Platform voor de InformatieSamenleving. Roadmap: Vertrouwen in de Informatiesamenleving

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Platform voor de InformatieSamenleving. Roadmap: Vertrouwen in de Informatiesamenleving"

Transcriptie

1 S ECP rapport.qxd:opmaak :31 Pagina 1 Platform voor de InformatieSamenleving Roadmap: Vertrouwen in de Informatiesamenleving

2 Colofon Dit is een uitgave van ECP-EPN, Platform voor de informatiesamenleving. Deze rapportage is tot stand gekomen dankzij een bijdrage van het ministerie van Economische Zaken. Teksten mr. dr. Bart W. Schermer mr. Rachel Marbus Ontwerp omslag en binnenwerk Studiotekst BV, Culemborg Druk Efficiënta Offsetdrukkerij bv ISBN/EAN ECP-EPN, september 2009 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in een geautomatiseerd gegevensbestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze, hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen, of enige andere manier, zonder voorgaande schriftelijke toestemming van de maker. Hoewel de auteur en uitgever uiterste zorgvuldigheid betracht hebben bij het samenstellen van deze uitgave aanvaarden zij geen aansprakelijkheid voor schade van welke aard ook, die het directe of indirecte gevolg is van handelingen en/of beslissingen die (mede) gebaseerd zijn op de in deze uitgave vervatte informatie. De wet- en regelgeving is een dynamisch terrein zodat de regels en richtlijnen die in deze uitgave worden genoemd inmiddels kunnen zijn veranderd. ECP-EPN Bezoekadres: Overgoo 13 Leidschendam Postadres: Postbus AG Leidschendam Telefoon: +31 (0) Fax: +31 (0)

3 Platform voor de InformatieSamenleving The most profound technologies are those that disappear. They weave themselves into the fabric of everyday life until they are indistinguishable from it. -- Mark Weiser The future is already here. It's just not very evenly distributed -- William Gibson Roadmap: Vertrouwen in de Informatiesamenleving

4 Inhoudsopgave 1 Inleiding Roadmap: Vertrouwen Uitgangspunten Doelstellingen en vorm In dit rapport 9 2 Vertrouwen Lagenmodel Uitdagingen voor vertrouwen in de informatiemaatschappij 12 3 Scope en afbakening Randvoorwaarden Tijdsbestek Ethische aspecten ICT Internationale focus, nationale implementatie ICT en convergerende technologieën 14 4 Trends in ICT en maatschappij Convergentie van infrastructuren Triple Play Mobiel internet Alomtegenwoordigheid en beschikbaarheid ICT RFID en NFC Software as a Service Body Area Networks Versmelting van fysieke en virtuele werelden Mirror worlds Augmented reality Virtuele werelden en 3D internet Veranderende rollen gebruikers en aanbieders Sociale netwerken User generated content Kunstmatige intelligentie Het semantische web Autonome systemen Lerende systemen 18 5 Het randvoorwaardelijk kader 19 6 Bescherming van privacy en (deel)identiteit Ambitie Relevante ontwikkelingen en omgevingsfactoren Het privacybegrip Het identiteitsbegrip Meervoudigheid (deel)identiteiten Toenemende transparantie Uitdagingen Persistentie en reputatie Identiteitsfraude en identiteitsdiefstal Publieksscheiding en contextsamenval Toename toezicht en controle Het veranderende karakter van gegevens Oplossingsrichtingen Communicatie en bewustzijn Gebruiker in controle Privacy by design Toezicht en handhaving Tegengaan identiteitsdiefstal Herijking privacybegrip 25 7 Ruimte voor creativiteit en innovatie Ambitie Relevante ontwikkelingen en omgevingsfactoren Digitale distributie Anything, anytime, anywhere User generated content Crowdsourcing en co-creatie Open Source, Creative Commons, Copyleft Virtuele werelden Uitdagingen 28

5 7.3.1 Globalisering De veranderende positie van de consument Nieuwe spelers Anything, anytime, anywere? Piraterij Rechtenbeheer Oplossingsrichtingen Betere afstemming vraag en aanbod Aanpak piraterij Stimuleren creativiteit gebruikers Aandacht voor nieuwe uitdagingen 31 8 Consumentenbescherming bij elektronische handel Ambitie Relevante ontwikkelingen en omgevingsfactoren Globalisering Nieuwe spelers, nieuwe diensten Autonome systemen Samenvloeiing van fysiek en virtueel Virtuele werelden Uitdagingen Beheersing verkoopkanalen Wetgeving in een veranderende markt Cybercrime Versnippering Consumentenrechten in nieuwe omgevingen Autonome systemen Oplossingsrichtingen Een sterke consument Terugdringen cybercrime Ontwikkeling (communautaire) regelgeving Tegengaan versnippering voorlichting en geschillenbeslechting Digitalisering klachtenafhandeling en geschillenbeslechting Onderscheid online-offline 36 9 Handhaving van wet- en regelgeving met respect voor grondrechten Ambitie Relevante ontwikkelingen en omgevingsfactoren Uitdagingen Globalisering Innovatie Rol tussenpersonen Systeemdwang Oplossingsrichtingen Preventie: een weerbare consument Internationale samenwerking Publiekprivate samenwerking Notice-and-Takedown, filtering en blokkering Innovatie in handhaving Ethisch ontwerp van systemen Waarborgen Roadmap Vertrouwen Bescherming privacy en (deel)identiteit Ruimte voor creativiteit en innovatie Consumentenbescherming bij elektronische handel Handhaving van wet- en regelgeving met respect voor grondrechten Vervolgstappen en rol ECP-EPN Verkorte Literatuurlijst 47

6

7 Inleiding 1 Nederland is in 2030 een welvarend en ondernemend land dat bekend staat om zijn duurzame productiviteitsgroei. Deze ambitie stelt de Nederlandse overheid zich in haar langetermijnstrategie Nederland Ondernemend Innovatieland. 1 ICT speelt hierin een belangrijke rol. Het kabinet wil dat Nederland in 2015 behoort tot de koplopers op het gebied van ICT en nieuwe digitale dienstverleningsconcepten. 2 Vertrouwen is daarbij een noodzakelijke randvoorwaarde. In de Roadmap voor Vertrouwen in de Informatiesamenleving zet ECP-EPN de belangrijkste stappen uiteen die richting de toekomst het vertrouwen van de gebruiker in ICT-toepassingen moeten waarborgen. ICT heeft ontegenzeggelijk een grote invloed op de manier waarop wij onze samenleving inrichten en daarbinnen met elkaar omgaan. De opkomst van de computer halverwege de vorige eeuw, de ontwikkeling van de microprocessor rond de jaren zeventig en de doorbraak van het internet als wereldomspannend communicatiemedium in de jaren negentig hebben tot een informatierevolutie geleid waarvan de blijvende gevolgen nu pas zichtbaar worden. Na een installatieperiode (de aanleg van infrastructuur) die werd gevolgd door een periode van hype en ontluistering (de dotcom bubble), zitten we nu een in periode waarin ICT intensief wordt benut. 3 De toepassing van ICT op grote schaal en in breed maatschappelijk verband leidt tot nieuwe vormen van communiceren, samenwerken, leren en creëren. Deze veranderende omgangsvormen beïnvloeden de economische en sociale verhoudingen binnen de informatiesamenleving. Dit leidt tot nieuwe kansen en mogelijkheden, spanningen tussen belangen van partijen en verschuivingen in de bestaande normen en waarden. Naast technologische innovatie is dan ook meer en meer een fundamentele sociale en institutionele innovatie aan het ontstaan. Dergelijke ontwikkelingen stellen nieuwe eisen aan de bestaande sociale en institutionele kaders, met name vanwege het feit dat deze kaders veelal gebaseerd zijn op de oude technologische en maatschappelijke situatie. Het samenspel van technologische innovaties en maatschappelijke ontwikkelingen leidt tot een situatie van permanente technologische turbulentie. 4 Het is de uitdaging om in deze sterk dynamische, steeds complexer wordende omgeving met een hoog ontwikkelingstempo, het vertrouwen van de verschillende maatschappelijke actoren te behouden. 1.1 Roadmap: Vertrouwen 2.0 Zoals hierboven geschetst, is het vertrouwen in ICT toepassingen en diensten een noodzakelijke voorwaarde voor een welvarend Nederland. ECP-EPN onderstreept het belang van vertrouwen in de technologieën en de 7 [1] Naar een agenda voor duurzame productiviteitsgroei, Nederland Ondernemend Innovatieland, Langetermijnstrategie, uitgave juni 2008 [2] ICT Agenda , Ministerie van Economische Zaken, juni 2008 [3] Voor een uitgebreide discussie van deze fenomenen zie: Perez, C. (2002), Technological Revolutions and Financial Capital: the Dynamics of Bubbles and Golden Ages, Edward Elgar, Cheltenham; en Drobik, A. (1999), The End of e-business, Gartner [4] Zie onder andere: Franken et al. (2000). Rapport van de Commissie Grondrechten in het Digitale Tijdperk. Rotterdam: Phoenix & Den Oudsten.

8 8 diensten die worden aangeboden op de technologische infrastructuur. ECP-EPN wil daarom de noodzakelijke stappen die richting de toekomst het vertrouwen van de gebruiker moeten waarborgen uiteenzetten. Deze stappen zijn vastgelegd in de Roadmap voor Vertrouwen in de Informatiesamenleving (Roadmap Vertrouwen 2.0). In deze Roadmap worden de belangrijkste voorwaarden voor een gerechtvaardigd vertrouwen in ICT-toepassingen geschetst en worden mogelijke struikelblokken richting de toekomst geïdentificeerd. Op basis van deze struikelblokken worden vervolgens mogelijke oplossingsrichtingen gegeven Uitgangspunten De uitgangspunten die ECP-EPN hanteert voor de Roadmap Vertrouwen 2.0 zijn: Het waarborgen van een aantal fundamentele waarden en normen in een elektronische omgeving. Hierbij gaat het om de bescherming en regeling van grondrechten, het verzekeren van rechtshandhaving en het bieden van rechtszekerheid. Het faciliteren van het elektronisch verkeer. Hierbij gaat het primair om het bevorderen van een transparante en toegankelijke markt, het bevorderen van betrouwbaarheid van het elektronisch verkeer en het wegnemen van belemmeringen in de bestaande juridische infrastructuur. Deze uitgangspunten moeten bijdragen aan een informatiemaatschappij waarin burgers en bedrijven vertrouwen kunnen hebben in de ICTinfrastructuur en daarbij behorende diensten. De punten vloeien voort uit de grondleggende Nota Wetgeving voor de Elektronische Snelweg (Nota WES) uit De Nota WES werd geschreven ten tijde van de opkomst van het internet en formuleerde een kader voor de regulering van de elektronische snelweg. In deze roadmap bekijken we hoe invulling te geven aan deze uitgangspunten. Hierbij wordt ook in ogenschouw genomen dat de invulling vanuit de Nota WES inmiddels gedateerd kan zijn. Want hoewel de Nota WES een helder en relevant denkkader biedt, is zij inmiddels wel meer dan tien jaar oud. 5 Het kan zijn dat de invulling die vanuit de WES werd gegeven aan de bovengenoemde uitgangspunten inmiddels is gaan knellen of wringen Doelstellingen en vorm Door middel van deze roadmap wil ECP-EPN een ambitie voor de toekomstige inrichting van de informatiemaatschappij uitspreken en de noodzakelijke stappen voor het realiseren van deze ambitie identificeren. De roadmap moet de leidraad vormen voor het formuleren van de plannen van ECP-EPN op het gebied van vertrouwen voor de komende jaren. De concrete invulling van deze stappen alsmede de verantwoordelijke actoren zijn echter binnen deze roadmap bewust nog niet (volledig) ingevuld. Allereerst omdat er zowel publiek als privaat reeds diverse initiatieven ontplooid worden die invulling geven aan veel van de punten die ECP-EPN in deze roadmap aanstipt. Zo is er vanuit de overheid een rijksbrede ICTstrategie en zijn er binnen de departementen specifieke strategieën. Aan de rijksbrede en departementale strategieën wordt door middel van diverse programma s en projecten invulling gegeven, veelal in publiekprivaat verband. Vanuit de private sector zijn er ook diverse (zelfregulerende) initiatieven om de informatiesamenleving beter vorm te geven, zowel op het niveau van individuele bedrijven als op brancheniveau. Ten slotte werkt ook de burger zelf aan het creëren van de juiste randvoorwaarden voor vertrouwen in ICTtoepassingen, bijvoorbeeld via organisaties als de Consumentenbond. ECP-EPN wil met deze roadmap niet de suggestie wekken bestaande initiatieven te doorkruisen. Daarnaast wil ECP-EPN in deze roadmap een onafhankelijke en ongebonden helikoptervisie op de toekomst van de informatiesamenleving geven die als leidraad moet dienen voor haar beleid. De concrete invulling hiervan zal echter altijd in neutraal, publiekprivaat verband, met alle maatschappelijke actoren moeten worden afgestemd. Slechts wanneer er vanuit de publieke en de private sector genoeg draagkracht is voor het invullen van de door ECP-EPN in deze roadmap genoemde oplossingsrichtingen zullen de stappen concreter worden gemaakt. [5] Nota Wetgeving voor de Elektronische Snelweg, Tweede Kamer, vergaderjaar , , nrs. 1 2

9 1.2 In dit rapport In het volgende hoofdstuk wordt toelichting gegeven op het in dit rapport gehanteerde begrip Vertrouwen. In hoofdstuk 3 wordt de scope van de Roadmap Vertrouwen 2.0 gegeven en afgebakend. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de technologische trends die invloed hebben op de maatschappij en daarmee op het vertrouwen in ICT-toepassingen. Aan de hand van deze trends worden in hoofdstuk 5 de randvoorwaarden voor vertrouwen in ICT benoemd. Deze randvoorwaarden worden in de daarop volgende hoofdstukken nader toegelicht: bescherming van privacy en identiteit (hoofdstuk 6), ruimte voor creativiteit en innovatie (hoofdstuk 7), consumentenbescherming bij elektronische handel (hoofdstuk 8) en handhaving van wet- en regelgeving met respect voor grondrechten (hoofdstuk 9). Op basis hiervan wordt in hoofdstuk 10 de Roadmap Vertrouwen 2.0 gepresenteerd. Hoofdstuk 11 bevat een toelichting op hoe ECP-EPN de vervolgstappen ziet. 9

10 10

11 Vertrouwen 2 Vertrouwen is cruciaal voor het succes en de welvaart van een maatschappij. 6 Vertrouwen is echter een zeer ruim en daarmee vaag begrip. De interpretatie van het begrip vertrouwen is sterk afhankelijk van tijd, plaats en cultuur. In deze roadmap staat het begrip vertrouwen in de context van elektronische communicatie centraal. ECP-EPN hanteert de volgende algemene definitie van het begrip vertrouwen: Het geloof van partijen binnen economische en sociale relaties dat de wederpartij de beste bedoelingen jegens hen heeft, eerlijk is en in voldoende mate competent is om invulling te geven aan de relatie en de doelen die daarbinnen worden nagestreefd. Zoals opgemaakt kan worden uit deze definitie betreft het hier niet zozeer het vertrouwen in de technologie zelf, als wel de personen/organisaties achter de techniek. Maar ook het vertrouwen in de technologie zelf is van belang. Door de toenemende complexiteit van technologieën wordt het voor de gebruiker steeds moeilijker om te bepalen hoe een systeem werkt en of de output van het systeem wel correct is. 7 Ook wordt het steeds moeilijker om te bepalen of een systeem veilig werkt en binnen het systeem verwerkte informatie vertrouwelijk blijft. Vertrouwen in systemen kan aldus als volgt worden geformuleerd: Het geloof van partijen in de veiligheid en de correcte werking van een systeem. Vertrouwen is noodzakelijk daar waar een gebruiker geen directe controle kan uitoefenen op de omstandigheden (de relatie met partijen, het gebruik van technologie enzovoorts). We kunnen dus stellen dat vertrouwen op verschillende niveaus noodzakelijk is. 2.1 Lagenmodel Om de verschillende niveaus van vertrouwen inzichtelijk te maken en het eenvoudiger te maken om acties en de daarbij behorende belanghebbenden te identificeren kan een lagenmodel uitkomst bieden. 8 Zoals in het vorige hoofdstuk aangegeven zullen in deze roadmap nog geen concrete acties worden toegewezen aan verantwoordelijke actoren. Dit model maakt onderscheid tussen vier niveaus, te weten: 1) De infrastructuur, 2) de toegang tot de infrastructuur, 3) diensten/toepassingen die op/via de infrastructuur worden aangeboden en 4) het gebruik van de infrastructuur en de bijbehorende toepassingen en diensten. Allereerst is er vertrouwen noodzakelijk in de 11 Voorbeelden Actoren Gebruik e-commerce, e-government, Consumenten, bedrijven, overheden entertainment, communities Diensten www, , p2p, sociale ISP s, telco s, ASP/SaaS leveranciers, netwerken, veilingsites, wiki s, platformaanbieders virtuele werelden Toegang Internet, mobiel, RFID/NFC ISP s, telco s, overige netwerkeigenaren Infrastructuur Internet, mobiel, RFID/NFC IT leveranciers, telco s [6] Fukuyama 1995 [7] De Vries 2004 [8] Het lagenmodel zoals hier geïllustreerd is grotendeels gebaseerd op de lagenstructuur voor de markt voor elektronische communicatie zoals opgenomen in de beleidsnotitie De Toekomst van de Elektronische Communicatie (TEC) van het Ministerie van Economische Zaken (2005). In de Nota WES worden drie lagen geïdentificeerd: een netwerk-laag (exploitatie van infrastructuur), een transportlaag (schakel tussen infrastructuur en gebruiker) en een inhoudslaag (toegevoegde waardediensten).

12 12 technologische infrastructuur. Hierbij zijn onderwerpen als betrouwbaarheid, continuïteit en interoperabiliteit met name van belang. In het verlengde hiervan ligt het vertrouwen in de toegang tot de infrastructuur. Naast het vertrouwen in de technologie zelf speelt hierbij ook het vertrouwen in de partij die de toegang verleent tot de infrastructuur een rol. Het derde niveau is dat van de diensten die via de infrastructuur worden aangeboden. Ten tijde van het opstellen van het juridisch kader voor elektronisch zakendoen waren de verhoudingen hierbij nog relatief overzichtelijk: burgers, bedrijven en overheden maakten gebruik van telecommunicatiediensten (waaronder internet) en deze diensten werden ontsloten door telecommunicatie aanbieders (telco s) en Internet Service Providers (ISP s). Inmiddels is de markt een stuk diverser geworden. Met name door convergentie en de ontwikkeling van Web 2.0 zijn de rollen van ISP en telco vaak moeilijk te onderscheiden en zijn er diverse tussenpersonen (platformen) bijgekomen. Richting de toekomst zal de ontwikkeling van het internet van dingen (zie hoofdstuk 5) deze situatie nog verder compliceren. Tot slot is er het daadwerkelijke gebruik van de aangeboden diensten. Hier speelt met name het vertrouwen van partijen in elkaar een rol. 2.2 Uitdagingen voor vertrouwen in de informatiemaatschappij De ontwikkeling van de informatiesamenleving heeft een aantal kenmerken die het vertrouwen beïnvloeden. Deze kenmerken waren ten tijde van het opstellen van de Nota WES relevant en zijn dat ook nu nog. Het gaat met name om de volgende kenmerken: Dematerialisering Kennis, diensten en informatie die niet in een tastbare vorm zijn neergelegd worden steeds belangrijker binnen onze maatschappij. Door de alomtegenwoordigheid en beschikbaarheid van ICT kan nagenoeg overal en altijd informatie worden verzameld, verwerkt en gedeeld. hoeken van de samenleving. Sindsdien heeft de wereldwijde penetratie en de toename in het gebruik van internet er voor gezorgd dat veel uitdagingen binnen de informatiesamenleving een internationaal karakter hebben. Dit geldt met name voor het onderwerp handhaving. Technologische turbulentie Het tempo waarin technologieën en toepassingen elkaar opvolgen en/of waarin zij convergeren is hoog. Dit stelt gebruikers telkens voor nieuwe uitdagingen bij het doorgronden van de werking en het bepalen van de gevolgen van nieuwe technologieën. Institutionele innovatie De technologische turbulentie beperkt zich niet alleen tot de veranderingen van de technologie. Omdat technologische innovaties sociaalmaatschappelijke veranderingen met zich meebrengen (bijvoorbeeld versnelde globalisering door de komst van het vliegtuig, of nieuwe ideeën over privacy door de fotocamera), veranderen ook de institutionele kaders. Omdat vorm en inhoud van wetgeving grotendeels gebaseerd zijn op de heersende institutionele kaders, loopt wetgeving haast per definitie achter op de maatschappelijke gevolgen van technologische innovaties. Dit betekent dat er tot op zekere hoogte blijvende rechtsonzekerheid is omtrent de juridische duiding van nieuwe technologieën en de maatschappelijke vraagstukken die daarmee gepaard gaan. Internationalisering In 1998 werd in de Nota WES reeds geconstateerd dat informatie nauwelijks aan plaats en staat gebonden is en zeer snel kan dóórdringen in alle

13 Scope en afbakening 3 Deze roadmap voor de ontwikkeling en invulling van noodzakelijke randvoorwaarden moet bijdragen aan het vertrouwen in de informatiemaatschappij van de toekomst. Een dergelijke excercitie kan door haar omvang al snel onhanteerbaar worden. Om deze reden is gekozen de roadmap enigszins af te bakenen. 3.1 Randvoorwaarden In deze roadmap ligt de nadruk op de maatschappelijke en sociale randvoorwaarden die spelen bij de omgang met ICT. Deze randvoorwaarden hebben primair betrekking op de rechten en plichten die partijen naar elkaar toe hebben. Deze vloeien met name voort uit wet- en regelgeving, individuele afspraken (contracten) en sociale normen (de verkeersopvattingen ) en hebben betrekking op onderwerpen als privacy, auteursrecht en consumentenbescherming. Naast deze randvoorwaarden zijn er ook randvoorwaarden van meer algemene aard die bijdragen aan een gerechtvaardigd vertrouwen in ICT. Zo is het van groot belang dat burgers digibewust zijn en dat zij de vaardigheden hebben om effectief met ICT om te kunnen gaan (digivaardigheid en mediawijsheid). Daarnaast zijn onderwerpen als veiligheid, continuïteit en interoperabiliteit ook belangrijke randvoorwaarden voor een gerechtvaardigd vertrouwen in ICT. Deze randvoorwaarden komen reeds aan de orde in diverse beleidstukken 9, alsmede in de algemene agendazetting van ECP-EPN, en worden daarom grotendeels uitgesloten in deze roadmap. Het is overigens van belang te vermelden dat de juridische invulling van deze randvoorwaarden geen op zichzelf staande grootheden zijn. Gerechtvaardigd vertrouwen kan niet enkel voortvloeien uit juridische bepalingen. Juridische kaders dienen effectief en handhaafbaar zijn. Hiertoe zijn diverse mogelijkheden en instrumenten die variëren van voorlichting tot technische beschermingsmaatregelen die uitvoering geven aan juridische bepalingen. Met andere woorden, hoewel het voornamelijk gaat om beschermende randvoorwaarden die voortvloeien uit wet- en regelgeving, kan de concrete invulling van deze randvoorwaarden op diverse manieren gestalte krijgen. 3.2 Tijdsbestek Het is moeilijk en in bepaalde gevallen zelfs onverstandig om ver in de toekomst te kijken wanneer het gaat om het maken van beleid. De agendazetting van de nationale overheid op het gebied van ICT heeft een horizon tot 2015, met concrete beleidsacties tot en met Voor deze rapportage wordt een horizon tot 2018 gehanteerd. De keuze voor 2018 heeft met name verband met de publicatie van de Nota WES. Hoewel sinds 1998 veel is veranderd, blijkt de visie van de makers en de structuur van de Nota nog steeds bijzonder goed geschikt om het randvoorwaardelijk kader te bespreken. De Nota WES, geplaatst in de huidige tijd, biedt een mooi kader voor een voorspelling voor de komende 10 jaar. 3.3 Ethische aspecten ICT Naast de hierboven genoemde juridische randvoorwaarden spelen nog diverse andere ethische aspecten een rol. Hierbij dient onder 13 [9] Zie onder andere: ICT Agenda , Ministerie van Economische Zaken; Agenda Teleconsument, Ministerie van Economische Zaken, februari 2008; De Toekomst van de Elektronische Communicatie, Ministerie van Economische Zaken 2005; Naar een Veiligere Samenleving, Brief van de Minister van Justitie, Tweede Kamer, vergaderjaar , , nr. 133; Agenda ICT en Veiligheid, Ministerie van Economische Zaken, Ministerie van Justitie en Ministerie van Binnenlandse Zaken [10] ICT Agenda , Ministerie van Economische Zaken

14 andere gedacht te worden aan digitale duurzaamheid en de digitale kloof (digital divide). Deze onderwerpen worden echter buiten de Roadmap Vertrouwen 2.0 gehouden, omdat deze randvoorwaarden in de bredere visie op de informatiesamenleving van ECP-EPN reeds worden meegenomen. De convergentie van nanotechnologie, biotechnologie, ICT- en Cognitieve wetenschappen (NBIC) en de ethische implicaties die dit met zich meebrengt, worden in diverse rapportages geanalyseerd Internationale focus, nationale implementatie 14 Ontwikkelingen op het gebied van ICT spelen zich niet enkel op nationaal niveau af. Integendeel, de context van ICT-ontwikkelingen is bijna altijd internationaal. Om deze reden moeten maatregelen, zeker waar dit wet- en regelgeving betreft, altijd op internationaal niveau afgestemd en ingevoerd worden. Onder verschillende omstandigheden kan het echter opportuun zijn om op nationaal niveau maatregelen te treffen. In het toetsingskader voor wetgeving dat de Nota WES geeft, worden de volgende omstandigheden genoemd: Indien het nodig is ter bescherming van fundamentele normen en waarden. Indien regeling op een hoger niveau niet haalbaar is of te lang zou duren. Indien het beoogt de concurrentiepositie van Nederland te versterken. Als voorbeeldfunctie voor de internationale rechtsontwikkeling. 3.5 ICT en convergerende technologieën De nadruk in deze roadmap ligt op informatie- en communicatietechnologieën (ICT). Hoewel de ontwikkeling van diverse andere technologieën ongetwijfeld van invloed zal zijn op het vertrouwen van burgers in de komende jaren, beperkt deze roadmap zich tot het vertrouwen in ICT-infrastructuren en dienstverlening. Het verdient echter wel nadruk te vermelden dat met name de ontwikkelingen op het gebied van biotechnologie, nanotechnologie en de cognitieve wetenschappen in combinatie met informatie- en communicatietechnologie, een belangrijke invloed gaan hebben op de (informatie)maatschappij. [11] Zie onder andere: Teeuw & Vedder 2008

15 Trends in ICT en maatschappij 4 De ontwikkelingen op het gebied van ICT volgen elkaar in sneltreinvaart op. Hoewel het lastig is om te voorspellen hoe de wereld er als gevolg van de vergaande toepassing in 2018 uitziet, is er wel een aantal trends waarneembaar. In dit hoofdstuk worden deze trends uiteengezet. Per trend worden een aantal sub-trends en toepassingen aangehaald om de materie te verduidelijken en tastbaarder te maken. Het is belangrijk te beseffen dat technologische trends hun weerslag hebben op de maatschappij. Hoewel de trends in dit hoofdstuk met name technologisch van aard zijn is er een duidelijke wisselwerking tussen technologische innovaties en sociale en maatschappelijke veranderingen. De in dit hoofdstuk gesignaleerde trends en technologische ontwikkelingen worden met voorbeelden verduidelijkt. Het gaat hierbij om nu reeds bestaande toepassingen. 4.1 Convergentie van infrastructuren Een eerste trend is de convergentie van ICTinfrastructuren. Daar waar tot voorkort verschillende diensten allen gebruik maakten van een eigen, specifieke infrastructuur vloeien deze infrastructuren en diensten in toenemende mate samen. Deze ontwikkeling is met name toe te schrijven aan het uitgebreide gebruik van het Internet Protocol (IP) voor het verzenden van verschillende typen data (spraak, tekens, beeld) Triple Play De convergentie van ICT-infrastructuren en het gebruik van IP is het duidelijkst zichtbaar bij het aanbod van kabelmaatschappijen en telco s. Zij bieden onder de algemene noemer triple play een combinatie van telefoon, internet en televisie aan Mobiel internet De infrastructuur voor mobiele spraaktelefonie convergeert in toenemende mate met die voor mobiel internet. De ontwikkeling van derde (en volgende) generatie mobiele netwerken alsmede de toenemende rekenkracht van moderne telefoons en PDA s versnelt deze ontwikkeling verder. Het valt te verwachten dat door de alomtegenwoordige toegang tot internet, mobiele apparaten een steeds centralere rol in ons leven gaan innemen. 4.2 Alomtegenwoordigheid en beschikbaarheid ICT Een belangrijke trend binnen de ICT is een beweging richting alomtegenwoordigheid en bijbehorende beschikbaarheid. Door het steeds kleiner en krachtiger worden van microprocessoren kunnen steeds meer objecten worden uitgerust met computerkracht, waardoor computerkracht steeds meer een alomtegen - woordig fenomeen wordt. Dit wordt ook wel ubiquitous of pervasive computing genoemd. Naast de aanwezigheid van computerkracht wordt ook de connectiviteit steeds beter. Door de alomtegenwoordigheid van internet kan inmiddels nagenoeg overal toegang worden verkregen tot informatie. Ook wordt software die tot voorkort enkel lokaal werd gebruikt (besturingssystemen, kantoorapplicaties, CRM systemen) in toenemende mate via internet ontsloten. Deze ontwikkeling heeft tot gevolg dat je altijd en overal toegang hebt tot je persoonlijke informatie en diensten omdat deze opgeslagen zijn in de internetwolk. Daarom wordt deze ontwikkeling ook wel aangeduid met de term cloud computing. Een laatste ontwikkeling die de alomtegenwoordigheid van ICT met zich meebrengt is die van ambient intelligence. Door een combinatie van technologieën (waaronder (mobiel) internet, RFID, NFC en sensoren) en inzichten uit de psychologie en de cognitieve wetenschappen wordt het mogelijk om de fysieke wereld bewust te maken van de aanwezigheid 15 [12] Voor een uitgebreide bespreking van het thema convergentie zie: Beleidsbrief Convergentie: de consument aan het roer in veranderende markten voor ICT, telecommunicatie en audiovisuele media, Ministerie van Economische Zaken, juni 2008

16 16 en wensen van de gebruiker. De alomtegenwoordige, intelligente en onzichtbare ICT-infrastructuur kan anticiperen en reageren al naar gelang de wensen en de behoeften van personen. De eerste voorboden van deze ontwikkeling tekenen zich inmiddels af in de vorm van RFID-toepassingen, intelligente camera s en sensornetwerken RFID en NFC Radiofrequency Identification (RFID) en Near Field Communication (NFC) zijn belangrijke technologische enablers voor de ontwikkeling van ubiquitous computing en ambient intelligence. Door producten, personen en plaatsen uit te rusten met kleine microprocessoren (eventueel in combinatie met sensoren), die over afstand draadloos met elkaar kunnen communiceren, dringt ICT steeds verder door in onze fysieke wereld. Vandaar dat de ontwikkeling van RFID en NFC ook wel wordt aangeduid als de komst van het internet van dingen. Voorbeeld: een browser voor de fysieke wereld Door een mobiele telefoon of PDA uit te rusten met een NFCchip wordt het mogelijk om objecten in de fysieke wereld die ook een NFC-chip bevatten uit te lezen. Zo kan informatie uit de fysieke wereld gekoppeld worden aan informatie op het internet. Zo kan een slimme poster een link bevatten naar de website van een bedrijf, kunnen consumenten producten die zij zien in een winkel direct vergelijken met andere producten op internet, en is het mogelijk om met de PDA of mobiele telefoon te betalen Software as a Service Software as a Service (SaaS) is een voorbeeld van cloud computing. Binnen het SaaS concept kopen gebruikers geen software meer, maar wordt het gebruik van software als dienst afgenomen bij een dienstverlener. De software wordt door de dienstverlener gehost en via het internet aangeboden. Naast het feit dat een gebruiker geen grote investering meer hoeft te doen in de aanschaf van een softwarepakket en geen onderhoud hoeft te plegen aan de software, heeft SaaS ook als voordeel dat een dienst vanaf elke plek met toegang tot internet benaderd kan worden. Voorbeeld: Google Apps en Google Wave Google Apps is een verzameling programma s die gebruikers via het internet kunnen gebruiken. Het gaat onder andere om , een agenda, tekstverwerker en een spreadsheet. Met behulp van Google Wave kunnen deze verschillende applicaties vervolgens met andere gebruikers worden gedeeld via het internet Body Area Networks Naast het Widea Area Network (WAN) en het Local Area Network (LAN) ontstaat er inmiddels ook een derde type netwerk: het Body Area Network (BAN). In toenemende mate dragen mensen apparaten met zich mee die over significante rekenkracht beschikken (onder andere PDA s, smartphones, ipods). Deze apparaten kunnen via draadloze netwerktechnologie (Bluetooth, RFID) gekoppeld worden aan andere apparaten/sensoren op en om het menselijk lichaam. Hierdoor ontstaan zeer lokale en persoonlijke netwerken. Deze netwerken kunnen bijvoorbeeld worden gebruikt om lichaamsfuncties te monitoren. Huidige voorbeelden zijn de koppeling van de mobiele telefoon met een bluetooth headset en de Nike+iPod. Body Area Networks zullen in de toekomst steeds vaker worden gekoppeld aan een Heads Up Display (HUD) waarmee informatie vanuit het netwerk op het gezichtsveld van de gebruiker kan worden geprojecteerd (zie ook: augmented reality 4.3.2). 4.3 Versmelting van fysieke en virtuele werelden In het verlengde van de vorige trend naar de alomtegenwoordigheid van ICT ligt de versmelting van de fysieke en virtuele wereld. Tot voorkort waren de fysieke wereld en de virtuele wereld (de wereld van databases, webpagina s en computergames) twee gescheiden omgevingen. Door allerlei technologieën waaronder (mobiel) internet, 3D internet, GPS en RFID smelten de fysieke en de virtuele wereld in toenemende mate samen. Het resultaat is een ervaring van de wereld die zowel elementen uit de fysieke als uit de virtuele wereld bevat. De versmelting van virtuele werelden met de fysieke wereld wordt ook wel aangeduid met de term interrealiteit. 13 [13] Van Kokswijk 2003

17 4 - Trends in ICT en maatschappij Mirror worlds Mirror worlds, oftewel spiegelwerelden, is een verzamelnaam voor virtuele representaties van echte, fysieke locaties. 14 Het bekendste voorbeeld is waarschijnlijk Google Earth. Deze virtuele weergave van de aarde kan worden verrijkt met allerlei informatie. Zo wordt via Google Maps allerlei (geografische) informatie toegevoegd. Door middel van GPS kan deze spiegelwereld vervolgens weer gekoppeld worden aan de fysieke wereld. Voorbeeld: Apple iphone Gebruikers van de Apple iphone kunnen met behulp van de ingebouwde GPS hun locatie bepalen. Deze locatie wordt vervolgens weergegeven op de iphone via Google Maps. Gebruikers kunnen vervolgens via Google Maps zoeken naar interessante locaties in de buurt (winkels, musea, kunstwerken) en hun route daar naartoe plannen Augmented reality Augmented reality is een verzamelnaam voor ICT-toepassingen waarbij een extra informatielaag wordt toegevoegd aan de fysieke wereld. Deze laag wordt aan de gebruiker getoond, bijvoorbeeld via het scherm van de mobiele telefoon, of in haar uiteindelijke vorm via een bril met geïntegreerd beeldscherm (Heads Up Display). De informatielaag kan verschillende typen informatie tonen. Zo kan met behulp van onder andere GPS, markers (herkenningstekens) en patroonherkenning een plaats worden herkend, waarna informatie over deze plaats wordt toegevoegd via bijvoorbeeld een heads up display. Het is zelfs mogelijk om volledig computer gegenereerde objecten te tonen alsof deze aanwezig zijn in de fysieke wereld Virtuele werelden en 3D internet Door de verbeterde grafische prestaties van computers en breedbandige internetverbindingen is het tegenwoordig mogelijk om realistische virtuele omgevingen in drie dimensies via internet te ontsluiten. In deze virtuele werelden komen miljoenen mensen samen om te spelen en contact met elkaar te zoeken. Virtuele werelden kunnen worden onderscheiden naar doel. Bij spelwerelden spreken we van Massively Multiplayer Online Games (MMO s), bij de werelden die met name bedoeld zijn om contact te zoeken met andere spelers om zo samen een tweede leven te leiden, spreken we van Multi User Virtual Environments (MUVE s). Voorbeelden van populaire MMO s zijn World of Warcraft, Lineage en Lord of the Rings. Voorbeelden van MUVE s zijn Second Life en Project Entropia. Het valt te verwachten dat richting de toekomst internet steeds meer elementen uit deze virtuele werelden zal overnemen. Binnen de virtuele wereld bestaat (veelal artificiële) schaarste. Hierdoor ontstaan virtuele economieën. Door de koppeling van virtuele valuta en echte valuta ontstaat een versmelting van virtuele economieën met de reële economie. Ook zien we dat steeds meer organisaties en bedrijven uit de fysieke wereld actief worden in virtuele werelden. Voorbeeld: Habbo Hotel Habbo Hotel is een virtuele wereld waarin kinderen elkaar in een virtueel hotel kunnen ontmoeten. De bewoners van Habbo Hotel hebben een eigen kamer die zij kunnen inrichten met meubels, schilderijen enzovoorts. Voor deze virtuele goederen moet echt geld worden betaald. 4.4 Veranderende rollen gebruikers en aanbieders De rollen en posities van de verschillende actoren binnen de informatiesamenleving zijn door technologische ontwikkelingen aan verandering onderhevig. De klassieke rollen van aanbieder en consument zijn nog steeds aanwezig, maar in toenemende mate vloeien verschillende rollen in elkaar over. Zo is het tegenwoordig voor consumenten dankzij Web 2.0 toepassingen ook mogelijk om zelf producent te zijn, waardoor de consument verandert in een prosument. Naast het veranderen en overvloeien van rollen zijn er ook nieuwe vormen van dienstverlening en bijbehorende actoren bijgekomen (bijvoorbeeld SaaS en ASP diensten en platformaanbieders zoals Marktplaats, Hyves, YouTube, Twitter en Flickr) Sociale netwerken Sociale netwerken zoals Hyves en LinkedIn zijn nu al een onderdeel van het dagelijks leven van veel mensen. Richting de toekomst zal het 17 [14] Castranova et al. (2007), Metaverse Roadmap, Pathways to the 3D Web, Acceleration Studies Foundation

18 18 gebruik van sociale netwerken en de integratie van verschillende soorten netwerken en diensten toenemen. OpenSocial, een programmeerinterface (API) die het mogelijk maakt om één applicatie te schrijven die op diverse sociale netwerken kan draaien, vormt hier een belangrijke versneller in. Een andere waarschijnlijke ontwikkeling is de koppeling van sociale netwerken aan Multi User Virtual Environments User generated content Instrumenten die het voor gebruikers/consumenten mogelijk maken om eenvoudig en goedkoop content te creëren alsmede de mogelijkheid om hun creaties eenvoudig (digitaal) te distribueren, hebben tot een explosie aan zogenaamde user generated content geleid. Via sites als YouTube, Flickr, Lulu en Sellaband stellen gebruikers op grote schaal hun zelfgemaakte content ter beschikking. 4.5 Kunstmatige intelligentie Kunstmatige of artificiële intelligentie (AI) is de wetenschap die tot doel heeft om computersystemen te creëren die instaat zijn om handelingen uit te voeren die normaliter alleen door mensen kunnen worden uitgevoerd omdat zij een zekere mate van intelligentie vereisen. 16 Hoewel er na bijna een halve eeuw onderzoek nog geen sterke kunstmatige intelligentie is ontwikkeld die zich kan meten met natuurlijke intelligentie, worden er op deelgebieden toch aanzienlijke resultaten geboekt. Tal van processen (bijvoorbeeld zoeken op internet) worden beter en efficiënter door de toepassing van AI. Richting de toekomst zullen ook steeds meer handelingen en processen die een bepaalde mate van intelligentie vereisen overgenomen worden door AI systemen Het semantische web Een belangrijke tekortkoming van het huidige internet is dat machines (computers) de tekst op het internet niet kunnen begrijpen omdat het in natuurlijke taal (mensentaal) is geschreven. Omdat natuurlijke taal niet door computers begrepen wordt, is het voor computers bijzonder moeilijk om zelfstandig taken uit te voeren. Wanneer de informatie op het internet leesbaar wordt gemaakt voor machines, is het voor deze machines veel eenvoudiger om zelfstandig taken uit te voeren. Het Semantische Web structureert de op het internet aanwezige data op zo'n manier dat deze voor computers begrijpelijk wordt. Op die plaatsen waar natuurlijke taal wordt gebruikt kan met behulp van natural language processing door computers alsnog inzicht worden gekregen in wat de mens bedoelt. Door deze ontwikkelingen kunnen computers uiteindelijk zelfstandig communiceren met mensen en zelfs met andere computers, omdat ze uitgaan van een gemeenschappelijk referentiekader. Het Semantische Web wordt -in samenhang met een aantal andere ontwikkelingen- ook wel aangeduid met de term Web 3.0. Voorbeeld: Powerset Powerset (www.powerset.com) is een (primitief) voorbeeld van een semantische zoekmachine. In plaats van het ingeven van zoekwoorden om iets te vinden (bijvoorbeeld Nachtwacht + schilder) kun je met Powerset een vraag intypen (bijvoorbeeld: wie schilderde de Nachtwacht?). Powerset begrijpt de vraag en zoekt naar een antwoord. Microsoft heeft delen van de Powerset technologie gebruikt voor haar nieuwe zoekmachine Bing Autonome systemen Een autonoom systeem is een systeem dat zonder directe tussenkomst van een mens een bepaalde taak zelfstandig kan uitvoeren. Autonome systemen kunnen fysieke machines zijn of slimme softwareprogramma s. In het eerste geval spreken we van robots, in het tweede geval van software-agenten. Autonome systemen zullen in toenemende mate eenvoudige en eentonige taken overnemen van mensen. Hierbij kan onder andere gedacht worden aan stofzuigen en grasmaaien. Ook zullen autonome systemen taken overnemen waarbij grote hoeveelheden informatie verwerkt moeten worden. Hierbij kan gedacht worden aan monitoring (bijvoorbeeld intelligente camera s), de vluchtleiding voor vliegtuigen en het besturen van auto s Lerende systemen Kunstmatige intelligentie maakt het steeds beter mogelijk voor systemen om te leren. Dit betekent dat systemen op basis van eerdere ervaringen in staat zijn om een beter resultaat te boeken, of te anticiperen op bepaalde gebeurtenissen. Zo kan een ambient intelligence omgeving na verloop van tijd de wensen van de gebruiker herkennen en hierop zelfs anticiperen. [15] De virtuele wereld en sociale netwerk site Kaneva is hier een goed voorbeeld van zie: [16] Kurzweil 1990

19 Het randvoorwaardelijk kader 5 De in het voorgaande hoofdstuk genoemde technologische trends hebben invloed op onze maatschappij. Deze uitwerking is in overwegende mate positief, maar leidt ook tot onzekerheid, twijfel en in uitzonderlijke gevallen, angst. Om de uitdagingen van de informatiemaatschappij het hoofd te bieden en ervoor te zorgen dat burgers, bedrijven en overheden de digitale wereld die ons omringt kunnen vertrouwen, dienen een aantal randvoorwaarden gecreëerd te worden. ECP-EPN identificeert de volgende cruciale randvoorwaarden voor een gerechtvaardigd vertrouwen in ICT: Bescherming van privacy en (deel)identiteit Ruimte voor creativiteit en bescherming van intellectueel eigendom Consumentenbescherming bij elektronische handel Handhaving van wet- en regelgeving met respect voor grondrechten 19 Het betreft hier randvoorwaarden die burgers en bedrijven bescherming (moeten) bieden wanneer zij gebruik maken van ICT-toepassingen. 17 Deze randvoorwaarden zijn grotendeels ontleent aan de Nota WES, de Rijksbrede ICT Agenda en verschillende beleidsnota s van de departementen. In de volgende hoofdstukken worden deze randvoorwaarden nader toegelicht. [17] Het dient vermeld te worden dat deze randvoorwaarden niet de enige noodzakelijke voorwaarden zijn voor een gerechtvaardigd vertrouwen in ICT, maar wel de belangrijkste.

20 S ECP rapport.qxd:opmaak :31 Pagina 20

21 Bescherming van privacy en (deel)identiteit 6 De bescherming van het recht op privacy vormt vaak een heet hangijzer bij de toepassing van nieuwe technologieën en diensten. Trends als de alomtegenwoordigheid en beschikbaarheid van ICT, focus op de gebruiker en kunstmatige intelligentie hebben tot gevolg dat de bescherming van privacy en identiteit nog relevanter wordt richting de toekomst. Vaak worden waarden zoals efficiëntie, gemak en veiligheid diametraal tegenover het recht op privacy geplaatst. Hoewel deze waarden op gespannen voet met elkaar kunnen staan is het juist van belang deze te maximaliseren. 6.1 Ambitie In 2018 is Nederland nog steeds een open, vrije en veilige samenleving. Het vrije verkeer van gegevens vormt de brandstof van de informatiemaatschappij, maar overheden, bedrijven en burgers respecteren het recht op privacy. 6.2 Relevante ontwikkelingen en omgevingsfactoren De snelle technologische en maatschappelijke ontwikkelingen hebben een grote invloed op het recht op privacy en het denken over identiteit. Hieronder worden deze ontwikkelingen besproken Het privacybegrip Privacy is een lastig en subjectief begrip dat voor zijn lading afhankelijk is van tal van filosofische, sociologische en juridische factoren. Door de technologische ontwikkelingen en maatschappelijke veranderingen is het begrip ook aan een constante verandering onderhevig. Privacy is een begrip dat van oudsher sterk gerelateerd was aan fysieke barrières die afscherming mogelijk maakten (denk aan bijvoorbeeld de woning). Door de komst van digitale gegevensverwerkingen is echter de nadruk steeds meer komen te liggen op de informationele privacy. Technologische ontwikkelingen en maatschappelijke opvattingen zorgen erover dat personen anders met hun gegevens omgaan. Met name jongeren lijken op een andere manier met hun persoonlijke gegevens en privacy om te gaan dan voorheen het geval was. Veelal gaat het dan om jongeren die ook wel digital natives worden genoemd: geboren na 1980 en opgegroeid in een online technologische samenleving. 18 Zij delen veel informatie via sociale software en verwachten daarbij een bepaalde mate van privacy die niet altijd gerechtvaardigd is. Toch zijn zij zich wel bewust van de mogelijke gevaren die deze openheid over hun persoonlijke leven met zich mee kan brengen Het identiteitsbegrip Het denken over identiteit is net als het denken over privacy telkens aan verandering onderhevig. Dat komt doordat het een cultureel, maatschappelijk en tijdsgebonden begrip is. Veranderen de opvattingen in de maatschappij, dan zal dit ook vaak veranderingen in het denken over identiteit teweeg brengen. Nu spreekt het bijna voor zich dat de technologische vernieuwingen en ontwikkelingen van de afgelopen jaren ook veranderingen hebben meegebracht die doorwerken in onze opvattingen over identiteit. Toch moeten we daar nu bij stilstaan juist vanwege de implicaties die technologie voor identiteit en privacy heeft. In ogenschouw nemend dat identiteit in onze informatiesamenleving steeds socialer wordt, zal het sociale aspect van onze identiteit daardoor dieper inwerken in onze online wereld. Vaak blijkt echter dat een technische opvatting van identiteit (in de online wereld bestaat onze identiteit uit een samengaring van attributen aan de hand waarvan we geïdentificeerd kunnen worden) en een sociale opvatting van identiteit niet met elkaar 21 [18] Palfrey & Gasser 2008

22 22 overeenkomen en zelfs kunnen botsen of elkaar kunnen tegenwerken. De techniek kan beperkend werken voor de vrije omgang met identiteit. Het zoeken naar de balans tussen vrije identiteitsvorming en privacy werkt nog niet altijd naar behoren Meervoudigheid (deel)identiteiten Een individu beschikt over vele verschillende deelidentiteiten. Dit is geen nieuw gegeven. In de offline wereld krijgt een individu immers ook te maken met verschillende kringen van personen (of instanties) waarin hij op de een of andere manier bekend is. Het aannemen van verschillende rollen in ons leven is dan ook iets dat van nature aan het begrip persoonlijke identiteit verbonden is. Toch behoeft het bestaan van deze meerdere deelidentiteiten verbonden aan een individu binnen de huidige informatiesamenleving meer aandacht. Juist vanwege het feit dat er een groeiende berg aan deelidentiteiten aan het ontstaan is. Voor elke vorm van communicatie binnen de online samenleving zal op de een of andere manier door gebruikers een deelidentiteit aangemaakt moeten worden. Soms kan dit door gebruik te maken van een zeer minieme hoeveelheid persoonlijke gegevens of is de bestaansduur van deze deelidentiteit slechts beperkt tot die ene communicatiesessie. Echter, in het merendeel van de gevallen moet vrij veel persoonlijke informatie verstrekt worden, daarnaast heeft de deelidentiteit ook een bepaalde consistentie. Mocht een individu geen gebruik meer willen maken van een deelidentiteit, dan zal hij, indien dit al mogelijk is, zelf actie moeten ondernemen om de betreffende identiteit te wissen of gewist te krijgen Toenemende transparantie Richting de toekomst zullen er op steeds meer plaatsen persoonsgegevens verwerkt worden, zowel via het internet als ook in de fysieke wereld. De komst van het internet van dingen zal leiden tot een steeds hechtere koppeling tussen de fysieke en de virtuele wereld. Hierdoor neemt de privacy in objectieve zin af en worden wij als maatschappij steeds transparanter. Tegelijkertijd zien we dat er meer strategieën en technologische initiatieven komen om onzichtbaarheid, confidentialiteit en anonimiteit te garanderen. 6.3 Uitdagingen De uitdagingen waarvoor wij ons geplaatst zien zijn groot, maar niet onoverkomelijk. Doel is om een goede balans te vinden tussen privacy en veiligheid, tussen privacy en efficiency en tussen privacy en openbaarheid. Het vinden van deze balans is geen zero sum game waarbij bijvoorbeeld een verlies aan privacy automatisch een veiligheidswinst oplevert. Het maximaliseren van waarden die nog wel eens als tegengesteld worden gezien (zoals privacy en veiligheid, of privacy en efficiency) moet het uitgangspunt vormen. Hoewel de hierboven genoemde ontwikkelingen en omgevingsfactoren op zichzelf al uitdagingen vormen, zijn er toch enkele specifieke uitdagingen die van grote invloed zijn op de bescherming van privacy en deelidentiteiten. Deze worden hieronder uiteengezet Persistentie en reputatie Het persistent zijn van identiteitsinformatie kan vervelende gevolgen hebben. Het persistente karakter van online informatie is iets dat al vele jaren een zichtbaar gevolg is van onze informatiesamenleving. De gevolgen van deze persistentie worden echter steeds beter zichtbaar. Niet langer kun je vertrouwen op het vergeetachtige karakter van de mens. Ook de beperkte reikwijdte die een misstap in de offline wereld met zich brengt, is online niet aanwezig. Daarnaast gaat het in die gevallen dat vervelende informatie over een persoon online verschijnt ook nog eens regelmatig om informatie die door derden geplaatst wordt. Controle over deze informatie zal voor een persoon dan ook praktisch nihil zijn. De gevolgen kunnen echter groot zijn. Het begrip persoonlijke identiteit is dan ook nauw verbonden met de persoonlijke reputatie. Vooral op het gebied van reputatie blijkt voor de komende jaren nog werk te liggen. Binnen de huidige structuur in online omgevingen zijn verschillende systemen werkzaam om de reputatie van gebruikers in kaart te brengen Identiteitsfraude en identiteitsdiefstal Ook kan een gebrek aan privacy en veiligheid (denk dan aan de veiligheid van gegevens) verschillende soorten problemen rondom identiteit opleveren. Criminaliteit met of gericht [19] Marbus 2009

Welkom ACHTER ELK SUCCES SCHUILT EEN GOED COMPUTERPLAN

Welkom ACHTER ELK SUCCES SCHUILT EEN GOED COMPUTERPLAN Welkom ACHTER ELK SUCCES SCHUILT EEN GOED COMPUTERPLAN Léon Sigo Directeur ComputerPlan ACHTER ELK SUCCES SCHUILT EEN GOED COMPUTERPLAN Onze organisatie Sinds 1982 32 jaar ICT ervaring 50 medewerkers Meer

Nadere informatie

Privacy aspecten van apps

Privacy aspecten van apps Privacy aspecten van apps mr. Peter van der Veen Senior juridisch adviseur e: vanderveen@considerati.com t : @pvdveee Over Considerati Considerati is een juridisch adviesbureau gespecialiseerd in ICT-recht

Nadere informatie

Ethische overwegingen en vraagstukken

Ethische overwegingen en vraagstukken Ethische overwegingen en vraagstukken Congres Domotica & E-Health 24 juni 2010 Claire Huijnen, Smart Homes Stichting Smart Homes, Nationaal Kenniscentrum Domotica & Slim Wonen Inhoud Domotica + Zorg +

Nadere informatie

Juridische beschouwing op de initiatiefnota Op weg naar een Datawet

Juridische beschouwing op de initiatiefnota Op weg naar een Datawet Juridische beschouwing op de initiatiefnota Op weg naar een Datawet Seminar ECP Kaders voor Data, 30 maart 2015 mr. dr. Bart W. Schermer schermer@considerati.com twitter: @bwschermer Mijn observaties en

Nadere informatie

Software als Service *

Software als Service * Software als Service * Een nieuw tijdperk voor testen? Wijnand Derks Telematica Instituut wijnand.derks@telin.nl * Deze presentatie is gebaseerd op het rapport: Roadmap Software als Service, i.s.m. TNO

Nadere informatie

Digitale Infrastructuur Nederland

Digitale Infrastructuur Nederland Digitale Infrastructuur Nederland ?? Thema s Voorlichting Uitleg en duiding van thema s naar politiek, overheid, bedrijfsleven en publiek. Versterken van de positie van Nederland als vestigingsplaats voor

Nadere informatie

In 3 stappen naar de juiste keuze voor marketing software

In 3 stappen naar de juiste keuze voor marketing software In 3 stappen naar de juiste keuze voor marketing software 4orange, 2014 Hogehilweg 24 1101 CD Amsterdam Zuidoost www.4orange.nl 2 Hoe kunnen de juiste keuzes voor marketing software gemaakt worden? In

Nadere informatie

In 3 stappen naar de juiste keuze voor marketing software

In 3 stappen naar de juiste keuze voor marketing software In 3 stappen naar de juiste keuze voor marketing software 4orange, 2014 Hogehilweg 24 1101 CD Amsterdam Zuidoost www.4orange.nl 2 Hoe kunnen de juiste keuzes voor marketing software gemaakt worden? In

Nadere informatie

AMENDEMENTEN 1-17. NL In verscheidenheid verenigd NL 2009/2224(INI) 13.4.2010. Ontwerpadvies Eva Lichtenberger (PE439.863v01-00)

AMENDEMENTEN 1-17. NL In verscheidenheid verenigd NL 2009/2224(INI) 13.4.2010. Ontwerpadvies Eva Lichtenberger (PE439.863v01-00) EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie juridische zaken 2009/2224(INI) 13.4.2010 AMENDEMENTEN 1-17 Eva Lichtenberger (PE439.863v01-00) inzake het internet van de dingen (2009/2224(INI)) AM\812461.doc PE440.180v01-00

Nadere informatie

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008

EUROPEES PARLEMENT ONTWERPVERSLAG. Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 EUROPEES PARLEMENT 2004 2009 Commissie interne markt en consumentenbescherming 2008/2173(INI) 20.11.2008 ONTWERPVERSLAG over de bescherming van de consumenten, met name minderjarigen, met betrekking tot

Nadere informatie

IAM en Cloud Computing

IAM en Cloud Computing IAM en Cloud Computing Cloud café 14 Februari 2013 W: http://www.identitynext.eu T: @identitynext www.everett.nl www.everett.nl Agenda 1. Introductie 2. IAM 3. Cloud 4. IAM en Cloud 5. Uitdagingen 6. Tips

Nadere informatie

Van Consumers naar Prosumers. O.W. Vonder

Van Consumers naar Prosumers. O.W. Vonder 1 Van Consumers naar Prosumers O.W. Vonder Over Learning Valley Vertaalt onderwijskundige vraagstukken naar Microsoft oplossingen Spin-out van Wageningen Universiteit Ruime onderwijskundige kennis en expertise

Nadere informatie

Cloud Computing, een inleiding. ICT Accountancy & Financials congres 2013: Cloud computing en efactureren. Jan Pasmooij RA RE RO: jan@pasmooijce.

Cloud Computing, een inleiding. ICT Accountancy & Financials congres 2013: Cloud computing en efactureren. Jan Pasmooij RA RE RO: jan@pasmooijce. Cloud Computing, een inleiding ICT Accountancy & Financials congres 2013: Cloud computing en efactureren 10 december 2013 Jan Pasmooij RA RE RO: jan@pasmooijce.com 10 december 2013 1 Kenmerken van Cloud

Nadere informatie

Innovatie & toegankelijkheid. Ferry den Dopper @ferrydendopper

Innovatie & toegankelijkheid. Ferry den Dopper @ferrydendopper ? Innovatie & toegankelijkheid Ferry den Dopper @ferrydendopper Responsive Design Responsive design is 80% stylesheets.container { margin: 0 auto; width: 960px; }.container { margin: 0 auto; width: 60em;

Nadere informatie

CAD IN THE CLOUD & AUGMENTED REALITY. Gebruik de (reken)kracht van het Datacenter

CAD IN THE CLOUD & AUGMENTED REALITY. Gebruik de (reken)kracht van het Datacenter CAD IN THE CLOUD & AUGMENTED REALITY Gebruik de (reken)kracht van het Datacenter EVEN VOORSTELLEN Michiel van Bergen van der Grijp Business developer CSN Groep Opgegroeid in Rotterdam 48 jaar Werktuigbouwkunde

Nadere informatie

DIGITAAL WERKEN OP WEG NAAR 2020

DIGITAAL WERKEN OP WEG NAAR 2020 DIGITAAL WERKEN OP WEG NAAR 2020 Doclogic Full Service Partner Digitaal Werken Richard Dobbe Senior Sales Consultant Even voorstellen Doclogic 1999-2009 Decos Richard Dobbe Senior Sales Consultant Autonomy

Nadere informatie

HAALT U MET WEB 2.0 DE KILLERAPP VOOR UW INTRANET BINNEN?

HAALT U MET WEB 2.0 DE KILLERAPP VOOR UW INTRANET BINNEN? HAALT U MET WEB 2.0 DE KILLERAPP VOOR UW INTRANET BINNEN? EEN WHITEPAPER OVER DE INVLOED VAN SOCIAL SOFTWARE EN WEB2.0 OP KENNISDELING EN SAMENWERKING. DIT WHITEPAPER IS IN LICHT AANGEPASTE VORM VERSCHENEN

Nadere informatie

5 CLOUD MYTHES ONTKRACHT

5 CLOUD MYTHES ONTKRACHT 5 CLOUD MYTHES ONTKRACHT Na enkele jaren ervaring met de cloud, realiseren zowel gebruikers als leveranciers zich dat enkele van de vaakst gehoorde mythes over cloud computing eenvoudigweg... niet waar

Nadere informatie

THE CLOUD IN JURIDISCH PERSPECTIEF SPREKERSPROFIEL. Mr. Jan van Noord Directeur International Tender Services (ITS) BV

THE CLOUD IN JURIDISCH PERSPECTIEF SPREKERSPROFIEL. Mr. Jan van Noord Directeur International Tender Services (ITS) BV THE CLOUD IN JURIDISCH PERSPECTIEF SPREKERSPROFIEL Mr. Jan van Noord Directeur International Tender Services (ITS) BV Wat is Cloud Op het moment dat content uit het eigen beheer c.q. toezicht verdwijnt

Nadere informatie

AMBITIES HOLLAND FINTECH

AMBITIES HOLLAND FINTECH AMBITIES HOLLAND FINTECH 1 infrastructuur Holland FinTech streeft naar het creëren van transparantere, toegankelijke (digitale) financiële diensten en financiële van het allerbeste niveau door middel van

Nadere informatie

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer

01/05. Websites Nederland over. Mobile marketing. Whitepaper #03/2013. Mabelie Samuels internet marketeer 01/05 Websites Nederland over Mobile marketing Mabelie Samuels internet marketeer 02/05 Mobile marketing Kunt u zich uw eerste mobiele telefoon nog herinneren? Die van mij was een Motorola, versie onbekend,

Nadere informatie

Innovatie Agenda Veiligheid en Justitie. Denk en doe mee! innovatie@minvenj.nl

Innovatie Agenda Veiligheid en Justitie. Denk en doe mee! innovatie@minvenj.nl Innovatie Agenda Veiligheid en Justitie Denk en doe mee! innovatie@minvenj.nl Voorwoord Het ministerie van Veiligheid en Justitie staat voor een veilige en rechtvaardige samenleving. Dat is geen statische

Nadere informatie

Commissie juridische zaken. aan de Commissie industrie, onderzoek en energie

Commissie juridische zaken. aan de Commissie industrie, onderzoek en energie EUROPEES PARLEMENT 2009-2014 Commissie juridische zaken 25.6.2013 2013/2063 (INI) ONTWERPADVIES van de Commissie juridische zaken aan de Commissie industrie, onderzoek en energie inzake het vrijmaken van

Nadere informatie

MPARE Gebruikersvoorwaarden App. Arnhem, 21 maart 2014

MPARE Gebruikersvoorwaarden App. Arnhem, 21 maart 2014 MPARE Gebruikersvoorwaarden App Arnhem, 21 maart 2014 Deze Gebruikersvoorwaarden ("Gebruikersvoorwaarden") beschrijven de voorwaarden waaronder gebruik mag worden gemaakt van de (mobiele) applicaties ("App")

Nadere informatie

TV en video consumptie in het jaar 2020

TV en video consumptie in het jaar 2020 TV en video consumptie in het jaar 2020 Liesbeth Nekkers Hilversum, 27 november 2015 1 De toekomst voorspellen Onderzoek Tetlock (University of Pennsylvania) Super forecasters: Open-mindness: how well

Nadere informatie

De kracht van een sociale organisatie

De kracht van een sociale organisatie De kracht van een sociale organisatie De toegevoegde waarde van zakelijke sociale oplossingen Maarten Verstraeten. www.netvlies.nl Prinsenkade 7 T 076 530 25 25 E mverstraeten@netvlies.nl 4811 VB Breda

Nadere informatie

Richtlijn gebruik social media. Interne en Externe Communicatie. Voor studenten. Collegejaar 2012-2013

Richtlijn gebruik social media. Interne en Externe Communicatie. Voor studenten. Collegejaar 2012-2013 Richtlijn gebruik social media Interne en Externe Communicatie Voor studenten Collegejaar 2012-2013 Directie Onderwijs & Opleidingen Team Communicatie & Voorlichting Juli 2012 Social Media 1 Inleiding

Nadere informatie

Mediawijs. OBS de Ranonkel 5 april 2016

Mediawijs. OBS de Ranonkel 5 april 2016 Mediawijs OBS de Ranonkel 5 april 2016 Daan Rooijakkers Herkenbaar? Definitie Wat is mediawijsheid? De wereld verandert en wordt complexer. Mensen hebben kennis, vaardigheden en mentaliteit nodig om

Nadere informatie

EXIN Cloud Computing Foundation

EXIN Cloud Computing Foundation Voorbeeldexamen EXIN Cloud Computing Foundation Editie maart 2013 Copyright 2013 EXIN All rights reserved. No part of this publication may be published, reproduced, copied or stored in a data processing

Nadere informatie

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010

SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 SaaS en cloud computing: in de mist of in de wolken? Karin Zwiggelaar, partner 20 september 2010 We staan aan de vooravond van de volgende Internetrevolutie De klassieke werkwijze van organisaties zal

Nadere informatie

Tales en Markomo heten u van harte. Welkom. Wegwijs op het mobiel internet

Tales en Markomo heten u van harte. Welkom. Wegwijs op het mobiel internet Tales en Markomo heten u van harte Welkom Wegwijs op het mobiel internet Besluit Een hype? Infrastructuur en toestellen: mainframes internet personal computers connectiviteit netwerken laptop, pda, smartphone,

Nadere informatie

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014

Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten. Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Internet of Things Businesskansen met slimme en internet-verbonden producten en diensten Joris Castermans Workshop Internet of Things 1-12-2014 Intro IoT IoT en business! I-real B.V.: H2g0 Real-time

Nadere informatie

De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012

De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012 De digitale leerwereld RIZO 2.0, 13 maart 2012 1 Inhoud Belangrijke definities en voorbeelden Middelen, techniek en ICT Opdracht in subgroepen Wat verwacht u van ons Afsluiting Contact gegevens 2 Belangrijke

Nadere informatie

TRENDS IN IT BESCHIKBAARHEID

TRENDS IN IT BESCHIKBAARHEID TRENDS IN IT BESCHIKBAARHEID TRENDS IN IT BESCHIKBAARHEID Het succes en de acceptatie van ICT-oplossingen staat of valt met de beschikbaarheid ervan en deze dient dan ook altijd zo hoog mogelijk te zijn.

Nadere informatie

Een beter imago begint bij jezelf

Een beter imago begint bij jezelf Een beter imago begint bij jezelf David Kok in gesprek met Thomas Marzano Gemeenten, ambtenaren, de politiek, de overheid als geheel: we kampen met een imagoprobleem. We doen ons werk (vaak) niet goed,

Nadere informatie

Aanvulllende info Workshop Social Media Humanitas district Noord

Aanvulllende info Workshop Social Media Humanitas district Noord Aanvulllende info Workshop Social Media Humanitas district Noord Defintie SocialMedia is een verzamelbegrip voor online platformen waar de gebruikers, zonder of met minimale tussenkomst van een professionele

Nadere informatie

De Open Datasamenleving

De Open Datasamenleving Gevolgen voor standaarden en interoperabiliteit Interoperabiliteit = Het vermogen tot samenwerken Afspraken zijn nodig voor interoperabiliteit tussen organisaties Rol van TNO TNO werkt aan het mogelijk

Nadere informatie

Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment

Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment Overzicht van oplossingen Zet de volgende stap in bedrijfsinnovatie met een Open Network Environment Wat u leert De opkomst van nieuwe technologieën zoals cloud, mobiliteit, sociale media en video die

Nadere informatie

De kansen van online samenwerken

De kansen van online samenwerken De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 De kansen van online samenwerken Independent Insurances Whitepaper 10/10 10-2015 INDEPENDENT INSURANCES Introductie De

Nadere informatie

Verantwoordelijkheid voor de persoonsgegevens die via deze website worden verzameld

Verantwoordelijkheid voor de persoonsgegevens die via deze website worden verzameld Privacybeleid Wij respecteren de privacy van iedereen die deze website bezoekt. Vandaar dat wij u graag willen informeren over de wijze waarop wij uw persoonsgegevens gebruiken. Wij raden u aan dit privacybeleid

Nadere informatie

Whitepaper Mobile commerce

Whitepaper Mobile commerce Whitepaper Mobile commerce Inhoudsopgave INLEIDING... 2 WAT IS M-COMMERCE?... 3 VAN E-COMMERCE NAAR M-COMMERCE... 3 HUIDIGE RESULTATEN... 4 THE NEXT STEP... 4 MOBILE FAST CHECKOUT... 5 MEER WETEN?... 5

Nadere informatie

Social Media Recruitment. Een strategisch en praktisch adviesrapport. Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3

Social Media Recruitment. Een strategisch en praktisch adviesrapport. Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3 Social Media Recruitment Een strategisch en praktisch adviesrapport Auteur : Jacco Valkenburg Datum : 18 april 2010 Versie : 3 2 Inhoud: Social Media Recruitment...3 Enorm bereik, feiten en cijfers...fout!bladwijzer

Nadere informatie

Door toenemende automatisering en slimmere tools verdwijnt het werk voor de klassieke IT beheerder

Door toenemende automatisering en slimmere tools verdwijnt het werk voor de klassieke IT beheerder IT beheerder als bedreigde diersoort: Door toenemende automatisering en slimmere tools verdwijnt het werk voor de klassieke IT beheerder Auteur: Reinout Dotinga Quality Assured Services B.V. Thorbeckestraat

Nadere informatie

Campus Challenge 2013: HBO en MBO

Campus Challenge 2013: HBO en MBO Aankondiging Datum: 26 april 2013 Radboudkwartier 273 3511 CK Utrecht Postbus 19035 3501 DA Utrecht 030-2 305 305 admin@surfnet.nl www.surfnet.nl Deutsche Bank 46 57 33 506 KvK Utrecht 30090777 BTW NL

Nadere informatie

47% van de Nederlandse marketeers vindt zijn marketingkennis van online mogelijkheden te beperkt

47% van de Nederlandse marketeers vindt zijn marketingkennis van online mogelijkheden te beperkt 47% van de Nederlandse marketeers vindt zijn marketingkennis van online mogelijkheden te beperkt 49% vindt dat mediabureaus tekort schieten in hun advies over online marketing Wat is de werkelijkheid van

Nadere informatie

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO

VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT. Jos Sanders & collega s, TNO VEILIG EN GEZOND WERKEN IN EEN VERANDERENDE ARBEIDSMARKT Jos Sanders & collega s, TNO MEGATRENDS & ONTWIKKELINGEN ARBEID 1. Demografie: meer en diverser 2. Economie: grilliger en globaler 3. Sociaal-cultureel:

Nadere informatie

Trendanalyse IAM V2TDI college 2 november 2011

Trendanalyse IAM V2TDI college 2 november 2011 Trendanalyse IAM V2TDI college 2 november 2011 Vandaag Recap Being Human Hoofdstuk 1 Wat zijn de 5 Transformations in Interaction Waarin zien we dat terug? Trend versus Hype Changing computers Changing

Nadere informatie

7 TIPS VOOR DIGITAAL ONDERNEMEN

7 TIPS VOOR DIGITAAL ONDERNEMEN 7 TIPS VOOR DIGITAAL ONDERNEMEN We leven in het digitale tijdperk, en staan nog aan het begin van dat tijdperk. De ontwikkelingen gaan snel. Was 20 jaar geleden Internet nog nauwelijks bekend, nu kunnen

Nadere informatie

JONGEREN EN DIGITALE MEDIA OVER DE KANSEN, RISICO S EN DE ROL VAN DE POLITIE. Virtuele gemeenschappen. Wat doe jongeren online?

JONGEREN EN DIGITALE MEDIA OVER DE KANSEN, RISICO S EN DE ROL VAN DE POLITIE. Virtuele gemeenschappen. Wat doe jongeren online? JONGEREN EN DIGITALE MEDIA OVER DE KANSEN, RISICO S EN DE ROL VAN DE POLITIE EVELIEN DE PAUW OVERZICHT De aanleiding De netwerksamenleving Virtuele gemeenschappen Wat doe jongeren online? Online activiteiten

Nadere informatie

Trends in de Campusinfrastuctuur. In samenwerking met Stratix

Trends in de Campusinfrastuctuur. In samenwerking met Stratix Trends in de Campusinfrastuctuur In samenwerking met Stratix Agenda Workshop Trends in Campusinfrastructuur 30-4-2015 Agenda Introductie: SURFnet Automated Networks IaaS en SaaS Wireless Privacy en Security

Nadere informatie

Domotica loont voor slim wonen en Leven!

Domotica loont voor slim wonen en Leven! Domotica loont voor slim wonen en Leven! Bouw & ICT 2011 Smart Homes Nationaal Kenniscentrum Domotica & Slim Wonen www.smart-homes.nl, info@smart-homes.nl Duizelseweg 4A, Eersel, tel. 0497-514984 Agenda

Nadere informatie

Publicatie van deze opgaven mag alleen na schriftelijke toestemming van het NIMA.

Publicatie van deze opgaven mag alleen na schriftelijke toestemming van het NIMA. EXAMENOPGAVEN ONDERDEEL MEERKEUZEVRAGEN Tijd: 20 minuten Veel succes! Publicatie van deze opgaven mag alleen na schriftelijke toestemming van het NIMA. Vraag 1 Internet verkoop is niet langer gebonden

Nadere informatie

Informational Governance

Informational Governance Story Informational Governance Juli 2013 Nog niet zo heel lang geleden voltrokken veranderingen in de maatschappij zich volgens logische, min of meer vaste patronen. Overheden, bedrijven, wetenschappers,

Nadere informatie

Disclaimer Informatie op deze website Functioneren van deze website Uitsluiten van aansprakelijkheid Intellectuele eigendomsrechten

Disclaimer Informatie op deze website Functioneren van deze website Uitsluiten van aansprakelijkheid Intellectuele eigendomsrechten Disclaimer Het gebruik maken van en toegang verschaffen tot deze site betekent dat u als gebruiker kennis heeft genomen van onderstaande voorwaarden, deze begrijpt en daarmee instemt. Informatie op deze

Nadere informatie

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie.

Agenda 26-4-2009. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. Wat zijn de gevolgen van Cloud en Gridcomputing voor de gebruikersorganisatie en de beheersfunctie. John Lieberwerth Agenda Even voorstellen Cloud Computing De tien Plagen Gebruikersorganisatie en ICT

Nadere informatie

CMS Ronde Tafel. Cloud Continuity. Ir. Jurian Hermeler Principal Consultant

CMS Ronde Tafel. Cloud Continuity. Ir. Jurian Hermeler Principal Consultant CMS Ronde Tafel Cloud Continuity Ir. Jurian Hermeler Principal Consultant Introductie Quint Wellington Redwood Onafhankelijk Management Adviesbureau Opgericht in 1992 in Nederland Ruim 20 jaar ervaring

Nadere informatie

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen inzake de Europese Strategie voor een digitale interne markt

Datum 13 juli 2015 Betreft Beantwoording vragen inzake de Europese Strategie voor een digitale interne markt > Retouradres Postbus 20401 2500 EK Den Haag De Voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal Binnenhof 22 2513 AA s-gravenhage Directie Europese en Bezoekadres Bezuidenhoutseweg 73 2594 AC Den Haag

Nadere informatie

Kansen voor projectontwikkelaars met apps

Kansen voor projectontwikkelaars met apps Kansen voor projectontwikkelaars met apps Jappe Franke, Joske Houtkamp, Wies Vullings (Alterra) Frank Swager (LATEI projectontwikkeling) 23/05/2012 NEPROM Dag van de Projectontwikkeling Onderwerpen Waarom

Nadere informatie

Privacy Referentie Architectuur

Privacy Referentie Architectuur Privacy Referentie Architectuur Marktconsultatie IMMA 1 juli 2015 Over Considerati Enige adviesbureau gespecialiseerd in IT recht en Public Affairs Experts op het gebied van privacy, data protectie en

Nadere informatie

Big Data en Variabele Data Printing

Big Data en Variabele Data Printing Big Data en Variabele Data Printing Roelof Janssen Definitie Big Data Verwerken en interpreteren van grote en/of gevarieerde dataverzamelingen Doug Laney, Gartner: groeiend volume van data Socialmedia

Nadere informatie

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje :

De belangrijkste voordelen van de nieuwe technologie op een rijtje : 1 2 Er wordt in het onderwijs stevig nagedacht over de betekenis van ICT voor het leren. In het primair proces is leren de kernactiviteit. Het kindbelang dient bij het organiseren van het onderwijs voorop

Nadere informatie

PRIVACY POLICY MENUEZ INTERNATIONAL B.V.

PRIVACY POLICY MENUEZ INTERNATIONAL B.V. PRIVACY POLICY MENUEZ INTERNATIONAL B.V. Privacy policy Artikel 1 Inleiding 1. MENUEZ exploiteert een systeem (het systeem) ten behoeve van orderopvolging voor de creatie van marketing communicatiemiddelen.

Nadere informatie

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free

Trends in onderwijs. Interview met Coen Free Trends in onderwijs Interview met Coen Free Welke trends doen er toe? Trends in het onderwijs: welke zijn van belang en welke niet? Waar kan uw onderwijsinstelling haar voordeel mee doen en welke kun je

Nadere informatie

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing

Cloud Computing. Definitie. Cloud Computing Cloud Computing Definitie In de recente literatuur rond Cloud Computing zijn enorm veel definities te vinden die het begrip allemaal op een verschillende manier omschrijven. Door deze diversiteit zijn

Nadere informatie

Mobile Augmented Media

Mobile Augmented Media Mobile Augmented Media The Future of Bricks-and-Mortar Samenvatting Mark Slijkhuis MSc > Introductie onderzoek Commercieel vertrekpunt Drievoudige onderzoeksdoelstelling Het gerenommeerde Marketing Science

Nadere informatie

ipad integratie in het onderhoud

ipad integratie in het onderhoud Maximo Comes To You ipad integratie in het onderhoud Door: Marcel Staring 2013 IBM Corporation Agenda 1. Waarom Mobiel Werken? 2. Wat houdt Mobiel Werken in? Praktisch Technisch 3. MAXIMO Mobiel vs. MAXIMO

Nadere informatie

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk

IP Services. De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk IP Services De grenzeloze mogelijkheden van een All IP -netwerk Voor wie opgroeit in deze tijd is het de grootste vanzelfsprekendheid. Je zet de computer aan en je kunt mailen, chatten, elkaar spreken

Nadere informatie

Les 01 uitleg bij de presentatie: Welkom in 'Design research & use context' Deel 1 van de Foundation Course in Interaction Design v2.0 2011.10.

Les 01 uitleg bij de presentatie: Welkom in 'Design research & use context' Deel 1 van de Foundation Course in Interaction Design v2.0 2011.10. Les 01 uitleg bij de presentatie: Welkom in 'Design research & use context' Deel 1 van de Foundation Course in Interaction Design v2.0 2011.10.31 James M. Boekbinder Skype: jboekbinder3641 E-mail: james.boekbinder@gmail.com

Nadere informatie

Welkom bij de seminarreeks: De Toekomst van Implementeren

Welkom bij de seminarreeks: De Toekomst van Implementeren Welkom bij de seminarreeks: De Toekomst van Implementeren Datum: 22 oktober 2013 Onderwerp: Human Centered Design Door: Rutger Hangelbroek Rabobank Groep ICT KIM Spreker: Maarten Korz De vakvereniging

Nadere informatie

Michiel de van der Schueren

Michiel de van der Schueren Michiel de van der Schueren Voorzitter mail: michiel@devanderschueren.nl twitter: @michieldevander Cloud Computing: hype of realiteit? It s not the strongest of species that will survive, nor the most

Nadere informatie

Kijken, kiezen, maar wat te kopen?

Kijken, kiezen, maar wat te kopen? Kijken, kiezen, maar wat te kopen? 15 aandachtspunten bij overgang naar de cloud Cloud biedt voor veel organisaties de mogelijkheid om te innoveren zonder hoge investeringen. Zowel Telecom providers als

Nadere informatie

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit

Microsoft Office 365 voor bedrijven. Remcoh legt uit Microsoft Office 365 voor bedrijven Remcoh legt uit Beter samenwerken, ook onderweg Starten met Office 365 is starten met het nieuwe werken. Met Office 365 heeft u namelijk de mogelijkheid om altijd en

Nadere informatie

Victor-Jan Leurs ceo

Victor-Jan Leurs ceo Victor-Jan Leurs ceo Wie is Caase? ontstaan uit Computer SOS (1988) 4 vestigingen, 80 medewerkers The Cloud Integrator in Benelux Partner Van Microsoft & IBM Belangrijkste Benelux partner van Google Wat

Nadere informatie

Grip op reclame Social Media

Grip op reclame Social Media DDMA PRIVACY AUTORITEIT - CONSUMENTEN HANDBOEK Grip op reclame Social Media PRAKTISCH ADVIES BIJ COMMERCIËLE COMMUNICATIE Voorwoord Aan de hand van concrete informatie en handige checklists bieden wij

Nadere informatie

2) Welke sociale netwerken zijn populair in Nederland?

2) Welke sociale netwerken zijn populair in Nederland? MMM22 Les 1 Social networks 1) Wat is een social network? Een sociaal netwerk, dat in het spraakgebruik als 'netwerk' wordt aangeduid, is een netwerk van mensen of groepen mensen. Bijvoorbeeld een verzameling

Nadere informatie

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management

Exact Synergy Enterprise. Krachtiger Financieel Management Exact Synergy Enterprise Krachtiger Financieel Management 1 Inleiding Waar gaat het om? Makkelijke vragen zijn vaak het moeilijkst te beantwoorden. Als het hectische tijden zijn, moet u soms veel beslissingen

Nadere informatie

Uw school in de toekomst: Google Apps for Education

Uw school in de toekomst: Google Apps for Education Uw school in de toekomst: Google Apps for Education Vooruit kijken Vooruit kijken Door een andere bril Markten veranderen Mensen veranderen Werken veranderd Bart Ensink Kenniscentrum voor cloud computing

Nadere informatie

Technologieverkenning

Technologieverkenning Technologieverkenning Videocontent in the cloud door de koppeling van MediaMosa installaties Versie 1.0 14 oktober 2010 Auteur: Herman van Dompseler SURFnet/Kennisnet Innovatieprogramma Het SURFnet/ Kennisnet

Nadere informatie

HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN?

HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN? HOE OMGAAN MET DE MELDPLICHT DATALEKKEN? EEN HANDIGE CHECKLIST In deze whitepaper bieden we u handvatten die u kunnen helpen bij de implementatie van de meldplicht datalekken binnen uw organisatie. We

Nadere informatie

Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Aanbeveling 1/99

Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens. Aanbeveling 1/99 5093/98/NL/def. WP 17 Groep voor de bescherming van personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens Aanbeveling 1/99 inzake de onzichtbare en automatische verwerking van persoonsgegevens op

Nadere informatie

Intern (On-Premise) Co-Location Infrastructure-as-a-Service (IaaS) Platform-as-a-Service (PaaS)

Intern (On-Premise) Co-Location Infrastructure-as-a-Service (IaaS) Platform-as-a-Service (PaaS) Tot een aantal jaren geleden was het redelijk vanzelfsprekend om in een gebouw met een groot aantal werkplekken een eigen serverruimte te maken. Dit heeft nog steeds een aantal voordelen. Vandaag de dag

Nadere informatie

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud

Wat is de cloud? Cloud computing Cloud The Cloud Agenda Wat is de cloud? Ontwikkelingen en trends in de markt Bedrijfsstrategie Voordelen en vraagtekens Werken in de cloud: Hoe? Veiligheid & privacy Toepasbaarheid in breder verband Demo Borrel

Nadere informatie

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg

Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Banken en verzekeraars zijn niet onderscheidend genoeg Werk aan de winkel wat betreft openheid, onderscheidingsvermogen en communicatiekanalen from Accenture and Microsoft 1 Werk aan de winkel wat betreft

Nadere informatie

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek

Visie ICT bij de SJB. Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? Werkgroep ICT Jenaplanscholen Bollenstreek Visie ICT bij de SJB Waarom, wie, wat, wanneer en hoe? 1 Missie, visie en strategie Ambitie? Doelen? Plannen? Kennisstand organisatie? Budget? 2 Kikker- of Vogelperspectief? conservatie Missie? innovatie

Nadere informatie

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring

MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring MVO volgens : een ISO26000 zelfverklaring 1 Waarom MVO? Moeten: Horen: Lonen: gedrag af MVO handelen wordt afgedwongen MVO handelen o.b.v. vrijwilligheid (morele motivatie) De markt beloont MVO en straft

Nadere informatie

Visie op duurzaam Veranderen

Visie op duurzaam Veranderen Visie op duurzaam Veranderen Ruysdael Ruysdael is een gerenommeerd bureau dat zich sinds haar oprichting in 1994 heeft gespecialiseerd in het managen van veranderingen. Onze dienstverlening kent talloze

Nadere informatie

INFORMATIEBEVEILIGING: WAAR STAAT U NU?

INFORMATIEBEVEILIGING: WAAR STAAT U NU? INFORMATIEBEVEILIGING: WAAR STAAT U NU? HANDIGE CHECKLISTS VOOR DE OVERHEIDSSECTOR In deze whitepaper bieden we u handvatten en checklists voor hoe u om kunt gaan met de nieuwe meldplicht datalekken. Steeds

Nadere informatie

Web Games en het mobiele web. Hoorcollege Webdesign 9 6 juni 2014 Christof van Nimwegen

Web Games en het mobiele web. Hoorcollege Webdesign 9 6 juni 2014 Christof van Nimwegen Web Games en het mobiele web Hoorcollege Webdesign 9 6 juni 2014 Christof van Nimwegen Webgames: scope dit college onderdeel Games staan nu centraal in deze faculteit. In een cursus over webdesign MOET

Nadere informatie

1 Demografische trends in de gezondheidszorg 29. 2 Specifieke behoeften ten aanzien van domotica voor zorg en welzijn 37

1 Demografische trends in de gezondheidszorg 29. 2 Specifieke behoeften ten aanzien van domotica voor zorg en welzijn 37 Inhoud Voorwoord 8 Inleiding 11 Over de auteurs 16 deel 1 zorg 27 1 Demografische trends in de gezondheidszorg 29 2 Specifieke behoeften ten aanzien van domotica voor zorg en welzijn 37 3 Jong en zorgbehoevend;

Nadere informatie

Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper

Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper Hoe kunt u profiteren van de cloud? Whitepaper Auteur: Roy Scholten Datum: woensdag 16 september, 2015 Versie: 1.1 Hoe u kunt profiteren van de Cloud Met de komst van moderne technieken en de opmars van

Nadere informatie

Whitepaper. Veilig de cloud in. Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1. www.traxion.com

Whitepaper. Veilig de cloud in. Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1. www.traxion.com Veilig de cloud in Whitepaper over het gebruik van Cloud-diensten deel 1 www.traxion.com Introductie Deze whitepaper beschrijft de integratie aspecten van clouddiensten. Wat wij merken is dat veel organisaties

Nadere informatie

Mobiele interactie met barcodes en andere tags

Mobiele interactie met barcodes en andere tags Mobiele interactie met barcodes en andere tags Verbinden van de reële en de virtuele wereld Barcodes, QR codes, Microsoft tags en Near Field Communication Er zijn een aantal ontwikkelingen die het verbinden

Nadere informatie

Cloud Computing: Met HPC in de wolken Ron Trompert

Cloud Computing: Met HPC in de wolken Ron Trompert Cloud Computing: Met HPC in de wolken Ron Trompert Wat is Cloud computing Voorbeelden Cloud Soorten Cloud SaaS (Software as a Service) Software die als een dienst wordt aangeboden, bijv. google calendar,

Nadere informatie

PRIVACYBELEID NVM ONLINE BIEDEN

PRIVACYBELEID NVM ONLINE BIEDEN PRIVACYBELEID NVM ONLINE BIEDEN 1. Algemeen 1.1 Reikwijdte De Nederlandse Vereniging van Makelaars en Taxateurs in onroerende goederen NVM (NVM/Wij/Ons) hecht veel waarde aan de bescherming van uw persoonsgegevens.

Nadere informatie

Bijzondere ICT voor bijzondere zorg

Bijzondere ICT voor bijzondere zorg Bijzondere ICT voor bijzondere zorg Agenda Over Profila Zorg Gezondheidszorg in beweging ICT requirements Profila Zorg Biedt cloud computing de oplossing? Migratie Effecten en besparingen Leerpunten Toekomst

Nadere informatie

Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn!

Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Ready to go Pagina 1 van 12 Wij de ontwikkeling, het beheer en de service; U het gebruikersgemak en het resultaat; Samen succesvol zijn! Copyright Pagina 2015, 2 van 12 perbit bv Alle rechten zijn gereserveerd.

Nadere informatie

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen

De kunst van cultuurmarketing. Discussievragen en stellingen De kunst van cultuurmarketing Discussievragen en stellingen Ruurd Mulder Tweede, herziene druk u i t g e v e r ij coutinho c bussum 2013 Deze discussievragen en stellingen horen bij De kunst van cultuurmarketing

Nadere informatie

Breedband Land van Cuijk. Een open netwerk voor iedereen

Breedband Land van Cuijk. Een open netwerk voor iedereen Breedband Land van Cuijk Een open netwerk voor iedereen Aanleiding Strategische visie Een toekomstvast en open breedbandnetwerk tot in de haarvaten van de gemeenten Voor bedrijven, instellingen en consumenten

Nadere informatie

VOORONTWERP VAN RESOLUTIE

VOORONTWERP VAN RESOLUTIE EUROPEES PARLEMENT 2014-2019 Zittingsdocument 10.4.2015 B8-0000/2015 VOORONTWERP VAN RESOLUTIE naar aanleiding van vraag met verzoek om mondeling antwoord B8-0000/2015 ingediend overeenkomstig artikel

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie