Behandeling van PTSS na misbruik en mishandeling in de kindertijd

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Behandeling van PTSS na misbruik en mishandeling in de kindertijd"

Transcriptie

1 Behandeling van PTSS na misbruik en mishandeling in de kindertijd Werkboek voor cliënten Vertaling van: Skills Training in Affective and Interpersonal Regulation (STAIR) & Narrative Story Telling (NST) Marylene Cloitre, Lisa Cohen, Karestan Koenen. Treating survivors of childhood abuse: psychotherapy for the interrupted life. 2006, Guilford Press.

2 Inhoud 1. Overzicht van de behandeling... 4 Reden voor de behandeling... 4 Overzicht van de behandeling... 4 Fase I: training in emotieregulatie en interpersoonlijke vaardigheden... 4 Fase II: Verwerking van gebeurtenissen... 5 Instructies voor gefocused ademhalen... 6 Rationale... 6 Ademhalen vanuit uw middenrif... 6 Meditatieve component De impact van misbruik in de kindertijd op emotieregulatie... 8 Verschillende vormen van emotieregulatie problemen... 8 De functie van emoties... 8 Monitoren van uw gevoelens... 9 Werkblad I: Zelf-observatie van gevoelens en gemoedstoestanden Woordenlijst voor emoties en gemoedstoestandenᵃ Emotieregulatie vaardigheden voor drie kanalen van emoties Drie emotie-kanalen Coping-strategieën voor elk kanaal Suggesties voor plezierige activiteiten Emotie-regulatie voor positieve gevoelens Tolereren van spanning: wat is dat en wat levert het op? Argumenten om spanning te tolereren Tolereren van spanning om doelen te behalen Afwegen van voor- en nadelen Kies de strategie naar gelang het doel Accepteren van spanning op onverwachte momenten Werkblad II: Interpersoonlijke schema s Werkblad III: Interpersoonlijke schema s Wat is assertiviteit? Basisrechten Vaardigheden in assertiviteit Assertiviteit oefenen Fase II: Verwerken van uw trauma geschiedenis

3 Vermijding stopt verwerking Verwerking: verandering in emoties en zelfbeeld Onderscheid tussen toen en nu De dagen tussen de sessies

4 1. Overzicht van de behandeling Reden voor de behandeling Deze behandeling is speciaal ontwikkeld voor volwassenen die in hun jeugd met mishandeling of misbruik te maken hebben gehad, die lijden aan een posttraumatische stress-stoornis (PTSS), en problemen ervaren in relaties met anderen en met het reguleren van emoties. De eerste fase van behandeling gaat in op de huidige problemen in relaties en emotieregulatie. Deze fase bereidt u ook voor om zo goed mogelijk te profiteren van fase II van behandeling. In deze tweede fase worden de pijnlijke herinneringen van jeugdtrauma s besproken en geanalyseerd. Mensen proberen vaak de pijn van jeugdtrauma s tegen te gaan door herinneringen te vermijden. Dat is begrijpelijk, maar dat werkt uiteindelijk niet. De herinneringen komen terug op een onvoorspelbare en oncontroleerbare manier. Het doel van de tweede fase is om de herinneringen aan het trauma op een rijtje te zetten en de gevoelens ten opzichte van die herinneringen te verwerken, zodat u de controle kunt nemen over die herinneringen, in plaats van dat de herinneringen u controleren. Het beschrijven van uw verleden is ook een manier om te ontdekken hoe u over uzelf denkt en hoe u relaties aangaat. In de periode waarin u werd mishandeld, hebben deze patronen in relaties u allicht geholpen, maar deze zijn nu niet langer helpend en moeten dus veranderd worden. De vaardigheidstraining in fase I helpt u om die oude patronen van functioneren achter u te laten en nieuw interpersoonlijk gedrag en emotie-regulatie strategieën te ontwikkelen die overeenkomen met uw huidige levensdoelen. Overzicht van de behandeling Dit is een behandeling die bestaat uit twee fases. In de eerste fase waarin training in emotieregulatie - en interpersoonlijke vaardigheden centraal staat, vinden sessies van een uur eenmaal per week, gedurende 8 weken plaats (tenzij u en uw therapeut besluiten dat een andere benadering beter op u aan sluit). Deze fase richt zich op het leren van vaardigheden in het omgaan met heftige gevoelens en het verbeteren van interpersoonlijke situaties. In de tweede fase, vindt verwerking van de traumageschiedenis plaats. Deze sessies vinden twee maal per week gedurende 1,5 uur plaats in 8 weken (opnieuw, mits u en uw therapeut anders besluiten). Deze sessies bestaan uit het emotioneel verwerken van uw traumatische ervaringen en uit doorgaan met werken aan verbetering van uw dagelijks leven. Fase I: training in emotieregulatie en interpersoonlijke vaardigheden Het eerste doel van fase I is dat u zich bewust wordt van uw emoties, en dat u vaardigheden ontwikkelt om met negatieve emoties en stressvolle situaties om te gaan. Het tweede doel van deze fase is het verbeteren van uw interpersoonlijke vaardigheden. U krijgt inzicht in patronen die u vroeger hebt aangeleerd, en in de manier waarop die patronen u op dit moment nog steeds sturen in uw huidige relaties. Er wordt eveneens tijd besteed aan hoe u vaardigheden in emotieregulatie kunt 4

5 toepassen in relaties. In specifiek wordt met u gekeken hoe u doelgericht vaardigheden kunt toepassen, zodat uw emoties een relatie niet dwarsbomen of overschaduwen. Fase II: Verwerking van gebeurtenissen Fase II staat in het teken van het verwerken van uw ervaringen in de periode dat u mishandeld of misbruikt werd. U vertelt over de gebeurtenissen die zich eerder in uw leven hebben afgespeeld. Het doel is om u te helpen met het maken van betekenisvolle connecties met uw gevoelens en ervaringen in een veilige en ondersteunende omgeving. Het stilstaan bij deze herinneringen, in plaats van ervan weg te lopen, kan in het begin bijzonder pijnlijk zijn, maar na verloop van tijd neemt de spanning en de angst die dit oproepen af. Tijdens dit proces merkt u dat het heden anders is dan uw verleden, en dat geeft u de vrijheid om u anders te gedragen en anders te denken dan u in het verleden gedaan hebt. U gaat ook merken dat er naast traumatische gebeurtenissen nog vele andere ervaringen in uw leven zijn. 5

6 Instructies voor gefocused ademhalen In one way or another, the body is involved -Diana Fosha- Rationale Een techniek om met heftige gevoelens om te gaan, is met behulp van gefocused ademhalen uw onrust te verminderen. Het doel van deze oefening is om uw ademhaling te vertragen en zodoende uw onrust, ademnood en desoriëntatie te verminderen. Daarnaast heeft de oefening een mediterende component bedoeld om verwarrende, chaotische en opdringende gedachtes te verminderen. U doet dat door maar op één ding tegelijk te concentreren, namelijk uw ademhaling. Gefocused ademhalen kunt u inzetten om irritatie en woede het hoofd te bieden en als meditatie om te kalmeren en tot uzelf te komen. Het is ook een oefening die de relatie tussen lichaam en geest onderschrijft. Terwijl u uw hoofd leegmaakt en uw aandacht richt op een regelmatige ademhaling, ervaart u dat uw geest invloed heeft op uw lichaam. De ontspanning van uw lichaam, die het uitvoeren van deze oefening bewerkstelligt, vermindert ook de stroom aan gedachtes. Daarmee is de cirkel rond en merkt u dat uw lichaam ook weer invloed heeft op uw geest. Lichaam en geest staan dus sterk met elkaar in verbinding. Gefocused ademhalen is een oefening die u helpt om op een positieve manier te ervaren hoe zeer lichaam en geest met elkaar in contact staan en verweven zijn. Er is enige oefening voor nodig om deze techniek goed onder de knie te krijgen. Laat u dus niet te snel ontmoedigen als het resultaat in het begin tegenvalt. Oefen regelmatig en met geduld, dan merkt u dat het u steeds beter af gaat en deze techniek u steeds meer op levert. Ademhalen vanuit uw middenrif Starten Om te beginnen plaatst u een hand op uw borst en de andere hand op uw buik. Haal langzaam en diep adem en let op welke hand daarbij beweegt. Wanneer u vanuit uw middenrif ademt, gaat alleen de hand die op uw buik ligt langzaam op en neer, terwijl de hand die op uw borst rust weinig beweegt. Het kan helpen om te denken aan een slapende baby, hoe zijn buikje rustig op en neer gaat terwijl hij slaapt. Een andere gedachte die kan helpen is om in te beelden dat uw buik een ballon is die zich vult en uitzet terwijl u inademt en die krimpt door er lucht uit te laten terwijl u uitademt. Vertragen van uw ademhaling Haal diep adem en vul daarmee de ruimte in uw middenrif. Laat de lucht er vervolgens langzaam weer uit. Het kan makkelijker zijn om door uw neus uit te ademen omdat het een kleinere opening. Dan vertraagt uw ademhaling. Na het uitademen wacht u vervolgens eventjes voordat u weer inademt. Sommige mensen hebben de neiging om hun adem in te houden. Het is echter de bedoeling dat u juist nadat u hebt uitgeademd eventjes wacht voordat u weer inademt. Soms helpt 6

7 het om tijdens het oefenen gebruik te maken van uw fantasie. Denk bijvoorbeeld aan een golf of een glijbaan. U klimt de glijbaan op (adem in) en glijdt naar beneden (adem uit). Beneden aangekomen wacht u kort met ademhalen voordat u de glijbaan weer opklimt. Meditatieve component Tel de keren dat u inademt, en noem op het moment dat u uitademt een woord als relax of ontspan. Wanneer u dit doet kan het u helpen om uw gedachten te vertragen en uw aandacht te richten op uw ademhaling. Ga door met tellen tot u bij 10 bent en begin vervolgens opnieuw bij 1. Het is volkomen normaal dat er tijdens de oefening andere gedachtes door u heen gaan. Laat u daardoor niet frustreren; accepteer dat die gedachtes door uw hoofd gaan en concentreer u vervolgens weer op het tellen. Ook als dat bij herhaling nodig is. Het helpt sommige mensen om zich op iets tastbaars te richten tijdens de oefening, bijvoorbeeld door de ene hand op hun borst en de andere op hun buik te plaatsen. Voor andere mensen werkt het beter als ze hun ademhaling tellen of gebruik maken van het (denkbeeldig) uitspreken van iets zoals ontspan. Experimenteer met verschillende methodes en maak gebruik van hetgeen dat het beste bij u past. Oefenen Oefenen is essentieel om deze vaardigheid onder de knie te krijgen. Dan pas kunt u de vaardigheid toepassen om uw spanning te verminderen in stressvolle situaties. Oefen in een ruimte waar het stil is en waar u niet gestoord wordt. Neem een paar seconden om te ontspannen en oefen vervolgens minstens 5 minuten. Oefen zeker twee keer per dag. Wanneer u net kennismaakt met deze techniek, oefen dan nog niet op een moment dat u al erg veel stress ervaart. Pas het aanvankelijk toe wanneer zich u rustig voelt en laat het een gewoonte worden. Op het moment dat u de vaardigheid beter beheerst, kun u het ook toepassen wanneer u meer stress ervaart, zoals op een moment dat u wacht op uw beurt en ongeduldig wordt. 7

8 2. De impact van misbruik in de kindertijd op emotieregulatie Ervaringen met misbruik in de jeugd hebben bij veel mensen een grote invloed op hun emotionele beleving als volwassenen. Bij goed ouderschap krijgen kinderen vaardigheden mee om met emoties om te gaan. Het gaat om vaardigheden als herkennen van emoties, begrijpen waar ze vandaan komen, en ze op een manier te hanteren zodat we optimaal functioneren. Seksueel en/of lichamelijk misbruik roept veel heftige en verwarrende gevoelens op. Vaak groeiden slachtoffers van misbruik op in omstandigheden waar verzorgers, ongeacht of zij de dader waren, weinig troost boden op moeilijke momenten en weinig begeleiding gaven in het omgaan met gevoelens. Veel slachtoffers van misbruik worden overspoeld door hun emoties, of voelen zich juist verdoofd en niet in staat om emoties te beleven. Verschillende vormen van emotieregulatie problemen Problemen in het reguleren van emoties variëren per persoon en soms per situatie. Sommige mensen hebben problemen met het herkennen en benoemen van hun gevoelens. Ze voelen zich of slecht of ok, en hebben weinig notie van verschillen tussen emoties (bijvoorbeeld angst vs. verdriet). Anderen hebben weer moeite om te begrijpen waardoor hun emoties worden oproepen. Het lijkt dan alsof hun emoties willekeurig ontstaan uit het niets en nergens op slaan. Veel mensen kunnen de triggers voor emoties wel herkennen, maar hebben moeite om de daaruit voortvloeiende heftige emoties te hanteren. Zij ervaren gevoelens als overweldigend of zelfs gevaarlijk, en voelen zich slecht uitgerust hoe ze daarmee om kunnen gaan. De functie van emoties Aandacht geven aan emoties, en in staat zijn deze te reguleren is een cruciale vaardigheid. Wanneer we emoties kunnen hanteren, hebben ze een belangrijke functie in ons leven. Emoties dienen als signaal voor actie. Angst, bijvoorbeeld, vertelt ons dat we op moeten passen en stappen moeten ondernemen om onze veiligheid te garanderen. Angst kan nuttig zijn, maar bij chronische of overmatige angst overspoelt het de mogelijkheid om de verschillende gemoedstoestanden te onderscheiden. Dan leidt het ertoe dat mensen te heftig reageren in situaties, of juist onderkoeld reageren doordat ze zo hard proberen om niet overmatig te reageren. Emoties helpen ook om aan anderen over te brengen hoe we ons voelen en wat we nodig hebben van anderen. Sommige mensen die last hebben van PTSS, of aanhoudend te maken hebben gehad met traumatische gebeurtenissen, zijn voortdurend angstig, boos, of verdrietig, of zijn zo afgestompt dat ze niks meer kunnen met deze informatie. Door te werken aan aandacht voor uw gevoelens en ze te reguleren, kunt u weer beter gebruik maken van de informatie van uw emoties en kunt u ze doelgerichter uiten. 8

9 Ten slotte, emoties helpen met het bepalen van uw voorkeuren; wat u wel of niet prettig vindt, en welke doelen in het leven belangrijk voor u zijn. Wanneer u zich bewust bent van uw emoties, wordt u ook bewuster van positieve gevoelens. In combinatie met de vaardigheid om emoties te reguleren, verbeteren de positieve gevoelens uw ervaringen in het leven, uw creativiteit en uw zelfwaardering. Monitoren van uw gevoelens In verschillende situaties gaat u uw gevoelens monitoren zodat u meer vat krijgt op het herkennen van verschillende gevoelens en de gebeurtenissen die daaraan vooraf gingen. Door gebruik te maken van werkblad I zelf-observatie van gevoelens oefent u met het identificeren van uw gevoelens, en de situaties en gedachtes die dat gevoel veroorzaken. Samen met uw behandelaar, neemt u de ingevulde werkbladen door met als doel uw vaardigheid te vergroten om gevoelens en oorzaken te herkennen, zodat u zich bewust wordt van patronen die uw beleving bepalen. De ingevulde werkbladen dienen ook als belangrijke informatie om nieuwe copingstrategieën te ontwikkelen voor het omgaan met stressvolle situaties en problemen. 9

10 Werkblad I: Zelf-observatie van gevoelens en gemoedstoestanden Gevoel: Intensiteit: (0-10) Oorzaak/trigger: Gedachtes: Reactie/coping strategie 10

11 Woordenlijst voor emoties en gemoedstoestandenᵃ Een gemoedstoestand of stemming is het gevoel dat iemand gedurende een bepaalde tijd heeft en die bestaat uit één enkele overwegende emotie of een combinatie van emoties. De stemming van een persoon kan positief zijn (vrolijk of uitgelaten), maar ook negatief (verdrietig of wanhopig). Bovendien kunnen allerhande combinaties ontstaan: iemand kan bijvoorbeeld tegelijkertijd angst en nieuwsgierigheid voor iets nieuws voelen. In de onderstaande lijst is een grove indeling gemaakt van de emoties en gemoedstoestanden op grond van de vier basisemoties: blij, bedroefd, boos, en bang. Blij Bedroefd Boos Bang Nieuwsgierig Behoeftig Onvoldaan Vertwijfeld Opgewonden Onverschillig Ingehouden Ongemakkelijk Verlangend Gekleineerd Ongeduldig Gecontroleerd Ontspannen Verongelijkt Geagiteerd Aangevallen Voldaan Onbelangrijk Hebberig Gemanipuleerd Vredig Verveeld Inhalig Gespannen Vrijgevig Moedeloos Lichtgeraakt Nerveus Besluitvaardig Geïsoleerd Nors Zenuwachtig Trots Somber Koppig Verlegen Competent Gestigmatiseerd Verhit Schuw Veilig Pessimistisch Geïrriteerd Beschaamd Kalm Ontoereikend Geërgerd Schaamte Zachtmoedig Ongeliefd Gefrustreerd Wantrouwend Dankbaar Verslagen Jaloers Bezorgd Opgelucht Verdoofd Vijandig Onzeker Geborgen Teneergeslagen Hooghartig Gelaten Tevreden Moedeloos Boos Onbestemd Gesteund Teleurgesteld Kwaad Verward Begrepen Schuldig Woest Stuurloos Verheugd Ongewaardeerd Giftig Beducht 11

12 Blij Waardeloos Hels Beklemd Vreugde Onbegrepen Duivels Gevangen Melig Verwoest Razend Bedreigd Tevreden Kwetsbaar Furieus Opgejaagd Comfortabel Droef Haatdragend Angstig Zelfverzekerd Bedroefd Wraakzuchtig Paniekerig Gelukkig Verdrietig Bloedlink Overweldigd Geamuseerd Van streek Doodsbang Geweldig Eenzaam Wanhopig Geliefd Bitter Hopeloos Begeerd Depressief Hulpeloos Liefhebbend Gepassioneerd Ellendig Gebruikt Vrolijk Ontgoocheld Afkeer Sexy Opgeofferd Walging Sterk Uitgeput Afschuw Bekwaam Afgestompt Aversie Krachtig Bedrukt Uitzinnig ᵃ In de originele Engelse tekst worden de woorden in de lijst omschreven als feelings. Gezien veel woorden bestaan uit een combinatie van gedachten en gevoelens lijkt de term gemoedstoestand passender. 12

13 3. Emotieregulatie vaardigheden voor drie kanalen van emoties Drie emotie-kanalen Om problemen op te lossen, kunnen we onze emotionele beleving onderverdelen in drie kanalen: fysiek, cognitief en gedrag. Het fysieke kanaal zijn de gewaarwordingen in je lichaam. Bij angst, bijvoorbeeld, gaat onze ademhaling sneller, de hartslag neemt toe, en gaan we transpireren of trillen. Het cognitieve kanaal omvat wat u tegen uzelf zegt, wat u denkt, uw overtuigingen, en de aannames die u maakt. Bij angst, bijvoorbeeld, denkt u misschien wat ben ik een loser, of ik kan niemand vertrouwen. Deze gedachtes hebben een bijdrage aan uw gevoel van angst en houden de onrust in stand. Tenslotte, omvat het gedragskanaal wat u daadwerkelijk doet in reactie op uw gevoel. Bij angst, bijvoorbeeld, overeet u zich, raakt u in een conflict verzeild, of zoekt u iets ter afleiding. Coping-strategieën voor elk kanaal Alle drie de kanalen staan in verbinding met elkaar, dus wanneer we ingrijpen op één kanaal is de verwachting dat het ook invloed heeft om een ander kanaal. Op welk kanaal het makkelijkst in te grijpen valt, verschilt van persoon tot persoon. Niet iedereen is geholpen bij alle verschillende coping -strategieën. Door deze strategieën uit te proberen komt u er achter wat het beste bij u past. In het fysieke kanaal, helpt het gefocused ademhalen zoals u eerder geoefend heeft. Ook andere ontspanningstechnieken helpen de lichamelijke reacties op stress te verminderen. In het cognitieve kanaal, helpt het om uw aandacht te verleggen naar iets anders, zoals: uw huis schoonmaken, een vriend bellen, een vakantie plannen, terugdenken aan leuke gebeurtenissen of situaties of door af te tellen met het getal 7 (700, 693, 686, 679, 672). Iets positiefs inbeelden kan ook helpen om in te grijpen in het cognitieve kanaal. Deze techniek houdt in dat u zich een positieve situatie of omgeving inbeeldt (echt of verzonnen), waarin u zich kalm en goed voelt. Maak het beeld zo gedetailleerd en scherp mogelijk door na te gaan wat u ziet, ruikt, hoort, voelt, enz. Een andere cognitieve interventie is om uzelf complimenten te geven. Als u straffende gedachtes over uzelf hebt ik ben een loser weerleg dit dan met positieve uitspraken, zoals ik doe mijn best. In het gedragskanaal werkt het inzetten van een pauze of alternatieve activiteiten. Bij een pauze of time-out verlaat u de stressvolle situatie om weer even tot uzelf te komen alvorens u reageert. Wanneer u ruzie heft, kunt u noemen dat u de discussie voortzet na een uur om vervolgens even naar buiten te gaan om te kalmeren tijdens een wandeling. Het oppakken van alternatieve activiteiten houdt in dat u iets leuks of neutraals gaat ondernemen om uzelf af te leiden van stress of pijn. 13

14 Suggesties voor plezierige activiteiten Emotie-regulatie voor positieve gevoelens Emotie-regulatie is niet enkel een vaardigheid om overweldigende gevoelens te verminderen, het helpt ook om positieve gevoelens te bevorderen. Hieronder staan enkele activiteiten die u kunnen helpen bij het ervaren van positieve gevoelens. Autorijden Aroma-therapie Bakken van brood/taart/koekjes Bezoek vriend/vriendin Bibliotheek bezoek Boetseren Buikspieroefeningen Bus of treinrit Collage maken Concert bezoek Dagboek schrijven Dansen Dier verzorgen Douchen Eten met vriend/vriendin Fietsen Fotograferen Foto s bewerken Gamen Gemasseerd worden Gewichtheffen Haren kappen Joggen/Hardlopen Kaartspel Kaarsjes aansteken Kamperen Koken Lezen/voorlezen Maken van een plakboek Mediteren Mensen kijken Museum bezoek Muziek luisteren Muziek maken Nagels lakken Ontspannen in het park Overgooien met een bal Plantjes opkweken Picknicken Schilderen Skypen Snuffelen in de boekwinkel Spelen met kinderen en/of huisdieren Surfen op internet Tekenen TED-talk bekijken Telefoneren met vriend/vriendin Terrasje pakken Thee drinken Toneelstuk bekijken Tuinieren Tutorial bekijken op internet TV kijken Uitzicht bekijken over land/water Wandelen Warm bad nemen Woonkamer decoreren Yoga Zingen Zwemmen 14

15 4. Tolereren van spanning: wat is dat en wat levert het op? Argumenten om spanning te tolereren Spanning is een katalysator voor verandering in het herstel van trauma s uit de kindertijd. Op het moment dat u een grote verandering in uzelf of in uw leven wilt aanbrengen, leidt dat ongetwijfeld tot spanning en ongemak. Als u deze gevoelens niet toelaat, dan raakt u niet gemotiveerd om belangrijke veranderingen door te voeren. Als u spanning en ongemak toelaat, kan dat beangstigend zijn en kunt u van streek raken, maar het kan ook verhelderend zijn. Spanning kan een alarmerende functie hebben die u vertelt dat er iets niet goed is. Het vertelt u ook welke vlakken in uw leven aandacht en misschien verandering behoeven. Het kan ook voor opluchting zorgen, als u veel energie stak in het vermijden van gevoelens en u desondanks toch nog steeds leed. Als laatste, als u negatieve en lastige gevoelens kunt tolereren, staat u ook meer open voor positieve gevoelens. Wanneer u gevoelens vermijdt, is het resultaat dat niet alleen de negatieve-, maar de meeste of zelfs alle gevoelens afgesneden worden. Als resultaat zal u, zoals veel slachtoffers van kindermishandeling, een zeer beperkt aantal emoties ervaren, of u zelfs verdooft voelen en niet in staat zijn om van een heleboel dingen in het leven te genieten. Tolereren van spanning om doelen te behalen Eén van de voornaamste doelen van deze behandeling is het aanleren van vaardigheden voor het tolereren van spanning en ongemak zodat u uw persoonlijke doelen behaalt. Samen met uw behandelaar stelt u uw doelen vast en bekijkt u realistisch of de baten van dit doel opwegen tegen de kosten. Mensen die traumatische gebeurtenissen hebben doorgemaakt, zijn vaak gewend aan spanning bij het toewerken naar een doel. Zij verwachten zelfs tegenslag. De eerste stap is om te bekijken of de stress die verwacht wordt eigenlijk wel nodig is. Wellicht zijn er alternatieve en makkelijkere manieren om het doel te bereiken. Als enige stress en ongemak inherent is aan het doel, bekijkt u samen met uw behandelaar de uitdagingen die u verwacht, en de onvermijdelijke obstakels die u op uw pad tegen zult komen. U bedenkt samen manieren om met de stress die hieruit voortkomt om te gaan. Deze strategie is voornamelijk van belangrijk in situaties waar u gedurende een langere tijd naar een doel toewerkt en waar u niet meteen de voordelen van ondervindt. Let op of het doel belangrijk of gunstig genoeg is om de stress of het ongemak te verdragen die u gaat ondervinden in de aanloop naar het doel. Afwegen van voor- en nadelen Het afwegen van voor- en nadelen is een strategie om te beoordelen of de nadelen van een doel opwegen tegen de voordelen. U neemt een belangrijk doel in gedachten die u stress of angst inboezemt en maakt een uitgebreide lijst van voor- en nadelen voor het verdragen en tolereren van de gevoelens die hiermee samenhangen. Nadat u dit heeft gedaan, weegt u af of het de moeite 15

16 waard is om uzelf dit doel op te leggen, en wat u precies hoopt te bereiken. Haalt u genoeg uit de positieve uitkomst om de negatieve gevoelens te doorstaan? Kies de strategie naar gelang het doel Welke strategie u het beste helpt om met een specifiek type spanning of stress die u ervaart om te gaan, die keuze vergt enige ervaring en vaardigheid. U hebt de juiste strategie gekozen als deze u helpt in het behalen van uw doel. Sommige strategieën zijn zo algemeen dat ze altijd bijdragen aan het vermogen om uw stemming te reguleren, andere strategieën zijn wat specifieker en bedoeld voor speciale situaties. Algemene strategieën omvatten zaken als zelfzorg : zorgen voor voldoende rust, een gebalanceerd eetpatroon, matig zijn met alcoholconsumptie, regelmatig bewegen, zorgdragen voor medische problemen, verantwoord omgaan met geld, enz. Al deze punten dragen ertoe bij dat u minder emotioneel kwetsbaar bent en gestrest raakt. Als u uw doelen wilt bereiken heeft u ook strategieën nodig om negatieve emoties te reguleren in specifieke situaties. Als u bijvoorbeeld angstig bent vlak voor een overleg met uw chef, kunt u in de dagen voorafgaand aan het gesprek gefocused ademhalen om wat rustiger te worden. U kunt uw zenuwen ook in bedwang houden door dingen te gaan doen die u ontspannen, zoals een warm bad nemen, van tevoren bedenken of opschrijven wat u wilt gaan zeggen, of de was doen zodat de kleding die u tijdens het gesprek wilt dragen, netjes en schoon zijn. Tot laat in de avond telefoneren met een vriend of vriendin kan uw zenuwen ook verminderen, maar kan in strijd zijn met uw doel om aandachtig en alert te zijn tijdens het overleg. Accepteren van spanning op onverwachte momenten Het is niet altijd mogelijk of wenselijk, om doelbewust negatieve gevoelens te veranderen of te verminderen. Sommige negatieve emotionele stemmingen zijn heel gewoon, nodig of kenmerkend als onderdeel van het menselijk bestaan. Milde irritaties en ongeduld tijdens het wachten in een rij of zelfs schrikachtigheid bij onverwachte harde geluiden zijn hier voorbeelden van. Door u bewust te zijn van uw gevoelens van boosheid en nervositeit, kan de spanning simpelweg sneller verminderen dan wanneer u actief probeert de gevoelens te verminderen, onderdrukken of te vermijden. Oefen deze strategie op willekeurige momenten zoals bij het wachten in een rij of op de bus, of als iemand een negatieve opmerking naar u maakt. 16

17 5. Werkblad II: Interpersoonlijke schema s Interpersoonlijke situatie Wat is er gebeurd? Wie was er bij betrokken? Gevoelens/overtuiging en over mezelf Wat voelde ik? Wat dacht ik over mezelf? Verwachte reactie van de ander Welke reactie verwachtte ik van de ander op mij? Gevolg van gedrag Wat heb ik gedaan? Wat was het resultaat? 17

18 6. Werkblad III: Interpersoonlijke schema s Interpersoonlijke situatie Wat is er gebeurd? Wie was er bij betrokken? Gevoelens/overtuiging en over mezelf Wat voelde ik? Wat dacht ik over mezelf? Verwachte reactie van de ander Welke reactie verwachtte ik van de ander op mij? Gevolg van gedrag Wat heb ik gedaan? Wat was het resultaat? Interpersoonlijke doelen Wat is mijn doel in deze situatie? Alternatieve gedachten over mezelf Wat kan ik ook denken over mezelf? Alternatieve verwachtingen Welke reactie van de ander op mij is ook mogelijk? Alternatieve actie/gedrag Wat zou ik anders kunnen doen? 18

19 7. Wat is assertiviteit? Assertief gedrag betekent voor uw legitieme rechten opkomen, en uw behoeftes en verlangens aangeven op een manier die respectvol is voor uzelf en voor anderen. Bij assertief gedrag voelt u zich beter over uzelf. Het kan ertoe leiden dat u meer vertrouwen en zelfrespect krijgt. In families waar misbruik plaatsvindt, ontkennen of verhullen gezinsleden veelal hun gevoelens en behoeften, of ze dringen zich juist agressief op aan anderen. Dit heeft als gevolg dat een voorbeeldfunctie voor gepast assertief gedrag ontbrak. Subassertief gedrag betekent dat u uw eigen rechten negeert of ontkent en u uw behoeften en verlangens niet uit. Anderen gaan raden wat u wilt, missen wat echt belangrijk voor u is, of krijgen de indruk dat het niet nodig is om rekening met u te houden. Dit kan leiden tot pijn, verdriet, angst, teleurstelling en/of boosheid. Agressief gedrag betekent dat u ten koste van anderen uw eigen rechten uit door middel van ongepaste woede-uitbarstingen of vijandigheid. Het effect op anderen is dat ze u op het moment wellicht tegemoet komen, maar op de lange termijn u mogelijk liever uit de weg gaan. Agressief gedrag kan ervoor zorgen dat u zich boos, verontwaardigd, stuurloos en/of schuldig gaat voelen. 19

20 Basisrechten 1. Ik heb het recht om te vragen wat ik wil. 2. Ik heb het recht om nee te zeggen. 3. Ik heb het recht om mijn emoties te voelen en te uiten, zowel positieve als negatieve. 4. Ik heb het recht om fouten te maken. 5. Ik heb het recht op mijn eigen mening, overtuiging en waarden. 6. Ik heb het recht om behandeld te worden met waardigheid en respect. 7. Ik heb het recht om van gedachten te veranderen of om een andere weg in te slaan. 8. Ik heb het recht om te protesteren tegen oneerlijke behandeling of kritiek. 9. Ik heb het recht om eerlijkheid te verwachten van anderen. 10. Ik heb het recht om boos te zijn op iemand waarvan ik hou. 11. Ik heb het recht om te zeggen, ik weet het niet. 12. Ik heb het recht om te onderhandelen voor verandering. 13. Ik heb recht op een veilige leefomgeving zonder misbruik. 14. Ik heb het recht om te vragen om hulp of emotionele ondersteuning. 15. Ik heb recht op tijd en ruimte voor mezelf, zelfs als anderen liever bij mij willen zijn. 16. Ik heb het recht en de vrijheid om mijzelf niet te hoeven verantwoorden tegenover anderen. 17. Ik heb het recht om niet de verantwoordelijkheid op me te nemen voor andermans daden, gevoelens of problemen. 18. Ik heb het recht om niet te hoeven te anticiperen op andermans behoeftes en wensen. 19. Ik heb het recht om mij niet de hele tijd zorgen te hoeven maken over de goede bedoelingen van anderen. 20. Ik heb het recht om te kiezen dat ik niet wil reageren op een bepaalde situatie. 20

21 Vaardigheden in assertiviteit Ik berichten. Deze bestaan uit drie onderdelen: Gedrag: Als u/jij [beschrijf het gedrag]. Gevoel: dan voel ik [beschrijf uw gevoel]. Consequentie: omdat [beschrijf de gevolgen voor u]. Indienen van verzoeken. Geef duidelijk aan wat u wilt, en zeg het duidelijk en simpel. Begin uw verzoek in de ik -vorm. Geef de positieve gevolgen van uw verzoek aan, als de ander gehoor geeft aan uw verzoek, en geef de negatieve gevolgen aan als de ander uw verzoek niet inwilligt. Vermijd het maken van excuses, afzwakken van uw verzoek, of beschuldigen van de ander. Stel de situatie uit als de andere persoon boos of agressief reageert. Nee zeggen. De strategieën die u kiest, hangt af van uw belang om de relatie met de ander goed te houden. Als u de relatie niet wilt behouden: Zeg: Nee, dank u/je op een respectvolle maar ferme toon. Als de andere persoon blijft aandringen, herhaal dan uw antwoord terwijl u oogcontact houdt en verhoog lichtjes uw toon. Of gebruik de techniek van de kapotte grammofoonplaat : Herhaal steeds opnieuw dezelfde zin en laat u niet van de wijs brengen. Als u de relatie goed wilt houden: Erken het verzoek van de ander, door het te herhalen. Zonder u te excuseren, legt u aan de ander uit waarom u het verzoek afslaat. Als het gepast is, suggereer dan een alternatief plan waar uw beiden behoeften in gekend worden. Als het nee zeggen erg moeilijk voor u is, geef uzelf dan wat tijd alvorens u reageert op het verzoek. Onthoud: assertief gedrag geeft geen garantie op een positieve reactie van de ander. Ook als u soms een negatieve en niet-helpende reactie krijgt, het helpt in het algemeen om succesvoller te worden in de omgang met andere mensen. 21

22 Assertiviteit oefenen 1. Ga naar de bibliotheek en vraag aan een medewerker of hij/zij u kan helpen met het vinden van een boek. Een alternatief is dat u naar een winkel gaat en de verkoper vraagt om u te helpen iets te vinden. 2. Ga naar een winkel of supermarkt en vraag of zij een 1 euro kunnen wisselen zonder dat u iets koopt. 3. Bel een kapper en maak een afspraak om uw haar te laten knippen. Bel later de kapper weer op om de afspraak af te zeggen. Alternatief is om een tafel te reserveren bij een restaurant om die vervolgens later weer af te zeggen. 4. Vraag bij een apotheek of drogisterij om informatie over een bepaald product. 5. Vraag in een restaurant of het mogelijk is om een gerecht uit een menu te wisselen. 6. Vraag een collega of klasgenoot om een gunst (bijvoorbeeld of zij een kopje koffie meenemen als ze voor zichzelf gaan halen of vraag hun mening over een aspect van uw werk). 7. Wees het eens oneens met een mening van iemand anders. 8. Vraag een vriend/vriendin u te helpen om iets te repareren. 9. Vraag iemand die teveel lawaai maakt om zachter te doen. 10. Vraag uw verhuurder om een probleem op te lossen in uw woning. 11. Vraag iemand ergens mee te stoppen als dit u daar last van heeft. 22

23 8. Fase II: Verwerken van uw trauma geschiedenis Vanaf de volgende sessie gaat u starten met verwerken van herinneringen aan uw traumageschiedenis. Waarschijnlijk is dit het moeilijkste stuk van de behandeling. Het helpt u echter om langdurig verlichting te krijgen van uw spanning en het bewerkstelligt positieve veranderingen in de manier waarop u over uzelf denkt en hoe u in relaties staat. Het is belangrijk dat uw best doet op de opdrachten en uw neiging tegengaat om dit werk te vermijden. Om u te helpen krijgt u hieronder een overzicht van de rationale en de instructies voor deze fase van de behandeling. Vermijding stopt verwerking Het doel van ophalen van herinneringen aan de traumatische gebeurtenissen is om terug te gaan en de herinneringen te reorganiseren. Wanneer u het geweld of het misbruik herinnert, kunt u extreme angst of andere pijnlijke gevoelens zoals verdriet, schaamte of boosheid ervaren. U kunt de neiging hebben om de herinneringen weg te drukken of te vermijden. Wellicht vertelt u uzelf denk er niet aan of ik moet het maar gewoon vergeten. Zoals we al besproken hebben in de behandeling, maakt het niet uit hoe hard u probeert om gedachten over de mishandelingen of het misbruik weg te stoppen, de herinneringen komen terug en blijven u achtervolgen in nachtmerries, flashbacks, angsten en negatieve opvattingen over uzelf en anderen. Deze symptomen dienen als signalen dat de herinneringen aan de mishandelingen of het misbruik nog steeds niet verwerkt zijn. Dit komt doordat vermijding tegengaat dat u de gevoelens en gedachten die voortkomen uit de trauma s verwerkt. Na een traumatische gebeurtenis, gaan uw hersenen aan de gang om de gebeurtenis te organiseren. Wanneer de verschillende aspecten van de ervaringen samenkomen in een verhaal, is het verwerkingsproces klaar. Uw gevoelens vallen samen met de context van de herinneringen met als resultaat dat uw gevoelens beter hanteerbaar worden. De betekenis van de gebeurtenissen, in bijzonder opvattingen over uzelf en de wereld, is uitgeplozen en wordt geplaatst in het grotere geheel van andere levensgebeurtenissen. Als de verwerking onderbroken wordt, dan is het verhaal nooit af en blijven de emoties intens en onhanteerbaar. Emotioneel heftige fragmenten van het verhaal vallen nooit op hun plek. Het blijft onsamenhangend wat er gebeurd is en hoe het u hebt beïnvloed en geraakt. De losse herinneringen domineren uw gemoedstoestand, en laten u stuurloos achter met gevoelens van verwarring, vervreemding, vijandigheid, en angst. Relaties met anderen zijn net zo gefragmenteerd en worden ondermijnd door heftige en onverwachte emoties. Deze reacties zijn veelal intrusies van verontrustende gevoelens uit het verleden. Het kan zijn dat deze gevoelens weinig van doen hebben met het heden. Verwerking: verandering in emoties en zelfbeeld Het doel van deze fase in behandeling is u te helpen om de herinneringen te verwerken die voortkomen uit de mishandelingen en/of het misbruik. Het helpt u om de impact van de trauma s op 23

24 uw levensgeschiedenis, uw gevoelens en relaties te begrijpen. Het draagt ertoe bij uw verleden een plek te geven. Het is vooral van belang dat de details die nu nog heftige gevoelens oproepen aan bod komen, omdat die juist uw dagelijks leven zo beïnvloeden en een plek moeten krijgen. Op het moment dat u de herinneringen ophaalt en u de intense emoties ervaart die daarmee gepaard gaan, merkt u gaandeweg dat de emoties minder spanning zullen gaan oproepen. U went aan de herinneringen en het wordt makkelijker om er bij stil te staan. Gaandeweg gaat u een andere betekenis aan de gebeurtenissen geven, die meer recht doet aan een positief zelfbeeld. Onderscheid tussen toen en nu Exposure aan uw traumageschiedenis zorgt ervoor dat u de gevoelens en overtuigingen die voortkomen uit de trauma s gaat onderscheiden van uw huidige wensen, behoeften en plannen voor uzelf in het heden. Als u stil heeft gestaan bij de traumatische gebeurtenissen, ga dan na wat uw interpersoonlijke schema s zijn en hoe die uw huidige leven beïnvloeden (bijv. ik ben machteloos of niemand is te vertrouwen). Helpen deze schema s u en zijn deze belangrijk bij het behalen van uw doelen? Hoewel deze schema s mogelijk paste en klopte in de tijd dat u werd misbruikt, is het niet waarschijnlijk dat ze nog helpen nu u niet meer wordt misbruikt en andere doelen heeft dan vermijding, vluchten van bedreiging en gevaar. Bewustwording van deze schema s en hun gebrek aan functie in de actualiteit helpt u om er los van te komen. Oefening en succes met alternatieve schema s die u hebt ontwikkeld tijdens de eerste fase van behandeling nemen geleidelijk aan het gedrag over dat voortkomt uit de traumagerelateerde schema s. De dagen tussen de sessies Tussen de behandelsessies door luistert u dagelijks geluidsopnames van uw traumageschiedenis zoals u met uw behandelaar in de sessie heeft opgenomen. Probeer dit te doen op een comfortabele plek waar u niet gestoord wordt. Herbeleef de herinneringen door u opnieuw in te beelden wat u ruikt, proeft, en voel alles alsof u daar weer bent. Hoewel dit beangstigend kan zijn, u weet dat u op dit moment veilig bent. Sommige mensen vinden het prettig om een dierbaar familielid of vriend in de buurt te hebben, of bereikbaar via de telefoon, bij de eerste keer dat zij terugluisteren. Als u het gevoel hebt dat u niet in staat bent door te gaan zonder steun, dan maakt u afspraken met iemand om aanwezig te zijn of makkelijk bereikbaar tijdens deze taak. Schrijf na afloop de interpersoonlijke schema s op werkblad II die u associeert met uw geschiedenis. Als het lukt, formuleert u een alternatief schema dat meer recht doen aan de overtuigingen die u over uzelf en de relaties met anderen wilt hebben. Als u dit nog niet zelfstandig kunt, dan maakt u dit gedeelte samen met uw behandelaar. 24

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht:

Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten. Algemeen. Overzicht: Oefeningen om om te gaan met moeilijke momenten Algemeen In dit document vind je een overzicht terug van oefeningen die je kan doen om de psychologische vaardigheden te versterken en de deelnemers te ondersteunen

Nadere informatie

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld:

Hoe je je voelt. hoofdstuk 10. Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: hoofdstuk 10 Hoe je je voelt Het zal je wel opgevallen zijn dat je op een dag een heleboel verschillende gevoelens hebt. Je kunt bijvoorbeeld: zenuwachtig wakker worden omdat je naar school moet, vrolijk

Nadere informatie

een dierbare verliezen

een dierbare verliezen een dierbare verliezen een dierbare verliezen U heeft kort geleden iemand verloren. Dat kan heel verwarrend zijn. Vaak is het moeilijk te accepteren dat iemand er niet meer is. Soms is het verdriet of

Nadere informatie

EEN DIERBARE VERLIEZEN

EEN DIERBARE VERLIEZEN EEN DIERBARE VERLIEZEN 994 Inleiding Deze folder is bedoeld voor nabestaanden. U leest hierin over de gevoelens die u kunt ervaren en hoe u in deze moeilijke tijd goed voor uzelf kunt zorgen. U heeft kort

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Stap 3 De adem als anker

Stap 3 De adem als anker Stap 3 De adem als anker De verdeelde geest naar één punt brengen De adembeweging is vergelijkbaar met de beweging van de oceaan: je voelt in- en uitademing als eb en vloed, contractie en extensie, opname

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG

NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG NASLEEP VAN EEN RUZIE OF EEN BETREURENSWAARDIG INCIDENT Toelichting Deze brochure is een vertaling van de handleiding van Gottman (www.gottman.com) voor het verwerken van ruzies uit het verleden en betreurenswaardige

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Oefening buikademhaling

Oefening buikademhaling Omgaan met stress Oefening buikademhaling Adem langzaam in gedurende drie tellen (door je neus) Adem langzaam uit gedurende vijf tellen (door je mond) Leg je hand op je buik om te voelen of je buik beweegt:

Nadere informatie

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag?

Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Terrorisme en dan verder Wat te doen na een aanslag? Publieksversie Ga zo veel mogelijk door met uw normale dagelijkse activiteiten. Dat geeft u het gevoel dat u de baas bent over de situatie. Dit is ook

Nadere informatie

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness?

Wat is assertiviteit en hoe kan het je helpen met je persoonlijke wellness? Wellness Ontwikkelings Activiteit Assertief zijn Hoe deze techniek je leven kan verbeteren Voordelen Meer zelfvertrouwen Meer geloof in je eigen kunnen Eerder nee durven te zeggen Vermindering van Weinig

Nadere informatie

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost

Deel 12/12. Ontdek die ene aanpak waarmee je al je problemen oplost Beantwoord eerst de volgende vragen: 1. Welke inzichten heb je gekregen n.a.v. het vorige deel en de oefeningen die je hebt gedaan? 2. Wat heb je er in de praktijk mee gedaan? 3. Wat was het effect op

Nadere informatie

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben.

Bewustwording dag 1 Ik aanvaard mezelf zoals ik nu ben. Het meditatieprogramma duurt veertig dagen en bestaat uit tien affirmaties. Het is fijn om gedurende dit programma een dagboek bij te houden om je bewustwordingen en ervaring op schrijven. Elke dag spreek

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les één Welkom bij deze e-cursus waarin we je zullen laten zien hoe jij groter kunt worden en je problemen kleiner! Zijn er

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Workshop overtuigingen

Workshop overtuigingen Workshop overtuigingen Inleiding Overtuigingen zijn vaak automatische gedachten, die de keuze- en handelingsvrijheid van mensen onnodig beperken. Het zijn vaak algemene, sterk emotioneel geladen ideeën

Nadere informatie

Drietallen komen bij elkaar voor de oefening.

Drietallen komen bij elkaar voor de oefening. Met aandacht vragen Mindful Movements. Bewust gaan zitten. Stiltemeditatie. Ga met je aandacht terug naar jouw ervaringen in de afgelopen weken. Hoe heb je de beide Kerstdagen ervaren en hoe de Jaarwisseling?

Nadere informatie

Onzichtbare koffer WERKBLAD 1. De onzichtbare koffer van. Overtuigingen over zichzelf: Overtuigingen over anderen: Overtuigingen over de wereld:

Onzichtbare koffer WERKBLAD 1. De onzichtbare koffer van. Overtuigingen over zichzelf: Overtuigingen over anderen: Overtuigingen over de wereld: WERKBLAD 1 Onzichtbare koffer De onzichtbare koffer van Overtuigingen over zichzelf: Overtuigingen over anderen: Overtuigingen over de wereld: Wat kan ik doen om de koffer van deze leerling opnieuw in

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor ouders

Na de schok... Informatie voor ouders Na de schok... Informatie voor ouders Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat voor iedereen ingrijpende gevolgen. Als kinderen samen met hun ouders een aangrijpende

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie

Onco-Move. Bewegen tijdens chemotherapie Onco-Move Bewegen tijdens chemotherapie Introductie De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie

Overzicht Groepsaanbod. Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Overzicht Groepsaanbod Mindfulness Chronische pijn Instapgroep Kerngroep SOVA Weerbaarheid Angst en depressie Waarom een groep of cursus? Waarom in een groep? Het kan zijn dat je het zelf prettiger vindt

Nadere informatie

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst

SIPP persoonlijkheidsvragenlijst SIPP persoonlijkheidsvragenlijst Deze vragenlijst bestaat uit een aantal stellingen. Deze stellingen hebben betrekking op de laatste 3 maanden. Door per stelling aan te geven in hoeverre u het hier bent,

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Hoe ontstaat hyperventilatie?

Hoe ontstaat hyperventilatie? Hyperventilatie Wat is hyperventilatie? Ademhalen is een handeling die ieder mens verricht zonder er bij na te denken. Het gaat vanzelf en volkomen onbewust. Ademhaling is de basis van onze gezondheid.

Nadere informatie

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten.

Deze gevoelens en emoties blijven bestaan totdat jij er aan toe bent om ze te uiten. Ik wil EmoKnallen. Sjoelen en uiten van emoties en gevoelens met jongeren en volwassenen. Benodigdheden: een sjoelbak en sjoelschijven. Te spelen op school, in jongeren en opvangcentra, in het gezin, bij

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken

Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Wat je voelt is wat je denkt! De theorie van het rationeel denken Mensen zoeken hulp omdat ze overhoop liggen met zichzelf of met anderen. Dit kan zich op verschillende manieren uiten. Sommige mensen worden

Nadere informatie

Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten.

Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten. Maak kennis met A.L.A. in 3 stappen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen; Wat het lichaam verwerkt heeft kan het hoofd loslaten. Om je zeker en krachtig te voelen zijn geen ingewikkelde technieken nodig.

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Rand Mental Health Inventory Dutch Version

Rand Mental Health Inventory Dutch Version Rand Mental Health Inventory Dutch Version Hoe gelukkig, tevreden of voldaan was u gedurende de afgelopen maand? 1. Uiterst gelukkig erg gelukkig 3. Over het geheel genomen tevreden ongelukkig of ontevreden

Nadere informatie

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam.

Rapportage. Vertrouwelijk. De volgende tests zijn afgenomen: Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens. D. Emo. Naam. Rapportage De volgende tests zijn afgenomen: Test Persoonsgegevens Aanvullende persoonsgegevens Persoonlijkheidstest (MPT-BS) Status Voltooid Voltooid Voltooid Vertrouwelijk Naam Datum onderzoek Emailadres

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

ASSERTIVITEITSTEST. Kunt in de meeste situaties kiezen welk gedrag u gaat vertonen?

ASSERTIVITEITSTEST. Kunt in de meeste situaties kiezen welk gedrag u gaat vertonen? ASSERTIVITEITSTEST Bent u benieuwd of u assertief genoeg bent? Kunt in de meeste situaties kiezen welk u gaat vertonen? Kiest u de een wat verlegen sstijl, vertoont u vermijdend, of stapt u er op af met

Nadere informatie

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2

Toetsopdracht. Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra. Studentnummer: 500646500. Klas: 2B2 Toetsopdracht Communicatieve vaardigheden 2 de stage(cova 2S) Naam: Sanne Terpstra Studentnummer: 500646500 Klas: 2B2 Datum: 15 januari 2013 Reflectieverslag bijeenkomst 1,2 en 3 Zingevingsgesprekken Dit

Nadere informatie

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

25-9-2014. Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd.

Kinderen met weinig zelfvertrouwen gebruiken vaak de woorden nooit en altijd. ZELFVERTROUWEN Zelfvertrouwen is het vertrouwen dat je in jezelf hebt. Zelfvertrouwen hoort bij ieder mens en het betekent dat je een reëel zelfbeeld hebt, waarin ruimte is voor sterke kanten, maar ook

Nadere informatie

Wat is de oorzaak van hyperventilatie?

Wat is de oorzaak van hyperventilatie? Hyperventilatie 2 Wat is hyperventilatie? Hyperventilatie betekent overmatige ademhaling. Iemand die hyperventileert haalt te snel en te diep adem. Het lichaam reageert hierop. Dit geeft verschillende

Nadere informatie

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505

Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Door Machteld Muller & Linda Stoutjesdijk www.phorosadvies.nl 06-10508273/06-12987505 Lichamelijk: pijn, fysieke beperkingen, afweging behandeling vs bijwerkingen Angst en onzekerheid: verloop ziekte,

Nadere informatie

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen

Omgaan met spanning. Faalangst: waar komt het vandaan en wat ermee te doen Omgaan met spanning Inleiding: Iedereen krijgt in het leven te maken met spanning. Bij competitiesporten komt dit extra tot uiting: er is de druk om te presteren, de tegenstander om te verslaan, de reactie

Nadere informatie

7 Handvatten voor je dagelijks leven.

7 Handvatten voor je dagelijks leven. Via 3 Wegen naar Rust, Kracht en Zelfvertrouwen 7 Handvatten voor je dagelijks leven. Wieneke Timmermans www.jeoorsprong.nl Om je zeker, goed en krachtig te voelen zijn geen ingewikkelde technieken nodig.

Nadere informatie

Oud worden en sterven met de oorlog

Oud worden en sterven met de oorlog Oud worden en sterven met de oorlog Mede mogelijk gemaakt door de Stichting 1940-1945 1 Oud worden en sterven met de oorlog Over wie gaat het Schokkende gebeurtenissen Kenmerken en stressreacties Verwerking

Nadere informatie

Horizon methodiek na huiselijk geweld & na seksueel misbruik

Horizon methodiek na huiselijk geweld & na seksueel misbruik Horizon methodiek na huiselijk geweld & na seksueel misbruik 29-09-2014 Merijn van de Vliet, GZ-psycholoog Programma Introductie Oefening Horizon: twee varianten naast elkaar Film Oefening Thema s en

Nadere informatie

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training

2010 Marco Honkoop NLP coaching & training 2010 Marco Honkoop NLP coaching & training Introductie Dit ebook is gemaakt voor mensen die meer geluk in hun leven kunnen gebruiken. We kennen allemaal wel van die momenten dat het even tegen zit. Voor

Nadere informatie

Weerbare kinderen. Bouwsteen 1. Overzicht bijeenkomst. Belang van emotionele weerbaarheid. Een weerbaar kind... Bouwstenen

Weerbare kinderen. Bouwsteen 1. Overzicht bijeenkomst. Belang van emotionele weerbaarheid. Een weerbaar kind... Bouwstenen Weerbare kinderen Triple P lezingen serie Bijeenkomst 3 Overzicht bijeenkomst Een weerbaar kind: hoe ziet dat er uit? Belang van weerbaarheid 6 bouwstenen voor weerbaarheid Wat kunnen ouders doen Om te

Nadere informatie

Affirmaties, welke passen bij mij?

Affirmaties, welke passen bij mij? Affirmaties, welke passen bij mij? Veel mensen maken gebruik van affirmaties, om hun gevoel, zelfbeeld en gedachten positief te beïnvloeden. Regelmatig hoor ik van cliënten, dat hoe vaak ze ook affirmeren,

Nadere informatie

De vier onmetelijke vermogens van de geest

De vier onmetelijke vermogens van de geest De vier onmetelijke vermogens van de geest Geluk is alleen mogelijk als er liefde is. Ware liefde heeft het vermogen iedere situatie waarin we ons bevinden te genezen en te veranderen, en ons leven een

Nadere informatie

Omgaan met spanningen

Omgaan met spanningen Omgaan met spanningen Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Stimulerende spanning 1 Problematische spanning 1 Oorzaken van spanning 2 Spanningsklachten 2 De vicieuze cirkel 3 Overspannen

Nadere informatie

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline

Borderline. Als gevoelens en gedrag snel veranderen. Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline ggz voor doven & slechthorenden Borderline Als gevoelens en gedrag snel veranderen Deze folder is voor doven en slechthorenden die meer willen weten over borderline Herkent u dit? Bij iedereen gaat wel

Nadere informatie

OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST

OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST OMGAAN MET GEVOELIGHEID VOOR ANGST Iedereen heeft wel eens last van angstige gevoelens. De één voelt zich vaker angst ig dan de ander. Jij bent iemand die hier gevoelig voor is. In deze sessies leer je

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER

BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER BEWEGEN BIJ PROSTAATKANKER 1014 Inleiding De ziekte prostaatkanker, maar ook de behandeling, zoals een operatie, bestraling, hormonale therapie en chemotherapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige

Nadere informatie

De rol van emoties bij het tegengaan van bekkenpijn

De rol van emoties bij het tegengaan van bekkenpijn Vertaling van het blogbericht op de site van Pelvic Health & Rehabilitation Center in California (www.pelvicpainrehab.com): The Role of Emotions in Relieving Pelvic Pain van Lorraine Faehndrich - Women

Nadere informatie

CHECKLIST BEHANDELDOELEN

CHECKLIST BEHANDELDOELEN Uw naam: Naam therapeut: Datum: CHECKLIST BEHANDELDOELEN Het stellen van doelen is een belangrijke voorwaarde voor een succesvolle therapie. Daarom vragen wij u uw doelen voor de aankomende therapie aan

Nadere informatie

SEH Spoedeisende hulp

SEH Spoedeisende hulp Afdeling: Onderwerp: SEH Spoedeisende hulp 1 Wat is hyperventilatie Wanneer u gespannen of angstig bent, kunnen daardoor verschillende lichamelijke klachten ontstaan. is één van die klachten. wil zeggen

Nadere informatie

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen.

Ik ga je wat vertellen, je hoeft alleen maar te volgen wat ik zeg, mijn stem is nu het enige wat voor jou belangrijk is om te volgen. Oefening 1: Nodig: 2 personen en een boom of een huisdier: Zoek een plek op bij een boom of in de buurt bij je paard of ander huisdier waar je even niet gestoord wordt en veilig even je ogen dicht kunt

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding

Psychosociale problemen bij kanker. Mogelijkheden voor begeleiding Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding Inleiding Deze folder is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun partner, familie en/of vrienden. Het krijgen

Nadere informatie

Inner Child meditatie

Inner Child meditatie De Inner Child meditatie Uit: Je Relatie Helen Een nieuwe weg naar heling van je relatievaardigheid Indra Torsten Preiss De Inner Child meditatie De Inner Child-meditatie is de meditatie bij uitstek om

Nadere informatie

MODULE #7 CORE PURPOSE

MODULE #7 CORE PURPOSE MODULE #7 CORE PURPOSE Welkom bij het 90 dagen mindset coachings programma. Dit programma heeft de potentie om jouw leven compleet te veranderen de komende 90 dagen. Daarin is het belangrijk dat je de

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

Na de schok... Informatie voor leerkrachten

Na de schok... Informatie voor leerkrachten Na de schok... Informatie voor leerkrachten Niemand is echt voorbereid op een schokkende gebeurtenis en als het gebeurt heeft dat ingrijpende gevolgen. Als leerkrachten samen met kinderen een aangrijpende

Nadere informatie

Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst

Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst Negatieve factoren bij het ontstaan van onveilige hechting en faalangst. I Kind - afwezig ontmoediging van eigen initiatief - onvoorspelbaar cognitie wordt vertraagd - onverschillig minder lust aan eigen

Nadere informatie

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee!

Hyperventilatie. Neem altijd uw verzekeringsgegevens en identiteitsbewijs mee! Hyperventilatie Wanneer u gespannen bent of angstig, kunnen verschillende lichamelijke klachten ontstaan. Eén van die klachten is hyperventileren. Hyperventileren wil zeggen dat u te snel of te diep ademt.

Nadere informatie

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79

VRAGENLIJSTEN. Verlatingsangst - Pagina 57. Wantrouwen en Misbruik - Pagina 79 Verlatingsangst - Pagina 57 1 Ik ben vaak bang dat de mensen die me dierbaar zijn me zullen verlaten 2 Ik klamp me aan mensen vast omdat ik bang ben om in de steek gelaten te worden 3 Er zijn te weinig

Nadere informatie

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven

Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Cursusboek Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Mindfulness, de weg naar meer geluk in uw leven Beste cursist, De eerste stap is gezet! U gaat starten met een mindfulnesstraining van 8 lessen.

Nadere informatie

Het verlies van een dierbare

Het verlies van een dierbare Het verlies van een dierbare Het Zorgpad Stervensfase is gebaseerd op de Liverpool Care Pathway for the dying patient (LCP). De LCP is door het Erasmus MC Rotterdam en het IKNL locatie Rotterdam integraal

Nadere informatie

Werkblad Gecommitteerde actie

Werkblad Gecommitteerde actie Werkblad Gecommitteerde actie 1 Een onderdeel van mijn leven dat ik waardeer is Mijn intentie voor dit onderdeel is De gecommitteerde acties die ik wil ondernemen zijn de volgende (zorg ervoor dat je noteert

Nadere informatie

BEWEGEN BIJ KANKER 17041

BEWEGEN BIJ KANKER 17041 BEWEGEN BIJ KANKER 17041 Inleiding De ziekte kanker, maar ook de behandeling, zoals chemotherapie, operatie, bestraling en hormonale therapie, kunnen aanleiding geven tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Over Kwartjes, met aandacht eten, Je adem en een bijzonder Museum.

Over Kwartjes, met aandacht eten, Je adem en een bijzonder Museum. Over Kwartjes, met aandacht eten, Je adem en een bijzonder Museum. Hatseflats! Vandaag begin je aan een nieuwe, andere manier van omgaan met jezelf, je tijd, je omgeving en alles wat je op je pad tegen

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

jongeren vanaf 12 jaar

jongeren vanaf 12 jaar Na de schok... de draad weer oppakken Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar die betrokken zijn geweest bij een schokkende of ingrijpende gebeurtenis. Na de schok de draad weer oppakken Informatie voor

Nadere informatie

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes)

toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) 1 Omgaan met en uiten van eigen gevoelens en ervaringen toont enthousiasme (lacht, kirt, trappelt met de beentjes) laat non-verbaal zien dat hij/zij iets niet wil (bijv. slaat fles weg, draait hoofd als

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur

WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT. Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur WORD GROTER DAN DAT WAT JOU KLEIN HOUDT Ann Weiser Cornell en Egbert Monsuur 1 Les twee Welkom bij les twee van deze e-cursus waarin we je willen laten zien hoe je groter kunt worden zodat je problemen

Nadere informatie

Stress & Burn Out. ubeon Academy

Stress & Burn Out. ubeon Academy Stress & Burn Out ubeon Academy Programma Stress & Burn Out, twee thema s die tot voor kort taboe waren in vele werkomgevingen, vragen vandaag de dag extra aandacht. Naast opleidingen gericht op individuele

Nadere informatie

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk

Een kind helpen. na een misdrijf of verkeersongeluk. Slachtofferhulp 0900-0101. (lokaal tarief) na een misdrijf of een verkeersongeluk Een kind helpen na een misdrijf of verkeersongeluk Slachtofferhulp H E L P T na een misdrijf of een verkeersongeluk 0900-0101 (lokaal tarief) Een misdrijf of een verkeersongeluk kan een diepe indruk bij

Nadere informatie

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training

Doe Gelukkiger. Marco Honkoop NLP coaching & training 1 Inhoudsopgave 1. Introductie... 3 2. Je goed voelen om niets... 5 2.1 Gevoel trainen... 6 2.2 Strategie goed voelen... 7 3. Goede beslissingen nemen... 9 3.1 Strategie goede beslissingen nemen... 10

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9

Inhoud. Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 Inhoud Deel 1 Zelf zorgen voor een gezond gevoelsleven 9 1 Emotionele verantwoordelijkheid 11 2 Gevoelens analyseren 15 3 Adequate en inadequate gevoelens onderscheiden 19 4 Gevoelens veranderen 24 5 Gedachten

Nadere informatie

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag

ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag ZML SO Leerlijn Sociale en emotionele ontwikkeling: zelfbeeld en sociaal gedrag SOCIALE EN EMOTIONELE ONTWIKKELING: ZELFBEELD EN SOCIAAL GEDRAG Leerlijnen Kerndoelen 1.1. Jezelf presenteren 1.2. Een keuze

Nadere informatie

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis

Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Omgaan met de gevolgen van een schokkende gebeurtenis Informatie voor patiënten F0122-6011 augustus 2012 Medisch Centrum Haaglanden www.mchaaglanden.nl MCH Antoniushove, Burgemeester Banninglaan 1 Postbus

Nadere informatie

MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING

MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING MINDFUL EXPOSURE EN VERWERKING (Handout in cursussen MBCT, Ger Schurink, 2009) Inleiding Bij veel emotionele problemen speelt het verleden een grote rol. De actuele situatie doet, automatisch en vaak onbewust,

Nadere informatie

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen

Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Stabilisatiecursus Scelta Nijmegen Informatie voor cliënten Inleiding Als iemand zich onveilig heeft gevoeld tijdens de jeugd of later in een intieme relatie, kan dat in zijn of haar verdere leven klachten

Nadere informatie

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind

MEE Nederland. Raad en daad voor iedereen met een beperking. Moeilijk lerend. Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind MEE Nederland Raad en daad voor iedereen met een beperking Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Moeilijk lerend Uitleg over het leven van een moeilijk lerend kind Inhoudsopgave

Nadere informatie

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie?

Onco-move. Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker. Waarom bewegen tijdens chemotherapie? Onco-move Instructies voor bewegen tijdens behandeling van kanker De behandeling van kanker, in het bijzonder de chemotherapie en/of radiotherapie, kan aanleiding zijn tot langdurige vermoeidheid en conditieverlies.

Nadere informatie

Als opvoeden even lastig is

Als opvoeden even lastig is Als opvoeden even lastig is Hoe pak je dat dan aan? Soms weet ik niet meer wat ik moet doen om hem stil te krijgen. Schattig? Je moest eens weten. Hoezo roze wolk? Mijn dochter kan af en toe het bloed

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Psychosociale problemen bij kanker Mogelijkheden voor begeleiding in het Laurentius ziekenhuis Deze brochure is bedoeld voor mensen waarbij de diagnose kanker is gesteld en voor hun

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1

Psychosociale gevolgen van kanker. Wat speelt er bij kanker. 8 november 2011 8 november 2011. K.Rutgers, Centrum Amarant/THHA 1 Psychosociale gevolgen van kanker Karen Rutgers van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant te Utrecht Toon Hermans Huis Amersfoort Wat speelt er bij kanker Kanker = crisis = ontreddering Kanker

Nadere informatie

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters

Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Gezonde Mama s & Co: Toolkit voor de verschillende type eters Kun jij de verleiding niet weerstaan als je versgebakken cake ruikt? Ga je eten als je verdrietig, boos, of gespannen bent? Lukt het je niet

Nadere informatie

Terugvalpreventie in MBCT Onderwijsnotities

Terugvalpreventie in MBCT Onderwijsnotities Terugvalpreventie in MBCT Onderwijsnotities Sessie 6: Helder zien - De eerste signalen van depressie opmerken gewaarzijn van vroege waarschuwingssignalen, terugvalsignalen onder de microscoop leggen. Het

Nadere informatie

ADHD en lessen sociale competentie

ADHD en lessen sociale competentie ADHD en lessen sociale competentie Geeft u lessen sociale competentie én heeft u een of meer kinderen met ADHD in de klas, dan kunt u hier lezen waar deze leerlingen tegen aan kunnen lopen en hoe u hier

Nadere informatie

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen

De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen De 5 stappen om goede voornemens te laten slagen Op 1 januari worden volop goede voornemens gemaakt. We willen stoppen met roken, afvallen, meer bewegen, gezonder leven en ga zo maar door. Afvallen is

Nadere informatie

Vul de enquête in. Bij deze enquête is het belangrijk dat elke vraag wordt ingevuld.

Vul de enquête in. Bij deze enquête is het belangrijk dat elke vraag wordt ingevuld. Dit is stap twee van de test die je in MOVE vindt op pagina 22 & 23. Wil je graag een realistisch beeld van hoe je ervoor staat op de 7 terreinen van je leven? Doe de check. Klopt jouw zelfbeeld met de

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie