Handleiding workshop Intimiteit en Seksualiteit

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Handleiding workshop Intimiteit en Seksualiteit"

Transcriptie

1

2 Inhoudsopgave Voorwoord 3 Inleiding 5 1. Wat verstaan we onder intimiteit en seksualiteit, het 11e levensgebied? 7 2. Feiten Bewustwording Veiligheid in het team Signaleren Gespreksvaardigheden, houdingsaspecten en technieken Waar kunnen begeleiders terecht voor informatie? Tot slot 39 Bijlage 1: LVG cliënten 41 Bijlage 2: Allochtone cliënten 45 Literatuurlijst 46 Draaiboek 50 2

3 Voorwoord Dit is de handleiding behorende bij de training intimiteit en seksualiteit. Aan de hand van deze handleiding en het draaiboek kan de training intimiteit en seksualiteit gegeven worden. In de handleiding staat uitgebreid beschreven wat nodig is om de training te geven. Een medewerker (afdelingshoofd of niveau 5 er van de zorgsector volwassenen lang) bereidt de training voor door deze handleiding en het bijbehorende draaiboek te bestuderen. Het doel van de training Het doel van de training is dat medewerkers bewuster en competenter worden betreffende de begeleiding van cliënten bij het 11de levensgebied intimiteit en seksualiteit. De volgende onderwerpen zullen in onderstaande volgorde aanbod komen tijdens de training: wat is intimiteit en seksualiteit feiten omtrent intimiteit en seksualiteit bewustwording veiligheid in het team signaleren gespreksvaardigheden Waar kunnen begeleiders terecht voor informatie? Optioneel: LVG ers Allochtone cliënten Benodigde tijd In het draaiboek staat een globale tijdsplanning van de voorbereidingen die minimaal 10 weken voor de training van start gaan. Voor de training zelf staan er ook tijdsaanbevelingen in het draaiboek. De training duurt ongeveer 4 tot 4,5 uur. 3

4 Voorbereiding Er wordt minimaal tien weken van te voren een dag gepland wanneer een gedeelte van het team de training gaat volgen. De medewerker heeft hierna nog 10 weken om de training voor te bereiden volgens het draaiboek. De medewerker die de training gaat geven, geeft de training in een ruimte waar ongestoord gesproken kan worden en waar de benodigde materialen aanwezig zijn. Maximaal tien medewerkers van een team kunnen tegelijk de training volgen, de training neemt een dagdeel in beslag. Benodigde materialen Tijdens de training wordt er gebruikt gemaakt een groepsruimte voor minimaal 11 personen. In de groepsruimte moet aanwezig zijn een computer en projectie mogelijkheden voor de PowerPoint, een whiteboard of flip over en stiften. Opzet van de training In de training komt gedrag terug zoals het zou moeten zijn of zou moeten, voorbeeldgedrag. Het doel tijdens de training is dat er interactie ontstaat tussen de traininggever en de cursisten maar ook tussen de cursisten onderling. Door middel van interactie gaat de cursist bewust nadenken over de onderwerpen intimiteit en seksualiteit. De traininggever is niet degene die vragen gaat beantwoorden. Het gaat om de interactie, samen wordt er over de verschillende onderwerpen gesproken, want: Samen ben je deskundig! Succes en veel plezier bij het geven van deze training en we hopen dat de medewerkers zo meer bewust en competenter worden op het gebied van intimiteit en seksualiteit! 4

5 Inleiding Het voor u liggende product, is het resultaat van ons afstudeerproject in het kader van de opleiding SPH aan de Hogeschool Rotterdam. Door middel van dit praktijkproduct hebben wij inhoud gegeven aan onze afstudeeropdracht over intimiteit en seksualiteit. Onze onderzoeksopdracht luidde: Onderzoek op welke wijze begeleiders in de klinische setting vorm en inhoud geven aan de begeleiding van cliënten in relatie tot intimiteit en seksualiteit. We hebben ons tijdens het onderzoek gericht op afdelingen van de sector volwassenen lang bij GGZWNB. Binnen de sector volwassenen lang hebben de cliënten een individueel behandelplan met elf levensgebieden waar doelen op kunnen worden gesteld samen met de cliënt. Sinds vorig jaar is er een 11 de levensgebied bijgekomen in de individuele behandelplannen: Intimiteit en seksualiteit. Uit onderzoek binnen GGZ WNB door de commissie intimiteit en seksualiteit, is gebleken dat ongeveer 50% van de artsen vindt dat hun kennis over seksualiteit binnen de psychiatrie deels onvoldoende is. Dit bleek tevens uit kennisvragen. Naar aanleiding van een onderzoek uit 2006 door de commissie intimiteit en seksualiteit GGZWNB is gebleken dat er te weinig kennis en vaardigheden zijn bij de begeleiders niveau 4/5 die werkzaam zijn bij GGZWNB. Er blijkt sprake te zijn van: Handelingsverlegenheid. Onderschatting van de bijwerkingen van voorgeschreven medicatie. Begeleiders niveau 4/5 zijn niet competent genoeg om vorm en inhoud te geven aan het 11e levensgebied Intimiteit en seksualiteit in het individueel behandelplan. Wij hebben ons tijdens het onderzoek gericht op het vergroten van de competenties van begeleiders niveau 4/5 zodat zij beter vorm en inhoud kunnen geven aan het 11 e levensgebied Intimiteit en seksualiteit in het individueel behandelplan. Waarom vinden wij dit zo belangrijk? Psychiatrische cliënten die lang opgenomen zijn hebben ook behoefte aan intimiteit en seksualiteit, net als ieder mens! 5

6 Voor cliënten is gewenste seksualiteit en intimiteit een grondrecht. GGZWNB wil een klimaat realiseren met een positieve aandacht voor intimiteit en seksualiteit. Gebleken is door onderzoek van de commissie Intimiteit en seksualiteit dat de kennis en vaardigheden om dit onderdeel van het behandelplan uit te kunnen voeren niet toereikend is. Gesprekken met cliënten over dit levensgebied zijn incidenteel. Uit onderzoek blijkt dat onder psychiatrische cliënten 43% van de vrouwen en 21% van de mannen voor hun 18 e levensjaar seksueel misbruikt zijn (Nicolai 1990). Wij vinden dat dit gegeven mede een belangrijk aspect is om intimiteit en seksualiteit in de behandeling van cliënten (GGZWNB) gesprekonderwerp te laten zijn. GGZWNB erkent dus deze behoefte van cliënten en probeert mogelijkheden te creëren die het voor cliënten makkelijker maken, adequate, intieme, vriendschappelijke, evenals seksuele relaties met anderen aan te kunnen gaan. Maar hoe ziet dit eruit in de praktijk, gebeurt dit echt op de afdelingen van de sector volwassenen lang? Uit ons onderzoek blijkt dat het 11 de levensgebied in de behandelplannen vaak nog niet bij iedere cliënt is ingevuld terwijl alle andere levensgebieden wel aandacht krijgen en beschreven zijn in het individuele behandelplan. Waarom het 11 de levensgebied niet dan? Hoe ziek iemand ook is, heeft die persoon dan geen behoefte aan een vorm van intimiteit en/of seksualiteit? We hebben ons tijdens ons onderzoek vooral gericht op de positieve kanten van intimiteit en seksualiteit. Wanneer intimiteit en seksualiteit ter sprake komt binnen GGZ WNB gaat het vaak over de negatieve kanten van intimiteit en seksualiteit, hierbij kun je denken aan ongewenste intimiteit of ongewenste seksualiteit. Juist de positieve kanten van intimiteit en seksualiteit vinden wij erg belangrijk, die mogen ook meer bespreekbaar worden. Het gaat dan namelijk over de mogelijkheden van de cliënt en niet enkel over de beperkingen. Het product dat hier voor u ligt is een handleiding voor het geven van een dagdeel deskundigheidsbevordering betreffende intimiteit en seksualiteit. Het kan gegeven worden door het afdelingshoofd maar ook door een niveau 5 er. Door het geven van een deskundigheidsbevorderingtraining betreffende intimiteit en seksualiteit, zullen medewerkers van de sector volwassenen lang, meer bewust worden, meer kennis krijgen en beter weten om te gaan met dit onderwerp. Hierdoor kunnen ze beter aansluiten bij (de behoeften van) hun cliënt. 6

7 1. Wat verstaan we onder intimiteit en seksualiteit, het 11e levensgebied? Praktijkoefening mindmap De cursisten weten nog vrijwel niks over het onderwerp intimiteit en seksualiteit. Via een brainstormsessie kunnen ze actief nadenken over het onderwerp. Wat hoort erbij en wat niet? Wat is het eigenlijk? Waar denk ik aan als ik die woorden hoor? Het is de bedoeling dat de resultaten van de brainstorm worden opgeschreven in de vorm van een mindmap. Bij deze mindmap worden de woorden intimiteit en seksualiteit apart en zichtbaar voor iedere cursist, opgeschreven. Dit kan bijvoorbeeld op een whiteboard of flip over, voorin het lokaal. Om beide woorden wordt een cirkel getrokken. Let erop dat er naast beide woorden genoeg ruimte over is. Vervolgens mag iedere cursist vertellen welke woorden bij hem of haar naar boven komen als ze aan intimiteit en seksualiteit denken. Het handigste is om eerst bijvoorbeeld de aandacht te richten op het woord intimiteit en vervolgens pas op het woord seksualiteit. Bij een brainstorm is geen antwoord verkeerd. Elk woord dat wordt geroepen wordt opgeschreven, om de cirkel met het themawoord heen. Als resultaat krijg je zo een themawoord in het midden en woorden die hiermee te maken hebben eromheen. Let op: het doel is het aanzetten tot nadenken van de cursist over het onderwerp vanuit zijn eigen referentiekader. Het is niet de bedoeling om over de geroepen woorden in discussie te gaan. Goed of fout, is hierbij niet van belang. Iedere cursist heeft nu al een beeld waar hij of zij aan moet denken bij intimiteit en/of seksualiteit. Om te verhelderen wat er nu echt bij hoort en wat niet, kan er nu verder worden gegaan met onderstaande theorie. Theorie Intimiteit en seksualiteit zijn normale, gezonde en belangrijke aspecten in het leven van mensen. Tevens zijn het erg complexe verschijnselen die bij ieder mens horen, al kan dit op verschillende manieren zijn. Waar psychische of psychiatrische problemen zijn, komt ook het beleven van intimiteit en seksualiteit onder druk te staan. Dit kan door negatieve ervaringen in het verleden komen, maar tevens door het gebrek aan privacy dat cliënten ervaren tijdens een opname of bij niet zelfstandig wonen. Hoewel hulpverleners vaker aandacht schenken aan seksualiteit, is juist intimiteit vaak belangrijker bij cliënten binnen GGZWNB. Het is een misverstand dat intimiteit enkel iets geestelijks is en seksualiteit iets lichamelijks. 7

8 Onder intimiteit verstaan we: Voorbeelden van lichamelijke intimiteit: Een arm om iemand heen slaan, elkaar vasthouden, bij een ander wegkruipen, een ander aanraken en stoeien. Voorbeelden van psychische intimiteit: Lieve woordjes zeggen, complimentjes geven en krijgen, vertrouwen, verbondenheid, je geestelijk tot iemand aangetrokken voelen, je één voelen met de ander, je geaccepteerd voelen. (Leny van Hassel, 2008) Maar ook: Je geborgen voelen bij een ander Gevoelens bij een ander kunnen uiten Een massage, omdat de ander daar ontspannen van wordt Een blik, een handdruk, een aai, zo gegeven dat het vertrouwen schept Samen genieten Zoveel mogelijk doen voor de ander en daarbij zoveel mogelijk jezelf vergeten Iemand een geheim kunnen toevertrouwen Een gevoel van harmonie Bidden, intimiteit met god Intimiteit is een gevoel dat voor anderen niet altijd aanwijsbaar is. Het kan er zijn bij het knuffelen of vrijen, maar ook bij samen lachen, huilen, praten, dicht bij elkaar zitten of tijdens het kijken naar een film. Deze gevoelens heeft iedereen en ze hebben niets te maken met leeftijd, ras, een handicap of ziekte, geaardheid of uiterlijk. (Cornuit & Koenis, 1992) 8

9 Onder seksualiteit verstaan we: Voorbeelden van seksualiteit Seksueel geprikkeld zijn, je lichamelijk tot de ander aangetrokken voelen, je hartstochtelijk voelen, vrijen, opwinding. Seksualiteit is een heel persoonlijk gevoel dat lichamelijk beleefd wordt. Door middel van je lichaam ben je hierbij in staat om uiting te geven aan gevoelens die je hebt. Intimiteit en seksualiteit horen niet noodzakelijk bij elkaar en zijn zeker niet hetzelfde. Vaak is een seksueel verlangen echter ook tevens een verlangen naar intimiteit. Ook kan intimiteit een lichamelijke of seksuele kant hebben. De vormgeving van intimiteit en seksualiteit en de uitingen hiervan kunnen erg verschillend zijn. Cultuur speelt hier een grote rol in. Het gaat er dan om welke normen en waarden iemand heeft, welke behoeften iemand heeft en met wie je deze aspecten mag beleven. Hoewel velen binnen Nederland verschillend denken over intimiteit en seksualiteit, is het een gegeven dat het om kwetsbare zaken gaat. Ieder mens heeft namelijk wel eens ervaren hoe lastig het is, om te weten wat je wel en niet wilt, om je eigen grenzen te bewaken en die van een ander te respecteren, om je eigen behoeften en verlangens niet te negeren en ze tegelijkertijd af te stemmen op die van een ander. Binnen GGZWNB hebben mensen ook nog te maken met psychische problemen, waardoor ook de gebieden intimiteit en seksualiteit moeilijker te hanteren kunnen zijn. (Beleidsplan intimiteit en seksualiteit, GGZWNB, 2007) Is er behoefte aan intimiteit en seksualiteit bij cliënten binnen de GGZ? Uit onderzoek van Gaal en Van Weeghel, naar seksualiteit en intimiteit bij mensen met ernstige en langdurige psychische problemen, blijkt dat cliënten vaak behoefte hebben aan positieve aandacht voor hun wensen op relatiegebied. Dit blijkt tevens uit ons huidige onderzoek. Ze hebben zoal behoefte aan: Privacy in hun leef of woonomgeving Een veilige leefomgeving Begeleiding betreffende dit onderwerp in plaats van het negeren Openheid Informatie Voorlichting Hulpverleners die meedenken over dit onderwerp 9

10 2. Feiten Ongeveer de helft van de cliënten die zijn opgenomen in een psychiatrische kliniek, blijkt seksueel actief te zijn. In vele gevallen gaat het om seksueel risicogedrag. Nochtans krijgt de seksualiteit van de gehospitaliseerde cliënten nauwelijks aandacht, in de literatuur evenmin als in de dagelijkse praktijk. Toch zijn cliënten geen seksloze wezens. Ze willen praten over hun seksuele bekommernissen en angsten. Hulpverleners dienen cliënten mogelijkheden aan te bieden om over die dingen te praten. Het is de taak van de beleidsinstanties om een duidelijke beleidslijn op te stellen, zodat de verantwoordelijkheid minder drukt op de schouders van de hulpverlener en de kans op tegenstrijdige houdingen binnen een team afneemt. Feiten op het gebied van stoornissen Depressie Het bekendste seksuele symptoom van een depressie is de verminderde libido. Dit komt voor bij ruim tweederde van alle depressieve cliënten Toch blijkt uit een aantal onderzoeken van de laatste jaren dat er een aanzienlijk percentage meer interesse in seks krijgt. Er is gebleken dat een klein deel van de mannen seks gebruikt als middel om rechtstreeks uit een negatieve stemming te komen, terwijl een groter deel contact zoekt met iemand anders om de negatieve stemming te doorbreken (wat vervolgens tot seks kan leiden). Naast de problemen met een verminderd libido komen bij een depressie ook orgasme problemen en opwindingsproblemen voor. Daarnaast is het belangrijk dan men zich realiseert dat seksuele disfunctie niet alleen het gevolg maar ook de oorzaak van een depressie kan zijn. Bipolaire stoornis In de manische episode van een bipolaire stoornis gaat de seksuele behoefte en de frequentie van seksuele activiteit vaak omhoog. Daarmee neemt de kans op risico s toe voor een SOA, ongewenste zwangerschap of seksueel misbruik. Bij een hypomane fase rapporteert 40% van de vrouwen en 20% van de mannen hun seksualiteit intensiever te beleven. Schizofrenie Schizofrenie ontwikkelt zich vaak in de adolescentie op de leeftijd dat ook seksualiteit zich hoort te gaan ontwikkelen. De schizofrene cliënt heeft meer dan gemiddeld moeite om met emoties om te gaan en om adequaat te communiceren binnen een mogelijk erotische relatie. Dit kan moeilijkheden geven in het contact leggen of ongewenst contact af te houden. 10

11 Angststoornis Bij een paniekstoornis heeft driekwart van de cliënten last van seksuele disfunctie en 50% van seksuele aversie. Cliënten geven aan seks te vermijden, omdat ze bang zijn dat dit een paniek aanval uitlokt. Deze angst speelt ook bij masturbatie. Bij sociale fobie heeft een derde van de cliënten seksuele stoornissen. Ruim de helft heeft zijn eerste seksuele contact gehad met een prostituee. Dat lijkt een uiting van angst voor sociale contacten. Borderline persoonlijkheidsstoornis In vergelijking met andere persoonlijkheidsstoornissen maken mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis gemiddeld meer gebruik van seksuologische hulpverlening. Ze zijn vaak intens bezig met seksualiteit en relaties. 50% van de vrouwen heeft een verleden met seksueel misbruik en mishandeling. Veel mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis knopen impulsief seksuele relaties aan met mensen die ze nauwelijks kennen. Een aantal cijfers op het gebied van intimiteit en seksualiteit in de psychiatrie: (P. Sienaert, P. Nijs en W. Vandereycken, 1996) 11

12 3. Bewustwording Eigenlijk gaat de gehele training over bewustwording op het gebied van intimiteit en seksualiteit. In dit gedeelte van de training krijgen de cursisten meer informatie over wat bewustwording nu precies is. Hieronder staat een bewustwordingsmethodiek omschreven. Aan de hand van de fases die omschreven staan in de methodiek, krijg je en beter beeld hoe je methodisch aan de slag kunt gaan met bewustwording. Bewustwordingsmethodiek Fase 1 Bewustzijn Ik weet dat het bestaat, ik heb er over gelezen Fase 2 Begrijpen Ik weet wat het is,ik heb een training gevolgd Fase 3 Waarderen Ik waardeer het belang, ik zie de waarde van informatie in Fase 4 Eigenaarschap Ik voel me betrokken Fase 5 Verbinden Ik zou er wat aan willen doen als men mij zou vragen Fase 6 Communiceren Ik draag het uit door voorbeeldgedrag Fase 7 Ontwikkeling Ik help verbeteren door aan initiatieven mee te doen (www.coachplatform.eu) 12

13 Bewustwording, waarom is dit belangrijk? Om je bewust te zijn van bepaalde aspecten heb je zelfkennis nodig. Zelfkennis bestaat uit bijvoorbeeld weten wat je eigen normen en waarden zijn. Om te kunnen werken op het gebied van intimiteit en seksualiteit heb je een bepaald inlevingsvermogen nodig. Je moet je kunnen inleven in de cliënt. Hierin speelt zelfkennis ook een grote rol. Dit kun je bij jezelf nagaan door je te verplaatsen in de langdurig opgenomen cliënt. Hoe zou jouw gevoel op het gebied van intimiteit en seksualiteit zou zijn als je bent opgenomen in een kliniek voor meerdere jaren? Jouw normen en waarden hebben ten alle tijden invloed op de manier waarop je met cliënten omgaat, in gesprek gaat en begeleidt. Het is van belang dat je beseft dat jouw normen en waarden op het gebied van intimiteit en seksualiteit een rol spelen als je begeleiding biedt. Het gaat dus om bewustwording van je eigen normen en waarden en jouw handelen als professional op het gebied van intimiteit en seksualiteit Theorie Hieronder een koppeling naar een stukje theorie. Hieruit wordt duidelijk waarom de volgende aspecten op het gebied van bewustwording belangrijk zijn en wat deze inhouden. Maatschappelijke acceptatie Aan de discussie over tolerantie voor seksueel gedrag dat afwijkt van het gemiddelde, zitten verschillende kanten: Maatschappelijk ethisch (wat hoort wel en niet in een samenleving?) Juridisch (wat wordt wel en niet door de overheid verboden?) Medisch psychiatrisch (wat is gestoord en wat is normaal?) Historisch cultureel (wat zijn gegroeide gewoonten?) Persoonlijk (wat vindt ieder individu zelf, vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid?) Ten aanzien van alle genoemde varianten geldt, dat de maatschappelijke waarden en normen een belangrijke rol spelen voor het welzijn van de betrokken mensen. Als voorbeeld nemen we homoseksualiteit. Maatschappelijk ethisch vindt een grote meerderheid van het Nederlandse volk dat homoseksuele mensen geaccepteerd moeten worden. Juridisch is er veel bereikt met de openstelling van het burgerlijk huwelijk voor paren van hetzelfde geslacht. Homoseksueel gedrag is in Nederland al jaren volstrekt legaal en uit vrijwel alle handboeken met overzichten van psychiatrische stoornissen als ziektebeeld verwijderd. 13

14 Normen en waarden Waarden: De waarde gelijkheid impliceert een grote mate van uniformiteit, verschillende mensen hebben in alle situaties dezelfde rechten en plichten. Mensen zijn niet gelijk maar verschillend; bv. man vrouw. Gelijkwaardigheid staat voor pluriformiteit, verschillende mensen hebben in verschillende situaties verschillende rechten en plichten. Deze rechten en plichten worden gebaseerd op verschillen in individuele voorkeur en capaciteiten, maar deze zijn van gelijke waarde. Normen: Uit waarden vloeien normen (handelingsrichtlijnen) voort. Complementaire verhouding; leidende en volgende mensen. Symmetrische verhouding; de twee helften vertonen veel overeenkomsten, zijn aan elkaar identiek. Referentiekader Ons referentiekader is het geheel aan betekenissen waar we steeds naar verwijzen als we iets willen verklaren of een mening geven. Ons referentiekader is opgebouwd uit vooropgestelde 'logicaregels' of paradigma's. "Da's toch logisch!" Ons referentiekader vindt zijn uitdrukking in de visie die we hebben op alles wat er in en rondom ons gebeurt. Ons referentiekader werkt onbewust in ons, op de achtergrond. Sommige stukken van ons referentiekader delen we met anderen, o.a. via onze socialisatie. Sommige stukken zijn echter zéér individueel omdat ze gebaseerd zijn op persoonlijke ervaringen. We horen het referentiekader van iemand, de visie van die persoon, ondermeer in de betekenis die zij geeft aan woorden en begrippen. Eén van de veel gemaakte fouten in communicatie is dat we er te vlug vanuit gaan dat we hetzelfde denken en dezelfde associaties maken bij het gebruik van hetzelfde woord. Oog hebben voor het verschillend referentiekader is een belangrijk punt bij het beoordelen van mensen. Eigen grenzen Behoud van distantie in het therapeutisch contact is nodig om greep te houden op de eigen emoties. Verstoringen in het contact, zoals het reeds fenomeen van overdracht, dienen tijdig te worden gesignaleerd. Vooral de emotionele reactie van de hulpverlener op deze overdrachtsgevoelens van de cliënt kunnen het hulpverleningsproces dwarsbomen. Deze reactie wordt tegenoverdracht genoemd. De hulpverlener raakt zo sterk betrokken bij een cliënt dat de opvattingen en gevoelens van de cliënt gevoelens bij hem oproepen die het beoogde hulpverleningsproces en resultaat verstoren. Er is sprake van emotionele overbetrokkenheid, waardoor de functionaliteit van de hulpverlening uit het oog verloren wordt. 14

15 Socialisatie: Wat verstaan we hieronder? Socialisatie is het overnemen en verinnerlijken van opvattingen en gedragsregels van mensen binnen een bepaalde gemeenschap of cultuur. De waarden, normen, opvattingen, regels en gedragingen van mensen in je sociale omgeving worden ook jouw waarden, normen, opvattingen enz. Je verinnerlijkt als het ware het gedrag van andere mensen. Je neemt het van hen over. Dit wordt internalisatie genoemd. Vaak is het ook heel gewoon om de opvattingen van de gemeenschap of cultuur waarin je leeft over te nemen. Je groeit er als het ware mee op en je vindt het dan ook normaal dat mensen er bepaalde opvattingen op na houden. Bevind je je buiten je oorspronkelijke gemeenschap of cultuur, dan kan het zijn dat je je gedrag aanpast aan de gemeenschap of cultuur waar je je op dat moment in bevindt. Het gedrag dat in die desbetreffende gemeenschap vereist is, word je dan duidelijk en je past je gedrag er op aan. Socialisatieprocessen lopen een leven lang door. In de hulpverlening heb je te maken met verschillende socialisatiepatronen. Vrouwelijke cliënten uit andere culturen zijn soms niet gewend door een mannelijke hulpverlener gewassen en verzorgd te worden. Sommige cliënten uit andere culturen zijn niet gewend een vrouwelijke leidinggevende of hulpverlener serieus te nemen en komen in verzet of negeren haar. Geslachtssocialisatie hoe hebben we geleerd ons mannelijk of vrouwelijk te gedragen, hoe zijn we cultureel man of vrouw geworden het geheel aan maatschappelijke invloeden bewuste en onbewuste processen Socialisatie in allochtone culturen De meeste allochtonen in Nederland komen oorspronkelijk uit Turkije, Marokko, Suriname, Aruba en de Antillen. Er zijn belangrijke verschillen tussen de verschillende allochtonengroepen in Nederland. Een verschil tussen Turken en Marokkanen betreft bijvoorbeeld het opleidingsniveau. Turken hebben sinds Ataturk bijna allemaal leren lezen en schrijven. Onder Marokkanen komt veel meer analfabetisme voor. Ook binnen die groepen en tussen allochtonen in Nederland en mensen in het land van herkomst, zijn er culturele verschillen. Tegenover een verinnerlijkte maagdelijkheidnorm staan seriële monogamie en seks voor het huwelijk. Tegenover een taboe op homoseksualiteit staan allochtone homoseksuele groepen in Nederland. Er is een continuüm van traditionele (repressieve) vormen tot moderne (permissieve) levensstijlen. Alle hulpverleners hebben te maken met een sterke toename van allochtone cliënten vanwege de toename van allochtone groepen in de Nederlandse bevolking. Goede hulpverlening veronderstelt aansluiting op de doelgroep. Goede hulpverlening op het gebied van seksualiteit veronderstelt aansluiting bij de normen en waarden van de cultuur van herkomst, die vaak gevormd zijn in eeuwenoude tradities. Die cultuur moet dus op de eerste plaats gekend worden. 15

16 Maar het gaat om meer dan kennis. Een open, respectvolle attitude is voorwaardelijk voor het succes van hulpverleningscontacten met mensen die uit een andere cultuur komen. Het lukt beter vanuit een onbevangen blik. Een hulpverlener (in opleiding) zit zichzelf in de weg, als hij bij alles wat hij verneemt over andere culturen roept: Ach, ze lopen vijftig jaar achter op ons, zo was het bij ons ook. Deze hulpverlener maakt twee fouten. Op de eerste plaats erkent hij de diversiteit van unieke individuen binnen een cultuur niet en op de tweede plaats kan hier geen sprake zijn van een open, respectvolle communicatie. De cultuur moet niet alleen gekend worden, maar ook echt de ruimte krijgen. Dat impliceert, dat je je eigen waarden en normen herkent en ter discussie durft te stellen. Dat je open staat voor een wederzijdse beïnvloeding. Interculturele hulpverlening betekent, dat je een daadwerkelijke dialoog aan gaat. Dat kan niet anders dan op basis van vertrouwen en respect. Dat is niet altijd gemakkelijk. Als een Marokkaans meisje wegloopt van huis, omdat ze uitgehuwelijkt dreigt te worden, dan is zij er niet mee geholpen als je alleen maar je verontwaardiging uitspreekt over zo n vrouwonvriendelijke actie. (Intimiteit, seksualiteit en hulpverlening,, Mathieu Heemelaar, 2008) 16

17 Oefening bewustwording Opdracht stellingen Het is de bedoeling dat de stellingen worden voorgelegd aan de cursisten. Je gaat met elkaar in gesprek over de stellingen, de bedoeling is dat de cursisten hun mening geven over de verschillende stellingen en hun visie beargumenteren. Het doel hiervan is dat de cursisten bewust worden van hun eigen visie en hun normen en waarden op het gebied van intimiteit en seksualiteit. Dit zodat ze inzicht krijgen in de rol van hun eigen normen en waarden en hoe deze normen en waarden invloed kunnen hebben op hun professioneel handelen. Let op: Het belang van deze opdracht is dat er inzicht gecreëerd wordt dat visies van mensen van elkaar kunnen verschillen. Het gaat er hierbij niet om welke visie goed is en welke fout, maar om de bewustwording dat de verschillen er zijn en er mogen zijn, maar wel bespreekbaar gemaakt moeten worden. Bij deze opdracht is ook belangrijk dat de cursisten inzicht krijgen in hun eigen visie. Stellingen: Wat kan wel en wat kan niet? De situatie Wel Niet Grijs Een vrouwelijke cliënt vraagt naar uw seksuele voorkeur. Een mannelijke cliënt zit in de gezamenlijke woonkamer heel de tijd met zijn hand aan zijn kruis. Een cliënt wil graag met iemand naar bed en vraagt aan jou om een prostituee te bellen. Een aantal cliënten gaat gezamenlijk naar de sauna en vragen aan jou of je mee wilt gaan. Een vrouwelijke cliënt loopt s ochtends in een T shirt en een slipje door het huis. Een cliënt omhelst en kust een invalkracht die weer eens dienst heeft. Een cliënt overlegt luidruchtig in de gang met een aantal medecliënten wat hij vanavond met zijn vriendin gaat doen (op seksueel gebied). Wat komen jou billen mooi uit in die broek!; zegt een cliënt tegen je. Er worden grove moppen verteld tijdens een eetmoment. Een cliënt op de wang kussen (als felicitatie). 17

18 ( Seksualiteitsbeleid? Gewoon doen! Handboek seksualiteitsbeleid voor GGZ instellingen Rutgers Nissogroep. Movisie, 2007) Oefening bewustwording met casussen De casussen worden voorgelegd aan de cursisten. De cursisten krijgen de gelegenheid om de casussen goed te lezen en voor zichzelf de vragen te beantwoorden. De antwoorden op de vragen worden hierna gezamenlijk besproken. Let op: Ook hier is het doel van de opdracht dat er inzicht komt in de verschillende visies op bepaalde vraagstellingen en dit bespreekbaar kunnen maken. Er ligt een duidelijk accent op bespreekbaar maken. Casus 1 Karin en Marcel wonen in een begeleide woonvorm voor matig verstandelijk gehandicapte mensen. Sinds 1,5 jaar hebben ze een relatie met elkaar, welke goed verloopt. Ze zijn zichtbaar dol op elkaar. Ze stoeien, knuffelen veel en experimenteren met seksualiteit. Zo vrijen ze regelmatig met elkaar, maar Karin wil absoluut geen geslachtsgemeenschap. In haar opvoeding heeft ze geleerd dat dit alleen in een huwelijk thuis hoort. Marcel vond dit voorheen geen probleem, maar vorige week vertelde hij zijn begeleider dit steeds lastiger te vinden. Hij heeft die behoefte wel en wil dat graag ervaren. Karin en Marcel zijn niet getrouwd en Marcel weet Karin dit dus niet met hem zal doen. Ook zegt Karin de huidige situatie prima te vinden en heeft ze geen behoefte aan geslachtsgemeenschap. Marcel vraagt aan zijn begeleider of deze kan regelen dat Marcel een keer naar een prostituee gaat. Karin mag dit echter niet weten. De begeleider weet zo snel geen raad en vertelt Marcel dit te willen bespreken met zijn collega s. Hij brengt de situatie in de teamvergadering in. De reacties van de collega s zijn verschillend. Marcel wil zijn vriendin bedriegen, seksualiteit hoort binnen een relatie thuis, daar wil ik niet verantwoordelijk voor zijn, Meer van de helft van de mannen gaat vreemd, dus waarom Marcel dan niet?, Het is zijn leven en zijn keus, wij zijn er om hem te begeleiden bij zijn keuzes. Als dit zijn behoefte is, moeten we hem helpen. Geef je Marcel toestemming om naar een prostituee te gaan? Help je hem zijn plan uitvoeren? En zo ja, hoe dan? Hoe reageer je ten opzichte van Karin? Wat zijn je eigen normen en waarden aangaande seksualiteit in deze casus? Bespreek deze met elkaar, bekijk welke wel en niet overeenkomen. 18

19 Casus 2 Ben is een volwassen man, die al 5 jaar is opgenomen. Hij kijkt op zijn kamer video, maar deze werkt niet goed. Hij vraagt zijn begeleidster er even naar te kijken. Terwijl zij hiermee bezig is zegt Ben: Met een video is het net als met vrouwen: je moet hem er gewoon in rammen. Hoe reageer je in deze situatie? Onderbouw je antwoord. Casus 3 Suzanne is een jonge vrouw van 20 jaar die is opgenomen met gedragsproblemen en persoonlijkheidsproblematiek. Ze oogt jonger. Vanavond gaat ze voor het eerst sinds lange tijd weer eens op stap. Ze is uren bezig geweest met het uitzoeken van juiste kleding ed.. en heeft er heel veel zin in. Vol trots komt ze je creatie laten zien. Het valt je op dat het rokje dat ze draagt erg kort is en dat haar shirtje behoorlijk laag is uitgesneden. Je bent bang dat Suzanne in de discotheek negatieve aandacht van mannen zal krijgen. Het liefst zou je haar terug sturen om iets meer verhullende kleding aan te laten trekken. Wat zou je reactie zijn? Zou je Suzanne in deze kleding naar de discotheek laten gaan? Casus 4 Mariska is een vrouw met een erg laag zelfbeeld. Haar familie heeft haar in de steek gelaten en haar man is een paar jaar geleden van haar gescheiden. Tijdens een depressief moment vertelt ze haar begeleidster dat ze het idee heeft dat helemaal niemand van haar houdt. Daarop reageert de begeleidster met: Maar ik hou toch van jou. Mariska vindt dit duidelijk een prettig antwoord en lijkt zich meteen iets beter te voelen. Had de begeleidster dit tegen Mariska mogen zeggen? Had het ook gemogen als Mariska een mannelijke cliënt was geweest? 19

20 Casus 5 Henk is enkele dagen geleden begonnen als begeleider op een afdeling van Volwassen Lang. Al de eerste dag wordt hem door een cliënt gevraagd of hij homeseksueel is. Hij antwoord met een vaag antwoord, hoewel hij inderdaad homoseksueel is. Hij bespreekt de situatie later met zijn collega. Deze vindt dat Henk het gerust kan vertellen. Het is toch ook zo? Dat mogen ze toch wel weten?. Henk is hier niet zo zeker van. Eigenlijk vind hij het een privézaak. Bovendien is hij bang voor pesterijen en vooroordelen. Vind je dat Henk wel of niet moet vertellen dat hij homoseksueel is? Hoe zou je zelf reageren? Casus 6 Sabrina is een jonge vrouw. Haar relatie is net over en ze is hier blij om. Sabrina verteld je vandaag dat ze zwanger is geworden van haar ex en hier twee weken geleden achter is gekomen. Ze had het nog niet eerder verteld omdat ze eerst zeker wilde weten of ze het kindje wilt houden of niet. Sabrina wilt een abortus en vraagt jou haar hiermee te helpen. Ze wilt niet dat andere mensen van haar zwangerschap afweten. Hoe reageer je op de vraag van Sabrina? Hoe kan een begeleidster reageren die Christelijk is en principieel tegen abortus is? Mag deze Christelijke begeleidster Sabrina helpen zonder haar Christelijke principes geweld aan te doen? 20

21 4. Veiligheid in het team. Binnen de sector volwassenen lang wordt er in multidisciplinaire teams gewerkt. Op het gebied van intimiteit en seksualiteit heeft ieder zijn eigen normen en waarden, belangrijk is om binnen het team te spreken over normen en waarden betreffende intimiteit en seksualiteit. Het beste zou zijn als dit gebeurt in een veilige, vertrouwelijke sfeer zodat men open met elkaar kan communiceren over intimiteit en seksualiteit. Het is een noodzaak om als team te leren communiceren over dit onderwerp. Ieder heeft zijn eigen normen en waarden betreffende intimiteit en seksualiteit en door te communiceren hierover kunnen de normen en waarden met elkaar vergeleken worden. Als het team hiertoe in staat is kunnen ze een visie ontwikkelen voor de afdeling. Van belang is dat de visie aansluit bij de voorwaarden in visie op intimiteit, seksualiteit en relaties. Intimiteit en seksualiteit zijn gezonde aspecten in het leven van mensen. Intimiteit en seksualiteit zijn belangrijke aspecten in de kwaliteit van het bestaan. De behoefte en beleving van intimiteit en seksualiteit van cliënten word erkend. Zelfbeschikking, individualiteit, seksuele geaardheid, respectvolle bejegening en privacy zijn hierbij richtinggevende begrippen Normen en waarden van cliënten en hun verwanten worden gerespecteerd. Bij de beleving van intimiteit en seksualiteit is respect een voorwaarde. Medewerkers hebben inzicht in het verschil dat bestaat tussen de intimiteit en seksualiteitsbeleving van mannen en vrouwen en weten hiernaar te handelen. Seksueel contact in welke vorm dan ook, binnen de uitvoering van een zorgrelatie, wordt opgevat als een misbruik van macht. ( Leny van Hassel, 2008) Om succesvol over dit onderwerp te kunnen praten binnen het team is het van invloed hoe de sfeer is binnen het team. Een veilig klimaat creëren binnen het team is noodzakelijk om over intimiteit en seksualiteit te spreken. Juist door intimiteit en seksualiteit op de agenda te zetten en het zo bespreekbaar te maken kan de interactie binnen het team verbeteren, dit kan ook weer het veiligheidsgevoel binnen het team vergroten. Van belang is dat ieder de gelegenheid krijgt tot spreken over dit onderwerp en dat de gespreksleider hier rekening mee houdt en het gesprek zo ook voorzit. 21

22 Een aandachtspunt voor de gespreksleider hierbij is dat ieder in de gelegenheid gesteld wordt om verwachtingen uit te spreken en dat op basis daarvan vooraf duidelijke afspraken gemaakt worden. De eisen die gesteld kunnen worden aan het gesprek zijn volgens Mathieu Heemelaar (2008): Respecteer dat mensen verschillend taalgebruik hanteren en geef aan waar je eigen grenzen overschreden worden. Stel vast welke normen op het gebied van open communicatie over seksualiteit en intimiteit gerespecteerd worden en welke normen strijdig zijn met het te voeren beleid. Pluriformiteit wordt schadelijk op het moment dat de cliënt verward raakt over te grote verschillen. Tolereer geen flauwe of stoere grapjes. Dit kan sfeer creëren waarin niet iedereen zich vrij voelt om te uiten. Respecteer elkaars grenzen. Spreek af dat niet elke vraag altijd maar door iedereen beantwoord hoeft te worden. Zorg dat de begrippen intimiteit en seksualiteit duidelijk zijn voor ieder, praat erover met elkaar, wat ieder denkt dat eronder verstaan wordt. Zingevingvraag: is intimiteit en seks belangrijk voor de cliënt? En zo ja, welke behoeften zitten daarachter? Bespreek jouw beeld van de cliënten. Wat zoeken zij betreffende intimiteit en seksualiteit en wat hindert hen daarbij? Kijk hierbij ook achter het gedrag van de cliënt, is er een hulpvraag achter bepaald gedrag verborgen. Wat is de behoefte achter het gedrag van de cliënt? Respect, veiligheid en openheid zijn aspecten die ook hierbij erg belangrijk zijn! Ongetwijfeld ga je door een gesprek over intimiteit en seksualiteit verschillen tussen normen en waarden tegenkomen, wat heel normaal is. Niet iedere collega hoeft dezelfde normen en waarden te hanteren, er met elkaar over in gesprek gaan is al heel belangrijk, zodat je op de hoogte bent van de normen en waarden van anderen. Wel is belangrijk om te kijken bij welke normen en waarden een eenduidige lijn getrokken moet worden tegenover de cliënten. Binnen GGZWNB wordt verwacht dat afdelingen en teams zelf moeten nagaan hoe positieve aandacht voor de intimiteit en seksualiteit van cliënten gerealiseerd kan worden. Een team zou dit onderwerp net zo professioneel moeten bespreken als ieder ander levensgebied. (beleidsplan intimiteit en seksualiteit GGZWNB maart 2007) 22

23 5. Signaleren Oefening bij signaleren Tijdens deze opdracht worden de cursisten in tweetallen verdeeld. Het is de bedoeling dat de cursisten aan de hand van het tabel ( zie onderstaand) in tweetallen gaan bespreken wat zij in de praktijk hebben gedaan op het gebied van signaleren. Er worden een aantal tweetallen uitgezocht die hun ervaringen in de groep bespreken. 23

24 Signaleren Heb je wel eens iets gesignaleerd op het gebied van Intimiteit en/ of seksualiteit? Ja Nee Hoe komt dit denk je? Wat heb je gesignaleerd? Benoem voorbeelden van signalen Hoe heb je gehandeld? Daadwerkelijk actie ondernomen Wel over de signalen gesproken binnen het team en/of met de cliënt. Eigenlijk alleen maar gesignaleerd Benoem voorbeelden van acties die er zijn ondernomen. Hoe is er hierna gehandeld? Benoem voorbeelden van acties die er zijn ondernomen Er is over gesproken maar verder niets mee gedaan omdat.. Waarom is het alleen bij signaleren gebleven? 24

25 Na de opdracht zal de lijst met gedragingen die op de volgende pagina staat getoond. Let op: Het is van belang dat de onderstaande lijst met gedragingen en adviezen pas wordt vertoond als de cursisten hun praktijkervaringen hebben besproken. De reden hiervan is dat de cursisten niet al voorbeelden hebben met signalen, maar echt over hun praktijkervaringen moeten nadenken. Adviezen t.a.v. signalen van behoefte aan intimiteit en seksualiteit door Leny van Hassel (2008): Bepaalde gedragingen kunnen wijzen op de behoefte aan intimiteit of seksualiteit, er kunnen natuurlijk ook altijd andere oorzaken zijn Bepaalde gedragingen zijn niet altijd een teken van een tekort aan behoefte bevrediging, maar kunnen ook wijzen op een noodzaak tot begeleiding, voorlichting of sturing inzake deze behoeften. Niet elke behoefte is te vervullen. Er zijn grenzen (morele, sociale, financiële en praktische grenzen). Een lijst van signalen biedt enig houvast. Het voornaamste instrument ben je zelf. Je leert de cliënt kennen en jij bent deskundig in het begeleiden ten aanzien van seksualiteit. Je kijkt immers vanuit je professionele visie. 25

26 Gedragsvormen of gedragingen die mogelijk kunnen wijzen op behoefte van intimiteit en seksualiteit door Leny van Hassel(2008). 1. Verdrietig / depressief zijn. 2. Op zoek zijn naar voorwerpen, situaties of mensen die seksuele opwinding veroorzaken. 3. Regelmatig met de hand aan de genitaliënstreek zitten. 4. Vrouwen die regelmatig hun borsten betasten. 5. Zeer aanhankelijk gedrag naar bepaalde mensen. 6. Voorkeur of afkeer naar bepaalde kleding. 7. Regelmatig praten over seksualiteit of hier herhaaldelijk vragen over stellen. 8. Niet bij de situatie passend lichamelijk contact zoeken. 9. Versnelde ademhaling wanneer dit niet bij lichamelijk klachten, het ziektebeeld of op dat moment geleverde spanning hoort. 10. Veel praten over (geen) kinderen krijgen. 11. Het steeds lichamelijk contact zoeken. Dit kan met hulpverlener of medecliënt. 12. Zweten en opgewonden zijn. 13. Uitdagend verbaal en of non verbaal naar de omgeving toe. 14. Grensoverschrijdend verbaal en of non verbaal naar de omgeving toe. 15. Veelvuldig vragen stellen/praten over bijvoorbeeld een televisieprogramma waar intimiteit en seksualiteit voorkomt. 16. Veel onrustig gedrag vertonen ( geladen/ gespannen). 17. Agressief gedrag. 18. Bloot door de kamer lopen. 19. Masturberen. 20. Hulp vragen bij persoonlijke verzorging (rug wassen, benen scheren, etc. ) wanneer men dit gezien het ziektebeeld zelf kan. 26

27 6. Gespreksvaardigheden, houdingsaspecten en technieken Theorie Om in gesprek te kunnen gaan met een cliënt over het onderwerp intimiteit en seksualiteit, is het belangrijk dat je weet hoe je dit het beste kunt doen. Je gespreksvaardigheden en gesprekstechnieken zijn hierbij van belang, maar zeker ook je houdingsaspecten. Omdat het toch een bewogen onderwerp is, dat nog wel in de taboesfeer zit, is het ook fijn om te weten hoe je zo n gesprek opent. Als je als hulpverlener aan de slag gaat met een cliënt betreffende het onderwerp intimiteit en seksualiteit is het belangrijk dat je weet waar je eigen grenzen liggen en dit kunt communiceren naar je team en naar de cliënt. Tevens is het van belang dat je je bewust bent van je eigen normen en waarden. In contact met de cliënt is het belangrijk dat je de cliënt tegemoet komt in zijn behoeften. Dit zal gemakkelijker gaan, als je weet wat je eigen normen en waarden zijn. Wat is wenselijk en wat is niet wenselijk? Wat is wenselijk en wat is niet wenselijk, is in eerste instantie aan jezelf om te beslissen, met inachtneming van de cliënt. Toch zijn er ook regels waar je je aan hoort te houden als hulpverlener als het gaat om het 11 e levensgebied. Hieronder worden de belangrijkste hiervan genoemd. Wenselijk Beroepsmatig lichamelijk contact met toestemming van de cliënt Cliënt ongeacht zijn seksuele voorkeur helpen met zijn vragen Respect hebben voor de wensen en behoeftes van de cliënt Bewust zijn van je machtspositie als hulpverlener Aanrakingen bij de cliënt met het doel veiligheid en geborgenheid te geven Niet wenselijk Seksueel contact met een cliënt Onderscheid maken betreffende seksuele voorkeur van de cliënt Eigen wensen voorop stellen om de cliënt te helpen Gebruik maken van je machtspositie als hulpverlener Aanrakingen die grensoverschrijdend zijn (Leny van Hassel, 2008) 27

28 Houdingsaspecten & aandachtspunten Als hulpverlener hoort je houding professioneel te zijn. Hoe ziet een professionele houding er concreet uit, als je een gesprek aan wilt gaan over intimiteit en seksualiteit? Op welke punten let je nog meer tijdens een gesprek? Betreffende jezelf Toon respect Straal zelfvertrouwen en rust uit Wees jezelf, wees echt Wees je bewust van je eigen normen en waarden Heb een open houding Heb een geïnteresseerde en niet dominante houding Ga na waarom je over dit onderwerp wilt praten Neem zelf initiatief Let op je woordgebruik Luister actief Wees eerlijk Houdt korte gesprekken Breng het onderwerp tijdens het intakegesprek ter sprake Betreffende de cliënt Let op de lichaamshouding van de cliënt Verdiep je in de cliënt en het onderwerp Laat de cliënt uitpraten Probeer uit te zoeken hoe de cliënt tegenover het onderwerp staat Plan een gesprek zodat de cliënt niet overvallen wordt Mogelijk heeft de client de voorkeur voor dezelfde sekse 28

29 Gesprekstechnieken Opbouw gesprek Om een gesprek te oefenen is het handig om dit aan de hand van een gestructureerd gespreksmodel te doen. Onderstaand model is aan te raden om te gebruiken bij een gesprek over intimiteit en seksualiteit. Niet iedereen zal onderstaand model prettig vinden werken, omdat sommigen het gesprek gewoon laten gaan, maar ook dan is het de moeite waard om de opbouw van het gesprek in gedachten te houden. (Movisie, 2007) KOP Gesprekspartner op zijn/ gemak stellen Kort en duidelijk aanleiding gesprek noemen Tijd voor reactie gesprekspartner Reflectie op gevoelens Doel van het gesprek benoemen (ook tijdsduur) ROMP Open vragen stellen Tijd voor reactie gesprekspartner Reflectie op inhoud en gevoel gesprekspartner Tussentijds samenvatten STAART Samenvatten en conclusie trekken Stappen voor vervolg noemen 29

30 Vragen stellen Als je een gesprek met een cliënt aangaat over intimiteit en seksualiteit is het belangrijk dat je goede vragen stelt. Als je als hulpverlener een vraag stelt zit er altijd een gedachte achter. In principe is het beste om zo veel mogelijk open vragen te stellen. Op deze manier is er de minste kans om al een suggestie te wekken in de vraag die je stelt. Onderstaande gesprekstechnieken kun je bewust gebruiken tijdens een gesprek. Je kan gebruik maken van: Open vragen: Vragen die beginnen met wie, wat of waar. Vragen die de ander de vrijheid geven om duidelijk te maken wat hem/haar bezig houdt. Vragen die gesteld kunnen worden om erachter te komen hoe een situatie zich heeft afgespeeld. Waarom vragen: Dit zijn geen open vragen. Waarom vragen, vragen om een argumentatie om gedrag te verklaren of te verdedigen en geven mensen snel een schuldgevoel. Gesloten vragen: Vragen die met ja of nee beantwoord kunnen worden. Vragen die gesteld kunnen worden om emoties te checken. Vragen waarmee feiten bevestigd kunnen worden. Vragen waarbij de inhoud van de vraag het antwoord stuurt. Vragen die de ander beperken in de te geven antwoorden. Vragen waarbij er vanuit het referentiekader van de vraagsteller wordt gesproken. Parafraseren: Bij parafraseren maak je in eigen woorden helder wat de ander heeft gezegd. Je vat hierbij de inhoud samen en pikt de kern (het belangrijkste) eruit. Het doel hiervan is het tonen van interesse, acceptatie en begrip. Je kunt dit handig in een vraag doen, bijvoorbeeld: Bedoel je dat 30

31 Spiegelen: Bij spiegelen vergelijk je jezelf met een ander. Je reflecteert op het gevoel. Op deze manier ben je in staat om beter het verhaal te begrijpen. Doordat je de gevoelens van de ander accepteert, wordt deze er bewuster van en is het een stimulans om ze te uiten. Je reageert hierbij op de manier waarop iets verteld wordt, dus hoe iemand iets zegt. Het gaat er niet om wat degene letterlijk zegt, zoals bij parafraseren. Je gaat in op de gevoelens die doorklinken in het verhaal, bijvoorbeeld: Hoe voelde je je toen of Het klinkt alsof. 31

32 Taalgebruik Taalgebruik is belangrijk als je een gesprek met de cliënt aangaat. Door je aan te passen wek je vertrouwen en zal de cliënt zich prettig bij je voelen. Met als gevolg, dat de cliënt opener in het gesprek is. Er zijn verschillende soorten taalgebruik, die in verschillende situaties passen. Ben je bewust in welke situatie welk taalgebruik past. Door onderstaand taalgebruik kun je een bepaald effect realiseren. Besef wel, dat dit effect niet altijd zoals beschreven zal zijn, omdat dit afhankelijk is van de individuele persoon. Verhullend taalgebruik (van onderen, de schaamstreek) Effect: Schaamtegevoelens over seksualiteit Suggestief taalgebruik (een nummertje maken, een beurt geven) Effect: seksistisch Medisch taalgebruik (de lubricatie van de vagina is onvoldoende) Effect: afstand scheppen, formeel Kindertaal (plassertje, spleetje) Effect: ontseksualiseren, onbekend zijn met seksuele functies v/d geslachtsorganen Prive taalgebruik (alle taal is oké, zolang men elkaar begrijpt. Alleen geschikt voor privésituaties) ( Wies Weijts, 1993) 32

33 Doelstelling van het gesprek Het bepalen van de doelstelling van een gesprek is belangrijk. Op deze manier ga je er goed voorbereid op in. Je kunt het formuleren van het gespreksdoel makkelijker maken door vragen te stellen op het gebied van kennis, houding en gedrag. Kennis: (Hebben te maken met het geven en ontvangen van informatie, gegevens, meningen, ideeën, gebeurtenissen enz.) Houding: Welke informatie wil ik overdragen aan de ander in dit gesprek? Welke informatie wil ik in de gesprek ontvangen van de ander? (Hebben te maken met het beïnvloeden van meningen en emoties van de ander) Gedrag: Welk gevoel wil ik bij de ander achterlaten na dit gesprek? Welke mening wil ik beïnvloeden met dit gesprek? (Hebben te maken met activiteiten die verricht gaan worden) Wat wil ik, dat de ander gaat doen na dit gesprek? Voorbeeld van toepassing bij een adviesgesprek: Kennis onderzoeken waar de cliënt advies over wilt en deze geven Houding Advies geven waar hij tevreden over is Gedrag: Advies waar hij mee aan de slag gaan 33

34 Niet in ieder gesprek hoeven kennis en houding en gedragsdoelen bereikt te worden. Kennisdoelen zijn altijd aanwezig. Maar niet ieder gesprek heeft houding en gedragsdoelen in zich, soms wissel je bijvoorbeeld alleen informatie uit. Wat de ander er dan van vindt of mee doet is niet relevant. De relationele of appellerende aspecten blijven dan achterwege. (E. Pijs, het groot vaardighedenboek, 1995) Openen van een gesprek Het makkelijkst is om een gesprek over intimiteit en seksualiteit met de cliënt aan te gaan, als de cliënt er zelf naar vraagt. Dit zal echter in de meeste gevallen niet gebeuren. Dus zul je zelf het gesprek moeten aangaan. Een manier is om de levensgebieden te bespreken en het 11 e levensgebied meteen aan bod te laten komen. Het is afhankelijk van de cliënt of dit mogelijk is. Een andere manier is, om van te voren bij de cliënt aan te geven dat je over het onderwerp intimiteit en seksualiteit wilt spreken en hier een afspraak voor te maken. Op deze manier kan de cliënt zich op het gesprek voorbereiden en overvalt het hem niet. Tijdens het gesprek kun je zelf vertellen wat het onderwerp inhoudt en waar het over gaat. Nog een andere manier is om het gesprek speels aan te gaan. Dit kun je doen door gedurende de dag het onderwerp ter sprake te brengen. Het voordeel hiervan is, dat het informeel is, waardoor de cliënt zich sneller op het gemak voelt. Er wordt ook minder de nadruk op een onderwerp gelegd, dan als je er speciaal voor gaat zitten. Dit kan het onderwerp namelijk verzwaren. Bedenk ook dat dingen niet altijd letterlijk gezegd hoeven te worden, om toch signalen op t pikken en hier een doel of behoefte van te maken. Voorbeelden van een speels gesprek zijn: Zo tussen neus en lippen door tijdens de afwas. Maar heb jij eigenlijk behoefte aan? of Denk jij weleens aan? Gesprek beginnen naar aanleiding van iets op tv, of in de krant. Goh, heb je ook dat en dat gelezen? Wat vind je daar nu zo van? Praten over bekenden van de cliënt. Hoe voel jij je erbij dat je zus volgende maand gaan trouwen? Zelf over een onderwerp beginnen om een gesprek uit te lokken. Als ik verdrietig ben, vind ik het prettig als er een schouder is, waarop ik kan uithuilen. Hoe is dat bij jou? Creatieve manieren ter vervanging van gesprek. Niet met elke cliënt is het even gemakkelijk en haalbaar om een gesprek aan te gaan over dit onderwerp. Toch zijn er meerdere manieren om behoeftes te pijlen. Denk hierbij bijvoorbeeld aan het werken met plaatjes. Ook kun je vaak uit gemaakte werkstukken of tekeningen iets afleiden, of bijvoorbeeld de songtekst van het favoriete nummer van een cliënt. 34

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit

Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Persoonlijk Plan Aandachtspunten omgangsvormen, verzorging, lichaamsbeleving, weerbaarheid relaties en seksualiteit Het is belangrijk dat de begeleiding rond omgangsvormen, weerbaarheid en seksualiteit

Nadere informatie

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting

Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Let s talk about sex Eerste hulp bij seksuele voorlichting Normen en waarden De spelleider wijst iemand aan die een casus voorlegt waarin seksuele voorlichting is gegeven aan een cliënt. Bespreek in tweetallen

Nadere informatie

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF Het is heel belangrijk om je eigen lijf goed te kennen. Als je wordt geboren, ben je een meisje of een jongen. In de loop van de tijd groeit je lijf groeit hard tot je volwassen en uitgegroeid

Nadere informatie

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening

Over een relatie met een (ex-)zorgvrager. Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening Over een relatie met een (ex-)zorgvrager Aanvulling bij Omgaan met aspecten van seksualiteit tijdens de beroepsuitoefening 1 Inleiding In 2011 heeft de V&VN Commissie Ethiek de notitie Omgaan met aspecten

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit

jij Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit Wat vind jij daar van? nou Allochtone en autochtone jongeren over partnerkeuze en seksualiteit De Rutgers Nisso Groep ontwikkelt in opdracht van ZonMw een website voor en met jongeren met een Turkse, Marokkaanse

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller Lichaamstaal en sekspraat Leonora van der Beek en Esther Keller Even voorstellen Leonora van der Beek Communicatiedeskundige Kentalis, regio west, Zoetermeer Werkzaam binnen de doelgroep Communicatief

Nadere informatie

Wervelende. Voorlichtingsshow

Wervelende. Voorlichtingsshow De Wervelende Voorlichtingsshow Introductieles/Omkadering 1. HINTS Doelstelling: Taal en termen kennen. Werkwijze: Om beurten krijgt men een woord in het oor gefluisterd door de begeleider De deelnemer

Nadere informatie

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland)

Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen. Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Seksuele vorming en seksuele ontwikkeling van kinderen Marianne Cense (Rutgers WPF) & Jos Poelman (Soa Aids Nederland) Programma 1. Seksuele ontwikkeling van kinderen en jongeren 2. Criteria om normaal

Nadere informatie

Voorstellen R E LA T I E S E N S E K S U A L I T E I T Mariette Haak Gezondheidsbevorderaar GGD HM mhaak@ggdhm.nl Aandachtsgebieden Gezonde school, genotmiddelen, seksualiteit, voeding, bewegen en mondzorg

Nadere informatie

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.

Relaties. HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo. Relaties HDYO heeft meer informatie beschikbaar over de Ziekte van Huntington voor jongeren, ouders en professionals op onze website: www.hdyo.org Relaties kunnen een belangrijke rol spelen bij het omgaan

Nadere informatie

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou!

DEEL 1. WERKBOEK 5 Eigen keuze. 2015 Monique van Dam YOU: De keuze is aan jou! DEEL 1 1 WERKBOEK 5 Eigen keuze Inhoud 2 1. Hoe zit het met je keuzes? 3 2. Hoe stap je uit je automatische piloot? 7 3. Juiste keuzes maken doe je met 3 vragen 9 4. Vervolg & afronding 11 1. Hoe zit het

Nadere informatie

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode:

Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Thema's per klas die aangeboden worden in de methode: Groep 1-2 Hierbij zijn de kinderen bezig met specifieke lichaamskenmerken van zichzelf en van anderen. Ook gaan ze op zoek naar onderlinge overeenkomsten.

Nadere informatie

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking.

MEE Utrecht, Gooi & Vecht. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. MEE Utrecht, Gooi & Vecht Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel

Nadere informatie

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen

Relationele vorming. De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Relationele vorming De rol van ouders in de gezonde seksuele ontwikkeling van kinderen Programma Introductie relationele- en seksuele vorming Inventarisatie van vragen De seksuele ontwikkeling van kinderen

Nadere informatie

Proefexamen PsBK3. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg

Proefexamen PsBK3. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Proefexamen PsBK3 Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Dit proefexamen PsBK3 bestaat uit 2 cases met bijbehorende open vragen. Het werkelijke examen PsBK3 bestaat uit 6 cases met bijbehorende open

Nadere informatie

Is het belangrijk om seksualiteit te bespreken?

Is het belangrijk om seksualiteit te bespreken? GGD Limburg Noord Hilda Miedema en Riet Mertens Vakgroep Verpleegkundigen Seksuele gezondheid Hoe belangrijk is het om seksualiteit bespreekbaar te maken? Is het belangrijk om seksualiteit te bespreken?

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek,

4 INZICHTEN. De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, 4 INZICHTEN De vier inzichten in dit boekje zijn gebaseerd op de uitkomsten van het Trainer-Kind-Interactieonderzoek, waarbij 37 trainers en coaches een seizoen lang intensief zijn gevolgd. Dit onderzoek

Nadere informatie

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave

Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Workshop Seksuele opvoeding een gave (op) gave Seksuele opvoeding l 18-22 jaar oud Wat is de bagage die uw kind meegekregen moet hebben rond sekuele vorming als hij/zij volwassen is geworden? uw kind als

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

llochtone meiden en vrouwen in-zicht

llochtone meiden en vrouwen in-zicht 2010 PROJECTEN Nieuwsbrief INHOUD Allochtone meiden & vrouwen in-zicht (Vervolg project) Kinderen aan zet (Onderzoek naar de gevolgen voor kinderen van het hebben van een moeder die seksueel misbruikt

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven

Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Nee zeggen mag! Kleuters helpen om grenzen aan te geven Jaarcongres 2011 Het Jonge Kind Melanie Linssen-Meijer 1 november 2011 Programma Introductie Weerbaarheid Seksuele ontwikkeling van kinderen Eigen

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers

MEE. Ondersteuning bij leven met een beperking. Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking. Voor verwijzers MEE Ondersteuning bij leven met een beperking Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Voor verwijzers Omgaan met mensen met een licht verstandelijke beperking Veel mensen met een licht

Nadere informatie

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht

Lesdoelen: Werkvormen: Benodigdheden: Kinderboeken: Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Les 11: Wat is seks? Lesoverzicht Lesdoelen: Kinderen kunnen verschillende betekenissen geven aan seksualiteit. Kinderen zijn zich ervan bewust dat iedereen seksuele gevoelens heeft, en dat je je daarvoor

Nadere informatie

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode?

Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? Casus Seksuele handelingen als zorgvraag: directe aanpassing beroepscode? 1. Inleiding In de media was de afgelopen weken uitgebreid aandacht voor de casus van de studente verpleegkunde die geacht werd

Nadere informatie

Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening. Niervereniging zaterdag 16 januari 2016

Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening. Niervereniging zaterdag 16 januari 2016 Communicatie, intimiteit en seksualiteit bij mensen met een nieraandoening Niervereniging zaterdag 16 januari 2016 Even voorstellen Claudia van der Wel Consulent seksuele gezondheid in Deventer Inhoud

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN

Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN Cursus VRIENDEN MAKEN.KUN JE LEREN PRAKTISCHE INFORMATIE Wat voor cursus? Het is een cursus voor mensen die, om wat voor reden dan ook, geen stevige vriendenkring (meer) hebben en die actief willen onderzoeken

Nadere informatie

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk!

In de les praten over relaties en seksualiteit. Hoe maak je het makkelijk en leuk! In de les praten over relaties en seksualiteit Hoe maak je het makkelijk en leuk! Hoe kunt u leerlingen ondersteunen en leert u hen verantwoorde keuzes te maken op het gebied van relaties en seksualiteit?

Nadere informatie

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

Toelichting voorbeeld gedragscode

Toelichting voorbeeld gedragscode Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk Toelichting voorbeeld gedragscode Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Catharijnesingel 47 T 030 789 20 10 algemeen@nov.nl Postbus 19129

Nadere informatie

Annette Koops: Een dialoog in de klas

Annette Koops: Een dialoog in de klas Annette Koops: Een dialoog in de klas Als ondersteuning bij het houden van een dialoog vindt u hier een compilatie aan van Spreken is zilver, luisteren is goud : een handleiding voor het houden van een

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen.

Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen. Pestprotocol. Dit pestprotocol heeft als doel: Alle kinderen mogen zich in onze vereniging veilig voelen, zodat ze zich optimaal kunnen ontwikkelen. Door regels en afspraken zichtbaar te maken kunnen kinderen

Nadere informatie

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2

Tabel 2: Overzicht programma in middelen, doelen en leerstijlen in fase 2 Bijlage Romeo Deze bijlage hoort bij de beschrijving van de interventie Romeo, zoals die is opgenomen in de databank Effectieve Jeugdinterventies. Meer informatie: www.nji.nl/jeugdinterventies December

Nadere informatie

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012

Psychisch of Psychiatrie? 12-06-2012 Wat is een psychische stoornis? Een psychische stoornis is een patroon van denken, voelen en gedrag dat binnen de geldende cultuur ongebruikelijk is. Het patroon veroorzaakt last bij de persoon zelf en/of

Nadere informatie

Of niet? Dat moet kunnen! Houding, afspraken en grenzen op het gebied van seksualiteit, relaties en lichaamsbeleving van cliënten

Of niet? Dat moet kunnen! Houding, afspraken en grenzen op het gebied van seksualiteit, relaties en lichaamsbeleving van cliënten Dat moet kunnen! Of niet? Houding, afspraken en grenzen op het gebied van seksualiteit, relaties en lichaamsbeleving van cliënten Stichting Pedagogisch Sociaal Werk Midden- en Noord-Limburg (PSW) Aan de

Nadere informatie

Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje en gesprek en uitbeelden, filmpje en gesprek en werkvorm, stellingen, handvaardigheidswerk

Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje en gesprek en uitbeelden, filmpje en gesprek en werkvorm, stellingen, handvaardigheidswerk Verliefd, en dan... Leeftijd: 12-16 Soort bijeenkomst: club, catechese Soort werkvorm: heel programma Thema: Liefde, Seksualiteit Tijdsduur: 1 uur 40 min. Scheldwoorden inventariseren, werkvorm, filmpje

Nadere informatie

Verschil in verlangen

Verschil in verlangen Verschil in verlangen 1 Wat is normaal? Hoe vaak denk je dat mensen samen vrijen in een goede relatie? Twee keer per week, eens in de maand of alleen in de vakantie? Het antwoord op deze vraag zegt iets

Nadere informatie

Notitie. Vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik

Notitie. Vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik Notitie Vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik Inhoud 1. Definitie van vermoeden seksueel grensoverschrijdend gedrag of seksueel misbruik 2. Seksueel misbruik: achtergrondinformatie

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn.

BLPA Curriculum. - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. BLPA Curriculum Module #1 - Waarom we ons op romantisch vlak voelen aangetrokken tot iets wat we zelf niet zijn. - Waarom we niet in een gelijkwaardige wereld leven, wanneer het op mannelijke of vrouwelijke

Nadere informatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie

WERKBLADEN Seksuele intimidatie WERKBLADEN Seksuele intimidatie 1 Waarom dit boekje? 1.1 Zet een rondje om het goede antwoord. Seksuele intimidatie komt vaak voor. Ja Nee Seksuele intimidatie komt weinig voor. Ja Nee Mannen worden vaker

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

STICHTING DE BROODTROMMEL. Pedagogisch Beleid Tussenschoolse Opvang

STICHTING DE BROODTROMMEL. Pedagogisch Beleid Tussenschoolse Opvang STICHTING DE BROODTROMMEL Pedagogisch Beleid Tussenschoolse Opvang Inleiding Tijdens de TSO (tussenschoolse opvang) houden wij rekening met het beleid van de basisschool St. Joseph. Om verwarring te voorkomen,

Nadere informatie

Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016

Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016 Handleiding Activiteitenmethodiek Maatschappelijke Zorg Periode 2, 2015-2016 KD Maatschappelijke Zorg Werkproces 2.3: Ondersteunt de cliënt bij dagbesteding. Je ondersteunt de cliënt bij het realiseren

Nadere informatie

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen

DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN. Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen DESKUNDIG AAN HET WERK OUDEREN Trainingen op het gebied van psychische problemen of psychiatrische stoornissen 2 3 INHOUDSOPAVE PAGINA Kennis over psychische problemen bij ouderen nodig?! 4 Praktische

Nadere informatie

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg

Seksualiteit en ASS. Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014. presentatie symposium pleegzorg Seksualiteit en ASS Presentatie symposium pleegzorg 19 juni 2014 programma Opfrissen van informatie over ASS (heel kort het spectrum toelichten). ASS en seksualiteit belichten. Seksuele en relationele

Nadere informatie

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening

Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Seksualiteit bij jongeren met een (chronische) aandoening Op de polikliniek van het Universitair Kinderziekenhuis St Radboud ziekenhuis willen wij je met deze folder informatie geven over seksualiteit

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod

Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod Persoonlijkheidsstoornissen Kortdurend Behandelaanbod U bent niet de enige Een op de tien Nederlanders heeft te maken met een persoonlijkheidsstoornis of heeft trekken hiervan. De Riagg Maastricht is gespecialiseerd

Nadere informatie

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein

Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Liefde, relaties en seksualiteit 17 april Nieuwegein Inhoud Wat is seksualiteit? Seksuele vorming in de school? Draagvlak bij school, ouders en leerlingen De rol van de leerkracht Vaardigheden van de leerkracht

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Proefexamen PsBK3. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg

Proefexamen PsBK3. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Proefexamen PsBK3 Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Dit proefexamen PsBK3 bestaat uit 2 cases met bijbehorende open vragen. Het werkelijke examen PsBK3 bestaat uit 6 cases met bijbehorende open

Nadere informatie

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur

Een situatie kan lastig worden indien. - voor de bedrijfsarts als arts sommige waarden zwaarder wegen dan voor de bedrijfsarts als adviseur Inleiding Sociaal Medisch Overleg (SMO) is een gestructureerd en multidisciplinair overleg over individuele casuïstiek tussen het management en diens adviseur(s) aangaande verzuim en re-integratie. Deelnemers

Nadere informatie

met liefde, geduld en begrip kan ook iemand met een longprobleem een prettige seksuele relatie hebben

met liefde, geduld en begrip kan ook iemand met een longprobleem een prettige seksuele relatie hebben Intimiteit en seksualiteit bij longziekten Inleiding Intimiteit en/of seksualiteit horen bij het leven. De een is hierin wat actiever dan de ander en in de ene periode loopt het beter dan in de andere.

Nadere informatie

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld

Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Vrouwelijke genitale verminking en gendergebonden geweld Hieronder vindt u de praatplaten die u zelf kunt afdrukken. Druk het document recto-verso af (afdrukken vanaf pagina 2 - omdraaien langs korte zijde)

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals

Meedoen& Meetellen. Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Meedoen& Meetellen Wat betekent het voor mensen met een verstandelijke beperking? Trainingsmodules voor professionals Samenstelling trainingsmodule Eline Roelofsen Roel Schulte www.verwondering.nu Illustratie

Nadere informatie

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders

Jouw Belang Jouw ouders bespreken gezamenlijk over én met jou wat jouw belang is. Zodat jouw ouders - Dit basis Kindplan kan als onderdeel worden ingevoegd in het ouderschapsplan of los worden gebruikt door ouders al dan niet met hulp van een professional - Ouders ga na de eerste afspraak met een professional

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Trainingen, workshops en coaching

Trainingen, workshops en coaching Trainingen, workshops en coaching Aanbod 2015-2016 professionals en gemeenten Beschermen & Versterken Trainingen, workshops en coaching De Jeugd- & Gezinsbeschermers zet zich in voor de bescherming van

Nadere informatie

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen.

Inhoud. Voorwoord. Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. 1 Inhoud Voorwoord Tip 1. Voel je goed. Tip 2. Blijf trouw aan jezelf. Tip 3. Durf je kwetsbaar op te stellen. Tip 4. Ga hem niet verzorgen of bemoederen. Tip 5. Leer van het verleden en kies opnieuw.

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

J=Joris K=Karin. K: Je schrijft dat je licht autistisch bent. Kun je hier iets meer over vertellen?

J=Joris K=Karin. K: Je schrijft dat je licht autistisch bent. Kun je hier iets meer over vertellen? J=Joris K=Karin K: Je schrijft dat je licht autistisch bent. Kun je hier iets meer over vertellen? J: Een diagnose die ik kreeg als kleuter. Wat ik zelf niet wist in de lagere school en het begin van het

Nadere informatie

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002)

PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER. Interviewernummer : INTCODE. Module INTIMITEIT. (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) PAGINA BESTEMD VOOR DE INTERVIEWER Interviewernummer : INTCODE WZARCH INDID Module INTIMITEIT (bij de vragenlijst volwassene lente 2002) Personen geboren vóór 1986. Betreft persoonnummer : P09PLINE (zie

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ?

WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ? WELKE LIEFDESTAAL HEB JIJ? Volgens psycholoog Gary Chapman zijn er vijf universele liefdestalen, waarin mensen liefde kunnen en ontvangen. Iedereen heeft een of twee liefdestalen waardoor hij of zij zich

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

BELEIDSVISIE SEKSUALITEIT HOMEVIL. Inleiding

BELEIDSVISIE SEKSUALITEIT HOMEVIL. Inleiding BELEIDSVISIE SEKSUALITEIT HOMEVIL Inleiding Verliefdheid, liefde, seksualiteit: algemeen menselijke gevoelens waar we ook in onze zorg voor volwassenen met een verstandelijke handicap mee worden geconfronteerd.

Nadere informatie

Vaginistisch reageren

Vaginistisch reageren Vaginistisch reageren 1 Wat is het? Vaginisme wil zeggen dat het niet lukt om een penis, vingers of tampon in je vagina in te brengen. Probeer je het, dan spannen je bekkenbodemspieren zich onbewust aan.

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid

Colofon. www.stichtinggezondheid.nl. Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid. Teksten: Stichting Gezondheid Colofon Dit e book is een uitgave van Stichting Gezondheid Teksten: Stichting Gezondheid Vormgeving: Michael Box (Internet Marketing Nederland) Correspondentie: Stichting Gezondheid (Stefan Rooyackers)

Nadere informatie

Assertief op het werk

Assertief op het werk Carola van Dijk en Hans Elbers (red.) Assertief op het werk Ikke, ikke, ikke zonder dat de rest... INHOUD Voorwoord 7 Inleiding 9 1 Het verschil tussen subassertief, agressief en assertief gedrag 11 2

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Werkvorm Checklist risicofactoren

Werkvorm Checklist risicofactoren Werkvorm Checklist risicofactoren Met behulp van de Checklist risicofactoren kan in kaart wn gebracht hoe het staat met de fysieke omgeving, toezicht en gelegenheden, omgangscultuur en bespreekbaarheid

Nadere informatie

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts

Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking. Petri Embregts Ervaringsdeskundigheid in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking Petri Embregts Inhoud Waarom een kans in de zorg voor mensen met een verstandelijke beperking? Inzetbaarheid en effectiviteit

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296

E-LEARNING. Beroepsoriëntatie 2014/2015. HEART4HAPPINESS Eva Hendrix s1081296 E-LEARNING Beroepsoriëntatie / HEARTHAPPINESS Eva Hendrix s896 Voorwoord De zoektocht naar geluk is zo oud als de mensheid zelf en heeft in de loop van de geschiedenis verschillende vormen aangenomen.

Nadere informatie

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1

bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 Datum: 31/10/2013 Auteur: Kris De Groof Versie: def Herkomst: Methodisch kader Aan de Slag Doel: Bestemming: Handelingskader 1712 bespreekbaar stellen en ontrafelen van geweld 1 1. Mogelijke introductie

Nadere informatie

Samen in gesprek over plezier in het werk

Samen in gesprek over plezier in het werk Samen in gesprek over plezier in het werk Gesprekshandleiding Samen in gesprek over plezier in het werk Inleiding Werkdruk is een ervaring. Twee mensen in dezelfde situatie, in dezelfde organisatie kunnen

Nadere informatie

Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG :

Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG : Bijlage Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG : Interview: vragen gast : Levensgeschiedenis: Zie dossier Hoe vind

Nadere informatie

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2]

Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Copyright Marlou en Anja Alle rechten voorbehouden Opeenrijtje.com info@opeenrijtje.com 3.0 [2] Voorwoord Voor je ligt het e-book: Praktisch en Positief Opvoeden met structuur van de PEPmethode. Op basis

Nadere informatie

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013

Vraag het de patiënt. En: Durf te luisteren. Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach. Zwolle. 4 februari 2013 Vraag het de patiënt En: Durf te luisteren Irèn Alders, Stichting Tinkerbell Patiëntencoach Zwolle 4 februari 2013 Instructie voor tafelbegeleiders bij de thema-avonden georganiseerd door de DVN in samenwerking

Nadere informatie