Effecten van verlichting

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Effecten van verlichting"

Transcriptie

1 Effecten van verlichting Whitepaper Inleiding Zonder dat we er ons bewust van zijn, heeft licht effect op uiteenlopende processen in ons lichaam. Zonder licht kunnen we niets waarnemen en daarnaast hebben we licht nodig om processen in ons lichaam te sturen. Licht zorgt ervoor dat we kunnen zien en dat onze biologische klok geprikkeld wordt en het heeft daardoor invloed op bijvoorbeeld onze werkprestaties. In dit hoofdstuk staan de laatste ontwikkelingen over licht en verlichting in kantoren. Licht en verlichting Een gedeelte van de zonnestraling die de atmosfeer binnendringt, bereikt het aardoppervlak. Een deel hiervan is het zichtbare daglicht; een ander deel is voelbaar in de vorm van warmte. Het aanbod van daglicht in een ruimte in een gebouw verandert gedurende elk moment van de dag en het jaar, het is ook afhankelijk van de plaats op aarde, het landschap en de gebouwen in de omgeving. Het verschil in hoeveelheid en kwaliteit van het daglicht buiten zorgt ervoor dat binnen in gebouwen ook verschillende condities ontstaan. Indien er niet voldoende daglicht aanwezig is (bijvoorbeeld s ochtends of s avonds) zal de verlichting geheel of gedeeltelijk komen van kunstverlichting. Het daglicht heeft wel andere eigenschappen dan het kunstlicht en hiermee dient bij het ontwerpen van een gebouw rekening te worden gehouden. Verlichting is in de eerste plaats nodig om de omgeving zichtbaar te maken, maar het bepaalt ook de sfeer in de ruimte en de prestatie. Licht neem je alleen waar als het ergens op valt omdat het oog helderheden waarneemt. In de hersenen ontstaat een beeld op basis van helderheids- en/of kleurverschillen. Het verlichten van een ruimte of object is hierop gebaseerd. Helderheidverschillen mogen niet te klein of te groot worden omdat anders waarneming minder goed mogelijk is en daardoor dus een slechtere prestatie wordt geleverd. Bij te lage contrasten gaan details verloren, bij te hoge contrasten wordt er teveel aanpassing van het oog gevraagd wat vermoeiend kan zijn en in ieder geval tijd vraagt (figuur.1). Bij daglicht kan het helderheidverschil groter zijn omdat het oog de tijd krijgt enigszins te adapteren. ls aan mensen gevraagd wordt naar hun voorkeur voor een lichtbron, dan zal de overgrote meerderheid het daglicht noemen. Het verlangen naar natuurlijk licht, boven kunstverlichting, is een van de redenen waarom ramen zo belangrijk zijn voor gebruikers van gebouwen. Ramen zijn opening voor stromen, van lucht, licht en geluid, zowel naar binnen als naar buiten, en daarom vaak elementen die het binnenmilieu het sterkst beïnvloeden (Tregenza en Loe 1998). Van alle kenmerken van een raam is uitzicht misschien wel de meest belangrijke. Uitzicht vanuit een raam voorziet in informatie over de tijd en het weer, vermindert het gevoel van

2 claustrofobie en kan een positieve bijdrage leven aan de ooggezondheid. Een goed uitzicht moet normaal gesproken een voorgrond en een skyline bevatten (Littlefair 1996), maar juist bij ramen moet men extra oppassen voor de verblindende effecten van de lucht.

3 Figuur 1 Voorbeelden van een te groot contrast voor goede waarneming Verschillende verlichting en haar effect op mensen Licht speelt een belangrijke rol bij het lichamelijk en psychisch functioneren van mensen. Licht dat op onze ogen wordt ontvangen via reflecties in de omgeving, maakt dat we de omgeving kunnen zien. Datzelfde licht kan nog een andere rol spelen. Licht kan namelijk een sturende rol hebben in verschillende processen, door middel van de biologische klok (Bergman et. al. 1995; Beld 2001; Lockley 2009). Deze interne klok regelt dagelijkse, maandelijkse en jaarlijkse ritmes van vele lichaamsprocessen, zoals lichaamstemperatuur, dag-en nachtritmes, slaappatronen,

4 cognitieve prestaties, stemming en de aanmaak of onderdrukking van diverse hormonen (figuur 2). De biologische klok is nauw verbonden met een fotoreceptor in het oog, die pas enkele jaren geleden ontdekt is (Berson e.a. 2002). Voorheen dacht men altijd dat het alleen de kegeltjes en staafjes in het oog zijn die het invallende licht opvangen en verwerken, maar nu is bekend dat nog een derde type receptor een rol speelt. De intensiteit en het spectrum van licht beïnvloeden dus zowel visuele als niet-visuele processen. Bij de niet-visuele effecten spelen ook timing en blootstellingsduur een rol. Figuur 2: Het 24-uursverloop van het stresshormoon Cortisol, het slaaphormoon Melatonine, de alertheid en de lichaamstemperatuur (uit: Beld 2001) Onze inwendig mee tikkende klok wordt meestal gelijk gezet door invloeden van buitenaf, vooral daglicht. In de westerse samenleving echter zitten we ongeveer 80-90% van onze tijd binnen en hoewel in onze gebouwen vaak wel daglicht aanwezig is, wordt er ook veel kunstverlichting toegepast, vooral in kantoren. Er zijn al vele studies verricht naar de algemene lichtkwaliteit, de bediening van de verlichting in binnenruimten en het effect op werkprestatie, comfort, welzijn en gezondheid van medewerkers (o.a. Veitch en Newsham 1998; Pernot en Zonneveldt 2000; Chung en Burnett 2000, Zonneveldt en Aries 2002). In Nederland is bijvoorbeeld een uitgebreide studie gedaan naar de tevredenheid van gebruikers met de verlichting in het Paleis van Justitie in s-hertogenbosch (figuur 3). In dat kantoor wordt de verlichting beheerd via een infraroodregelaar, die daarnaast ook het functioneren van de buitenzonwering regelt. Die buitenzonwering bestaat uit schermen die automatisch worden beheerd op basis van de benodigde gevelisolatie. De gebruikers kunnen het automatische besturingssysteem echter overrulen en het gewenste lichtniveau instellen. De helderheidswering met behulp van horizontale jaloezieën in het kantoorvertrek moeten handmatig worden bediend.

5 Licht- en aanwezigheidssensoren zorgen dat een bepaald lichtniveau wordt gehaald en dat de verlichting wordt uitgeschakeld als de gebruiker langer dan vijftien minuten de ruimte heeft verlaten. Op deze manier ontstaat een verlichtingssysteem dat hoge lichthoeveelheden kan bieden, maar tegelijkertijd ook zeer energie-efficiënt is. Figuur 3 Kantoorruimte in het Paleis van Justitie in s-hertogenbosch (uit: Zonneveldt en Aries 2002) Het gebruikersonderzoek laat zien dat de medewerkers tevreden zijn met een lichtsysteem waarbij naast daglichtgestuurde regeling de gebruikers ook zelf de verlichting kunnen aanpassen (Zonneveldt 2002; Pernot en Zonneveldt 2000). Ten opzichte van een standaardkantoor met een handmatig geschakeld verlichtingssysteem zonder controle is er tevens een sterke verlaging (25%) op het energiegebruik gemeten. De resultaten lieten echter ook zien dat de keuze van mensen soms ver uiteen ligt: sommige mensen willen altijd veel licht, anderen willen af en toe veel licht en weer anderen zijn met weinig licht al tevreden. Dit pleit dus voor een individuele instelbaarheid van de verlichting. Uit een studie van

6 Amerikaanse architecten blijkt dat controle over verlichting, meubilair en temperatuur een hogere ervaren productiviteit geeft (ASID 1998). Enkele experimenten waarin effecten zijn aangetoond Kunstverlichting kost energie en daglicht brengt naast licht ook vaak warmte mee naar binnen, waardoor de ruimte soms weer gekoeld moet worden. Vandaar dat er veel onderzoek gedaan wordt naar verlichtingsbehoefte van mensen in combinatie met energiegebruik. Een Nederlands onderzoek met 96 proefpersonen uit 1993 laat bijvoorbeeld zien dat mensen, als ze daar de kans toe krijgen, in een kantooromgeving gemiddeld hogere (horizontale) verlichtingsniveaus kiezen dan noodzakelijk is voor de uitoefening van hun taak (Begemann e.a. 1994; Tenner 1998). De bijgeschakelde hoeveelheid kunstlicht neemt af bij toenemende daglichtbijdrage. Uit het onderzoek kwam eveneens naar voren dat proefpersonen de kunstverlichting een curve laten volgen die sterk op een alertheidscurve lijkt (zie figuur 4). Nadere analyse van de experimentele gegevens liet ook zien dat bij een langdurig verblijf in de kantoorruimte mensen een steeds hoger lichtniveau kiezen. De onderzoekers trokken hieruit de conclusie dat dit erop kan wijzen dat mensen bij hogere lichtniveaus minder snel moe worden (Begemann e.a. 1994; Begemann e.a. 1995; Tenner 1998). Figuur 4 Gemiddelde horizontale verlichtingssterkte op het bureau als functie van de tijd van de dag, wisselend bewolkte dagen mei-juni 1993 (uit: Tenner 1998)

7 De huidige normen en aanbevelingen voor kantoorverlichting zijn voornamelijk gebaseerd op visuele criteria. Bij het ontwerpen van kantoorverlichting is de hoeveelheid licht op het horizontale bureaublad momenteel de belangrijkste parameter. De totale hoeveelheid licht die op een bepaald oppervlak terecht komt wordt verlichtingssterkte genoemd en uitgedrukt in de eenheid lux. Voor de meeste kantoren is een verlichtingssterkte van 500 lux op het bureau normaal. Voor de nietvisuele prikkeling is een hoeveelheid licht in het oog echter een belangrijke variabele. Gezonde verlichting in kantoorgebouwen is essentieel. Verlichting, die zowel aan de visuele als de niet-visuele eisen van de mens voldoet en waarbij geen visueel discomfort ontstaat, wordt gezonde verlichting genoemd. De Nederlandse Stichting voor Verlichtingskunde (NSVV) heeft in 2003 eerste criteria voor gezonde verlichting op een werkplek voorgesteld (NSVV 2003). Op aanraden van de NSVV dient verlichting overdag dynamisch te worden uitgevoerd, met momenten van verhoogde lichthoeveelheden in de ochtend (vooral op maandag), na de lunch en aan het eind van de werkdag. Voor de verticale verlichtingssterkte wordt momenteel een waarde van 1000 tot 1500 lux geadviseerd. Sinds de energiecrisis in de jaren zeventig van de vorige eeuw staat energiebesparing boven aan de prioriteitenlijst als het gaat om verlichting in het algemeen. Gevolg is dat veel mensen in hun dagelijkse bezigheden verstoken lijken van voldoende licht. Om de huidige kantoorpraktijk op gezonde verlichting te onderzoeken, zijn in tien bestaande kantoren op 88 werkplekken objectieve, lichttechnische metingen gedaan en hebben de medewerkers in de kantoren een subjectieve vragenlijst ingevuld (Aries 2005). De metingen hebben bij verschillende weersomstandigheden plaatsgevonden in april en mei De vragenlijst bestond uit 43 vragen over de werkomgeving, zoals over de inrichting, over hoe men zich voelt in die ruimte, over gezondheid, stemming, slaap- en eetpatronen, enzovoort. In het voorjaar draagt het daglicht in grote mate bij aan de verlichting in de kantoren. De horizontale verlichtingssterkte lag bij metingen rond de normwaarden van lux. In de raamzone is echter op slechts vier van de 88 gemeten werkplekken op beide ogen een waarde van meer dan 1000 lux gemeten. Achter in de ruimte, op meer dan vier meter van de daglichtopening, daalde de verticale verlichtingssterkte in enkele gevallen zelfs tot rond de 100 lux (Aries e.a. 2003; Aries 2005). De oorzaak van de lage waarden is dat de huidige kunstverlichting voornamelijk is ontworpen om het bureaublad te verlichten en geen verblinding te veroorzaken, terwijl het daglicht vaak is afgeschermd door geheel of gedeeltelijk gesloten zon- of helderheidsweringen (figuur 5).

8 Figuur 5 Geheel en gedeeltelijk gesloten zon- en/of helderheidswering Bij te lage lichtniveaus op het oog bestaat de kans dat medewerkers wegdromen of wegdoezelen. Vermoeidheid neemt toe en alertheid neemt af. In het onderzoek van Górnicka (2008) is door middel van een laboratoriumexperiment, met daarin in totaal 35 vrijwilligers, het effect van lichtniveau onderzocht. In het experiment werd de deelnemers gevraagd testen te doen bij lichtniveaus van 1150 lux en 70 lux op het oog. De proefpersonen hebben elk twee keer gedurende acht uur in de proefruimte diverse testen gedaan en kantoorachtige taken uitgevoerd. Door middel van continue EEG-metingen is de alertheid van de deelnemers gemeten (figuur 6). Eenmaal per uur is de proefpersonen naar hun alertheid gevraagd door middel van vragenlijsten met subjectieve schalen. De resultaten van dit laboratoriumonderzoek laten zien dat de effecten van het lichtniveau afhangen van het tijdstip van de dag en van de aard van de activiteiten. Blootstelling aan een hoge verlichtingssterkte heeft een positief effect op alertheid, met name in de ochtend bij het uitvoeren van lange, monotone taken (Górnicka 2008). Ook het verblijf gedurende de werkdag in een conditie met een hoog lichtniveau kan een positief effect hebben op de alertheid aan het eind van de werkdag. Licht had geen effect op de prestaties van korte testen.

9 Figuur 6 Een deelnemer tijdens het laboratorium onderzoek en de locaties van gemeten horizontale (Eh) en verticale (Ev) verlichtingssterkte (Górnicka 2008) De vraag is echter of het lichtniveau de hele dag zo hoog moet zijn, aangezien uit het onderzoek ook is gebleken dat proefpersonen de kunstverlichting een curve laten volgen die sterk op een alertheidscurve lijkt (zie figuur 3) en ze kennelijk ook behoefte aan dynamiek hebben. In een ander onderzoek is aan kantoormedewerkers gevraagd of er momenten gedurende dag zijn dat ze zich meestal moe of minder alert voelen (Aries 2005). Een derde van de ondervraagden (101 personen) geeft aan geen moment van verminderde alertheid te hebben, 39 personen (12%) is in de ochtend of rond de lunch vermoeider dan de rest van de dag. De overige respondenten (192 personen, 58%) gaf aan in de middag momenten van vermoeidheid of verminderde alertheid te hebben. Als werknemers zich vermoeid of verminderd alert voelen, veranderen velen van activiteit (36%) of nemen iets te drinken of te eten (eveneens 36%). Een wandeling maken of een praatje met een collega maken zijn activiteiten die respectievelijk in 35 en 28% van de gevallen geantwoord zijn. Slechts 1.2% van de ondervraagden zorgt dat de ruimte lichter wordt. Verdergaande (statistische) analyse van de verzamelde data laat significante relaties zien tussen inrichting van de werkruimte en verschillende discomfortvariabelen (Aries e.a.2007; Aries e.a. 2009).

10 Het gebouw, de verlichting en de inrichting spelen een belangrijke rol, aangezien de analyse significante verbanden tussen concentratie, vermoeidheid en zelfs slaapkwaliteit en variabelen zoals lichtkwaliteit, werkplekdecoratie, uitzicht, aantal mensen en afstand tot het raam laat zien. Conclusie Door verlichting wordt de omgeving zichtbaar, maar het licht bepaalt ook de sfeer in de ruimte en de prestatie. Naast effecten van licht op de waarneming, zijn er ook effecten op niet-visuele processen, zoals lichaamstemperatuur, dagen- nachtritmes of cognitieve prestaties. Een conditie met een hoog lichtniveau kan een positief effect hebben op alertheid en prestatie, maar er is ook behoefte aan dynamiek zoals het verloop van het daglicht over de dag. Goede verlichting is daarmee de basis voor productiviteit en het gebouw, het verlichtingsontwerp en de inrichting spelen daarbij een belangrijke rol. Referenties Aries, M.B.C., G.B. Górnicka, S.H.A. Begemann, L. Zonneveldt en A.D. Tenner, Retinale verlichtingssterkte in de kantoorpraktijk, Proceedings Nationale lichtcongres van de NSvV, Ede: Aries, M.B.C., Human Lighting Demands Healthy Lighting in an Offi ce Environment (diss. Eindhoven TU), Aries, M.B.C., J.A. Veitch en G.R. Newsham, Physical and Psychological Discomfort in the Offi ce Environment, Proceedings Symposium Light, Performance and Quality of Life, Eindhoven: Light and Health Research Foundation SOLG 2007, p Aries, M.B.C., J.A. Veitch en G.R. Newsham, Windows, View, and Offi ce Characteristics Predict Physical and Psychological Discomfort, Journal of Environmental Psychology, vol. 29 (2009), ter perse. ASID, Workplace Values: How Employees Want to Work, Washington DC: The American Society of Interior Designers Begemann, S.H.A., A.D. Tenner en M. Aarts, Daylight, Artificial Light and People, Proceedings 39th IES Lighting Convention, Sydney: Lights Begemann, S.H.A., G.J. van den Beld en A.D. Tenner, Daylight, Artificial Light and People Part 2, Proceedings 22nd CIE session, New Delhi, November Beld, G.J. van den, Light and Health, International Lighting Review 2001, p Berson, D.M., F.A. Dunn en M. Takao, Phototransduction by Retinal Ganglion Cells that Set the Circadian Clock, Science 2002, p Chung, T.M. en J. Burnett, Lighting Quality Surveys in Office Premises, Indoor and Built Environment, vol. 9, nr. 6 (2000), p Górnicka, G.B., Lighting at Work, Environmental Study of Direct Effects of Lighting Level and Spectrum on Psychophysiological Variables (diss. Eindhoven TU), 2008.

11 Littlefair, P.J., Designing with Innovative Daylighting, London: BRE Publication Crown Research Communications Lockely, S., Circadian Rhythms: Infl uence of Light, in: Humans, Encyclopedia of Neuroscience 2009, dl. 2, p NSVV, Commissie Licht en Gezondheid, Licht en gezondheid voor werkenden:aanbevelingen, Ede: NSVV Pernot, C.E.E. en L. Zonneveldt, Metingen aan het energiegebruik van de kunstverlichting in het Paleis van Justitie te s-hertogenbosch, Eindhoven: TNO Tenner, A., Een ander zicht op licht op de werkplek, Syllabus Congresdag NSVV, Licht steeds intelligenter en effi ciënter, november Tregenza, P. en D. Loe, The Design of Lighting, London / New York: E en FN Spon Veitch, J.A. en G.R. Newsham, Determinants of Lighting Quality I: State of the Science, Journal of the Illuminating Engineering Society, vol. 27, nr. 1 (1998), p Zonneveldt, L., In Broad Daylight, International Lighting Review, vol. 52, nr. 011 (2002), p Zonneveldt, L. en M.B.C. Aries, Application of Healthy Lighting in the Working Place, Proceedings Symposium Healthy Lighting, Eindhoven Auteurs M.B.C. Aries en L. Zonneveldt, TNO Meer informatie over dit onderwerp is te vinden in Aangetoonde effecten van het kantoorinterieur. ISBN:

Daglicht, gebouwen en mensen

Daglicht, gebouwen en mensen Daglicht, gebouwen en mensen NSVV Nationaal Lichtcongres 29 januari 2015 Prof. Dr.-Ing. A.L.P. Rosemann Dr. ir. M.B.C. Aries Natuurlijke verlichting Gebouwen: beschutting voor weersomstandigheden Voorkeur

Nadere informatie

Verlichtingskunde 2009 Verlichtingskunde 2009 7S630

Verlichtingskunde 2009 Verlichtingskunde 2009 7S630 7S630 Laurens Zonneveldt Mariëlle Aarts Doel van het college Gereedschap bieden om via een doordacht PvE tot het gewenste doel te komen Opzet Hoe kom je tot eisen, wat speelt een rol Zoeken naar oplossingen

Nadere informatie

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR

PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR PULSE VTL BIODYNAMISCH LICHT VOOR HET MODERNE KANTOOR 2 PULSE VTL 3 V I S U E E L E M O T I O N E E L LICHT B I O I S C H L O G De dimensies van licht: licht stelt ons in staat om onze omgeving waar te

Nadere informatie

Frisse School Verlichting,

Frisse School Verlichting, Frisse School Verlichting, Fris licht stimuleert leerling en docent Dr ir Ellie de Groot Ir Nancy Westerlaken Drs Laurens Zonneveldt 1 Doelstelling Verlichting voor optimale prestatie van leerling en docent

Nadere informatie

DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN

DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN Dynamisch licht DYNAMISCH LICHT NU HAALBAAR VOOR IEDEREEN Het aanbrengen van dynamiek in de intensiteit, kleur en verdeling van (kunst)licht heeft vele toepassingen. U kent natuurlijk de effecten van extra

Nadere informatie

Haal het daglicht uw kantoor binnen DYNAMISCHE LED PANELEN 1:00

Haal het daglicht uw kantoor binnen DYNAMISCHE LED PANELEN 1:00 DYNAMISCHE LED PANELEN 1:00 Waarom dynamisch licht Dynamische LED kantoorverlichting van Emmlight (markt introductie medio 2011) is een geavanceerde oplossing om de dynamiek van daglicht te introduceren

Nadere informatie

Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk

Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk Kantoren NS, Utrecht Bamboe in BDO, Amstelveen Moskee, Harderwijk 6 06 Johan G. Smits Levend licht INVLOED VERLICHTING OP DAGRITME Toepassing van dynamische verlichting in een kantoorruimte. Links: 350

Nadere informatie

VERLICHTING VAN BELANG VOOR GOED FUNCTIONEREN

VERLICHTING VAN BELANG VOOR GOED FUNCTIONEREN VERLICHTING VAN BELANG VOOR GOED FUNCTIONEREN Zien kost kwart van onze energie Het zien vraagt 25% van het energieverbruik van het zenuwsysteem. Wordt het zien bemoeilijkt, bijvoorbeeld door onvoldoende

Nadere informatie

Aanbeveling. Licht, welzijn en de ouder wordende mens. Definitief concept, d.d. oktober 2006. Colofon

Aanbeveling. Licht, welzijn en de ouder wordende mens. Definitief concept, d.d. oktober 2006. Colofon Aanbeveling Licht, welzijn en de ouder wordende mens Definitief concept, d.d. oktober 2006 Colofon Uitgegever Nederlandse Stichting Voor Verlichtingskunde Galvanistraat 1 Postbus 539 6710 BM Ede telefoon:

Nadere informatie

Stichting Living Daylights. Light Inspirations. ir Atto Harsta

Stichting Living Daylights. Light Inspirations. ir Atto Harsta Stichting Living Daylights Light Inspirations ir Atto Harsta oprichter & bestuurder Stichting Living Daylights directeur Aldus bouwinnovatie voorzitter Booosting ir Atto Harsta directeur Aldus bouwinnovatie

Nadere informatie

Beter licht met minder energie

Beter licht met minder energie Beter licht met minder energie Toelichting bij de scan voor kantoren Doe de slim licht scan! 1 Toelichting bij de slim licht scan voor kantoren De Slim Licht Scan is een instrument waarmee u de energie-efficiëntie

Nadere informatie

Licht in de verpleeghuiszorg. Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven

Licht in de verpleeghuiszorg. Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven Licht in de verpleeghuiszorg Toine Schoutens Stichting Onderzoek Licht & Gezondheid SOLG Technische Universiteit Eindhoven Gezonde verlichting w at doet licht via het oog: zien, zonder licht geen zicht

Nadere informatie

Werkverlichting: Visuele en biologische effecten

Werkverlichting: Visuele en biologische effecten Werkverlichting: Visuele en biologische effecten Ir.W.J.M. van Bommel Ir. G.J. van den Beld April 2004 Philips Lighting, Nederland Auteurs Ir. W. J. M. van Bommel en Ir. G. J. van den Beld De twee auteurs,

Nadere informatie

DYNAMISCH LICHT. Variatie op het gebied van kleur, intensiteit en verdeling. We onderscheiden:

DYNAMISCH LICHT. Variatie op het gebied van kleur, intensiteit en verdeling. We onderscheiden: webref. SC031A1 webref. SC031A2 DYNAMISCH LICHT Variatie op het gebied van kleur, intensiteit en verdeling We onderscheiden: Stimulerend licht: ETAP-programma dat zorgt voor ondersteuning van onze biologische

Nadere informatie

Beter licht met minder energie

Beter licht met minder energie Beter licht met minder energie Toelichting bij de scan voor bedrijfshallen Doe de slim licht scan! 1 Toelichting bij de slim licht scan voor bedrijfshallen De Slim Licht Scan is een instrument waarmee

Nadere informatie

~omazo... l'v Ambachte'ß. j\ Hoofdbedrijfs(hap. TNO: "Zonwering al in bouwontwerp meenemen"

~omazo... l'v Ambachte'ß. j\ Hoofdbedrijfs(hap. TNO: Zonwering al in bouwontwerp meenemen ~omazo..... j\ Hoofdbedrijfs(hap l'v Ambachte'ß -c TNO: "Zonwering al in bouwontwerp meenemen" AUTOMATISCHE ZONWERING BESPAART ENERGIE EN VERBETERT BINNENKLIMAAT Automatische zonwering kan op kantoor en

Nadere informatie

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl

BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A. klok. www. bio. .nl BIOKLOK DE BIOLOGISCHE KLOK IN DE LES MODULE A www. bio klok.nl BIOKLOK MODULE A OCHTENDMENSEN, AVONDMENSEN INLEIDING Maandagochtend, het is 7:00 uur, tijd om op te staan! Zou je liever nog wat langer

Nadere informatie

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2

hoofdstuk 2-4 hoofdstuk 2 Samenvatting Het doel van het onderzoek, zoals beschreven in dit proefschrift, is het identificeren van fysiologische parameters voor het meten van stress bij vleesvarkens. Stress, veroorzaakt door de

Nadere informatie

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid

Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Gloeilampvervangende lampen en gezondheid Wout van Bommel Samenvatting Gloeilampvervangende spaarlampen en LEDlampen hebben een grotere blauwcomponent (koelwit licht) dan gloeilampen (warmwit licht). Ons

Nadere informatie

NBN EN 12464-1 en de interpretatie van lichtstudies

NBN EN 12464-1 en de interpretatie van lichtstudies NBN EN 12464-1 en de interpretatie van lichtstudies Wouter Ryckaert Wouter.Ryckaert@kuleuven.be 09 265 87 13 24 oktober 2013 Belgische Vereniging voor Arbeidshygiëne Belgian Ergonomics Society Verlichtingsontwerp

Nadere informatie

Daglicht & materiaalkeuze

Daglicht & materiaalkeuze Daglicht & materiaalkeuze Daglicht & materiaalkeuze stemming gezondheid beleving buiten gezondheid transparantie laagdrempelig sfeer rustgevendheid band met natuur centraal punt grensvervaging luchtigheid

Nadere informatie

Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil

Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil Fysiologische effecten van licht: licht regelt onze slaap, ons humeur, ons energiepeil Oktober 2009 Zonsopgang, zonsondergang Sinds mensenheugenis staan we op en gaan we slapen op het ritme van de zon.

Nadere informatie

Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard

Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard Het oog als zintuig en de osteopatische benadering van visus problemen bij het paard Anita Voskamp 2012 Hoe ziet een paard In dit hoofdstuk leg ik uit hoe de visus van het paard werkt. Voor ons mensen

Nadere informatie

Soundlight Comfort Ceiling

Soundlight Comfort Ceiling Soundlight Comfort Ceiling Waar geluid en licht elkaar treffen, ontstaat comfort De uitdagingen voor kantoren Moderne communicatiemiddelen hebben zonder enige twijfel onze manier van werken veranderd.

Nadere informatie

Soundlight Comfort Ceiling

Soundlight Comfort Ceiling Soundlight Comfort Ceiling Waar geluid en licht elkaar treffen, ontstaat comfort De uitdagingen voor kantoren Moderne communicatiemiddelen hebben zonder enige twijfel onze manier van werken veranderd.

Nadere informatie

Met Parans Solar Lighting. is het alsof je de aanwezigheid van de natuur ervaart.

Met Parans Solar Lighting. is het alsof je de aanwezigheid van de natuur ervaart. 2012 Met Parans Solar Lighting 360 is het alsof je de aanwezigheid van de natuur ervaart. Het Parans systeem Parans Solar lighting creëert een unieke ambiance binnenshuis, doordat de variatie van het

Nadere informatie

Dialux Evo. De evolutie van verlichtingsprogramma s. Docent : Alain Floree

Dialux Evo. De evolutie van verlichtingsprogramma s. Docent : Alain Floree Dialux Evo De evolutie van verlichtingsprogramma s Docent : Alain Floree Welke programma s zijn momenteel het meest gebruikt in Belgie? 1: Dialux 2 : Relux?????? Wat is dialux? Berekeningsprogramma voor

Nadere informatie

Verbetering van concentratie, motivatie en coöperatief leergedrag Klaslokaal van de toekomst! Kim van Rosmalen

Verbetering van concentratie, motivatie en coöperatief leergedrag Klaslokaal van de toekomst! Kim van Rosmalen Verbetering van concentratie, motivatie en coöperatief leergedrag Klaslokaal van de toekomst! Kim van Rosmalen 2012 1 SchoolVision -veel media aandacht Licht van invloed op concentratie leerlingen WINTELRE

Nadere informatie

Post Acoustics. Akoestische verlichting. April 2014

Post Acoustics. Akoestische verlichting. April 2014 Post Acoustics Akoestische verlichting April 2014 OMSCHRIJVING WAAROM AKOESTISCHE VERLICHTING? Dit document geeft informatie over de verschillende akoestische lampen binnen het assortiment van Post Acoustics.

Nadere informatie

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum:

Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1. Naam: Datum: Ochtend- avondtype vragenlijst Zelfbeoordelingsversie (MEQ-SA) 1 Naam: Datum: Kies bij iedere vraag het antwoord dat het beste bij u past. Zet een cirkeltje om het antwoord dat het beste aangeeft hoe u

Nadere informatie

Rgd. Visueel comfort. 6.1 Daglicht en uitzicht 6.2 Kunstlicht 6.3 Lichtreflectie 6.4 Zonwering en helderheidswering

Rgd. Visueel comfort. 6.1 Daglicht en uitzicht 6.2 Kunstlicht 6.3 Lichtreflectie 6.4 Zonwering en helderheidswering Rgd 6 Visueel comfort Het visuele comfort in de huisvesting moet zodanig zijn dat de gebruikers visueel contact met de omgeving kunnen hebben en er voldoende daglicht is opdat een aangename werkplek realiseerbaar

Nadere informatie

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven

/hpm. Onderzoek werkstress, herstel en cultuur. De rol van vrijetijdsbesteding. 6 februari 2015. Technische Universiteit Eindhoven Onderzoek werkstress, herstel en cultuur De rol van vrijetijdsbesteding 6 februari 2015 Technische Universiteit Eindhoven Human Performance Management Group ir. P.J.R. van Gool prof. dr. E. Demerouti /hpm

Nadere informatie

Licht voor ouderen en mensen met dementie

Licht voor ouderen en mensen met dementie Factsheet Zorg & Technologie voor bestuurders en managers in de zorg Licht voor ouderen en mensen met dementie Gebaseerd op de brochure Van voorlichting tot verlichting van Joost van Hoof en Toine Schoutens.

Nadere informatie

Bijlagerapport Lichthinderonderzoek. Capaciteitsonderzoek Sportpark Zuidhorn

Bijlagerapport Lichthinderonderzoek. Capaciteitsonderzoek Sportpark Zuidhorn Bijlagerapport Lichthinderonderzoek definitief revisie 0.0 15 februari 2016 Revisie 0.0 15 februari 2016 Auteurs R.P. (Rob) Keur Opdrachtgever Postbus 3 9800 AA Zuidhorn datum vrijgave beschrijving revisie

Nadere informatie

Dynamische LED Panelen. Dynamische verlichting van de (werk) omgeving. Pagina 1 van 10

Dynamische LED Panelen. Dynamische verlichting van de (werk) omgeving. Pagina 1 van 10 Dynamische LED Panelen Dynamische verlichting van de (werk) omgeving Pagina 1 van 10 Waarom voor dynamische verlichting kiezen? Scientific discovery has established a link between environmental light and

Nadere informatie

Papieren akoestische isolatie Jaardag Plafond en Wand Modern monumentaal plafond

Papieren akoestische isolatie Jaardag Plafond en Wand Modern monumentaal plafond Papieren akoestische isolatie Jaardag Plafond en Wand Modern monumentaal plafond 4 07 Johan G. Smits Biodynamische verlichtingssystemen proberen door het regelen van lichtkleur, lichthoeveelheid en lichtverdeling

Nadere informatie

Inventarisatie en vastlegging van de state-of-art kennis over licht en ouderen

Inventarisatie en vastlegging van de state-of-art kennis over licht en ouderen Nederlandse Organisatie voor toegepast-natuurwetenschappelijk onderzoek / Netherlands Organisation for Applied Scientific Research Bouw Van Mourik Broekmanweg 6 Postbus 49 2600 AA Delft TNO-rapport TNO-034-UTC-201-00148

Nadere informatie

toepassingen van LEDs in de binnenverlichting

toepassingen van LEDs in de binnenverlichting INSTITUT BELGE DE L ECLAIRAGE ASSOCIATION SANS BUT LUCRATIF Sous le Haut Patronage de S.M. le ROI Affilié à la Commission Internationale de l Eclairage (CIE) BELGISCH INSTITUUT VOOR VERLICHTINGSKUNDE VERENIGING

Nadere informatie

Chronobiologie en de bipolaire stoornis

Chronobiologie en de bipolaire stoornis Chronobiologie en de bipolaire stoornis Rixt Riemersma-van der Lek, psychiater Polikliniek voor bipolaire stoornissen Universitair Medisch Centrum Groningen Email: r.f.riemersma@umcg.nl GGNet Symposium

Nadere informatie

Gerandomiseerd onderzoek naar het effect op terugkeer naar werk met lichttherapie / magnetische veld therapie en coaching bij werknemers met burnout

Gerandomiseerd onderzoek naar het effect op terugkeer naar werk met lichttherapie / magnetische veld therapie en coaching bij werknemers met burnout Gerandomiseerd onderzoek naar het effect op terugkeer naar werk met lichttherapie / magnetische veld therapie en coaching bij werknemers met burnout Toine Schoutens 1,2 Monique H.W. Frings-Dresen 1 Karen

Nadere informatie

LUX op energiezuinige stand

LUX op energiezuinige stand Seminaire Duurzame gebouwen LUX op energiezuinige stand 5 maart 2015 Leefmilieu Brussel De uitdagingen op verlichtingsvlak Ingrid VAN STEENBERGEN, Zaakvoerder Adviesbureau voor verlichting ODID Vervangen

Nadere informatie

Biodynamische LED verlichting in Scholen

Biodynamische LED verlichting in Scholen Biodynamische LED verlichting in Scholen Dynamisch licht wordt onder andere toegepast in de het onderwijs en de scholen. Enkele voordelen van dynamische LED verlichting zijn: Verbeterde geheugenfunctie

Nadere informatie

7 tips. voor een betere nachtrust

7 tips. voor een betere nachtrust 7 tips voor een betere nachtrust Word jij 90 jaar oud en heb je een goede nachtrust? Dan heb je 32 jaar van je hele leven geslapen. Zonde van je tijd? Juist niet! In dit E-book lees je waarom slaap onmisbaar

Nadere informatie

Arbeidsparticipatie en re-integratie. Hans Ritmeester Manager Visio Zicht op Werk Ton van Schie Arbeidsdeskundige Koninklijke Visio

Arbeidsparticipatie en re-integratie. Hans Ritmeester Manager Visio Zicht op Werk Ton van Schie Arbeidsdeskundige Koninklijke Visio Arbeidsparticipatie en re-integratie Hans Ritmeester Manager Visio Zicht op Werk Ton van Schie Arbeidsdeskundige Koninklijke Visio 1 Koninklijke Visio Expertisecentrum voor blinden en slechtzienden Landelijk,

Nadere informatie

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012

MEUBELEN VRANKEN. By Gy 2012 MEUBELEN VRANKEN By Gy 2012 Hoeveel slaap hebben we nodig? U realiseert het zich misschien niet altijd, maar we brengen gemiddeld een derde deel van ons leven in bed door. Goed en genoeg slapen is een

Nadere informatie

Lang leven het Smart Grid! Nu het gebouw nog! Wim Zeiler

Lang leven het Smart Grid! Nu het gebouw nog! Wim Zeiler Lang leven het Smart Grid! Nu het gebouw nog! Wim Zeiler Context 40% van alle energie wordt in de westerse wereld gebruikt in gebouwen [1] Elektriciteit is een duurzame energie drager Een nieuw type elektriciteitsnet

Nadere informatie

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere

Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women. Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere Psychological Determinants of Absenteeism at Work by Pregnant Women Psychologische determinanten van uitval uit het arbeidsproces door zwangere vrouwen: Onderzoek naar de relatie tussen angst, depressieve

Nadere informatie

Kleurperceptie en kleur meten

Kleurperceptie en kleur meten Kleurperceptie en kleur meten het berekenen van kleurpunten in het CIELab systeem 1 Inleiding Dagelijks zien we om ons heen allerlei objecten die een kleur hebben. Kleurwaarneming is belangrijk voor ons

Nadere informatie

Fyta y g ta oras BV Planten in de klas

Fyta y g ta oras BV Planten in de klas Fytagoras BV Plant and sensor innovations Planten in de klas www.fytagoras.nl Located in bioscience city Leiden Central to the Dutch Greenport (Westland) Located in BioScience park Leiden, Leiden University

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting 119 120 Samenvatting 121 Inleiding Vermoeidheid is een veel voorkomende klacht bij de ziekte sarcoïdose en is geassocieerd met een verminderde kwaliteit van leven. In de literatuur

Nadere informatie

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken

Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Les 2 Biologische psychologie: slapen en waken Inleiding Binnen de Biologische psychologie bestudeert men het gedrag van mensen aan de hand van de biologische achtergrond ervan. Oorzaken van gedrag worden

Nadere informatie

Verlichting. 1 Inleiding... 1. 2 Gewenste lichtsterkte... 2. 3 Verlichtingssystemen... 3

Verlichting. 1 Inleiding... 1. 2 Gewenste lichtsterkte... 2. 3 Verlichtingssystemen... 3 1 Inleiding... 1 2 Gewenste lichtsterkte... 2 3 Verlichtingssystemen... 3 3.1 Lichtbronnen... 3 3.2 Voorschakelapparaten (ballasten)... 4 3.3 Verlichtingsarmaturen... 4 4 Regelingen... 5 1 Inleiding i

Nadere informatie

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag

Slaapproblemen en het ouder wordende brein. Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag Slaapproblemen en het ouder wordende brein Julia van den Berg Onderzoeker Parnassia, divisie 55+ Den Haag 4 oktober 2012, Current Biology Oktober 2012: Archives of General Psychiatry 28 september 2012:

Nadere informatie

Vakdag Lichtreclame LED Display Centers

Vakdag Lichtreclame LED Display Centers Vakdag Lichtreclame LED Display Centers KIEN KNOOPPUNT INTEGRATIE ELEKTROTECHNIEK NEDERLAND JAN MEUTZNER PROJECTLEIDER VERLICHTING KIEN Horsten 1 5612 AX Eindhoven T 040-247 33 71 E kantoor@stichtingkien.nl

Nadere informatie

licht en onderwijs Wij weten wat LED voor u betekent

licht en onderwijs Wij weten wat LED voor u betekent licht en onderwijs Wij weten wat LED voor u betekent Natuurlijk licht onze norm Na inmiddels bijna twee miljoen jaar op deze aarde te lopen zijn we geëvolueerd in natuurlijk licht. We hebben elektrische

Nadere informatie

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen?

Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik. verzamelen? Inleiding Wat zijn paradata en welke data voor welk gebruik Ann Carton verzamelen? Discussiemiddag paradata, Nederlandstalig Platform voor Survey-Onderzoek Brussel, 11 maart 2010 Wat zijn paradata? Data»Gegevens

Nadere informatie

energiecoach verlichting

energiecoach verlichting LAMPEN Puntverlichting Hebt u uw gloeilampen al vervangen door spaarlampen? Spaarlampen zijn vier tot vijf keer efficiënter dan gloeilampen en gaan 9 tot 13 keer langer mee. Bijgevolg is de winst dubbel:

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

LUX op energiezuinige stand

LUX op energiezuinige stand Seminarie Duurzaam Bouwen: LUX op energiezuinige stand 5 maart 2015 Leefmilieu Brussel Technologisch overzicht van verlichtingssystemen Jean-Michel DESWERT, Technology Manager - Lighting Verlichtingslaboratorium

Nadere informatie

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim.

Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Pesten op het werk en de invloed van Sociale Steun op Gezondheid en Verzuim. Bullying at work and the impact of Social Support on Health and Absenteeism. Rieneke Dingemans April 2008 Scriptiebegeleider:

Nadere informatie

Hoe kun je als facility manager gezond gedrag van medewerkers stimuleren? Door: Peter Bekkering

Hoe kun je als facility manager gezond gedrag van medewerkers stimuleren? Door: Peter Bekkering Inhoud Inleiding... 3 Hoe kun je als facility manager gezond gedrag van medewerkers stimuleren?... 4 Meetbaar beter presteren door werkinnovatie... 7 Winning Workplace... 10 HR en inzetbaarheid van personeel...

Nadere informatie

3M Renewable Energy Division. Prestige window films. Clearly. Superior

3M Renewable Energy Division. Prestige window films. Clearly. Superior 3M Renewable Energy Division Prestige window films Clearly Superior Energiereductie door superieure warmtewering met de nieuwe generatie heldere Raamfolie Een nieuwe prestatiestandaard De meeste warmtewerende

Nadere informatie

Sound Lighting in publieke ruimte

Sound Lighting in publieke ruimte Sound Lighting in de publieke ruimte CIE info dag NL Antal Haans A.Haans@tue.nl Sound Lighting in publieke ruimte Onderzoek ILI: Technologie perspectief Onderzoek naar toepassingen slimme verlichting,

Nadere informatie

Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties

Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties Mac-Solar Stralingsmeter (SLM18c-2) met geïntegreerde sensor, energierendement van zonne-installaties De zonnestralingsmeter Mac-Solar is een ideaal, handmatig apparaat voor zonneingenieurs, architecten

Nadere informatie

Energiegebruik, comfort en zonwering MKB-kennisoverdracht

Energiegebruik, comfort en zonwering MKB-kennisoverdracht TNO-rapport TNO-060-DTM-011-0848 Energiegebruik, comfort en zonwering MKB-kennisoverdracht Technical Sciences Van Mourik Broekmanweg 6 68 XE Delft Postbus 49 600 AA Delft www.tno.nl T +31 88 866 30 00

Nadere informatie

COLLIERS INTERNATIONAL OFFICE REVIEW 2014

COLLIERS INTERNATIONAL OFFICE REVIEW 2014 1 Kosten, bereikbaarheid, aantal parkeerplaatsen en het imago van het bedrijf zijn veelal de factoren die vastgoedbeslissers bij de keuze voor een kantoorpand meenemen en het zijn allemaal factoren die

Nadere informatie

Masterclass Langdurig zitten als arbeidsrisico. Leiden, 24 november 2015

Masterclass Langdurig zitten als arbeidsrisico. Leiden, 24 november 2015 Masterclass Langdurig zitten als arbeidsrisico Leiden, 24 november 2015 Masterclass Langdurig zitten als arbeidsrisico Het rendement van dynamisch werken TNO, Leiden, 24 november 2015 Op 24 november verzorgde

Nadere informatie

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties,

Het effect van een verkorte mindfulness training bij ouderen op mindfulness, experiëntiële vermijding, self-efficacy in het omgaan met emoties, Het Effect van een Verkorte Mindfulness Training bij Ouderen op Mindfulness, Experiëntiële Vermijding, Self-Efficacy in het Omgaan met Emoties, Zelftranscendentie, en Quality of Life The Effects of a Shortened

Nadere informatie

Op zoek naar criteria voor energie-efficiënt verlichten

Op zoek naar criteria voor energie-efficiënt verlichten Op zoek naar criteria voor energie-efficiënt verlichten Catherine Lootens, Peter Hanselaer KaHo Sint-Lieven, Groen Licht Vlaanderen, Laboratorium voor Lichttechnologie, www.groenlichtvlaanderen.be Gebroeders

Nadere informatie

Bruikbaarheid. Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving. Krieties of is er wat anders aan de hand??:

Bruikbaarheid. Inleiding Basisbegrippen Energie Materialen Vormgeving. Krieties of is er wat anders aan de hand??: Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Krieties of is er wat anders aan de hand??: Het ontbrekende verhaal bij elk product: Energie Materialen Vormgeving Bruikbaarheid Binnenklimaat Kosten Elke halve waarheid

Nadere informatie

Doelstelling en protocol

Doelstelling en protocol STUDIE OVER DE INVLOED VAN CURREX SOLES OP DE VOETBELASTING EN OP SPRONGTESTEN BIJ VOLLEYBALLERS Door Sportmedisch Testcenter RUNNING AND MORE Uit enquêtes bij onze huidige gebruikers van de Currex-zolen

Nadere informatie

Living Lab van de energietransitie. www.tertium.nl

Living Lab van de energietransitie. www.tertium.nl Living Lab van de energietransitie www.tertium.nl 1. Gespreksleiding 2. Wetenschap & Samenleving 3. Participatie Natasja van den Berg Menno van der Veen @tertiumnl www.tertium.nl Inhoud 1. Korte inleiding

Nadere informatie

Lichttherapie. bij winterdepressie. Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek

Lichttherapie. bij winterdepressie. Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek Lichttherapie bij winterdepressie Pschychiatrie / Medische Psychologie / Orthopedagogiek Inhoudsopgave Hoofdstuk Pagina 1. Uitleg over een winterdepressie 3 2. Behandeling met lichttherapie 5 3. Instructies

Nadere informatie

Seminarie IBE-BIV. Functionele LED-toepassingen in office, retail en hospitality.

Seminarie IBE-BIV. Functionele LED-toepassingen in office, retail en hospitality. Seminarie IBE-BIV Functionele LED-toepassingen in office, retail en hospitality. Kurt T Joens 4 november 2010 De wereld heeft nood aan zinvolle oplossingen om de klimaatveranderingen van antwoord te bieden.

Nadere informatie

4. Ik ben bang dat langdurige slapeloosheid ernstige gevolgen heeft voor mijn lichamelijke gezondheid. mee eens : : : : : : mee oneens

4. Ik ben bang dat langdurige slapeloosheid ernstige gevolgen heeft voor mijn lichamelijke gezondheid. mee eens : : : : : : mee oneens Bijlagen Alle formulieren die u in dit boek hebt leren gebruiken, zijn hier nog eens opgenomen. U kunt ze kopiëren en gebruiken op het moment dat u ze weer nodig hebt. 98 verbeter je slaap HOUDING EN GEDACHTEN

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) * 132 Baby s die te vroeg geboren worden (bij een zwangerschapsduur korter dan 37 weken) hebben een verhoogd risico op zowel ernstige ontwikkelingproblemen (zoals mentale

Nadere informatie

College s wel/niet s morgens vroeg?

College s wel/niet s morgens vroeg? College s wel/niet s morgens vroeg? Gerard A. Kerkhof prof.em. Universiteit van Amsterdam Slaap Centrum MCH, Den Haag Topdag, FACTA 12.2.2015 Tijd van inslapen (doordeweeks) 40 30 % 20 10 0 < 22: 22: -

Nadere informatie

Inhoud van de presentatie

Inhoud van de presentatie Inhoud Inhoud van de presentatie Duurzaam bouwen met staal Concepten voor energiebesparend bouwen met lichtgewicht constructies Toepassing PCM in vloeren, wanden en plafonds Energieconcept Wilo in Zaandam

Nadere informatie

XL SERIES PANEL LIGHT XL SERIES DOWN LIGHT

XL SERIES PANEL LIGHT XL SERIES DOWN LIGHT KANTOOR VERLICHTING XL SERIES PANEL LIGHT XL SERIES DOWN LIGHT EQ-LLFSL55-36K-A RA-LLFML55-38K-E RA-LLFML55-38K-F DLT-XL275-1000 DLT-XL275-2000 SPECIAL FEATURE Low UGR High CRI RATED POWER: 33 W 38 W 38

Nadere informatie

Lichthinder rapport. Bestemmingsplan Permanent wonen Dousberg. Juni 2007

Lichthinder rapport. Bestemmingsplan Permanent wonen Dousberg. Juni 2007 Lichthinder rapport Bestemmingsplan Permanent wonen Dousberg Juni 2007 Lichthinder rapport Opdrachtverlener Arcadis Bouw en Vastgoed B.V. L.G.H.M. Cartigny Postbus 1632 6201 BP Maastricht Opdracht De opdracht

Nadere informatie

Effect van binnenklimaatbeïnvloeding

Effect van binnenklimaatbeïnvloeding In een laboratoriumsetting Effect van binnenklimaatbeïnvloeding Onderzoeken in kantoorgebouwen hebben aangetoond dat het hebben van persoonlijke controle over het binnenklimaat een positieve invloed heeft

Nadere informatie

t Wérkt als je goed zit!

t Wérkt als je goed zit! t Wérkt als je goed zit! Symposium over de herziene Nederlandse Praktijk Richtlijn - NPR 1813 Dinsdag 13 oktober 2009 9.30 uur - 14.30 uur Symposium over NPR 1813 t Wérkt als je goed zit! Dinsdag 13 oktober

Nadere informatie

UCER User Centered Energy Reduction

UCER User Centered Energy Reduction UCER User Centered Energy Reduction Ontwikkeling van een individueel comfort systeem Eric van den Ham Faculteit Bouwkunde Afdeling Architectural Engineering + Technology Sectie Climate Design & Sustainability

Nadere informatie

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik

Onderzoek naar mobiel telefoongebruik Onderzoek naar mobiel telefoongebruik en hersenactiviteit Kennisbericht over een publicatie in een wetenschappelijk tijdschrift: Arns-M, van Luijtelaar-G, Sumich-A, Hamilton-R, Gordon-E. Electroencephalographic,

Nadere informatie

Een gezonde nachtrust Een actieve gezondheid

Een gezonde nachtrust Een actieve gezondheid Een gezonde nachtrust Een actieve gezondheid Een gezonde nachtrust zorgt voor een actieve gezondheid Veel mensen krijgen vroeg of laat te maken met pijn of ongemakken soms chronisch, soms acuut. Een slechte

Nadere informatie

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen

Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Melatonine bij verlate slaapfase Experiment, nog geen bewijzen Door Sandra Kooij Nieuwsbrief voor Patiënten, Programma ADHD bij volwassenen, jaargang 4, nummer 2, mei 2008. De meerderheid (zo'n 70%) van

Nadere informatie

Meer comfort en minder energiegebruik met intelligente zonlichtregulering. Wouter Beck Hunter Douglas Europe

Meer comfort en minder energiegebruik met intelligente zonlichtregulering. Wouter Beck Hunter Douglas Europe 1 Meer comfort en minder energiegebruik met intelligente zonlichtregulering Wouter Beck Hunter Douglas Europe 2 Onderwerpen Zonlicht de grootste vrije energiestroom op aarde Invloed van zonlicht op comfort,

Nadere informatie

RAFFINESSE TECHNOLOGIE ONTMOET KWALITEIT. De ideale glasgevel

RAFFINESSE TECHNOLOGIE ONTMOET KWALITEIT. De ideale glasgevel Het isolatieglas met jaloezieën TECHNOLOGIE ONTMOET KWALITEIT sunblind visor privacy protection De ideale glasgevel In moderne gevels, met name bij structurele beglazing, is goed zonwerend glas een must.

Nadere informatie

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel

MELATONINE. Het natuurlijke slaapmiddel MELATONINE Het natuurlijke slaapmiddel Wat is Melatonine Melatonine is een hormoon dat in de pijnappelklier (epifyse) geproduceerd wordt uit serotonine (neurotransmitter betrokken bij stemming en pijn)

Nadere informatie

Petrol Forecourt Lighting

Petrol Forecourt Lighting Petrol Forecourt Lighting Delivering Innovative Flexible Solutions www.tokheim.nl Verbeterde zichtbaarheid en veiligheid terwijl u energiekosten en het milieu spaart! Luifelverlichting Parkeerplaats- en

Nadere informatie

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING

NIEUWE VISIE OP ZONREGELING NIEUWE VISIE OP ZONREGELING Zon en daglicht regeling als deel van de energieprestaties in gebouwen Peter Winters President of the European Solar Shading Organization Director Shading & Building Dickson

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek.

Samenvatting. Samenvatting 8. * COgnitive Functions And Mobiles; in dit advies aangeduid als het TNO-onderzoek. Samenvatting In september 2003 publiceerde TNO de resultaten van een onderzoek naar de effecten op het welbevinden en op cognitieve functies van blootstelling van proefpersonen onder gecontroleerde omstandigheden

Nadere informatie

KANTOORVERLICHTING LED - NIEUW LICHT OP DE ZAAK

KANTOORVERLICHTING LED - NIEUW LICHT OP DE ZAAK kantoor verlichting KANTOORVERLICHTING LED - NIEUW LICHT OP DE ZAAK Steeds meer bedrijven denken bewust na over hun duurzaamheiddoelstellingen. Dat kan eigenlijk ook niet anders als we kijken naar de huidige

Nadere informatie

Werkplekinstellingen

Werkplekinstellingen Werkplekinstellingen Deze brochure helpt u bij het instellen van uw werkplek. Uw stoel, bureau, beeldscherm en toetsenbord kunt u nu zelf instellen. In de tekst worden verschillende adviezen gegeven. We

Nadere informatie

Natuurlijk een kas! De voordelen van bouwen met glas

Natuurlijk een kas! De voordelen van bouwen met glas Natuurlijk een kas! De voordelen van bouwen met glas Tuincentra Botanische kassen Zorggerelateerde glasconstructies Specials Ontwerp & Advies Botanische kas, Koeweit Expositiepaviljoen, Museum Huis Doorn

Nadere informatie

Glasconstructies voor daken en gevels

Glasconstructies voor daken en gevels Glasconstructies voor daken en gevels Braat glasconstructies: het programma en de organisatie HET BRAAT PROGRAMMA GLASCONSTRUCTIES VOORZIET IN TOTAALCONCEPTEN VOOR LICHTTOE-TREDING, AL DAN NIET MET GEÏNTEGREERDE

Nadere informatie

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya

Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Java Project on Periodontal Disease. Periodontal Condition in Relation to Vitamin C, Systemic Conditions and Tooth Loss Amaliya Samenvatting en conclusie In vele studies is een verband aangetoond tussen

Nadere informatie

Digital human measurement technology

Digital human measurement technology Digital human measurement technology Philip J. Wijers - 27-3-2002 Samenvatting Digital human measurement technology is sterk in opkomst in Japan. Zoals wel vaker het geval is bij de ontwikkeling van industriële

Nadere informatie

Visuele kwaliteit Objecten verlichten

Visuele kwaliteit Objecten verlichten Museum Art & Cars Visuele kwaliteit Objecten verlichten De collectie telt meer dan 3000 expositiestukken en zorgvuldig uitgezochte verzamelstukken uit de automobielwereld. De afwisselende expositieobjecten

Nadere informatie