Hemels of hels? Opendeurdag. Koninklijke Bibliotheek van België. Bezoekersgids

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hemels of hels? Opendeurdag. Koninklijke Bibliotheek van België. Bezoekersgids"

Transcriptie

1 Hemels of hels? Opendeurdag Koninklijke Bibliotheek van België Bezoekersgids

2 Beste bezoeker, Voor deze editie van de opendeurdag in de Koninklijke Bibliotheek kozen we voor de hemel en de hel. U kunt zelf kiezen wat u het aantrekkelijkst vindt. De verschillende afdelingen van de Bibliotheek zijn hun collectie ingedoken en hebben er enkele stukken uitgehaald die deze thematiek letterlijk verbeelden of illustreren. Ze tonen het paradijs of de hel, brengen ze in kaart of vertellen meer over de (on)deugden die er vaak mee gepaard gaan. Tijdens het ontdekken van al dit moois kunt u deelnemen aan een quiz. U vindt een deelnemersformulier in deze brochure. Hebt u alle vragen correct beantwoord, dan maakt u kans om een exemplaar van de catalogus Hieronymus Cock De renaissance in prent en een duoticket voor deze tentoonstelling te winnen. U kunt uw antwoorden deponeren in de urne bij de ingang Gutenberg of Keizerslaan 2. Op vrijdag 3 mei wordt de winnaar uitgeloot en op de hoogte gebracht. U kunt de verschillende afdelingen ontdekken aan de hand van deze bezoekersgids. Per afdeling krijgt u een overzicht van wat er te ontdekken valt. Op geregelde tijdstippen worden er ook rondleidingen georganiseerd in deze afdelingen, de tentoonstellingen, het Wettelijk depot en de Belgische bibliografie. De exacte uren daarvan vindt u in het programmaboekje. We wensen u veel plezier en hopen dat u een hemelse dag beleeft! Koninklijke Bibliotheek van België - Educatieve dienst - Brussel

3 INHOUDSOPGAVE De geïllustreerde partituur: muziek in beeld Muziekafdeling niveau +4 4 Sparen en bedriegen Penningkabinet (Zaal de Hirsch) niveau 0 6 Een tweeluik Hedendaagse drukwerken niveau 0 8 Hel of aards paradijs in 150 jaar Belgische kranten Kranten en hedendaagse media niveau 0 10 Lasciate ogni speranza, voi ch intrate Handschriftenkabinet niveau Van het aardse paradijs tot de paradijzen, of van de appel tot absint op papier Oude kostbare werken niveau De weg naar het paradijs Kaarten en plannen Museumplein 1 niveau 0 16 Hemel en hel verbeeld Prentenkabinet Museumplein 1 niveau

4 DE GEÏLLUSTREERDE PARTITUUR: MUZIEK IN BEELD De geïllustreerde partituur van het einde van de 19 de en het begin van de 20 ste eeuw biedt aan al wie dat wil een prachtig onderzoeksgebied op zowel esthetisch als muzikaal vlak. Thema s in verband met de hel en het paradijs of ook de zeven hoofdzonden en de zeven hoofddeugden komen er ruimschoots aan bod; dat blijkt alvast uit de vele voorbeelden die worden bewaard in de fondsen Marc Danval en Éric Mathot die de Koninklijke Bibliotheek in 2010 en 2011 heeft verworven. De helse en duivelse dimensie stimuleert de inspiratie en sluit aan bij de nooit eerder geziene mode van muziekstukken als Orpheus in de onderwereld van Jacques Offenbach (1858) of Faust van Charles Gounod (1859). Een reeks Brusselse edities van uitgeverij Schott Frères, uitgegeven tussen de tweede helft van de 19 de en de eerste decennia van de 20 ste eeuw, stelt pianostukken voor zoals de Galop du diable van G. Ludovic, een van de pseudoniemen van de Antwerpse componist Jean-Louis Gobbaerts ( ), of Le mardi gras aux enfers van de Franse componist Camille Schubert ( ), wiens echte naam Camille Prilipp is. Illustratie 1 Een van de zonden, jaloezie, biedt ons de gelegenheid de aandacht te vestigen op een werk dat vanaf 1925 wereldwijd succes kende en dat in heel wat films werd gebruikt: het gaat om de zigeunertango Jalousie van de Deense componist en violist Jacob Gade ( ). De Brusselse editie uit 1915 van Amour et 4

5 MUZIEKAFDELING +/ partituren en gedrukte werken +/ geluidsarchieven +/ concertprogramma s +/ brieven van muzikanten +/ muzikale handschriften +/- 500 objecten met een muzikaal thema (medailles, portretten, schilderijen, beeldhouwwerken) Enkele opmerkelijke stukken: Autografen van J.S. Bach, G.F. Haendel, B. Galuppi, A.E.M. Grétry, J. Haydn, C. Franck, E. Ysaÿe, B. Bartók enzovoort Illustratie 2 charité van de Belgische componist Hippolyte Ackermans ( ) dompelt ons onder in een heel ander universum, met een partituur die werd geïllustreerd door een van de meesters van het genre, Valéry Vander Poorten ( ), afkomstig uit Aalst. 5

6 SPAREN EN BEDRIEGEN Gierig volgens de ene, spaarzaam of voorzichtig volgens de andere. Munten werden van oudsher opgepot. In tijden van oorlog of gevaar en bij gebrek aan banken werd dat geld dikwijls in de grond verborgen en soms bij het overlijden van de eigenaars vergeten. Het Penningkabinet, de nationale muntenverzameling, bewaart tientallen muntschatten die in België werden gevonden. MUNTSCHATTEN Liberchies De schat van Liberchies (Henegouwen) werd door archeologen opgegraven in Er werden 368 goudmunten gevonden die allemaal dateren uit de Romeinse tijd. De waarde ervan is aanzienlijk als je weet dat in de Romeinse tijd een gewone legioensoldaat maar 1 goudstuk per maand verdiende. Brugge Deze schatvondst uit Brugge werd ontdekt in 1877 maar pas gepubliceerd in Ze werd verborgen in het begin van de 14 de eeuw, waarschijnlijk tijdens het bewind van de Vlaamse graaf Lodewijk van Nevers. De schat bevat o.a. 65 gouden florijnen, 89 Franse zilveren groten en ook een afgesleten Byzantijnse goudmunt uit de 6 de eeuw die tot hanger werd omgevormd. Karel V en/in de koe Niet iedereen kon veel goud sparen. Soms werd wel eens een enkel goudstuk in de grond verborgen. Een wel zeer onverwachte muntvondst is die van een uniek stuk met het portret van Karel V, vervaardigd in De munt werd in 1883 in het slachthuis van Namen gevonden in de maag van een koe! Loden rol De meeste muntschatten werden verborgen in een aardewerken potje of in een lederen of stoffen beurs. De 63 zilveren dukaten uit Zeeland, gevonden in Herselt (Antwerpen), vormen hierop een uitzondering. Ze werden verborgen in een loden rol. De schat werd rond 1792 verborgen. MUNTVERVALSERS Samen met de allereerste West-Europese munten (ca. 630 v.c.) verschijnen ook de eerste vervalsingen. De eenvoudigste manier om munten te vervalsen, is ze nagieten. Er wordt een afdruk gemaakt van een echte munt in klei en in die gietvorm wordt dan goud, zilver of brons gegoten. Soms werden ook koperen en ijzeren munten met een zilver- of goudlaagje overtrokken om de gebruikers te Illustratie 3 6

7 misleiden. Op muntvervalsing stond bijna altijd de doodstraf. In de middeleeuwen werd een vervalser levend gekookt of met een gloeiende munt op het voorhoofd gebrandmerkt. CRISIS EN GELDTEKORT Geldtekort in crisistijd. Ook vandaag een niet onbekend verschijnsel. In het verleden werd dit fenomeen opgevangen door de belastingen te verhogen, maar ook door middel van besparingen. Omdat munten toen dikwijls uit goud en zilver bestonden, konden de overheden hun uitgaven beperken door de geldstukken lichter te maken of ze in een lager goud- of zilvergehalte te vervaardigen. Of door gewoonweg de koers te wijzigen. Dat laatste was mogelijk omdat de waarde niet op de munt werd aangegeven. Zo konden exact dezelfde munten van de ene op de andere dag ineens het dubbele waard zijn, volgens de overheid dan toch. De bevolking had deze bedriegerijen snel door en potte in grote aantallen de goede munten op. De recentste munten uit een muntschat dateren daarom dikwijls van net vóór een munthervorming. Dat is heel goed merkbaar in de Romeinse muntschatten uit de tweede helft van de 3 de eeuw waarin slechte zilvermunten (3% zilver!) HET PENNINGKABINET +/ munten van de oudheid tot vandaag +/ penningen +/ bankbiljetten +/ jetons en muntgewichten +/ onderscheidingen en insignes Plus middeleeuwse ringen, fibulae, matrijzen en patrijzen van penningen enzovoort. Illustratie 4 werden vermeden en haast elke muntschat afsluit net vóór een muntverslechtering. 7

8 EEN TWEELUIK IN DE HEL VAN DE KONINKLIJKE BIBLIOTHEEK Talrijke bibliotheken bewaren op grond van morele, politieke of ideologische redenen een aantal werken apart. In het Nederlands spreekt men van de Hel of de gifkast. Dit fenomeen is van alle tijden en bibliotheken zoals de Bibliothèque nationale de France te Parijs, de Bayerische Staatsbibliothek te München en de British Library te Londen bezitten een omvangrijke collectie die slechts beperkt toegankelijk is. Deze vorm van censuur is tamelijk onschuldig: de werken worden niet vernietigd maar bewaard en kunnen worden geraadpleegd. Bovendien worden ze beter beschermd tegen beschadiging of ontvreemding. De censuur kende in de vroegmoderne tijden een hoge vlucht. Door de uitvinding van de boekdrukkunst in de 15 de eeuw konden afwijkende religieuze en politieke ideeën zich in Europa veel vlugger verspreiden. Op verschillende manieren werd er door zowel het religieuze als het seculiere gezag paal en perk aan gesteld. De Index van de Katholieke Kerk bijvoorbeeld verbood en vervolgde tot ver in de twintigste eeuw auteurs en hun werken. In de magazijnen van de afdeling Hedendaagse drukwerken van de Koninklijke Bibliotheek van België staan nog steeds kasten met het etiket Enfer. De kern van deze collectie - het gaat om enkele honderden werken - is onder invloed van de strikte morele principes in de 19 de eeuw samengesteld. Het is niet erg duidelijk wat de richtlijnen waren om een boek wel of niet achter slot te bewaren. Ook de mogelijkheid tot consultatie hing waarschijnlijk af van de bibliothecaris. De boeken dateren uit de 19 de en de 20 ste eeuw en zijn bijna allemaal van erotische aard in de brede betekenis van het woord of betreffen studies over de menselijke seksuele beleving. Illustratie 5 8

9 Vandaag is het bestaan van een hel achterhaald, ook al bewaren sommige bibliotheken werken van negationistische of pedofiele aard of werken die vreemdelingenhaat prediken apart. Illustratie 6 VAN HET PARADIJS NAAR DE HEL EN TERUG Het tweede luik van deze tentoonstelling heeft als rode draad het titelwoord. Bij welke publicaties komen we terecht wanneer we paradijs of hel intikken in de online catalogus van de Bibliotheek? Een waaier van Belgische en buitenlandse publicaties toont overduidelijk aan dat deze termen niet alleen in strikt religieuze zin worden gebruikt. Literaire werken zoals Een seizoen in de hel van Rimbaud, de Paradis artificiels van Baudelaire, Het verloren paradijs van John Milton of Paradijs verloren van Cees Nooteboom maken natuurlijk gretig gebruik van deze termen. België is een stripland bij uitstek en ook in de titels van stripverhalen worden deze termen meestal figuurlijk gebruikt. Religieuze en cultuurhistorische studies en tentoonstellingscatalogi handelen over de betekenis van de termen paradijs en hel voor de gelovige mens, bijvoorbeeld: Tussen Hemel en Hel: sterven in de middeleeuwen. Het paradijs is echter meestal een aards paradijs en de hel ligt naast de deur. Voor sommigen ligt het HEDENDAAGSE DRUKWERKEN +/- 6 miljoen boeken banden per jaar via wettelijk depot en aanwinsten 150 km rekken Boekentoren met 17 verdiepingen paradijs in natuurbeleving, sport, drugs en natuurlijk de liefde. Voor anderen zijn dezelfde zaken dan weer hels. Deze werken tonen voor de bibliothecaris en de lezer het belang aan van een onderwerpscatalogus: bibliografische opzoekingen op basis van een titelwoord zijn dikwijls onbetrouwbaar, maar voor een tentoonstelling geeft het elk wat wils. 9

10 HEL OF AARDS PARADIJS IN 150 JAAR BELGISCHE KRANTEN De geschreven pers is in heel wat opzichten een zeer bevoorrecht terrein van allerhande uitingen van zowel paradijselijke visioenen als helse afbeeldingen. Om te beginnen ging het partizaan militantisme dat de kranten in België gedurende vele decennia typeerde gepaard met zeer vaak voorkomende polemieken waarbij radicaal tegengestelde opvattingen van de wereld, de samenleving, het individu en het menselijk bestaan op bittere wijze met elkaar botsten. Illustratie 7 Bij haar liberale tegenstander laakte de katholieke pers de niet aflatende vijandigheid tegenover de Kerk en haar werken, het atheïsme, het materialisme, het streven om God uit school te verjagen en de vermeende onderworpenheid aan de vrijmetselarij, het werk van Satan, waarbij alles op één hoop werd gegooid. Van hun kant wedijverden de liberale kranten met elkaar in vurigheid om het klerikaal obscurantisme, de donkere onwetendheid, het fanatisme en het bijgeloof te stigmatiseren waarvan hun zogenaamde weldenkende tegenhangers de herauten zouden zijn. Als gevolg van de opeenvolgende verschijning op het mediatoneel van socialistische en christendemocratische kranten (eind 19 de eeuw), gevolgd door kranten die door nieuwe politieke spelers werden uitgegeven (tijdens het interbellum, nl. rexisme, communisme, Vlaamsnationalisme) werd de (lange) lijst van idyllische utopieën of duivelse plannen opnieuw bijgewerkt. Hoewel ze lange tijd bij voorkeur verbonden was met ideologische strijd en politieke en verkiezingspropaganda, vervulde de geschreven pers bovendien een essentiële informatieve functie. Activiteiten zoals het inzamelen, verwerken en verspreiden van informatie krijgen steeds meer de bovenhand boven het verwoorden van meningen en ondergaan tegelijk de invloed van de 10

11 technologische vooruitgang en de democratisering van de samenleving en de evolutie van de voorkeuren van het publiek. Vanuit deze invalshoek bekeken bieden de krantenverzamelingen van de Koninklijke Bibliotheek van België een unieke kijk op de ontwikkeling van de samenleving en op de staat van de wereld met zijn plaatsen van droefheid, zijn periodes van opgewektheid, zijn kunstmatige paradijzen, zijn dagelijkse hel en de nooit voltooide strijd tussen Goed en Kwaad. In deze reusachtige massa nieuws waar authentiek en vals zich opzettelijk met elkaar vermengen, veranderen zonden en deugden van gedaante op het ritme van culturele verwijzingen, sociale modellen en mentaliteitswijzigingen. De solidariteitsplicht legt het vuur aan de schenen van de naastenliefde die als eng moraliserend wordt ervaren, de komst van de vrijetijdsbeschaving zwengelt het debat over het recht op luiheid opnieuw aan, de culpabiliserende schaduw van de wellust wordt tegengewerkt door de seksuele bevrijding van de jaren 1960 en de woede van individuen en volkeren tegenover kwetsbaarheid, ellende, onrechtvaardigheid of tirannie kan in het begin van deze 21 ste eeuw volkomen legitiem blijken Uiteindelijk is het op indirecte en soms onopzettelijke wijze dat de geschreven pers drager is van de meest uiteenlo- KRANTEN EN HEDENDAAGSE MEDIA Meer dan gebonden volumes Meer dan Belgische titels en meer dan 500 buitenlandse titels vanaf het einde van de 18 de eeuw tot vandaag Meer dan microfilmrollen van kranten Meer dan 3 miljoen pagina's van Belgische kranten werden al gedigitaliseerd. pende en ongewone illustraties van ondeugden of deugden in al hun staten. De krant, aanvankelijk een elitair instrument met een doelbewust streng voorkomen, opent zich immers voor een steeds groter aantal rubrieken (sport, spel, lezersbrieven, overlijdensberichten, kleine advertenties, horoscopen ), terwijl het beeld er een steeds grotere plaats bekleedt en reclame de redactionele ruimte inneemt. Het is dan ook een dicht en bochtig maar ook speels parcours, in vele vormen, dat de afdeling Kranten en Hedendaagse media voorstelt aan het publiek, vertrekkende van haar uitzonderlijke collecties Belgische kranten van de 19 de en 20 ste eeuw. 11

12 LASCIATE OGNI SPERANZA, VOI CH'INTRATE Illustratie 8 Middeleeuwers beschouwden het Laatste Oordeel als het eindpunt van de geschiedenis. Dan zou definitief worden beslist wie van een eeuwig verblijf in de hemel kon genieten en wie voorgoed naar de hel werd verbannen. Over de tijd tussen de dood van elke sterveling en het eindvonnis liepen de meningen uiteen. In de 12 de eeuw werd aan de hemel en de hel het begrip vagevuur toegevoegd, waarin de overledene de straf voor zijn zondig leven kon uitboeten, om zo uiteindelijk een plaats in de hemel te verdienen. Voorstellingen van de hel zijn in de middeleeuwse kunst overvloedig aanwezig en vinden we ook in de handschriften terug als illustratie bij zeer diverse teksten. Miniaturen met het Laatste Oordeel treffen we vaak aan in getijdenboeken. Deze handschriften, bestemd voor leken, bevatten de gebeden en teksten voor de verschillende momenten van de dag. Een rijkelijk verlucht exemplaar van de schout van Utrecht uit 1460 toont hoe de rechtvaardigen in de hemel door Sint-Pieter worden opgewacht, terwijl de verdoemden voorgoed in de hellemuil verdwijnen. De lezer van het getijdenboek wordt op die manier visueel herinnerd aan de mogelijke gevolgen van zijn leven op aarde. In het midden van de 14 de eeuw stelt de cisterciënzer Guillaume de Digulleville het leven voor als een pelgrimstocht. Na de dood zet de menselijke ziel de reis als bedevaarder voort en krijgt bij die gelegenheid hemel, hel en vagevuur te zien. In het handschrift dat aan de Bourgondische hertog Filips de Goede heeft toebehoord, worden de verschrikkingen en straffen op een expressieve wijze verbeeld. Van de onderwereld uit de oudheid naar de middeleeuwse hel is het slechts een kleine stap. In de omgeving van het 14 de -eeuwse Franse hof schrijft de uit Italië afkomstige Christine de Pizan een didactisch werk waarin Othea, godin van de Wijsheid, de jonge Hector van Troje levenslessen meegeeft en hem inwijdt in de deugden en de ondeugden. Ze verwijst daarbij naar het verhaal van 12

13 de Griekse zanger Orpheus die zijn geliefde Eurydice na haar dood uit de onderwereld terughaalt, maar haar uiteindelijk toch weer verliest. Een handschrift uit de Sint-Laurentiusabdij van Luik uit het begin van de 15 de eeuw bevat taferelen uit het Oude en Nieuwe Testament. Eén ervan stelt de hel voor in vier verdiepingen, die overeenstemmen met verschillende gradaties in de tijdsduur en het comfort van de opgelegde straffen. Deze en andere manuscripten zijn vandaag te zien in het Handschriftenkabinet en geven elk op eigen wijze een inkijk in de middeleeuwse hel. Illustratie 9 HANDSCHRIFTENKABINET +/ handschriften waarvan middeleeuwse codices Enkele voorbeelden van opmerkelijke werken: Het Psalterium van Peterborough, het Getijdenboek van de Hertog van Berry (Heures de Bruxelles), het Missaal van Matthias Corvinus, de Psychomachie van Prudentius, de Chroniques et conquestes de Charlemagne gekopieerd door David Aubert, de Chroniques de Hainaut van Jean Wauquelin, het Handschrift Van Hulthem, het Wapenboek Gerle enzovoort. 13

14 VAN HET AARDSE PARADIJS TOT DE PARADIJZEN, OF VAN DE APPEL TOT ABSINT OP PAPIER Sinds het ontstaan van de boekdrukkunst in de 15 de eeuw waren de hel en het aardse paradijs een inspiratiebron voor tal van geïllustreerde werken. Het eerste boek dat Gutenberg drukte, was overigens een bijbel. Ook later bleven bijbels, theologische traktaten, geschiedenissen van het Oude en Nieuwe Testament, Bijbelcommentaren, devotietraktaten enzovoort in groten getale van de persen rollen. In 1668 publiceerde de Engelse dichter John Milton zijn beroemde Paradise Lost. Dit episch gedicht had een grote invloed op de romantiek die meende in Satan de echte held van het verhaal te zien. Het gedicht werd vaak opnieuw uitgegeven en werd door de beste kunstenaars verlucht. De schilder en dichter William Blake zorgde in 1825 voor een originele en opmerkelijke visie. Nog een visie op het hiernamaals die de eeuwen heeft doorstaan, is die welke Dante in de 14 de eeuw, in zijn Divina Commedia, leverde op de hel, het paradijs en het purgatorium en die eveneens tal van kunstenaars heeft geïnspireerd. Gustave Doré, tekenaar en graveur, gaf er zijn persoonlijke kijk op in een reeks houtsneden in virtuoos Illustratie 10 14

15 clair-obscur die hij maakte voor een uitgave van In 1860 publiceerde Baudelaire zijn essay met de titel Les paradis artificiels, dat twee teksten bevat die gewijd zijn aan opium en marihuana. Sindsdien is de uitdrukking paradis artificiels gemeengoed geworden. Met behulp van alcohol, absint, hallucinogene paddenstoelen enzovoort duiken dichters en kunstenaars onder in die kunstmatige paradijzen. Aldus nodigt de afdeling Oude en kostbare werken u uit op een conventionele en heel wat minder conventionele reis. OUDE EN KOSTBARE WERKEN Zeldzame en kostbare gedrukte werken +/ oude drukken +/ incunabelen (boeken gedrukt vóór 1501) Boekbanden laten toe de geschiedenis van de boekbindkunst van de 15 de tot de 20 ste eeuw te reconstrueren. Verzameling van Karel Van Hulthem, Fonds van de Stad Brussel, Voltaire-verzameling van graaf de Launoit, de bibliotheek van mevrouw Louis Solvay enzovoort. Illustratie 11 15

16 DE WEG NAAR HET PARADIJS Wapen u met een kaart en zoek de weg naar het paradijs. De afdeling Kaarten en plannen bewaart een rijk erfgoed dat bestaat uit kaarten en atlassen op het gebied van de geografie en de historische geografie. Soms proberen die kaarten en atlassen het aardse paradijs, de hof van Eden en soms ook de hel te lokaliseren. Verschillende auteurs en, in hun kielzog, geografen, probeerden dat te doen met behulp van de inlichtingen die ze in de Bijbel vonden. De Atlas minor van Mercator, in de 17 de eeuw gepubliceerd door Iudocus Hondius, bevat een kaart die het paradijs situeert op de grens tussen Mesopotamië en Arabië. De Franse erudiet Pierre-Daniel Huet wijdt aan deze kwestie zelfs een volledig traktaat dat in 1691 verscheen. Hij situeert het aardse paradijs ten zuiden Illustratie 12 16

17 van Babylonië en Apamea. De kaart die hij opnam in zijn traktaat, werd heruitgegeven in verschillende boeken en ook afzonderlijk. In zijn verschillende werken die hij aan de Bijbel wijdde, plaatst Augustin Calmet het aardse paradijs meer naar het noorden, in de buurt van de berg Ararat in Turkije, waar de ark van Noah zou zijn gestrand. KAARTEN EN PLANNEN +/ kaarten, plannen, atlassen en globes over België en de hele wereld Enkele opvallende documenten: Kaart van Mercator en van Ferraris Kadasterplannen van Popp De Atlas universel van Vandermaelen Illustratie 13 17

18 HEMEL EN HEL VERBEELD Illustratie 14 Onze voorstellingen van het paradijs en de hel zijn in de westerse kunst nauw verbonden met de christelijke heilsleer. Het zorgeloze bestaan in het aardse paradijs eindigt als Adam en Eva van de verboden vrucht proeven. Het is een inspirerende gebeurtenis die veelvuldig in prent is weergegeven. Dit tafereel vormt immers een mooie gelegenheid voor kunstenaars om hun bedrevenheid te tonen in het weergeven van de menselijke anatomie en van soms exotisch aandoende dieren, bomen, planten en vruchten. Zo is de fraaie houtsnede van Lucas Cranach de Oude uit 1509 ook een antwoord op Dürers bejubelde gravure met hetzelfde thema van vijf jaar eerder. In het pessimistische wereldbeeld van Jheronimus Bosch wordt de mensheid door zonden geplaagd. Geen wonder dat de meeste mensen in de hel terechtkomen! Slechts een kleine minderheid doorstaat het Laatste Oordeel, in de afbeeldingen door Bosch en zijn navolgers vaak geflankeerd door voorstellingen van het paradijs en de hel. Engelen begeleiden de zielen van de gelukkigen 18

19 naar het paradijs. Bosch inventieve weergaven van duivels, monsters en helse tormenten maken hem via prenten bij een groot publiek bekend als duivelmaker. In de officiële kerkelijke interpretatie van het Laatste Oordeel, zoals door Michelangelo of Jean II Cousin weergegeven, is een meer gelijke verdeling van de zielen over de hel en het paradijs. De mens geworden figuur van Christus staat hierbij centraal en is meer humanistisch van insteek. Omdat ze ook als waarschuwingen dienden, zijn de voorstellingen van de hel en zijn bewoners wel talrijker dan die van het paradijs. Volkse niet-christelijke voorstellingen van het paradijs op aarde, zoals het Luilekkerland van Bruegel, zijn zeldzaam. Hoewel humoristisch opgevat moeten we de voorstellingen negatief interpreteren. Ze drijven namelijk op afkeurende wijze de spot met ieders luiheid en gulzigheid. De ets van Jacques Callot toont de Griekse onderwereld, bevolkt door demonen en furiën. Niet-christelijke voorstellingen van de hel en het paradijs komen vanaf de renaissance vaker voor. Via de literatuur en de muziek vinden ze hun weg naar de beeldende kunst. Fantin-Latour inspireerde zich op composities van Richard Wagner of Robert Schumann. Het libretto voor het PRENTENKABINET gravures vanaf de 15 de eeuw oude en recente gegraveerde platen Oude en moderne tekeningen, oude foto's, affiches, prentkaarten en volksprentjes enzovoort. Enkele grote namen: Rubens, Rembrandt, Bruegel, Rops, Dürer, Ensor, Spilliaert, Khnopff, Permeke, Alechinsky enzovoort. Oratorium Das Paradies und die Peri ontleende men aan de Perzische mythologie. In de moderne tijd houden kunstenaars zich minder aan een vaststaande iconografie of een duidelijke literaire bron. Hun omgang met de noties van goed en kwaad, van paradijs en hel, is meer intuïtief. Bij Ensor staan de maskers niet alleen voor het kwade maar ook voor de onvoorspelbare aard van de mens. Edgard Tytgat is geïnteresseerd in het naïeve en in volksgeloof en -kunst. Zijn houtsnede Invitation au Paradis ent zich zowel inhoudelijk als vormelijk op deze traditie. 19

20 LIJST VAN DE ILLUSTRATIES 1. Schutblad van Ténêbres : polka pour piano door Pol Roskoff. Fonds Éric Mathot, Mathot III/49 C Mus. 2. Schutblad van Jalousie : Tango tzigane, tekst van André Mauprey en Jacques Larue; muziek van Jacob Gade. Fonds Marc Danval, Danval III/903 C Mus. 3. Wolvin met Romulus en Remus op een aureus van Hadrianus uit de schat van Liberchies. 4. Karel V uit de maag van een koe. 5. Schutblad van Itsik Manger, Het lied van het paradijs. A 2007 / Schutblad van V. Neckebrouck, Naar de hel met de hel?, N A 2012 / Van de Hel naar den Hemel, in Gazet van Antwerpen, Hemel en hel in H. Augustinus, De Civitate Dei, Franse versie [La Cité de Dieu], ms fol. 32v: hemel en hel. 10. J. Milton, Poems in English with illustrations by William Blake. VI A. 11. Adam en Eva in de hof van Eden, in Chr. Van Sichem, Bibels Tresoor, VB 653 B. 12. Kaart van het aardse paradijs in Geard Mercator en Ioannes Hondius, Atlas minor Gerardi Mercatoris a I. Hondio plurimis aenis tabulis auctus atque illustratus, Amsterdam en Arnhem, Iudocus Hondius, VH A. 13. Gegraveerde titel van I. Goeree en C. Huyberts: Mozes wijst de plaats van het aardse paradijs aan, in Pierre-Daniel Huet, Traité de la situation du Paradis terrestre, Amsterdam : F. Halma, 1701, 7 de editie. VH 527 A. 14. James Ensor, Maskers, Tekening in zwart krijt en kleurpotlood, 248 x 344 mm. S.IV Straffen in de hel: het meer van vuur in Guillaume de Digulleville, Pélerinages, ms fol. 156v. De documenten die in deze brochure worden gereproduceerd, worden bewaard in de Koninklijke Bibliotheek van België. Foto s Koninklijke Bibliotheek van België.

Hemels of hels? Opendeurdag

Hemels of hels? Opendeurdag Hemels of hels? Opendeurdag Koninklijke Bibliotheek van België Programma Beste bezoeker Van harte welkom op de opendeurdag van de Koninklijke Bibliotheek. Dit jaar staat onze opendeurdag in het teken van

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET

NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET museabrugge.be MUSEA BRUGGE PERSDOSSIER indrukwekkend NIEUWE TOPSTUKKEN UIT HET BRUGSE PRENTENKABINET OUDE MEESTERS ARENTSHUIS MODERNE GRAFIEK GROENINGEMUSEUM 31.10.2015-14.02.2016 SELECTIE 1 05.03.2016-19.06.2016

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO Bijna zeven miljoen boeken, miljarden pagina s, honderden miljarden woorden, beelden en ideeën. Eeuwen van onderzoek en werk om ze te begrijpen,

Nadere informatie

België van S ID Bibliotheek SG ER Koninklijke LEZ

België van S ID Bibliotheek SG ER Koninklijke LEZ Koninklijke Bibliotheek van België L E Z E R S G I D S De KBR in cijfers: 7.500 m² 150 km rekken 6.000.000 boeken 50.000 lezers per jaar 300 personeelsleden 150 nieuwe publicaties worden dagelijks geregistreerd

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO No furniture so charming as books, verkondigde de Engelse schrijver Sydney Smith twee eeuwen geleden. Boeken hebben we in de Koninklijke Bibliotheek

Nadere informatie

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan?

Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Welke boom stond midden in het hof en welke plannen had satan? Genesis 2:8-10 8 Ook plantte de HEERE God een hof in Eden, in het oosten, en Hij plaatste daar de mens, die Hij gevormd had. 9 En de HEERE

Nadere informatie

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent

Voor christenen is de Bijbel met name een geloofsboek. Dat betekent De Bijbel Een geloofsboek EWe kunnen vele wegen gaan met de Bijbel. De één ervaart het vooral als een mooi kunstobject. Vele kunstenaars hebben er inspiratie in gevonden om een kunstwerk te maken. We kennen

Nadere informatie

De eerste zonde - ongehoorzaamheid

De eerste zonde - ongehoorzaamheid In de vorige studie is ingegaan op de rebellie in de hemel 1. De Bijbel openbaart niet wanneer deze rebellie heeft plaatsgevonden, maar die had wel zijn invloed op het leven van Adam en Eva in het paradijs

Nadere informatie

Goudse Rembrandts bekend!

Goudse Rembrandts bekend! PERSBERICHT 17 juli 2014 Goudse Rembrandts bekend! De jury (directeur Museum Gouda, Gerard de Kleijn) heeft ruim honderd tekeningen en schilderwerken ontvangen voor de tekenwedstrijd: Wie is de beste Rembrandt

Nadere informatie

MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS

MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS MAX SILVERENBERG BOOKS, MAPS & PRINTS 1. BROWN, CHRISTOPHER / VLIEGHE, HANS. Antoon van Dyck 1599-1641. Ludion, Gent / Amsterdam 1999. 4to.359, (1) pp., rijkelijk geïllustreerd in kleur, linnen gebonden

Nadere informatie

Toen God Adam en Eva schiep, bereikte de Schepping haar hoogste niveau: inderdaad, het was zeer goed. (v. 31).

Toen God Adam en Eva schiep, bereikte de Schepping haar hoogste niveau: inderdaad, het was zeer goed. (v. 31). Les 2 voor 9 januari 2016 Licht was God schiep zes e dingen op eerste zes dagen van de Schepping (Genesis 1): Land en zee waren Vegetatie was Het uitspansel was Zeedieren en vogels waren En God zag al

Nadere informatie

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949

Plaatsingslijst. Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Plaatsingslijst Archief T.A. de Jager Archiefnummer: 62 Archiefnaam: JAGE Sector: Cultuur en recreatie Soort archief: Persoonsarchief Datering: 1905-1949 Katholiek Documentatie Centrum 2013 1 Binnengekomen

Nadere informatie

God zoeken met de zinnen?

God zoeken met de zinnen? Aurelius Augustinus God zoeken met de zinnen? De leefwijze van de kerk en de leefwijze van de manicheeërs [De moribus ecclesiae et de moribus manichaeorum] Ingeleid, vertaald en van aantekeningen voorzien

Nadere informatie

Een Persoonlijke Bijbelstudie

Een Persoonlijke Bijbelstudie Een Persoonlijke Bijbelstudie The Middletown Bible Church, http://www.middletownbiblechurch.org/ Original English Version Here Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling,

Nadere informatie

Over de website en de boodschappen

Over de website en de boodschappen Over de website en de boodschappen De website De website is opgericht om een reeks goddelijke boodschappen te publiceren waarvan een getrouwde moeder van een jong gezin, woonachtig in Europa, zegt dat

Nadere informatie

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar

zondagmorgen 14 november 2010 Welkomkerk ds. W.H. Hendriks-Vogelaar Gemeente van de Heer Jezus Christus, Jongeren, ouderen, kinderen van God, Zoals ik voor de lezing al gezegd heb; het gaat vanmorgen niet over trouwen of getrouwd zijn, dat is alleen een voorbeeld verhaal.

Nadere informatie

Doel van Bijbelstudie

Doel van Bijbelstudie Bijbelstudie Hebreeën 4:12 Want het woord Gods is levend en krachtig en scherper dan enig tweesnijdend zwaard en het dringt door, zó diep, dat het vaneen scheidt ziel en geest, gewrichten en merg, en het

Nadere informatie

Tijdelijk Museum. Het spel

Tijdelijk Museum. Het spel Tijdelijk Museum Het spel Welkom in de Nationale Bank van België! De Nationale Bank van België is geen gewone bank! Jij kan hier immers geen bankrekening openen. Alleen de gewone banken kunnen dit. Bovendien

Nadere informatie

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld

Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld Biënnale van de Schilderkunst: De mens in beeld De Biënnale van de Schilderkunst is dit jaar aan haar derde editie toe Dit tentoonstellingsproject ontstond uit de museale ambitie van zowel het Roger Raveelmuseum

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

KONINKLIJK MUSEUM VAN MARIEMONT

KONINKLIJK MUSEUM VAN MARIEMONT KONINKLIJK MUSEUM VAN MARIEMONT Wetenschappelijke instelling van de Franse Gemeenschap van België Programma voor groepen 2014 Rondleidingen permanente collecties «De schatten van Mariemont»: de pronkstukken

Nadere informatie

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010.

Openbaring een overzicht. Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring een overzicht Een overzicht van Openbaring, zoals toegepast in de Bijbelstudies in Christengemeente het Kruispunt, begin van 2010. Openbaring Pagina 2 Een overzicht Inhoud Voorwoord... 3 Mooi

Nadere informatie

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest

30. De koning wordt geboren 31. Blij met Jezus 32. Jezus, de koning die dient 33. Jezus sterft 34. Jezus leeft 35. Jezus en de Heilige Geest Themaoverzicht Groep 1 1. In het begin 2. Noach 3. God belooft 4. Abraham 5. Isaak 6. Jakob en Esau 7. Jakob 8. Jozef 9. Dromen 10. Jozef de onderkoning 11. Mozes 12. Mozes naar de farao 13. God straft

Nadere informatie

Examen VMBO-GL en TL 2005

Examen VMBO-GL en TL 2005 Examen VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 2 dinsdag 21 juni 9.00-11.00 uur BEELDENDE VAKKEN CSE GL EN TL Bij dit examen hoort een afbeeldingenboekje. Dit examen bestaat uit 38 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

LITERAIRE GENRE VAN OPENBARING

LITERAIRE GENRE VAN OPENBARING LITERAIRE GENRE VAN OPENBARING HET BELANG VAN HET LITERAIRE GENRE Een zeer belangrijke voorwaarde voor het überhaupt kúnnen begrijpen en uitleggen van Openbaring, is het bepalen van het literaire genre

Nadere informatie

HC zd. 22 nr. 32. dia 1

HC zd. 22 nr. 32. dia 1 HC zd. 22 nr. 32 een spannend onderwerp als dit niet waar is, valt alles duigen of zoals Paulus het zegt in 1 Kor. 15 : 19 als wij alleen voor dit leven op Christus hopen zijn wij de beklagenswaardigste

Nadere informatie

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38

Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Ontmoetingskerk, Laren NH 6 december 2015 Lucas 1, 26-38 Als je de Bijbel goed leest merk je dat elk verhaal over jou en mij gaat. Over onze werkelijkheid, over wat wij dagelijks zien en meemaken. De theoloog

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 42 (26-10)

De Bijbel open 2013 42 (26-10) 1 De Bijbel open 2013 42 (26-10) Hoe kunnen wij concreet Jezus volgen? Die vraag kwam bij enkele luisteraars boven toen zij een preek gehoord hadden over de roeping van Mattheus tot discipel. Ik vind dit

Nadere informatie

Licht op de Dispensaties

Licht op de Dispensaties Licht op de Dispensaties Hoofdstuk 3 - De dispensatie van Onschuld http://www.middletownbiblechurch.org/ Alle Schriftaanhalingen komen uit de Statenvertaling (1977 of HSV) Vertaling en bewerking door M.V.

Nadere informatie

Filadelphia - Overzicht van de brieven aan de zeven gemeenten

Filadelphia - Overzicht van de brieven aan de zeven gemeenten Filadelphia - Overzicht van de brieven aan de zeven gemeenten (Openbaring 2:18-29 en 3:1-6) De brief aan de gemeente van Filadelfia Vers 7: En schrijf aan de engel van de Gemeente in Filadelfia: Dit zegt

Nadere informatie

Jouw avontuur met de Bijbel

Jouw avontuur met de Bijbel Nieske Selles-ten Brinke Jouw avontuur met de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Uitgeverij Jes! is een samenwerking tussen Uitgeverij Boekencentrum en de HGJB. Kijk voor meer informatie

Nadere informatie

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012

Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 Literaire prijs Prins Alexander van België 2012 1. Voorstelling van de prijs H.K.H. prinses Léa van België wil met de oprichting van een jaarlijkse literaire prijs hulde brengen aan haar echtgenoot. De

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Wondertekenen in het Johannesevangelie

Wondertekenen in het Johannesevangelie Hugo Bouter Wondertekenen in het Johannesevangelie De acht tekenen van Jezus in het Johannesevangelie Johannes 2:1 21:14 Tekenen bevestigden de prediking van het evangelie Volgens Handelingen 2:22 is het

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus

Les 5 God: Zoon Ketters over Jezus Les 5 God: Zoon Doelstelling: de catechisant kan in 1 minuut aan een ander uitleggen wie Jezus voor hem/haar is, weet welke afwijkende meningen er in de loop der tijd geweest is m.b.t. de Here Jezus en

Nadere informatie

Archiefnummer 0354. Inventaris van het archief/de collectie van. A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979.

Archiefnummer 0354. Inventaris van het archief/de collectie van. A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979. Archiefnummer 0354 Inventaris van het archief/de collectie van A. Greebe (1915-1993) Kunstenaar en verzamelaar 1917-1979 Lidy Visser Den Haag 2002/2009 INHOUD 1. Inleiding 3 2. Inventaris 4 2.1. Correspondentie

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

Wie ben ik in het koninkrijk? les 1 DISCIPLE MENTOR

Wie ben ik in het koninkrijk? les 1 DISCIPLE MENTOR Wie ben ik in het koninkrijk? les 1 DEEL 4 DISCIPLE MENTOR In Gen 1, 2 en 3 lezen we direct hoe God denkt over de mens. Hij laat zien wie we zijn, waar we voor gemaakt zijn en wat onze bestemming in het

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

De evangeliën en hun betrouwbaarheid

De evangeliën en hun betrouwbaarheid De evangeliën en hun betrouwbaarheid blok F - nivo 3 - avond 3 Tijd Wat gaan we doen 19.00 Mentorkwartiertje 19.15 Terugblik en intro 19.20 Discussie: het evangelie van Judas 19.30 Historisch betrouwbaar?

Nadere informatie

Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal

Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal Leidingdeel Zendingsreizen - Schets 6 Bekering is radicaal A) Doel 1. Betekenis benoemen Bekering brengt een radicale verandering in het leven van mensen. Een mens die leefde zonder God, gaat rekening

Nadere informatie

Inleiding op Middeleeuwse Epiek

Inleiding op Middeleeuwse Epiek Inleidingop MiddeleeuwseEpiek I. Periodisering II. Oudnederlands: 700-1150 a) Inleiding b) De oudste zin De oudste bron in het Nederlands is het volgende zinnetje: Hebban olla vogola nestas higunnan Hinase

Nadere informatie

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker

Kapstok. Proces van Geestelijke Groei. Dick Slikker Kapstok Proces van Geestelijke Groei Dick Slikker 1 Inhoud 1 Komt het weer goed tussen mens en God? 5 2 In Sync met God 11 3 Uitdaging van de Leerschool 17 4 Onze waarom vragen als God het net anders doet

Nadere informatie

Over het zitten van de Heere Jezus aan de rechterhand van God en Zijn wederkomst.

Over het zitten van de Heere Jezus aan de rechterhand van God en Zijn wederkomst. Voor 16 jaar en ouder! Over het zitten van de Heere Jezus aan de rechterhand van God en Zijn wederkomst. Zondag 19 vraag en antwoord 50, 51 en 52. Vraag 50 : Waarom wordt daarbij gezegd : Zittende ter

Nadere informatie

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool)

Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Een muziekles over Haydns Schöpfung (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 2 e jaar BSO

Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 2 e jaar BSO Leerplan Orthodoxe Godsdienst Secundair Onderwijs - 2 e jaar BSO Historische benadering: 4 lessen De Primitieve Kerk: De kenmerken van de eerste christenen. Het Apostolisch Concilie (begrip, aanvaarding).

Nadere informatie

Maand van de archeologie 2014

Maand van de archeologie 2014 Met het project Maand van de archeologie plaatst de Archeologische Dienst Waasland (ADW) archeologisch erfgoed via verschillende activiteiten op een originele manier in de kijker. Bijzondere aandacht gaat

Nadere informatie

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij?

Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode. Kernles 1: Kunstenaar, wat vertel je mij? Tuin van Heden 5 en 6 Werken met kunst in de paasperiode Opmerking vooraf: Voor de uitwerking van deze lessen hebben we doelen gehaald uit verschillende thema s van de betreffende graad. Na elk doel verwijzen

Nadere informatie

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530

ART HISTORY. V4 Renaissance 1400-1530 ART HISTORY V4 Renaissance 1400-1530 Tijdlijn Renaissance = wedergeboorte van de klassieke cultuur De klassieken zijn het grote voorbeeld. Het aardse leven is belangrijk. De mens bepaalt het eigen lot.

Nadere informatie

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten?

Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Onderzoeksvraag; welke motieven leidden in de middeleeuwen tot de kruistochten? Rond 1080 bedreigen de minder tolerante Seldjoeken Constantinopel. Het werd voor christelijke pelgrims steeds moeilijker

Nadere informatie

RUBRIEKSINDELING. Instituut Kunstgeschiedenis

RUBRIEKSINDELING. Instituut Kunstgeschiedenis RUBRIEKSINDELING K.IN Instituut Kunstgeschiedenis Januari 2013 VOORWOORD Deze VOLLEDIG UITGESCHREVEN VERSIE van de indeling van de bibliotheek heeft de bedoeling om -in combinatie met een eveneens aanwezige

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2008 tijdvak 2 dinsdag 17 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 34 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 64 punten

Nadere informatie

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij

Openbaring 1. Openbaring van God Jezus Christus Openbaring 1:1-3. Jezus. Johannes Wij Openbaring 1 Bijna alle vertalingen noemen dit laatste Boek in de Bijbel Openbaring van Johannes, terwijl dit niet de oorspronkelijke titel is. Openbaring begint namelijk met de woorden Openbaring van

Nadere informatie

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk

Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, Zonder titel, ong. 1967. Ontwikkelgelatinezilverdruk Sanne Sannes, The Face of Love Fotografie uit de collectie van het Rijksmuseum 13 november 15 december 2013 Het onlangs geheel gerenoveerde

Nadere informatie

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes)

(bandeliersluiting) (verschillende zalfpotjes) In de stortgrond afkomstig uit deze put langs de Kanaalschans werden veel metalen voorwerpen aangetroffen met de metaaldetector. Onder andere is met de detector een ronde penning van lood gevonden. Op

Nadere informatie

Geestverruimend KOM NAAR DE OPEN DAG OP 23 JUNI IN HUIS TER HEIDE! KIDS Kidzrally in Scherpenzeel één groot feest

Geestverruimend KOM NAAR DE OPEN DAG OP 23 JUNI IN HUIS TER HEIDE! KIDS Kidzrally in Scherpenzeel één groot feest NIEUWS Fam. De Jong Van Donselaar 70 jaar getrouwd NIEUWS WERELDKERK Evangelisatie in Cuba via baseball KIDS Kidzrally in Scherpenzeel één groot feest dvent04 2013 JAARGANG 112 HET KERKBLAD VAN HET HET

Nadere informatie

2. Hoe zoeken in deze databank?... 2. 2.1 Snelzoeken... 2. 2.2 Eenvoudig zoeken... 4. 2.3 Geavanceerd zoeken... 5. 2.4 Zoeken via zoekbomen...

2. Hoe zoeken in deze databank?... 2. 2.1 Snelzoeken... 2. 2.2 Eenvoudig zoeken... 4. 2.3 Geavanceerd zoeken... 5. 2.4 Zoeken via zoekbomen... Abraham Gids voor het gebruik van de databank Inhoudsopgave 1. Wat is Abraham?... 2 2. Hoe zoeken in deze databank?... 2 2.1 Snelzoeken... 2 2.2 Eenvoudig zoeken... 4 2.3 Geavanceerd zoeken... 5 2.4 Zoeken

Nadere informatie

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1)

OP DE DREMPEL. Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Preek van 31 december 2015, Oudejaarsavond, gehouden in de Bethlehemkerk in Papendrecht door Piet van Die OP DE DREMPEL Daar liet de HEER hem het hele land zien. (Deuteronomium 34,1) Synagoge Oud en Nieuw

Nadere informatie

Mijn paleis is gelegen tussen de Keizerstraat, de Korte Maagdenstraat en de Voochtstraat. Waarom denk jij dat ik mijn paleis Hof van Savoyen noem?

Mijn paleis is gelegen tussen de Keizerstraat, de Korte Maagdenstraat en de Voochtstraat. Waarom denk jij dat ik mijn paleis Hof van Savoyen noem? Het onderdeel Paleis is gebaseerd op het onderzoek van Annemie Swaelens en werd voor deze toepassing geredigeerd door Odette Peterink. De uitgebreide les vind je in de rubriek 'Modules'. OPDRACHTEN >>>>>

Nadere informatie

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG

Kingdom Faith Cursus ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Kingdom Faith Cursus KF09 ------------------------------------------------------------------------------------------------ HEILIG, HEILIG, HEILIG Colin Urquhart ------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

Eon. Maar, hoe zou God de tijd zien?

Eon. Maar, hoe zou God de tijd zien? Eon Tjonge, die wedstrijd leek wel een eeuwigheid te duren!, zeggen mensen weleens na afloop van een spannende sportwedstrijd. Deze middag ging snel voorbij zeg!, denk je weleens, als je intens met iets

Nadere informatie

HARTELIJK WELKOM. Malteüs 9:35-38

HARTELIJK WELKOM. Malteüs 9:35-38 1 januari HARTELIJK WELKOM Malteüs 9:35-38 Hartelijk welkom in het nieuwe jaar. Nog maar nauwelijks bekomen van het oude jaar. Wat is er verschrikkelijk veel gebeurd. Mooie en waardeloze dingen. In je

Nadere informatie

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst

Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst. Tijd van regenten en vorsten 1600 1700. 6.3 Wetenschap en kunst De bijzondere plaats in staatskundig opzicht en de bloei in economische en cultureel opzicht van de Nederlandse republiek. De wetenschappelijke revolutie Onderzoeksvraag: Welke ontwikkelingen in de Republiek

Nadere informatie

Beheer. Meer weten? Zie Spoor 1. Spoor 1

Beheer. Meer weten? Zie Spoor 1. Spoor 1 Beheer Bij beheer gaat het om huisregels. In het Grieks staat er letterlijk het woord huis-wet. Thuis heb je ook je huis-wet; bijvoorbeeld dat je je voeten veegt, als je van buiten binnenkomt. Een beheer

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen,

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het is bijzonder om te ontdekken, hoe veel overeenkomsten er zijn, tussen het verhaal van de opstanding zoals Matteüs dat vertelt, en het boek Daniël,

Nadere informatie

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Dit boekje is van: De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Ik heb het museum bezocht met: Een reis door de tijd Hallo! Wij zijn Caroline en Maurice en we hebben een passie voor Belgische moderne kunst.

Nadere informatie

Jeugdschrijfster Floortje Zwigtman in Brugge

Jeugdschrijfster Floortje Zwigtman in Brugge Jeugdschrijfster Floortje Zwigtman in Brugge Jeugdauteurs uit Vlaanderen en Nederland komen vertellen voor het Out! holebi film- en literatuurfestival van Jong & HiB, over hun eigen werk en dat van anderen.

Nadere informatie

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum

Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Collectie: British Museum FACT SHEET TOPSTUKKEN UIT DE TENTOONSTELLING Beeld van priester Chaemwas, zoon van farao Ramses II Materiaal: kwartsiet Afkomstig uit Abydos, 19de Dynastie (1260 v.chr.) Over prins en priester Chaemwas,

Nadere informatie

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15

Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 Het huis van de angst en het huis van de liefde Preek van Jos Douma over Romeinen 8:15 U hebt de Geest niet ontvangen om opnieuw als slaven in angst te leven, u hebt de Geest ontvangen om Gods kinderen

Nadere informatie

Vanwaar Hij komen zal. Geschreven door D. J. Steensma zaterdag, 09 april 2016 08:19

Vanwaar Hij komen zal. Geschreven door D. J. Steensma zaterdag, 09 april 2016 08:19 Velen hebben moeite met de tekenen en wonderen die in de Bijbel staan beschreven, ook met de opstanding van Christus uit de doden en met zijn hemelvaart. Maar als we daarmee moeite hebben, dan kunnen we

Nadere informatie

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22.

18. Evangelist in eigen land 19. Onder Jezus zegen Een bereide plaats 20. Water 21. Een gebed om de Heilige Geest Doorwaai mijn hof 22. Inhoudsopgave Voorwoord 1. Een gebed bij het begin van het nieuwe jaar Ik ben met u 2. Gods hand 3. Zegen Vrede met God 4. In de kerk 5. Is Deze niet de Christus? Deze ontvangt zondaars 6. Echte vrienden

Nadere informatie

Maand van de archeologie 2015

Maand van de archeologie 2015 Met het project Maand van de archeologie plaatst de Archeologische Dienst Waasland (ADW) in de maand oktober archeologisch erfgoed via verschillende activiteiten en diverse locaties op een originele manier

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn

De Linkeroever. werkplaats voor levende spiritualiteit. Vier avonden over de vraag wat dat is, en wat ervoor nodig is om een spiritueel mens te zijn Spiritualiteit? [Ralf Grossert] M1 Iets voor mensen die graag zweverig doen? Of moet je met je beide benen op de grond staan om spiritueel te kunnen zijn? En welke spiritualiteit past bij mij? Er is zoveel

Nadere informatie

10. Het laatste woord

10. Het laatste woord 10. Het laatste woord DOELSTELLINGEN De kinderen maken kennis met de zeven kruiswoorden: Jezus laatste woorden vóór Zijn kruisdood. De kinderen leren dat de kruiswoorden een soort samenvatting van Jezus

Nadere informatie

De Onze Vader- Weg in Goch

De Onze Vader- Weg in Goch De Onze Vader- Weg in Goch Gebedenboekje voor kinderen Lieve kinderen, Het Onze Vader is het gebed dat Jezus ons heeft geleerd, zodat we niet zonder na te denken met God spreken. Alle christelijke geloofsrichtingen

Nadere informatie

Het museum van de Nationale Bank

Het museum van de Nationale Bank Hoofdstuk Het museum van de Nationale Bank Het museum staat open voor jong en oud. Het grote publiek, en het onderwijs in het bijzonder, staan immers voorop in het communicatiebeleid van de Nationale Bank.

Nadere informatie

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307

WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 WERKBOEK REFLECTIE Middeleeuwen Gotiek-3 Powerpoint: KG03_2_GOTIEK_BOEK_3.ppt REFLECTIE_WB_KG03_2_GOTIEK_BOEK_3_ppt.doc; v1: 0307 Naam Klas Inleveren DOEN Lees in je (stencil)boek Reflectie de teksten

Nadere informatie

Wanneer we Gods woord over heling begrijpen en er naar handelen, brengt het een manifestatie van heling voort.

Wanneer we Gods woord over heling begrijpen en er naar handelen, brengt het een manifestatie van heling voort. NAZORG Na het gebed Geef de zieke richting in wat er verwacht mag worden. De genezing kan eerder een graduele genezing zijn dan alles ineens. Dit kan dagen, weken, zelfs maanden duren. Wat ze zouden moeten

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK

COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK COMPENDIUM VAN DE SOCIALE LEER VAN DE KERK INHOUDSTAFEL INLEIDING Een integraal en solidair humanisme a) Bij het aanbreken van het derde millennium 1 b) De betekenis van dit document 3 c) Ten dienste van

Nadere informatie

Een kunsteducatieve draaischijf

Een kunsteducatieve draaischijf Een kunsteducatieve draaischijf Hoger Secundair Basis Kleuter Buitengewoon Onderwijs Leerkrachten Volwassenen - Pedagogische Studie dagen -... alle groepen die willen proeven van kunst. 2015-2016 mu-zee-um

Nadere informatie

De stap tussen u en de genezing

De stap tussen u en de genezing De stap tussen u en de genezing profeet T.B. Joshua Introductie Er is een stap tussen u en het herstel, de genezing, de zegen en redding. Die stap is geloof in Christus. Jezus staat aan de ene kant en

Nadere informatie

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur.

14 God ging steeds voor hen uit, overdag in een wolk, s nachts in licht en vuur. Psalmen Psalm 78 1 Een lied van Asaf. De lessen van het verleden Luister allemaal naar mijn woorden. Luister goed, want ik wil jullie iets leren. 2 Wijze woorden wil ik spreken, wijze woorden over het

Nadere informatie

BIJZONDERE REGELS FILATELISTISCHE LITERATUUR Pag. 1

BIJZONDERE REGELS FILATELISTISCHE LITERATUUR Pag. 1 BIJZONDERE REGELS FILATELISTISCHE LITERATUUR Pag. 1 Bijzondere regels voor de Beoordeling van Filatelistische literatuur op FIP-tentoonstellingen. (vertaling van de SREV=Special Regulations for the Evaluation

Nadere informatie

Onyx Trio in Museum Gouda

Onyx Trio in Museum Gouda Onyx Trio in Museum Gouda Op de laatste dag van de tentoonstelling Uitgelezen, zondag 17 mei 2015, speelt het Onyx trio om 15.30 uur in de Gasthuiskapel van Museum Gouda. Zij spelen deze middag beroemde

Nadere informatie

het boek Daniël seizoen 2010-2011 in de school van God in het vuur oorlog en vrede

het boek Daniël seizoen 2010-2011 in de school van God in het vuur oorlog en vrede De Bijbel Open het boek Daniël seizoen 2010-2011 25 sep 23 okt 27 nov 18 dec 29 jan 26 feb 26 mrt 23 apr Dan. 1 Dan. 2 Dan. 3 Dan. 4-5 Dan. 6 Dan. 7-8 Dan. 9 Dan. 10-12 in de school van God God kent de

Nadere informatie

R O G E R R A V E E L M U S E U M. Albisola. Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam

R O G E R R A V E E L M U S E U M. Albisola. Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam Albisola Roger Raveel in dialoog met: Lucio Fontana, Asger Jorn, Wifredo Lam, Eva Sørensen & Serge Vandercam 3 juli 30 oktober 2011 Al eeuwenlang is het Italiaanse stadje Albisola aan de Ligurische kust

Nadere informatie

De Dordtse Leerregels

De Dordtse Leerregels De Dordtse Leerregels Hoofdstuk1 Artikel 15 t/m 18 Werkboek 4 Dordtse Leerregels hoofdstuk 1 artikel 15 t/m 18 In werkboek 4 leren we weer iets meer over de Dordtse Leerregels. In dit werkboek gaat het

Nadere informatie

De Bijbel open 2013 25 (29-06)

De Bijbel open 2013 25 (29-06) 1 De Bijbel open 2013 25 (29-06) Vandaag bespreken we een vraag die ik kreeg over 1 Koningen 2. Daarin gaat het over de geschiedenis van Adonia, een oudere broer van Salomo, die zojuist koning was geworden.

Nadere informatie

Nieuws om door te geven

Nieuws om door te geven Nieuws om door te geven Infoberichten 152 Haarlem, 20 augustus 2014 Inhoud 1. Bijbel in Gewone Taal: 2 oktober beschikbaar 2. Bijbelvertaalwerk wereldwijd maakt voortgang 3. De Jeugdbijbel: een belevenis!

Nadere informatie

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com

Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Week 3. De Reformatie Cursus vroegmoderne tijd 2011 d.c.vanderlinden@uu.nl http://vanderlinden.weebly.com Inhoud college Bespreking opdracht 4 Pauze Bespreking opdracht 5 Opdracht 4 Studenten kunnen uitleggen

Nadere informatie

Kunstbeschouwen met Jacob

Kunstbeschouwen met Jacob Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Kenmerken vroege Renaissance:

Nadere informatie

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance

Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kunstbeschouwen met Jacob Opdrachten bij de tentoonstelling Bovenbouw havo/vwo Stedelijk Museum Alkmaar Late Middeleeuwen vs. Vroege Renaissance Kenmerken late Middeleeuwen: Hoog-gotiek Spitsbogen, Verticaal

Nadere informatie

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová

JOOST VAN DEN VONDEL. Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová JOOST VAN DEN VONDEL Jakub Jun Kristýna Němčanská Ema Kubovičová 1. Geboren in Duitsland op 17 november 1587 Overleden te Amsterdam op 5 februari 1679 Vanaf 1596 leefde hij in Amsterdam 2. Streven naar

Nadere informatie