantal jaar sprake geweest van omgang met het kind. Na deze periode van omgang is er enkel sprake geweest van toezending van kaartjes en cadeaus. Er is aanleiding om uit te gaan van family life. Daarnaast is het kind haar gehele leven verzorgd en opgevoed binnen het gezin van de twee vrouwen. Verwacht wordt dat voor de toekomst redelijkerwijs te voorzien is dat de rol van de man in het leven van het kind gering zal blijven. De man heeft daarbij ook nooit de wens geuit dat hij betrokken wil blijven bij de verzorging en de opvoeding van het kind. Tegen deze achtergrond oordeelde het Hof dat de adoptie in het belang van het kind is en dat er redelijkerwijs voor de toekomst niets meer van de man in de hoedanigheid van ouder te verwachten is. 46 Deze twee uitspraken maken duidelijk dat het per situatie verschilt of het adoptieverzoek wordt toegewezen. Alles hangt af van de omstandigheden van het geval. De rechter dient per geval te beoordelen of op het tijdstip van het verzoek vaststaat en redelijkerwijs voor de toekomst te voorzien is dat het kind niets meer te verwachten heeft van de donor. 40 Rechtbank Breda, 27 juli 2011, r.o Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Hoge Raad, 21 april 2006, r.o Hoge Raad, 21 april 2006, conclusie mr. E.M. Wesseling-van Gent, onder Hoge Raad, 21 april 2006, conclusie mr. E.M. Wesseling-van Gent, onder Hoge Raad, 21 april 2006, r.o. 3.3 en Gerechtshof Amsterdam, 4 mei 2010, r.o. 4.4, 4.7 en

15 Levensonderhoudplicht van de meemoeder Op 10 augustus 2001 is door de HR een uitspraak gedaan over de mogelijkheid van de levensonderhoudplicht voor de meemoeder. In deze zaak ging het om de vraag of de beperking in art.1:394 BW van het begrip levensgezel tot de mannelijke levensgezel, in strijd is met art. 8 en 14 EVRM. Uit de beslissingen van het EHRM kan tot nu toe nog niet worden afgeleid of er sprake is van family life binnen een homoseksuele relatie en ook niet of er sprake is van family life tussen de moeder, haar vrouwelijke partner en het kind. Er is tussen de lidstaten van de Raad van Europa geen eensgezindheid over de vraag of er sprake is van family life binnen een homoseksuele relatie. Aangenomen dient te worden dat de lidstaten een ruime margin of appreciation toekomt op dit punt. De HR geeft, op grond van het voorgaande, aan dat uit art. 8 EVRM niet kan worden afgeleid dat een kind op grond van dit artikel aanspraak kan maken op een levensonderhoudverplichting voor de meemoeder. Het zal aangenomen moeten worden dat de beperking in 1:394 BW geen schending van art. 8 EVRM oplevert. Zo kan er geen sprake zijn van discriminatie op grond van art.14 EVRM, omdat dit artikel strekt tot een verbod op discriminatie in verband met het genot van rechten en vrijheden gegeven door andere bepalingen van het EVRM Huidige rechtspositie zaaddonor De status van de donor heeft invloed op de rechtspositie van de donor en is van belang bij het verkrijgen van juridisch ouderschap voor de meemoeder. De vraag die gesteld dient te worden, is of de zaaddonor onbekend of bekend is. Verder wordt er vaak gesproken over family life als het over de rechtspositie van de bekende donor gaat. Om deze reden is het van belang dat deze term wordt toegelicht. Ten slotte volgt er een beschrijving van de jurisprudentie die betrekking heeft op de bekende donor Verschil tussen bekende en onbekende donor Het is van belang of er sprake is van een bekende of onbekende zaaddonor. Er bestaat namelijk een groot verschil tussen beiden. Daarnaast is het belangrijk om het verschil aan te geven tussen de donor en de verwekker. Het maakt verschil of de donor bekend of onbekend is. De bekende donor kan een bepaalde rechtspositie verwerven welke niet weggelegd is voor de onbekende donor. Het verschil wordt vooral duidelijk bij een verzoek tot adoptie. Een adoptieverzoek zal in beginsel worden toegewezen als een lesbisch stel een kind krijgt door middel van kunstmatige inseminatie en de donor onbekend is. Art.1:227 lid 4 BW heeft betrekking op deze situatie. De adoptie kan in zo n geval slechts afgewezen worden wanneer het kennelijk niet in het belang van het kind is of als er niet voldaan wordt aan de overige vereisten die genoemd worden in art.1:228 BW. 48 De rechter hoeft in dit geval dus niet meer te bepalen of het kind voor de toekomst nog iets te verwachten heeft van deze onbekende donor. Zoals in paragraaf 3.1 al is aangegeven, heeft art.1:227 lid 3 BW mede betrekking op de bekende donor die family life heeft met het kind. Om een adoptieverzoek te kunnen toewijzen aan de meemoeder, gaat het erom dat het kind voor de toekomst redelijkerwijs niets meer te verwachten heeft van deze bekende donor. De bekende donor zou in principe voor problemen kunnen zorgen wanneer hij bewijst dat hij family life heeft met het kind. Dit bemoeilijkt het proces van de meemoeder tot het worden van juridisch ouder. De donor en de verwekker zijn biologisch gezien de vader van het kind. Echter is de donor geen verwekker. De verwekker is degene die de daad van verwekking zelf heeft verricht. Het ligt voor de hand dat de donor dit niet heeft gedaan. In art.1:204 lid 3 BW wordt bepaald dat alleen een verwekker vervangende toestemming kan verkrijgen van de rechter in het geval de moeder heeft geweigerd toestemming te verlenen voor erkenning. Daarnaast is het bij de gerechtelijke vaststelling van het vaderschap, art.1:208 BW, een vereiste dat de man de verwekker is of als levensgezel van de moeder heeft ingestemd met de daad die de verwekking tot gevolg had. 49 In art.1:394 BW wordt er ook alleen gesproken over de onderhoudsverplichting van de verwekker. In al deze artikelen wordt er niet gesproken over de donor. Omdat er dus bepaalde rechten en plichten voor de verwekker bestaan, is het van belang om er op te wijzen dat een donor geen verwekker is. 47 Hoge Raad,10 augustus 2001, r.o. 3.7 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag

16 Het criteria family life De bekende donor kan op grond van family life bepaalde rechten verwerven. De term family life komt met name naar voren in de jurisprudentie betreffende adoptie en omgang. De term is gebaseerd op art. 8 EVRM. De bekende donor kan zich op dit artikel beroepen als hij family life heeft met het kind 50. Artikel 8 van het EVRM heeft een negatieve en een positieve betekenis. De negatieve betekenis omvat de bescherming van het individu tegen inmenging door de overheid in het familie- en gezinsleven. De positieve betekenis van dit artikel omvat de plicht van de overheid om zorg te dragen voor effectieve bescherming hiervan. 51 Art. 8 EVRM omvat dus het recht op eerbiediging van het familie- en gezinsleven van een individu. Hierbij is het van belang om te weten dat het EHRM heeft bepaalt dat dit artikel het bestaan van een familie beschermt en niet het verlangen om een gezin te stichten 52. Zoals in paragraaf 2.1 al is aangegeven impliceert de nauwe persoonlijke betrekking, welke vereist wordt voor het verkrijgen van gezag (art.1:253t BW), dat er family life is tussen de meemoeder en het kind. Daarnaast wordt de nauwe persoonlijke betrekking ook genoemd in paragraaf 2.2 betreffende het recht op omgang (art.1:377a BW). Deze term kan gezien worden als een Nederlandse vertaling van family life 53. Wanneer een bekende donor een nauwe persoonlijke betrekking heeft met het kind, is er dus sprake van family life. Of er sprake is van family life zal van geval tot geval verschillen door de context waarin een beroep wordt gedaan op de bescherming van art. 8 EVRM. Family life kan niet in één algemene formule worden vastgelegd. Om family life tussen een bekende donor en het kind vast te stellen, kunnen bepaalde omstandigheden bepalend zijn. Denk hierbij bijvoorbeeld aan feitelijke contacten met het kind na de geboorte, bijvoorbeeld samenleving, (financiële) verzorging of omgang. Het is mogelijk dat family life wordt verbroken, echter is dit alleen mogelijk onder buitengewone omstandigheden. Het feit dat er voor een langere tijd geen contact is geweest, is hiervoor niet voldoende. Slecht wanneer dit gepaard gaat met andere zwaarwegende omstandigheden is dit mogelijk, bijvoorbeeld wanneer er sprake is van gewelddadig optreden aan de kant van de donor Recht op omgang van de bekende zaaddonor De bekende zaaddonor kan zijn rechtspositie met betrekking tot het kind vergroten door een verzoek tot omgangsrecht in te dienen bij de rechter. Dit heeft weliswaar niet direct invloed op de mogelijkheid tot juridisch moederschap van de meemoeder door middel van adoptie, dit is namelijk een andere procedure. Echter kan de donor zich toch mengen in het leven van het kind, terwijl dit niet altijd gewenst is binnen het lesbische ouderschap. Art.1:377a BW geeft aan dat er voor het recht op omgang sprake dient te zijn van een nauwe persoonlijke betrekking (family life) tot het kind. Daarnaast geeft lid 3 aan dat het recht op omgang ontzegt kan worden als er sprake is van strijd met zwaarwegende belangen van het kind. De HR heeft op 11 april 2008 geoordeeld over een dergelijke situatie. In de conclusie van deze uitspraak komt naar voren dat de HR eerder bepaalde dat er voor de ontvankelijkheid van een verzoek tot omgang, sprake dient te zijn van bijkomende omstandigheden waaruit blijkt dat er een band bestaat tussen de biologische vader en het kind, welke aangemerkt kan worden als family life in de zin van art. 8 EVRM 55. In de zaak van 2008 is er sprake van family life tussen de man en het kind. Dit is eerder door de HR vastgesteld op 21 april Deze uitspraak betrof een geschil tussen dezelfde partijen betreffende een adoptieverzoek van de meemoeder (zie: paragraaf 3.1.3, vierde alinea). 56 Uiteindelijk oordeelt de HR op 11 april 2008 dat een omgangsregeling in strijd zal zijn met zwaarwegende belangen van het kind. Dit omdat verwacht wordt dat door de ontstane spanningen geen onbelast contact met de man kan plaatsvinden. Daarbij zal het contact een sterke weerslag hebben op haar plaats binnen het gezin en kan zij zich daarom niet op een vrije en juiste manier identificeren met haar rol binnen het gezin en met de biologische vader. 57 In deze uitspraak wordt de omgangsregeling uiteindelijk niet toegekend, maar toekenning zal uiteindelijk wel mogelijk zijn in andere gevallen. Er zullen situaties bestaan waarbij er sprake is van family life en de omgangsregeling niet in strijd zal worden geacht met zwaarwegende belangen van het kind. 50 Vlaardingerbroek, 2008, pag Kamerstuk II 1995/1996, nr.3, pag Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag. 190 en Wortmann en Van Duijvendijk-Brand, 2009, pag Asser, 2006, pag Hoge Raad, 11 april 2008, conclusie mr. E.M. Wesseling-van Gent, onder Hoge Raad, 21 april 2006, r.o. 3.3 en Hoge Raad, 11 april 2008, r.o

Gezagsdragers hebben (anders dan pleegouders) de plicht te voorzien in het levensonderhoud van het kind waarover zij het gezag uitoefenen.

Gezagsdragers hebben (anders dan pleegouders) de plicht te voorzien in het levensonderhoud van het kind waarover zij het gezag uitoefenen. GEZAG EN VOOGDIJ WAT IS GEZAG? De wet geeft als omschrijving van gezag: de plicht en het recht om een minderjarig kind (dat is een kind jonger dan 18 jaar) te verzorgen en op te voeden. Wat betekent dit

Nadere informatie

Is een prenatale aantekening in het gezagsregister van gezamenlijk gezag van ongehuwde ongeregistreerde ouders mogelijk?

Is een prenatale aantekening in het gezagsregister van gezamenlijk gezag van ongehuwde ongeregistreerde ouders mogelijk? Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Is een prenatale aantekening in het gezagsregister van gezamenlijk gezag van ongehuwde en ongeregistreerde ouders mogelijk? A.J.M. Nuytinck Published

Nadere informatie

Het conceptwetsvoorstel lesbisch ouderschap onder de loep

Het conceptwetsvoorstel lesbisch ouderschap onder de loep Het conceptwetsvoorstel lesbisch ouderschap onder de loep Machteld Vonk Inleiding Eindelijk is het zover: de regering is gekomen met een conceptwetsvoorstel om het ouderschap van lesbische paren te regelen.

Nadere informatie

Wat is gezag? De ouder Gezag en erfrecht Wie heeft het gezag? de NOTARIS en. Gezag. en voogdij

Wat is gezag? De ouder Gezag en erfrecht Wie heeft het gezag? de NOTARIS en. Gezag. en voogdij Wat is gezag? De ouder Gezag en erfrecht Wie heeft het gezag? de NOTARIS en Gezag en voogdij Inhoud Wat is gezag? 2 De ouder 3 Gezag en erfrecht 3 Wie heeft het gezag? 4 Huwelijk 4 Man en vrouw 4 Vrouw

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 27 047 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het gezamenlijk gezag van rechtswege bij geboorte tijdens een geregistreerd

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2005 2006 30 551 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met verkorting van de adoptieprocedure en wijziging van de Wet opneming buitenlandse

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2013 480 Wet van 25 november 2013 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner

Nadere informatie

Minderjarigheid in het recht

Minderjarigheid in het recht Minderjarigheid in het recht Minderjarigen zijn personen onder de 18 jaar, tenzij voor hun 18e levensjaar huwelijk, geregistreerd partnerschap (GP) of meerderjarigverklaring van moeder van 16/17 jr Twee

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/53794

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1995 1996 24 649 Herziening van het afstammingsrecht alsmede van de regeling van adoptie Nr. 1 KONINKLIJKE BOODSCHAP Aan de Tweede Kamer der Staten-Generaal

Nadere informatie

MEMORIE VAN TOELICHTING

MEMORIE VAN TOELICHTING Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het ontstaan van het moederschap van rechtswege van en de mogelijkheid van erkenning door de vrouwelijke partner van de moeder MEMORIE VAN

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1996 1997 24 649 Herziening van het afstammingsrecht alsmede van de regeling van de adoptie Nr. 8 GEWIJZIGD VOORSTEL VAN WET 21 oktober 1996 Wij Beatrix,

Nadere informatie

239. Duomoederschap anno 2014

239. Duomoederschap anno 2014 239. Duoschap anno 2014 Mr. dr. M.J. Vonk Vanaf 1 april 2014 is het mogelijk om via het afstammingsrecht twee juridische s te hebben. Op de geboorteakte staan dan een en een uit wie het kind is geboren.

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 1997 772 Wet van 24 december 1997 tot herziening van het afstammingsrecht alsmede van de regeling van adoptie Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 032 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders

Nadere informatie

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1

Gehoord de gerechten adviseert de Raad u als volgt. 1 De Minister van Justitie Postbus 20301 2500 EH DEN HAAG Afdeling Ontwikkeling bezoekadres Kneuterdijk 1 2514 EM Den Haag Correspondentieadres Postbus 90613 2509 LP Den Haag datum 2 maart 2010 doorkiesnummer

Nadere informatie

Maart 2012 N. Leeuwrik

Maart 2012 N. Leeuwrik Lesbisch ouderschap: instemmen met het wetsvoorstel lesbisch ouderschap of vasthouden aan de vereenvoudigde adoptieprocedure? In hoeverre worden de belangen van het kind gewaarborgd in het wetsvoorstel

Nadere informatie

A 2011 N 57 PUBLICATIEBLAD

A 2011 N 57 PUBLICATIEBLAD A 2011 N 57 PUBLICATIEBLAD LANDSVERORDENING van de 15de december 2011 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek ter zake van gezamenlijk gezag over minderjarige kinderen (Landsverordening gezamenlijk

Nadere informatie

De rechtspositie van de verwekker indien het kind reeds twee juridische ouders heeft

De rechtspositie van de verwekker indien het kind reeds twee juridische ouders heeft Scriptie Rechtsgeleerdheid De rechtspositie van de verwekker indien het kind reeds twee juridische ouders heeft Tijd voor verandering? Naam: Imke Jansen ANR: 767356 Voorwoord Voor u ligt mijn scriptie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 26 673 Wijziging van boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht) Nr. 3 MEMORIE VAN TOELICHTING Algemeen 1.

Nadere informatie

De verbetering van de rechtspositie van duomoeders

De verbetering van de rechtspositie van duomoeders De verbetering van de rechtspositie van duomoeders De wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders dan door adoptie

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2003 2004 29 353 Wijziging van enige bepalingen van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek met betrekking tot het geregistreerd partnerschap, de geslachtsnaam

Nadere informatie

ECLI:NL:RBDHA:2017:6614

ECLI:NL:RBDHA:2017:6614 ECLI:NL:RBDHA:2017:6614 Instantie Rechtbank Den Haag Datum uitspraak 19-06-2017 Datum publicatie 13-07-2017 Zaaknummer C/09/520036 / FA RK 16-7841 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Personen-

Nadere informatie

Compendium van het personenen familierecht

Compendium van het personenen familierecht Mevr. prof. mr. S.F.M. Wortmann Mevr. mr. J. van Duijvendijk-Brand Compendium van het personenen familierecht Elfde druk Kluwer a Wolters Kluwer business Deventer - 2012 INHOUDSOPGAVE Voorwoord / V Hoofdstuk

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1995 1996 23 714 Wijziging van, onder meer, Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met invoering van medevoogdij en gezamenlijke voogdij Nr. 7 NOTA

Nadere informatie

SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT

SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT SAMENLEVINGSVORMEN SAMENLEVINGVORMEN EN SAMENLEVINGSCONTRACT Algemeen De gevolgen van het huwelijk en het geregistreerd partnerschap worden in de wet uitgebreid geregeld. Andere samenwonenden worden door

Nadere informatie

Wie wordt de tweede ouder? De biologische vader en de duomoeder in juridische strijd verwikkeld, nu en in de toekomst

Wie wordt de tweede ouder? De biologische vader en de duomoeder in juridische strijd verwikkeld, nu en in de toekomst Wie wordt de tweede ouder? De biologische vader en de duomoeder in juridische strijd verwikkeld, nu en in de toekomst Anne Mollema Inleiding Als er één vakgebied bestaat binnen het civiele recht waar het

Nadere informatie

Het gezag over minderjarige kinderen en de andere levensgezel

Het gezag over minderjarige kinderen en de andere levensgezel Het gezag over minderjarige kinderen en de andere levensgezel Prof. mr. A.J.M. Nuytinck, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder personen-, familie- en erfrecht, aan de Erasmus Universiteit Rotterdam

Nadere informatie

Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind.

Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind. Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind. Twee moeders en dan? De moeilijke positie van moeder, meemoeder en kind. Masterscriptie Rechtsgeleerdheid Accent Privaatrecht door

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1997 1998 22 700 Leefvormen Nr. 23 BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal s-gravenhage, 6 februari

Nadere informatie

Adoptie van een kind in Nederland

Adoptie van een kind in Nederland Adoptie van een kind in Nederland Uitvoeringswet Verdrag inzake de bescherming van kinderen en de samenwerking op het gebied van de interlandelijke adoptie Hoofdstuk 4. Prodedure in geval van interlandelijke

Nadere informatie

Geboren met twee moeders

Geboren met twee moeders Geboren met twee moeders Een onderzoek naar het belang van het kind dat is geboren binnen een lesbische relatie Masterscriptie Jeugdrecht Emma Merkx Naam: E.T.P. Merkx Studentnummer: 0910104 Masteropleiding:

Nadere informatie

ECLI:NL:RBNHO:2016:10882

ECLI:NL:RBNHO:2016:10882 ECLI:NL:RBNHO:2016:10882 Instantie Datum uitspraak 28-12-2016 Datum publicatie 17-01-2017 Rechtbank Noord-Holland Zaaknummer C/15/245613 / FA RK 16-4085 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie

Nadere informatie

ECLI:NL:RBHAA:2012:BY6590

ECLI:NL:RBHAA:2012:BY6590 ECLI:NL:RBHAA:2012:BY6590 Instantie Rechtbank Haarlem Datum uitspraak 16-10-2012 Datum publicatie 18-12-2012 Zaaknummer 193036 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Personen- en familierecht

Nadere informatie

Wel of geen juridische bescherming voor meeroudergezinnen?

Wel of geen juridische bescherming voor meeroudergezinnen? Wel of geen juridische bescherming voor meeroudergezinnen? De wenselijkheid van drie of vier ouders NAAM: JOELLE HENDRIKS ADMINISTRATIENUMMER: 477595 SCRIPTIEBEGELEIDER: PROF. MR. P. VLAARDINGERBROEK DATUM:

Nadere informatie

De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan

De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series De in de Wet bevordering voortgezet ouderschap en zorgvuldige scheiding vergeten voogden en het voogdijplan A.J.M. Nuytinck Published in WPNR, 2008,

Nadere informatie

Definities van de gehanteerde termen:

Definities van de gehanteerde termen: Protocol Scheiding in school 1 Dit protocol: legt uit wie voor de wet ouder van een kind is; formuleert een aantal richtlijnen waar de school zich aan zal houden om misverstanden te voorkomen; beschrijft

Nadere informatie

VOORJAARSWIJZIGINGEN FAMILIERECHT mr. L.H.M. Zonnenberg

VOORJAARSWIJZIGINGEN FAMILIERECHT mr. L.H.M. Zonnenberg VOORJAARSWIJZIGINGEN FAMILIERECHT mr. L.H.M. Zonnenberg Op 12 februari 2009 verscheen het Koninklijk Besluit van 6 februari 2009. Dat KB regelt de inwerkingtreding van onder meer de Wet van 9 oktober 2008

Nadere informatie

In opdracht van: Juridische Hogeschool Tilburg en D&H Advocaten en Mediators

In opdracht van: Juridische Hogeschool Tilburg en D&H Advocaten en Mediators Scriptie Tristan Wolters Tilburg, mei 2011 In opdracht van: Juridische Hogeschool Tilburg en D&H Advocaten en Mediators Naam: Tristan Daniël Wolters Studentnummer: 2014194 Plaats en datum: Tilburg, mei

Nadere informatie

Compendium van het personenen familierecht

Compendium van het personenen familierecht Mevr. prof. mr. S.F.M. Wortmann Mevr. mr. J. van Duijvendijk-Brand Compendium van het personenen familierecht Tiende druk y> Kluwer a Wolters Kluwer business Deventer - 2009 INHOUDSOPGAVE Voorwoord / V

Nadere informatie

rechtspositie van de verwekker worden verbeterd wanneer zijn kind geboren wordt binnen een ander huwelijk]

rechtspositie van de verwekker worden verbeterd wanneer zijn kind geboren wordt binnen een ander huwelijk] 2012 Naam: Loes van Thiel ANR: 535277 begeleider: Mr. Smits [ Binnen welk juridisch kader kan de rechtspositie van de verwekker worden verbeterd wanneer zijn kind geboren wordt binnen een ander huwelijk]

Nadere informatie

7 Inleiding / 11 8 Verkrijging, verlening, verlies en vaststelling van het Nederlanderschap / 12 9 Nationaliteit en internationaal privaatrecht / 16

7 Inleiding / 11 8 Verkrijging, verlening, verlies en vaststelling van het Nederlanderschap / 12 9 Nationaliteit en internationaal privaatrecht / 16 INHOUDSOPGAVE Voorwoord / V Hoofdstuk 1 Inleiding / 1 1 Algemeen / 1 2 Inhoud van Boek 1: personen- en familierecht / 2 3 Literatuur over personen- en familierecht / 3 Hoofdstuk 2 De algemene bepalingen

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1998 1999 26 673 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek (adoptie door personen van hetzelfde geslacht) B ADVIES RAAD VAN STATE EN NADER RAPPORT

Nadere informatie

Concept-wetsvoorstel lesbisch ouderschap: meemoeder wordt juridisch moeder van rechtswege of door erkenning.

Concept-wetsvoorstel lesbisch ouderschap: meemoeder wordt juridisch moeder van rechtswege of door erkenning. Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Concept-wetsvoorstel lesbisch ouderschap: meemoeder wordt juridisch moeder van rechtswege of door erkenning. A.J.M. Nuytinck Published in WPNR 2010,

Nadere informatie

ECLI:NL:RBASS:2011:BP3458

ECLI:NL:RBASS:2011:BP3458 ECLI:NL:RBASS:2011:BP3458 Instantie Rechtbank Assen Datum uitspraak 26-01-2011 Datum publicatie 07-02-2011 Zaaknummer 82435 FA RK 10-2820 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Personen-

Nadere informatie

Gezag voor de sperma- en eiceldonor als derde persoon?

Gezag voor de sperma- en eiceldonor als derde persoon? Gezag voor de sperma- en eiceldonor als derde persoon? Een onderzoek naar de mogelijkheid voor een uitbreiding van het gezag voor meer dan twee personen vanuit de positie van de sperma- en eiceldonor bezien.

Nadere informatie

Het juridisch ouderschap: meer dan alleen biologische afstamming

Het juridisch ouderschap: meer dan alleen biologische afstamming Het juridisch ouderschap: meer dan alleen biologische afstamming Onderzoek naar het wettelijk vastleggen van het duomoederschap Masterscriptie Universiteit van Tilburg door Jolien Witsmeer 1 Voorwoord

Nadere informatie

JPF 2012/161 Rechtbank Dordrecht 30 mei 2012, 96504/FA RK ; 96507/FA RK ; LJN BW7709. ( mr. Haerkens-Wouters )

JPF 2012/161 Rechtbank Dordrecht 30 mei 2012, 96504/FA RK ; 96507/FA RK ; LJN BW7709. ( mr. Haerkens-Wouters ) JPF 2012/161 Rechtbank Dordrecht 30 mei 2012, 96504/FA RK 12-7108; 96507/FA RK 12-71111; LJN BW7709. ( mr. Haerkens-Wouters ) [Verzoekster] te [adres verzoekster], verzoekster, advocaat: mr. M. Huisman

Nadere informatie

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen

PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen PDF hosted at the Radboud Repository of the Radboud University Nijmegen The following full text is a publisher's version. For additional information about this publication click this link. http://hdl.handle.net/2066/54145

Nadere informatie

ECLI:NL:RBMNE:2017:449

ECLI:NL:RBMNE:2017:449 ECLI:NL:RBMNE:2017:449 Instantie Datum uitspraak 02-02-2017 Datum publicatie 06-02-2017 Rechtbank Midden-Nederland Zaaknummer C/16/418623 / FA RK 16-4448 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie

Nadere informatie

HOMOSEKSUEEL OUDERSCHAP - De juridische aspecten -

HOMOSEKSUEEL OUDERSCHAP - De juridische aspecten - HOMOSEKSUEEL OUDERSCHAP - De juridische aspecten - BROCHURE - 1 - Met dank aan; Brusselsestraat 51 6211 PB Maastricht Tel.: 0031 (0)43-325 96 79 Fax: 0031 (0)43-325 04 31 www.leliveldadvocaten.nl Email:

Nadere informatie

DRIE IS TEVEEL? Naar een verbetering van de positie van de duo-moeder. Nicole van Haalem Scriptiebegeleider: mr. dr. J.A.E.

DRIE IS TEVEEL? Naar een verbetering van de positie van de duo-moeder. Nicole van Haalem Scriptiebegeleider: mr. dr. J.A.E. DRIE IS TEVEEL? Naar een verbetering van de positie van de duo-moeder. Nicole van Haalem Scriptiebegeleider: mr. dr. J.A.E. van Raak-Kuiper Inhoudsopgave 2 Afkortingen 5 Voorwoord 6 Hoofdstuk 1 Inleiding,

Nadere informatie

Meerouderschap- en gezag Regeling ten behoeve van Staatscommissie Herijking ouderschap. 1. Inleiding

Meerouderschap- en gezag Regeling ten behoeve van Staatscommissie Herijking ouderschap. 1. Inleiding Meerouderschap- en gezag Regeling ten behoeve van Staatscommissie Herijking ouderschap 1. Inleiding In april 2014 heeft de ministerraad op voorstel van de toenmalige staatssecretaris van Veiligheid en

Nadere informatie

» Samenvatting. JPF 2011/36 Rechtbank 's-gravenhage 14 september 2009, 327692/FA RK 08-10420; LJN BK1197. ( mr. De Wit mr. Don mr.

» Samenvatting. JPF 2011/36 Rechtbank 's-gravenhage 14 september 2009, 327692/FA RK 08-10420; LJN BK1197. ( mr. De Wit mr. Don mr. JPF 2011/36 Rechtbank 's-gravenhage 14 september 2009, 327692/FA RK 08-10420; LJN BK1197. ( mr. De Wit mr. Don mr. Zonneveld ) Mr. A.R.M. van Kempen, advocaat, kantoorhoudende te Amsterdam, in haar hoedanigheid

Nadere informatie

ECLI:NL:CRVB:2017:2709

ECLI:NL:CRVB:2017:2709 ECLI:NL:CRVB:2017:2709 Instantie Datum uitspraak 02-08-2017 Datum publicatie 08-08-2017 Zaaknummer Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Centrale Raad van Beroep 16/1541 WSF Socialezekerheidsrecht

Nadere informatie

Plaats van de jongere in het Nederlandse recht

Plaats van de jongere in het Nederlandse recht 21 2 Plaats van de jongere in het Nederlandse recht 2.1 Inleiding 23 2.2 Afstamming 23 2.2.1 Geboorte 24 2.2.2 Erkenning 25 2.2.3 Gerechtelijke vaststelling van het ouderschap 26 2.2.4 Vaderschapsactie

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 19499 1 november 2011 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke

Nadere informatie

DEEL I. DE HERVORMING VAN HET AFSTAMMINGSRECHT DOOR HET GRONDWETTELIJK HOF

DEEL I. DE HERVORMING VAN HET AFSTAMMINGSRECHT DOOR HET GRONDWETTELIJK HOF INHOUD VOORWOORD............................................ xv DEEL I. DE HERVORMING VAN HET AFSTAMMINGSRECHT DOOR HET GRONDWETTELIJK HOF Gerd Verschelden..................................... 1 HOOFDSTUK

Nadere informatie

ECLI:NL:RBSGR:2012:25290

ECLI:NL:RBSGR:2012:25290 ECLI:NL:RBSGR:2012:25290 Instantie Datum uitspraak 12-11-2012 Datum publicatie 19-11-2013 Rechtbank 's-gravenhage Zaaknummer 422786 FA RK 12-5036 Formele relaties Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie

Nadere informatie

De positie van de biologische vader in het omgangsrecht

De positie van de biologische vader in het omgangsrecht De positie van de biologische vader in het omgangsrecht Mireille Meijering Augustus 2013 Scriptiebegeleider: Maaike Voorhoeve Tweedelezer: Chantal Mak Inhoudsopgave Lijst van afkortingen... 4 Inleiding...

Nadere informatie

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814.

Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. STAATSCOURANT Officiële uitgave van het Koninkrijk der Nederlanden sinds 1814. Nr. 2600 5 februari 2013 Advies Raad van State betreffende het wetsvoorstel tot wijziging van het Burgerlijk Wetboek en het

Nadere informatie

Mastersthesis Rechtsgeleerdheid Accent Privaatrecht Ruthsainy Mogen

Mastersthesis Rechtsgeleerdheid Accent Privaatrecht Ruthsainy Mogen DE RECHTSPOSITIE VAN DE BEKENDE DONOR; EEN RECHTSVERGELIJKEND PERSPECTIEF Mastersthesis Rechtsgeleerdheid Accent Privaatrecht Ruthsainy Mogen De rechtspositie van de bekende donor Een rechtsvergelijkend

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2011 2012 33 032 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders

Nadere informatie

RESULTATEN VRAGENLIJST ROZE OUDERSCHAP

RESULTATEN VRAGENLIJST ROZE OUDERSCHAP RESULTATEN VRAGENLIJST ROZE OUDERSCHAP Deze vragenlijst is opgesteld en uitgezet door Stichting Meer dan Gewenst in samenwerking met de Universiteit van Amsterdam t.b.v. de Europese Verkiezingen op 22

Nadere informatie

Protocol informatieverstrekking gescheiden ouders

Protocol informatieverstrekking gescheiden ouders Protocol informatieverstrekking gescheiden ouders Voorgenomen besluit CvB : 1 november 2016 Bespreking CMO : 15 september 2016 Instemming GMR : 6 april 2017 Vastgesteld besluit CvB : 11 april 2017 Inhoudsopgave

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2004 2005 30 145 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met het bevorderen van voortgezet

Nadere informatie

LESBISCH OUDERSCHAP EN HET AFSTAMMINGSRECHT: EEN, TWEE OF TOCH DRIE OUDERS?

LESBISCH OUDERSCHAP EN HET AFSTAMMINGSRECHT: EEN, TWEE OF TOCH DRIE OUDERS? LESBISCH OUDERSCHAP EN HET AFSTAMMINGSRECHT: EEN, TWEE OF TOCH DRIE OUDERS? Machteld Vonk Inleiding De aandacht voor de juridische positie van kinderen die binnen een lesbische relatie worden geboren,

Nadere informatie

ECLI:NL:GHARN:2004:AR8882

ECLI:NL:GHARN:2004:AR8882 ECLI:NL:GHARN:2004:AR8882 Instantie Gerechtshof Arnhem Datum uitspraak 21-12-2004 Datum publicatie 13-01-2005 Zaaknummer B04/635 Formele relaties Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Cassatie:

Nadere informatie

JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel )

JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel ) JPF 2013/115 Rechtbank Den Haag 11 februari 2013, C/09/419508 FA RK 12-3722; ECLI:NL:RBDHA:2013:BZ3284. ( mr. Brakel ) [De minderjarige], geboren op [geboortedatum] te [geboorteplaats], Frankrijk, wonende

Nadere informatie

Scheiden, erkennen, adopteren, gezag uitoefenen over en omgang of contact hebben met minderjarige kinderen anno 2009

Scheiden, erkennen, adopteren, gezag uitoefenen over en omgang of contact hebben met minderjarige kinderen anno 2009 Rotterdam Institute of Private Law Accepted Paper Series Nieuw familierecht Scheiden, erkennen, adopteren, gezag uitoefenen over en omgang of contact hebben met minderjarige kinderen anno 2009 A.J.M. Nuytinck

Nadere informatie

Protocol school en scheiding

Protocol school en scheiding Protocol school en scheiding Dit protocol: - legt uit wie voor de wet ouder van een kind is; - formuleert een aantal richtlijnen waar de school zich aan zal houden om misverstanden te voorkomen; - beschrijft

Nadere informatie

HOLEBI-OUDERS. WAT MET AFSTAMMING EN OUDERSCHAP?

HOLEBI-OUDERS. WAT MET AFSTAMMING EN OUDERSCHAP? RoSa. Documentatiecentrum en Archief voor Gelijke Kansen, Feminisme en Vrouwenstudies HOLEBI-OUDERS. WAT MET AFSTAMMING EN OUDERSCHAP? Inleiding Sylvia Sroka Door de wet van 13 februari 2003 1 werd het

Nadere informatie

» Samenvatting. JPF 2011/33 Gerechtshof 's-gravenhage 1 december 2010, 200.020.898/01; LJN BO7387. ( mr. Van Nievelt mr. Mink mr. Pijls-Olde Scheper )

» Samenvatting. JPF 2011/33 Gerechtshof 's-gravenhage 1 december 2010, 200.020.898/01; LJN BO7387. ( mr. Van Nievelt mr. Mink mr. Pijls-Olde Scheper ) JPF 2011/33 Gerechtshof 's-gravenhage 1 december 2010, 200.020.898/01; LJN BO7387. ( mr. Van Nievelt mr. Mink mr. Pijls-Olde Scheper ) 1. [Appellant 1], hierna te noemen: de vader, en 2. [appellant 2],

Nadere informatie

Ouderschap, gezag en scheiding

Ouderschap, gezag en scheiding Ouderschap, gezag en scheiding mr. Paulien Boerkamp met dank aan: mr. Lydia Janssen 2 en 12 maart 2015 Programma Twee soorten juridische banden met kind: 1. Ouderschap (= familie) 2. Gezag (= zeggenschap)

Nadere informatie

ECLI:NL:GHSHE:2012:BX7336

ECLI:NL:GHSHE:2012:BX7336 ECLI:NL:GHSHE:2012:BX7336 Instantie Datum uitspraak 11-09-2012 Datum publicatie 14-09-2012 Gerechtshof 's-hertogenbosch Zaaknummer HV 200.099.711 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Personen-

Nadere informatie

Protocol School en Scheiding, KBS De ark en de Ark van Noach

Protocol School en Scheiding, KBS De ark en de Ark van Noach Protocol School en Scheiding, KBS De ark en de Ark van Noach 1. Dit protocol: o legt uit wie voor de wet ouder van een kind is; o formuleert een aantal richtlijnen waar de school zich aan zal houden, ter

Nadere informatie

Het hedendaagse personen en familierecht

Het hedendaagse personen en familierecht Het hedendaagse personen en familierecht (behoudens het huwelijksvermogensrecht) Prof. mr. P. Vlaardingerbroek Mr. K. Blankman Mw. mr. A. Heida Mr. A.P. van der Linden Mw. mr. E.C.C. Punselie Mw. mr. J.A.E.

Nadere informatie

Protocol school en gescheiden ouders

Protocol school en gescheiden ouders Protocol school en gescheiden ouders Dit protocol: - legt uit wie voor de wet ouder van een kind is; - formuleert een aantal richtlijnen waar de school zich aan zal houden om misverstanden te voorkomen;

Nadere informatie

Masterscriptie Personen- en Familierecht

Masterscriptie Personen- en Familierecht Masterscriptie Personen- en Familierecht Dient er een mogelijkheid te komen voor de verwekker om het door huwelijk ontstane vaderschap aan te kunnen tasten? K.H.J. Vermariën ANR 829025 Universiteit van

Nadere informatie

Afstamming ongeacht gerichtheid of geslacht 1

Afstamming ongeacht gerichtheid of geslacht 1 Afstamming ongeacht gerichtheid of geslacht 1 door Kees Waaldijk 2 versie 7 januari 2015 verschenen in: Ernee Loeb, Caroline Martens, Nora van Oostrom, Leo Vollebregt (red.), Alle kleuren Jaap! Liber Amicorum

Nadere informatie

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden

Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Staatsblad van het Koninkrijk der Nederlanden Jaargang 2008 500 Wet van 27 november 2008 tot wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering in verband met

Nadere informatie

Verwekker naast juridische vader onderhoudsplichtig? Prof. mr. A.J.M. Nuytinck

Verwekker naast juridische vader onderhoudsplichtig? Prof. mr. A.J.M. Nuytinck Verwekker naast juridische vader onderhoudsplichtig? Prof. mr. A.J.M. Nuytinck HR 18 februari 2011, LJN: BO9841, NJ 2011, 90 (mrs. D.H. Beukenhorst, W.A.M. van Schendel, F.B. Bakels, C.A. Streefkerk en

Nadere informatie

Lesbisch ouderschap. Bespreking van het rapport van de Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke adoptie (commissie-kalsbeek)

Lesbisch ouderschap. Bespreking van het rapport van de Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke adoptie (commissie-kalsbeek) Lesbisch ouderschap. Bespreking van het rapport van de Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke adoptie (commissie-kalsbeek) Prof. mr. A.J.M. Nuytinck, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder

Nadere informatie

Eindscriptie Personen & Familierecht. Verdient de niet-juridische vader betere wettelijke bescherming?

Eindscriptie Personen & Familierecht. Verdient de niet-juridische vader betere wettelijke bescherming? Eindscriptie Personen & Familierecht Verdient de niet-juridische vader betere wettelijke bescherming? Auteur: Mark S. Franse Administratienr: S306472 Scriptiebegeleider: Mw. Mr J.A.E. van Raak - Kuiper

Nadere informatie

MENTORSCHAP TEN BEHOEVE VAN MEERDERJARIGEN ARTIKELEN

MENTORSCHAP TEN BEHOEVE VAN MEERDERJARIGEN ARTIKELEN TITEL 20: MENTORSCHAP TEN BEHOEVE VAN MEERDERJARIGEN ARTIKELEN 450-462 Artikel 450 Indien een meerderjarige als gevolg van zijn geestelijke of lichamelijke toestand tijdelijk of duurzaam niet in staat

Nadere informatie

ECLI:NL:GHAMS:2014:5046 Gerechtshof Amsterdam Datum uitspraak Datum publicatie Zaaknummer

ECLI:NL:GHAMS:2014:5046 Gerechtshof Amsterdam Datum uitspraak Datum publicatie Zaaknummer ECLI:NL:GHAMS:2014:5046 Instantie Gerechtshof Amsterdam Datum uitspraak 04-11-2014 Datum publicatie 16-12-2014 Zaaknummer 200.148.742-01 Rechtsgebieden Bijzondere kenmerken Inhoudsindicatie Personen- en

Nadere informatie

8 Kind en scheiding. mr. MJ.C. Koens. 2e gewijzigde druk

8 Kind en scheiding. mr. MJ.C. Koens. 2e gewijzigde druk 8 Kind en scheiding mr. MJ.C. Koens 2e gewijzigde druk Sdu Uitgevers 2008 Inhoud Voorwoord / 13 Afkortingenlijst / 15 Inleiding/ 17 1. De verantwoordelijkheid van ouders bij scheiding / 19 1.1. De rechter

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 1999 2000 27 047 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband met het gezamenlijk gezag van rechtswege bij geboorte tijdens een geregistreerd

Nadere informatie

Naar afschaffing van de termijnen in het afstammingsrecht?

Naar afschaffing van de termijnen in het afstammingsrecht? Naar afschaffing van de termijnen in het afstammingsrecht? Een rechtsvergelijkend onderzoek naar de termijnen in het Nederlandse en Turkse afstammingsrecht Masterscriptie Rechtsgeleerdheid (oude regeling)

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING

Nederlandse samenvatting SAMENVATTING SAMENVATTING 1. Doelstellingen van het onderzoek Dit onderzoek heeft tot doel om twee belangrijke wetten uit het Nederlandse familierecht te evalueren, de Wet openstelling huwelijk en de Wet geregistreerd

Nadere informatie

Rolnummer Arrest nr. 172/2009 van 29 oktober 2009 A R R E S T

Rolnummer Arrest nr. 172/2009 van 29 oktober 2009 A R R E S T Rolnummer 4725 Arrest nr. 172/2009 van 29 oktober 2009 A R R E S T In zake : de prejudiciële vraag betreffende artikel 323 van het Burgerlijk Wetboek, zoals van kracht vóór de opheffing ervan bij artikel

Nadere informatie

GMR/100617 Heerenveen, 17 juni 2010

GMR/100617 Heerenveen, 17 juni 2010 GMR/100617 Heerenveen, 17 juni 2010 PROTOCOL INFORMATIEVOORZIENING GESCHEIDEN OUDERS / VERZORGERS INLEIDING Binnen OSG Sevenwolden worden mentoren, docenten, teamleiders, locatie- (adjunct)directeuren

Nadere informatie

MEMORIE VAN TOELICHTING ALGEMEEN

MEMORIE VAN TOELICHTING ALGEMEEN Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek en van het Wetboek van Burgerlijke Rechtsvordering mede in verband met de evaluatie van de Wet openstelling huwelijk en de Wet geregistreerd partnerschap

Nadere informatie

Een vader heeft ook rechten In hoeverre kan het omgangsrecht van de niet met de moeder gehuwde en niet met gezag belaste vader versterkt worden in

Een vader heeft ook rechten In hoeverre kan het omgangsrecht van de niet met de moeder gehuwde en niet met gezag belaste vader versterkt worden in Een vader heeft ook rechten In hoeverre kan het omgangsrecht van de niet met de moeder gehuwde en niet met gezag belaste vader versterkt worden in het belang van het kind? Een vader heeft ook rechten In

Nadere informatie

1.4 Een afzonderlijke regeling voor sociaal ouderschap buiten het afstammingsrecht 1.5 Concurrerende aanspraken op het ouderschap

1.4 Een afzonderlijke regeling voor sociaal ouderschap buiten het afstammingsrecht 1.5 Concurrerende aanspraken op het ouderschap 33 032 Wijziging van Boek 1 van het Burgerlijk Wetboek in verband het juridisch ouderschap van de vrouwelijke partner van de moeder anders dan door adoptie Memorie van antwoord Ik dank de leden hartelijk

Nadere informatie

De keuze van de achternaam. Ministerie van Justitie

De keuze van de achternaam. Ministerie van Justitie Ministerie van Justitie De keuze van de achternaam Burgerlijk Wetboek Boek 1, Personen- en familierecht Titel 2 Het recht op de naam Artikel 5 1. Indien een kind alleen in familierechtelijke betrekking

Nadere informatie

Afstamming heeft alles te maken met welke bloedband je hebt met je voorouders (je ouders, grootouders, overgrootouders,...). Je afstamming bepaalt

Afstamming heeft alles te maken met welke bloedband je hebt met je voorouders (je ouders, grootouders, overgrootouders,...). Je afstamming bepaalt Afstamming heeft alles te maken met welke bloedband je hebt met je voorouders (je ouders, grootouders, overgrootouders,...). Je afstamming bepaalt dus bij welke familie je hoort. Ouders Met je ouders heb

Nadere informatie

De juridische aspecten van het zaaddonorschap

De juridische aspecten van het zaaddonorschap De juridische aspecten van het zaaddonorschap Scriptie ter afsluiting van de Masteropleiding Rechtswetenschappen aan de Open Universiteit Nederland Begeleider: mr. M. Baks Examinator: Mw. dr. mr. A.L.H.

Nadere informatie

Huwelijk en geregistreerd partnerschap groeien steeds verder naar elkaar toe

Huwelijk en geregistreerd partnerschap groeien steeds verder naar elkaar toe Huwelijk en geregistreerd partnerschap groeien steeds verder naar elkaar toe Prof. mr. A.J.M. Nuytinck, hoogleraar privaatrecht, in het bijzonder personen-, familie- en erfrecht, Erasmus Universiteit Rotterdam

Nadere informatie