Het paradijs als hel Dystopische ervaringen in literaire utopische ruimtes van de 20 ste eeuw

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het paradijs als hel Dystopische ervaringen in literaire utopische ruimtes van de 20 ste eeuw"

Transcriptie

1 Faculteit Letteren en Wijsbegeerte Nick Beerens Het paradijs als hel Dystopische ervaringen in literaire utopische ruimtes van de 20 ste eeuw Masterproef voorgedragen tot het behalen van de graad van Master in de vergelijkende moderne literatuur 2013 Promotor Prof. Dr. Bart Keunen Vakgroep Letterkunde

2 Dankwoord Ik zou graag enkele mensen willen bedanken die, elk op hun eigen manier, hebben bijgedragen tot deze masterproef. Als eerste wil ik mijn promotor, Prof. Bart Keunen, bedanken. Hij stond steeds klaar om gedetailleerde feedback te geven en heeft me meer dan eens aan een nieuw inzicht geholpen. Zowel op inhoudelijk vlak als op stilistisch vlak heb ik, met vallen en opstaan, veel van hem geleerd tijdens het schrijven van de masterproef. Bovendien hebben zijn lessen me de moed gegeven om het literaire met het maatschappelijke aspect met elkaar te verbinden, en op die manier aan mijn omgeving de relevantie van literatuur duidelijk te maken. Ook Prof. Hilde Staels wil ik bedanken. Zij heeft me, op een zeer dankbaar moment, kennis laten maken met een van de werken die besproken zullen worden: The Handmaid s Tale. Prof. Staels is daarmee een van de enige professoren uit mijn opleiding die een werk behorend tot de utopische traditie op de literatuurlijst plaatste. Mijn ouders verdienen eveneens een plaats in dit dankwoord. Zij hebben me altijd gesteund wanneer ik het even niet zag zitten. Bovendien hebben ze ook bijgedragen tot mijn passie voor literatuur. Hun leesplezier en hun uitgebreide boekenverzameling hebben mij altijd aangezet om veel en graag te lezen. Ik wil ook enkele vrienden bedanken die oprecht interesse toonden in het onderwerp van mijn thesis. Robin Bert toonde meermaals zijn belangstelling voor utopische literatuur en verzekerde me dat mijn onderzoek er wel degelijk toe doet. Pablo Vertongen bracht me niet alleen in contact met een werk dat ik zal bespreken (We), maar speelde ook een rol in de politieke achtergrond van de masterproef. Nick Claus, die op hetzelfde moment als mij aan zijn masterproef gewerkt heeft, heeft me altijd met tips en raadgevingen bijgestaan. Als laatste wil ik mijn vriendin, Margot Schoonbaert, dankzeggen voor haar aanmoedigende woorden en niet aflatende steun. Nick Beerens 1

3 Inhoudstafel Inleiding 4 1. Theoretische omschrijvingen 1.1. De heterotopische ruimte De utopische ruimte A. Utopie vs. Heterotopie B. De utopie en de evenwichtschronotoop C. De utopie en de capsule De dystopische ruimte A. Brave New World: een dystopische utopie Praktijkonderzoek: analyse van de romans 2.1. Het dystopische verhaal A. The Handmaid s Tale B. Blokken C. Het Reservaat D. We Maatschappijconcept in de gemythologiseerde heterotopie A. The Handmaid s Tale: maatschappijconcept B. Blokken: maatschappijconcept C. Het Reservaat: maatschappijconcept D. We: maatschappijconcept Gemythologiseerd subjectconcept in de heterotopie A. The Handmaid s Tale: subjectconcept B. Blokken: subjectconcept C. Het Reservaat: subjectconcept D. We: subjectconcept De natuur als subversieve kracht tegenover de cultuur A. The Handmaid s Tale: natuur vs. cultuur B. Blokken: natuur vs. cultuur C. We: natuur vs. cultuur Taalcodes versterken dystopisch karakter van heterotopie A. The Handmaid s Tale: taalcodes 57 2

4 2.5.B. Blokken: taalcodes C. Het Reservaat: taalcodes D. We: taalcodes De ruimte van het verzet A. The Handmaid s Tale: ruimte van het verzet B. Blokken: ruimte van het verzet C. Het Reservaat: ruimte van het verzet D. We: ruimte van het verzet Conclusie Bibliografie 74 3

5 Inleiding Een masterproef kan door studenten aangewend worden om zich helemaal op een bepaald onderwerp te storten. Een student kan zich dan opsluiten met zijn boeken en de rest van de wereld negeren wat is er leuker voor een bachelor in de literatuur. Immers, literature is the pleasantest way of ignoring life (Pessoa 2010: 254). Het onderwerp van mijn masterproef, utopische literatuur, laat echter niet toe dat je je afsluit van de rest van de wereld. Deze vorm van literatuur is immers altijd, direct of indirect, verbonden met de samenleving waarin hij ontstaat en dwingt de lezer als het ware om na te denken over zijn of haar eigen omgeving: het is een literatuur van respons. Utopische en dystopische verhalen raken met andere woorden nooit gedateerd. Dat verklaart waarom zeker nu, in tijden van crisis (denk maar aan het Prism-spionageschandaal en de internationale bankencrisis), deze verhalen opnieuw aan populariteit winnen. Krantenartikels, tijdschriften en literaire katernen staan de laatste jaren bol van de verwijzingen naar Big Brotheriaanse inbreuken op de privacy, Huxleyaanse brainwashing en Zamyatiniaans totalitarisme. Ik ben dan ook al sinds mijn bachelorpaper bezig met utopische literatuur, omdat het een onderwerp is dat, mijns inziens, altijd relevant en interessant zal blijven. Ik wil onderzoeken wat een goede definitie zou zijn voor het concept utopische literatuur. Om tot een goede definitie te komen, kan het volgens mij uiterst interessant zijn om niet enkel het ideologische aspect in acht te nemen zoals de meeste theoretici doen, maar vooral de ruimtewerking in deze vorm van literatuur nader te onderzoeken. Daarmee wordt aangesloten bij wat er aan de Vergelijkende Literatuurwetenschappen van de UGent reeds voor andere vormen van literatuur rond ruimte gebeurd is. Er zal rekening gehouden worden met de concepten die volgens mij een leidraad kunnen vormen bij de studie van utopischdystopische ruimtes, namelijk de heterotopie en de mythe. Door met deze concepten te werken, vindt mijn masterproef aansluiting met de onderzoekstraditie van professor Bart Keunen, Sofie Verraest en het Ghent Urban Studies Team. De hypothese waarrond gewerkt zal worden is dat utopische en dystopische teksten allebei een mythisch ruimteconcept en een binnen buiten contrast vertonen, maar dat de affectieve lading die daarmee gepaard gaat voor een onderscheid tussen de twee kan zorgen. Om na te gaan of deze stelling stand houdt, zal ze toegepast worden op vier romans die behoren tot de utopische literatuur, namelijk The Handmaid s Tale, Blokken, Het Reservaat en We. 4

6 Dit corpus van thematisch verwante literaire werken bestaat echter niet uit verhalen waarin utopieën voorkomen, maar uit werken die dystopieën beschrijven. Binnen de utopische literatuur vaak wordt het bestempeld als een literair genre worden deze twee vormen vaak gezien als tegenpolen die elkaar uitsluiten. De vraag is echter of beide vormen wel degelijk zo veel van elkaar verschillen, en of het utopische/dystopische karakter niet eerder in the eyes of the beholder ligt. Het is immers zo dat some texts intended (and internally marked) as utopian or dystopian (or perhaps not written within a utopian/dystopian strategy at all) can be received by readers as utopian or dystopian according to their own aesthetic and political judgments (Moylan 2000: 155). De focus van mijn analyse ligt op de ruimtelijke aspecten in de werken die behoren tot de utopische literatuur. Een ruimte draagt altijd een zekere geladenheid met zich mee; de ruimtewerking in de door mij gekozen verhalen zal dan ook mee bepalend zijn voor de affectieve reactie van zowel protagonist als lezer. Het is die affectieve reactie, dat gevoel, dat ervoor kan zorgen dat bepaalde samenlevingen binnen het utopische genre eerder dystopisch aanvoelen, terwijl de eigenlijke opbouw van de maatschappij in wezen niet erg verschilt van de manier waarop een utopie in elkaar zou zitten. Bij het onderzoeken van de werking en het effect van ruimtes zijn bepaalde constructieprincipes onontbeerlijk. De binnen buiten tegenstelling en de affectieve lading die daaraan gekoppeld is, is hierbij veruit het belangrijkste aspect. Normaal gezien zou het binnen een veilige plaats moeten zijn, een sacral place, dominated by good forces. Het buiten daarentegen zou inhospitable en profane zijn; bovendien zouden er gevaarlijke, duistere krachten aan het werk zijn. Vandaar dat het uitermate belangrijk is voor de binnenruimte dat ze radically sealed off is van de buitenruimte. (Keunen 2011: 14) De sacrale binnenruimte of besloten ruimte gelijkt dan op een heterotopische ruimte, gezien deze een effectively realized utopia is volgens Foucault (1997: 3). Voor Michel Foucault, de filosoof die ik als leidraad zal kiezen, is ruimte een belangrijk gegeven in het 20 ste eeuwse denken. Hij ontwikkelde een innovatief concept de heterotopie; dit concept bezit kenmerken die nauw aansluiten bij wat ik als basiskenmerk zal beschouwen van de bestudeerde ruimtes, onder andere de binnen buiten tegenstelling. Ik wil echter beargumenteren dat in de verhalen uit mijn corpus de heterotopische ruimte, of gesloten binnenruimte, dystopisch wordt voorgesteld in al haar utopische charme. Het zal met andere woorden over effectively realized dystopias gaan. De affectieve lading die de heterotopische ruimte oproept, zal gekoppeld worden aan de manier waarop een mythe werkt: een mythe heeft een affectieve logica, een zekere irrationele systematiek. Dergelijke aspecten van de maatschappij zijn dermate interessant voor moderne 5

7 auteurs dat ze er graag gebruik van maken om hun verhaalwereld vorm te geven. De mensheid in de moderne samenleving vertoont immers nog steeds kenmerken van oudere, meer mythisch ingestelde culturen. De gekozen auteurs gebruiken deze mythische geladenheid vooral om de binnenruimtes in hun verhalen op te bouwen. Er zal beargumenteerd worden dat de mythologisering van deze ruimtes en van de tijdsbeleving in die ruimtes voortdurend aanwezig is in utopische literatuur. Uit de mythisch beladen binnenruimtes vloeien heel wat dystopische aspecten voort. De schrijvers van de door mij gekozen verhalen gebruiken dan ook tal van argumenten om de dystopische lees negatief geladen kant van de binnenruimtes extra in de verf te zetten. Zo gaat er steevast heel wat aandacht uit naar het verzet tegen de gevestigde, autoritaire orde in de binnenruimte. Uit mijn onderzoek zal blijken dat de verzetsbeweging haar eigen inside space of binnenruimte tracht te creëren, om van daaruit de totalitaire binnenruimte te bestoken met verzetsacties. Ook het taalfascisme van de machtshebbers in de binnenruimte, die aan een mythiserend dogmatisme lijdt, wijst op de dystopische kant ervan. Deze argumenten zijn nodig om het dystopische karakter te versterken, aangezien enkel het maatschappijconcept (binnen buiten tegenstelling) en het daarmee gepaard gaande subjectconcept (afstaan van de individualiteit in de binnenruimte) an sich niet altijd voldoende zijn om een samenleving dystopisch te maken. Het moet gezegd worden dat de auteurs in dit corpus er zeer goed in geslaagd zijn om aan het gemythologiseerde maatschappij- en subjectconcept een negatieve geladenheid, en dus een dystopische affectiviteit, te verbinden. Mijn masterproef bestaat uit twee grote delen. In het eerste deel probeer ik de drie voornaamste begrippen (heterotopie, utopie en dystopie) zo duidelijk mogelijk te omschrijven door middel van voorbeelden en door ze zowel met elkaar als met andere theoretische associaties te vergelijken. Nadien volgt het onderzoek van de vier romans die behoren tot de utopische literatuur. De aandacht gaat in dit deel voornamelijk uit naar het effect van de ruimtewerking (vooral van de binnen buiten tegenstelling) op maatschappijniveau en op subjectniveau. Er zal ook aangetoond worden dat de heterotopische ruimtes mythisch beladen zijn. Hoewel het binnen buiten contrast en de mythologisering van de binnenruimte niet exclusief voor dystopieën geldt, gaat het hier volgens mij toch om werken die voornamelijk een dystopische affectiviteit oproepen dit wordt bevestigd en versterkt door het dogmatische taalgebruik dat de poëtische taal verdringt en door de aandacht voor de inside space van het verzet. 6

8 1. Theoretische omschrijvingen 1.1. De heterotopische ruimte Eind jaren 60 bedacht Michel Foucault een term om over bepaalde ruimtes te kunnen reflecteren. Het ging hem om ruimtes that can make the difference (Keunen 2011: 15). Deze ruimtes noemde hij heterotopieën of effectively realized utopia[s] (1997: 3). Heterotopieën zijn afgescheiden en dus besloten ruimtes. Deze geslotenheid van de binnenruimte produceert een affectieve lading die fundamenteel anders is dan die in de uitgesloten buitenwereld. De term heterotopie is een complexe term die later door verschillende theoretici op verschillende manier is ingevuld. De complexiteit van het begrip heterotopische ruimte zal ik trachten te duiden aan de hand van het volgende citaat: There are no mirrors in a washing-chest; rude jokes do not enter it, nor pointing fingers. The rage of fathers is muffled by used sheets and discarded brassieres. A washing-chest is a hole in the world, a place which civilization has put outside of itself, beyond the pale; this makes it the finest of hiding places. In the washing-chest, I was like Nadir Khan in his underworld, safe from all pressures, concealed from the demands of parents and history (Rushdie 2006: 177) In dit fragment is de plaats die het verschil kan maken een wasmand, niet bepaald een ruimte die we zouden omschrijven als een heterotopie en het spreekt voor zich dat Rushdie een komisch effect beoogt. Maar als enkele van de principes of kenmerken die Foucault poneerde erop toegepast worden, wordt duidelijk dat wel degelijk kan gesproken worden over een heterotopische ruimte: - The heterotopia has the power of juxtaposing in a single real place different spaces and locations that are incompatible with each other (Foucault 1997: 5). Dit is een heterotopia of contestation (Owen 2008: 22). De wereld binnen de wasmand is anders dan die buiten de wasmand, zo worden zelfs de eigenschappen van de persoon die zich begeeft in de heterotopie anders. Zo wordt gezegd: A disability in the World outside the washing-chests can be a positive advantage once you re in. But only for the duration of your stay. (Rushdie 2006: 176) - The heterotopia enters fully into function when men find themselves in a sort of total breach of their traditional time (Foucault 1997: 5). Dit principe wordt gedefinieerd als een heterochronie. Saleem s levensloop is onlosmakelijk verbonden met de geschiedenis van India (beiden zijn immers op exact hetzelfde moment geboren ). In de wasmand zondert hij zich niet enkel af op het vlak van ruimte, maar ook op 7

9 het vlak van tijd. Hij scheurt zichzelf af van de traditionele tijd, van de tijd van zijn geboorteland. - Heterotopias always presuppose a system of opening and closing that isolates them and makes them penetrable at one and the same time (Foucault 1997: 6). Het is dus met andere woorden een heterotopia of isolation (Owen 2008: 23). Het gaat hier om een wasmand in de badkamer van Saleem Sinai; deze wasmand wordt door hem bewoond en staat volledig los van de badkamer zelf. Zo bevindt zijn moeder zich op een gegeven moment in de badkamer, zonder zich bewust te zijn van Saleem s aanwezigheid. - Eén van de functies is ook forming another space, another real space, as perfect, meticulous, and well-arranged as ours is disordered, ill-conceived, and in a sketchy state (Foucault 1997: 6). Het gaat hier om een heterotopia of compensation (Owen 2008: 23). Voor Saleem is de wasmand een wereld op zich, een wereld, bovendien, waarin geen kwetsende moppen, geen beschuldigende vingers, noch tierende vaders te vinden zijn. Deze wereld staat dus in schril contrast met de wereld daarbuiten. Dergelijke komische voorbeelden van heterotopische ruimtes komen wel vaker voor, vooral in cartoons en tekenfilms. In de aflevering Little Girl in the Big Ten van The Simpsons is Bart Simpson besmet met het Chinese Panda virus verplicht om in een plastic bal rond te lopen. Deze bal fungeert voor Bart als een heterotopie, een wereld op zich, los van de eigenlijke buitenwereld. Hij voelt er zich veilig en zelfs sterker door (zo gaat hij er bijvoorbeeld de gevaarlijke pestkoppen op school mee te lijf). The bubble gelijkt dan ook op een heterotopia of compensation want it makes everything shimmer and glow. Zijn zus, Lisa, is dan ook jaloers op deze private wereld en mijmert I wish I had some place to call my own. Een andere aflevering van The Simpsons, getiteld A totally Fun Thing Bart Will Never Do Again, toont een van de voorbeelden die Foucault zelf aanhaalde in Of Other Spaces: het cruiseschip. Het schip wordt geadverteerd als Royalty Cruises: one week away from the everyday; we built heaven and made it float, of zoals Bart zelf het omschrijft a boat where nothing sucks. Het gaat hier dus over another real space, as perfect, meticulous, and wellarranged as ours is disordered, ill-conceived, and in a sketchy state. Er kan natuurlijk beargumenteerd worden dat heel veel plaatsen of ruimtes als een heterotopie aangeduid kunnen worden, zo zegt Johnson: The illustrations are so wide and diverse that most if not all social sites share some aspects. Hij beargumenteert dus dat Foucault s accounts of heterotopia remain briefly sketched, provisional and at times confusing (2012: 1). Foucault beschouwde de afbakening van een heterotopie dan ook meer als een 8

10 denkoefening dan een afgewerkte stelling (De Cauter 2004: 62). Dat verklaart ook waarom iedereen het concept naar eigen goeddunken invult (De Cauter 2004: 62). Deze vaagheid en openheid heeft ook geleid tot enkele bedenkingen bij Foucault 1. De vrije invulling en vaagheid van dit theoretisch begrip laat dus toe dat auteurs het concept heterotopische ruimte hun eigen invulling kunnen geven. Waar Foucault nog sprak van effectively realised utopias, zal in deze thesis beargumenteerd worden dat de heterotopische ruimtes uit dit corpus als dystopias worden voorgesteld. De mythische geladenheid van de heterotopische ruimtes in de gekozen werken zal daarom een fundamenteel andere uitwerking hebben dan Saleem s wasmand uit het citaat. Het is duidelijk dat deze wasmand (eveneens Bart s bal) een plek is waar het aangenaam vertoeven is, het gaat immers om een ruimte waar het subject zich veilig voelt, omsloten door een cocon van tijdloos isolement uit een chaotische wereld. Er zal echter duidelijk blijken dat de heterotopische ruimtes waarin de subjecten van de te bespreken dystopische romans zich bevinden alles behalve aangenaam zijn. De mythologisering waaraan maatschappij en subject in deze verhalen onderhevig zijn, leidt tot een totalitair en autoritair dogmatisme dat die ruimtes tot een living hell maken voor elk subject dat zichzelf op eender welke manier een persoonlijkheid wil aanmeten. 1 Het onderscheid dat Foucault maakt wordt geproblematiseerd door verschillende critici. Zo schrijft Ahlbäck: In Genocchio s reading of Foucault the heterotopia consequently becomes more an idea about space than any actual place (2001: 157). Ahlbäck zelf gelooft echter dat het gaat om zowel een idee van een plaats als een effectief bestaande plaats. Ze onderbouwt dit door naar de geschiedenis van de term heterotopie, zoals die door Foucault zelf werd gebruikt, te kijken. Hiervoor moeten we volgens haar terug naar In zijn inleiding voor The Order of Things heeft hij het volgens Ahlbäck over heterotopie als absolutely other linguistic space (2001: 158), terwijl in het essay gebaseerd op lesnotities van een jaar na de publicatie van The Order of Things een heterotopie beschreven staat als absolutely other, extra-textual space in the world (2001: 159). Het eerste gaat dus om een literaire ruimte, terwijl het bij het tweede gaat om een ruimte buiten de tekst. Foucault zou later steeds weer verwijzen naar het tweede gebruik van de term en het eerste volledig links laten liggen. Ahlbäck gaat dus slechts deels mee in Genocchio s opvatting: een heterotopie kan een idee van een ruimte zijn, maar het is volgens haar zeker ook een werkelijke plaats. In beide betekenissen gaat het wel om een absoluut anders-zijn. Ook hier formuleert Ahlbäck enkele bedenkingen: als een plaats buiten de tekst kan een heterotopie niet absoluut anders zijn, dat is enkel weggelegd voor een utopie, daar de laatste per definitie geen referenten buiten de tekst om heeft. Aangezien een heterotopie gedefinieerd word als effectively realized utopia, maar een utopie fundamentally unreal is, kan een heterotopie enkel de aanschijn hebben utopisch te zijn. Vandaar dat enkel de individuele ervaring van een heterotopie schijnbaar absoluut anders kan zijn (terwijl het in werkelijkheid steeds blijft gaan over een relatief anders-zijn). (2001: 160/1) 9

11 1.2. De utopische ruimte Iedereen kan zich wel wat voorstellen bij de term utopie, maar een eenduidige definitie van het concept zal utopisch blijken. Net als het concept heterotopische ruimte, is het begrip utopische ruimte immers erg complex. Een utopie is slechts een onderdeel van de overkoepelende term utopische literatuur, aangezien deze ook dystopieën omvat. Haast alle kenmerken die hier zullen besproken worden, komen echter ook terug in dystopische ruimtes. Beide ruimtes zijn immers gebaseerd op de tegenstelling tussen binnen en buiten. Gezien een utopie, net als een dystopie, een omsloten ruimte is, zal er aandacht besteed worden aan de theoretische associaties zoals evenwichtschronotoop en capsule die daarmee gepaard gaan. Utopische literatuur beschrijft dus gesloten samenlevingen. Dergelijke samenlevingen produceren een specifieke affectieve lading door hun mythische geladenheid. Utopische voorstellingen zijn wijdverspreid, maar men kent de term utopie of Utopia vooral dankzij het gelijknamige werk van Thomas More: The phenomenon of utopian discourse is world-wide. Although it has ancient roots including the Garden of Eden, the Buddhist Western Paradise, the Native American Happy Hunting Ground, Plato s Republic, the Celtic Hy Brasil, and popular songs from The Land of Cokaygne to Joni Mitchell s Dreamland the specific western tradition of the literary utopia is generally agreed to have originated with Thomas More s Utopia in 1516 [ ] (Moylan 1986: 2) De term is eigenlijk een woordspeling op geen plaats en aangename plaats omdat je het Griekse woord voor niet, ou, en het Griekse woord voor behaaglijk, eu, erin verbonden kan zien met topos (plaats) (Nagels & Vandeschoor 1979: 687). Deze ambivalentie is te danken aan More s benaming voor de ideale samenleving die hij in 1516 opgetekend heeft. The title, like many of the names in the book, is a joke. It contains deliberate ambiguity: is this eutopia, the good place, or outopia, no place and are these necessarily the same thing? (Levitas 1990: 2) Een utopische ruimte heeft dus geen vastomlijnde plaats 2. Het gaat met andere woorden om een imaginaire ruimte (vaak afgebeeld in een denkbeeldige toekomst, op een onbestaand eiland, op een andere planeet, enzovoort). Er vindt dus een afscheuring van de alledaagse wereld plaats en dit gaat gepaard met een vervreemdingseffect. Dit effect wordt vermeld in 2 Moylan heeft het echter naast imaginaire utopieën ook over concrete utopias. Hij definieert deze als points in history where utopian possibilities are established in the concreteness and openness of the material of history. Het gaat hier bijvoorbeeld over de Franse Revolutie en mei (1986: 21) Er zal niet dieper worden ingegaan op deze vorm van utopie, omdat deze het basisprincipe geen plaats niet volgt. 10

12 Demand the Impossible: Science Fiction and the Utopian Imagination, waarin een utopie beschreven wordt als: [T]he verbal Construction of a particular quasi-human community where sociopolitical institutions, norms and individual relationships are organized according to a more perfect principle than in the author s community, this Construction being based on estrangement arising out of an alternative historical hypothesis (Moylan 1986: 3). Tegelijkertijd wordt er echter een band met de werkelijkheid aangehouden doordat de lezer of kijker voortdurend terugschakelt naar diens eigen wereld. Die band toont zich vooral in het positieve beeld dat een utopie kan bieden: het is een baken van verandering, van wat beter zou kunnen in de samenleving. Zonder het bestaan van dergelijk utopisch alternatief zouden de mensen te snel tevreden zijn met hun bestaan en niet durven dromen van een betere wereld : Utopian thinking, its defenders have assured us, is of supreme value in helping men and women to envisage an ideal social order by means of which to evaluate and to reform both states of affairs and affairs of state. Without this kind of imaginative speculation which proceeds to the very limits of rational possibility and tries valiantly to transcend them, human beings might long ago grown content with their lot and failed to look beyond the immediate to the ultimate gratification (Richter ed. 1975?: 3). Het begrip utopie brengt ook allerlei associaties met zich mee. In het theoretisch kader omtrent de term utopie dient de focus dus niet alleen op de herkomst en definitie van utopie te liggen, maar ook op de vergelijking met dergelijke associaties. Er zal kort worden ingegaan op de associatie van een utopie met theoretische begrippen als de heterotopie, de evenwichtschronotoop en de capsule. Deze begrippen worden aangewend om tot een meer volledige omschrijving van het veelzijdige begrip utopie te komen. 1.2.A. Utopie vs. heterotopie De beschrijving van een utopische samenleving kan uitermate realistisch lijken, zo is ook More s Land of Nowhere heel erg down-to-earth (Surtz & Hexter eds. 1965: cvi). Door die ontwrichting en simultane wederzijdse wisselwerking zouden we de vergelijking kunnen maken met wat Foucault een heterotopie noemde. Toch zijn er ook verschillen tussen beide begrippen. Eerst en vooral heeft Foucault zelf het in zijn Of Other Spaces over een onderscheid tussen een utopie en een heterotopie. 3 3 Aangezien het verschil tussen een utopie en een dystopie volgens mij enkel in de affectieve lading ligt, en niet in de opbouw van beide samenlevingen, zullen de voornaamste verschillen tussen utopie en heterotopie die Foucault aangeeft eveneens relevant zijn voor dit onderzoek met eerder dystopische werken als corpus. 11

13 Foucault beschrijft utopieën als arrangements which have no real space (1997: 3) en hij gaat nog verder wanneer hij zegt dat ze by very essence fundamentally unreal (1997: 3) zijn. Ook Pia Maria Ahlbäck verwoordt op min of meer dezelfde manier wat zij onder utopie verstaat: Consequently, the utopia is a literary genre picturing a good place which is nowhere to be found this place is purely textual and imaginary. This is maybe the most important characteristic of the genre: the societies imagined in utopian works have no referents, i.e. they cannot be found as physical spaces in the world outside of the texts (2001: 145). Wanneer er over een utopie wordt gesproken, draagt dit dus altijd twee connotaties met zich mee: Utopia as colloquially understood contains two meanings: a good, but non-existent and therefore impossible, society (Levitas 1990: 2). Utopieën zijn dus non-existent, heterotopieën daarentegen worden in Foucault s Of Other Spaces: geduid als 4 : [R]eal and effective spaces which are outlined in the very institution of society, but which constitute a sort of counter argument, of effectively realized utopia, in which all the real arrangements, all the other real arrangements that can be found within society, are at one and the same time represented, challenged, and overturned: a sort of place that lies outside all places and yet is actually localizable (1997: 3). Het gaat dus bij heterotopische ruimten niet om denkbeeldige ruimten (daarvoor reserveert Foucault het traditionele utopieconcept), maar om effectieve ruimten die geïsoleerd worden uit het dagelijkse leven en die zich op een bijzondere manier verhouden tot alledaagse ruimten. Een heterotopie is een soort van tegen- ruimte waarin de echte ruimten tezelfdertijd worden gerepresenteerd, gecontesteerd en omgekeerd 5 (Jacobs & Keunen 2006: 183). Er werd echter reeds gesteld dat het begrip een vrije invulling kan krijgen en dat de heterotopie ook kan staan voor een absolutely other linguistic space (Ahlbäck 2001: 158). Foucault legt uit dat elke cultuur heterotopieën bezit en dat er geen absolute vorm bestaat. Hij onderscheidt wel twee (hoofd)types: de heterotopie van crisis en de heterotopie van afwijking. De eerste vorm is er voor individuen die zich op een moment van crisis ten opzichte van de Het opzoeken van heterotopieën kan bovendien als inspiratiebron gelden voor dystopieën. Zo bijvoorbeeld wordt over de vele reizen die Orwell ondernomen heeft het volgende gezegd: We can sense Orwell s future dystopia partly developing out of his journey between heterotopias (Ahlbäck 2001: 59). 4 De term heterotopie was echter reeds in gebruik in de medische literatuur: In the 1920 s and 30 s the term heterotopia was used regularly in medical literature, particularly in textbooks of pathology and histology. It described the formation of tissue in a part where its presence is abnormal (Owen 2008: 14). 5 Een heterotopie heeft dus gemeen met een utopie dat het vaak ook om een capsule gaat: Wellicht is niet elke capsule een heterotopie, maar wel is elke heterotopie een capsule (De Cauter 2004: 71). We moeten hierbij ook voortdurend de tweedeling die de critici bij Foucault opmerkten in gedachten houden: een heterotopie kan ook een literaire ruimte zijn. 12

14 omgeving bevinden. Deze heterotopie is langzamerhand aan het verdwijnen en wordt vervangen door de tweede vorm, de heterotopie van afwijking. Deze vorm is er voor individuen wiens gedrag afwijkt van de standaard. Foucault geeft enkele voorbeelden, waaronder rusthuizen, gevangenissen en psychiatrische inrichtingen. Andere voorbeelden van heterotopieën zijn museums, bibliotheken, cruiseschepen, tuinen, koloniale steden, enzovoort. Om de oppositionele relatie tussen een utopie en een heterotopie uit te leggen, gebruikt Foucault het voorbeeld van de spiegel (1997: 3). Die is utopisch omdat hij een ruimte weergeeft die geen reële ruimte is, je ziet jezelf erin op een plaats waar je eigenlijk niet bestaat, namelijk de wereld van het spiegelbeeld. Het is echter ook een heterotopie, want de spiegel is op zich reëel en zorgt voor een ontwrichting van de plaats waar je je werkelijk bevindt, er is dus een dynamische wisselwerking tussen jou en het spiegelbeeld. Of zoals Nick Owen het stelt: Despite the utopian properties that the mirror proposes through its projection of placeless place, the space that is projected is a counter-site, a contradiction to the real space of which it is surrounded by (2008: 25). 1.2.B. De utopie en de evenwichtschronotoop Een van de belangrijkste kenmerken van een utopie is evenwicht en stabiliteit 6. Beide realiseren zich in een temporele en spatiale gedaante. In die zin zijn utopische constructies verwant met een fenomeen dat Keunen in Verhaal en verbeelding evenwichtschronotoop noemde (2007: 58). Een utopische maatschappij zal dus erg gelijken op motieven die men in de literatuur aanwendt om een evenwichtschronotoop gestalte te geven: de ruimte moet een afgesloten geheel vormen en bovendien moet het tijdspatroon [ ] zich herhalen (Keunen 2007: 58) 7. More s Utopia is gesitueerd op een afgelegen eiland (Hes 1989: 5) en ook latere utopische verhalen, zoals Huxley s Island, zijn vaak set on an isolated [ ] archipelago (Snodgrass 1995: 281). Een utopie is dus ruimtelijk geïsoleerd. De utopische maatschappij is volledig autonoom en zelfbedruipend, er is geen behoefte aan contact met andere gemeenschappen; meer zelfs, contact met de buitenwereld zou een bedreiging vormen voor de utopische samenleving. Dit isolement beperkt zich echter niet tot een ruimtelijke 6 In een gesloten samenleving wordt immers via onveranderbare taboes en rituelen gezorgd voor een strikte geordendheid het leven (Cassirer 1946: 15). Net als de mythische mens verlangt de moderne mens naar een overzichtelijke, geordende maatschappij. Een besloten ruimte is dus gemythologiseerd, en de inwoners moeten zich dan ook inschakelen in deze hogere orde van stabiliteit en onveranderlijkheid. 7 Evenwicht en stabiliteit wordt vaak geassocieerd met de rustige gelukzaligheid van een mythe of idylle; in een mythe wordt immers het negatieve buitengesloten (Keunen 2007: 108). Ik zal echter trachten te beargumenteren dat de gelukzalige stabiliteit al snel omslaat in passieve gehoorzaamheid en verlies van persoonlijke vrijheid. 13

15 onbereikbaarheid, aangezien de utopische maatschappij ook onbereikbaar in de tijd kan zijn (bijvoorbeeld in de zogenaamde utopische toekomstroman). Een utopie is tijdloos, onveranderlijk. Het onveranderlijke aspect van de utopische samenleving is meer dan logisch, verandering zou immers niets dan verslechtering betekenen, aangezien de wereld reeds volmaakt is. Elke verandering in de toekomst zou dus afbreuk doen aan de volmaakte toestand van de utopie. Bovendien is de link met het verleden niet langer nodig. Indien geschiedenis kan gebruikt worden om uit onze fouten te leren, is de geschiedenis in een utopie niet langer nodig. Het heeft geen nut om uit onze fouten te leren in een (zogenaamd) foutloze samenleving. Meestal wordt de band met het verleden zelfs expliciet verbroken, de utopische samenleving is immers een radicale breuk met alles wat vroeger fout is gegaan en wil met een schone lei beginnen. Een utopie is dus een geïsoleerde en statische maatschappij. Om de puurheid van zo n samenleving te vrijwaren dient men al het onbekende (en dus gevaarlijke) te situeren in een uitgesloten ruimte (Keunen 2007: 59). In een utopische wereld is er dus een scherp contrast tussen een statisch binnen en een onregelmatig buiten. Ahlbäck schrijft over de afwezigheid van andersdenkenden om het statische karakter te behouden het volgende: The good of all is the goal which has already been achieved in the utopia, and how that has happened, or how it is to happen, would presumably also be explained, but what makes this good into what it is said to be, is each citizen s acknowledgement of it as a fact. Consequently, what explicitly tends to characterize the traditional utopia in its seventeenth century incarnation is above all two things: the absence of differential thinking which is the prerequisite for stasis, and the control of nature through science. [ ] This is maybe most clearly expressed through the strife to abolish linguistic difference (2001: 150). 1.2.C. De utopie en de capsule De inwoners van een utopie bevinden zich dus in een ingesloten ruimte, een plaats die volledig autonoom functioneert en dus het contact met buiten zo veel mogelijk vermijdt. Deze afgesloten binnenruimte doet denken aan een capsule : De capsule is een toestel dat een artificiële ambiente creëert, dat communicatie met buiten minimaliseert door een eigen tijdruimte, een afgesloten (artificieel) milieu te vormen (De Cauter 2004: 45-46) 8. Utopieën zijn dan ook vaak gated communities waar de inwoners zich uiterst veilig in voelen (vaak ten onrechte). Dergelijke samenlevingen werken het best wanneer alles vlot verloopt, zonder 8 Zoals in een mythisch verhaal, is een capsule een gesloten ruimte die alle contingentie uitsluit, waarbinnen alles zijn plaats heeft en waarin het buiten zeer streng gescheiden wordt van het binnen (Keunen 2007:108). 14

16 gevaar, avontuur of toevallige voorvallen. De gemeenschap moet statisch zijn, los van de dynamische, hachelijke en linke buitenwereld. Ook binnen het kapitalistische westen komen dergelijke denkbeelden voor: de utopische vormen kunnen het zwijgen worden opgelegd door ze op te nemen in de totalitaire, corporate regimes. Moylan schrijft dat: In western industrial societies, utopian longing can be discovered as the underlying stimulus to the machinery of advertising or, perhaps most strikingly, in those living maps of restrictive pleasure which carry the passive consuming audience along in a totally managed environment, Disneyland and Disneyworld (1986: 8). Kortom, een heterotopie heeft volgens Moylan altijd iets utopisch. Het uiteindelijke doel lijkt dan de mensen als het ware op te sluiten in hun collectiviteit, het andere, het vreemde, het beweeglijke en vluchtige, het individuele moet dan plaats ruimen voor planning, orde en eensgezindheid: En het werkt: geen unplanned spontaneity in Disneyland. Je ziet er nauwelijks vormen van uitbundigheid, alleen het geplande, kortstondig gejoel na de ride, dat dan weer heel snel verstomt in de eindeloze rijen van gedisciplineerde wachtenden. Die spontane blijdschap lijkt alleen te bestaan op de reclamespots en in het gegesticuleer van de optochten van Disney-figuren. Maar een parade is altijd gemodelleerd naar de militaire parade. Disneyland is evenzeer een disciplineringmachine als een amusementsmachine. En alles, werkelijk alles is er generisch (De Cauter 2004: 47). Het capsuleconcept lijkt volgens de theoreticus van het concept kenmerken te bevatten die met een utopie overeenkomen. De utopie en als we de vergelijking verder doortrekken, het pretpark is dan een gecontroleerde, gesloten, generische zone (De Cauter 2004: 47). Ook bij More s originele Utopia vinden we dit gebrek aan individualiteit en de overmatige hang naar collectiviteit. Het gaat in deze utopie om een soort utopisch communisme : Utopian communism political equality of the citizens, common duty to labor, abolition of private ownership, markets and money is the solid constitutional foundation of Utopia (Surtz & Hexter eds. 1965: xxxix). Bovendien dragen alle utopiërs dezelfde wollen grijze outfit en moeten zelfs alle familieleden, inclusief vrouwen en kinderen, mee vechten wanneer er een oorlog uitbreekt. Het egalitarisme in Utopia houdt ook in dat afwijkende gedachten niet toegelaten zijn. Afwijkingen van de standaard passen immers niet binnen de eensgezinde, perfecte samenleving. In Utopia lezen we: The shift from the medieval stance of initial acceptance of the variety of human desires to the Utopian position which tests the admissibility of every desire by its congruity 15

17 with the needs of a society rationally conceived generates radicalism of the modern kind (Surtz & Hexter eds. 1965: cxvi). 16

18 1.3. De dystopische ruimte Er werd reeds bevestigd dat een utopische samenleving een gesloten maatschappij is. De heterotopische ruimtes in mijn case studies zijn dus, aangezien ze gerealiseerde utopieën zijn, eveneens gesloten. De utopische charme van deze heterotopieën kan volgens mij al snel omslaan in een dystopische hel. Is het immers niet zo dat haast alle kenmerken die een utopie definiëren extreme autonomie, onderlinge inwisselbaarheid van de burgers, zuiverheid, blinde collectiviteit, afbraak van de persoonlijke ruimte ook in dystopieën voorkomen? De utopische ruimte en de dystopische ruimte vertonen volgens mij allebei kenmerken van mythologisering en worden allebei door dezelfde binnen buiten tegenstelling bepaald. Waar sommige theoretici een strikte opdeling willen maken, en zelfs kiezen voor een driedeling (utopie dystopie antiutopie); geloof ik dat allebei (of alle drie, afhankelijk van al dan niet instemmen met de driedeling) de termen verwijzen naar een samenleving die grotendeels op dezelfde manier in elkaar zit, maar waarbij het aanvoelen van een al dan niet negatieve geladenheid doorslaggevend is om een onderscheid te maken. Het draait volgens Ahlbäck eveneens om perceptie, om het al dan niet aanvoelen van een zekere negatieve geladenheid; immers, a utopia to one reader can be a totalitarian hell to another (2001: 161). Utopie werd reeds verbonden aan twee betekenissen (geen plaats en aangename plaats). Een dystopische ruimte steunt eveneens op de premisse dat het gaat om een ruimte zonder reëele referenten, het gaat niet om een echt bestaande plaats. Net als bij een utopie, vindt er bij een dystopie een vervreemdingseffect plaats. Dit effect wordt door Keith Booker opgemerkt: [ ] I consider the principal literary strategy of dystopian literature to be defamiliarization [ ] (1994: 3). De verbintenis met de werkelijkheid die in een utopie wordt aangehouden, kan ook teruggevonden worden in een dystopie. Hoewel de term dystopie het zonder het woord ou ( niet ) moet doen, wordt toch verondersteld dat het eveneens om een imaginaire ruimte gaat. Eutopia gaat echter ook om een aangename of goede plaats. Dystopia daarentegen is de combinatie van dys, het Griekse woord voor slecht of onaangenaam en topos (plaats). Het lijkt dus alsof een dystopie eigenlijk gewoon het omgekeerde is van een utopie en de ruimte bij beiden helemaal anders of zelfs omgekeerd zal zijn. De achterliggende gedachte zou dan ook verschillend zijn: de ene vorm is serieus, de andere vorm satirisch: De ernstige vorm houdt een oprecht pleidooi voor een betere samenleving, gebaseerd op een ideologie. De satirische versie soms aangeduid als dystopia, letterlijk: slechte plaats waarschuwt ons voor de gevaren van dergelijke ideologische paradijzen (Verhaeghe 2012: 64). Er valt echter 17

19 te beargumenteren dat de opbouw van de ruimtes weinig of niets van elkaar verschilt, maar dat het de beleving ervan is die voor een onderscheid tussen de twee zorgt. Het hangt immers vooral af van het perspectief van waaruit je de maatschappij bekijkt en dan vooral van de manier waarop het personage de ruimte ervaart. Dat is het grootste contrast: de manier waarop de samenleving bekeken wordt. In The Ends of Utopia verwoordt Krishan Kumar het als volgt: There is also the uncomfortable fact that what may be utopia to one person might seem its opposite to another, and vice versa [ ] (2010: 555). Dat utopische en dystopische ruimtes op zich min of meer vergelijkbaar zijn, kan ook verklaren waarom attempts at instituting uyopia kunnen gezien worden als highly dangerous and leading to totalitarianism (Levitas 1990: 3). Een utopische en een dystopische ruimte kunnen niet enkel met elkaar vergeleken worden, de ene vorm veronderstelt ook de andere. Terwijl utopische literatuur een ideale maatschappij voor ogen heeft en zoekt naar alternatieven voor de fouten die teruggevonden worden in de eigenlijke samenleving, zal dystopische literatuur dan weer de mogelijke problemen van een zogenaamd ideale maatschappij trachten te belichten: Briefly, dystopian literature is specifically that literature which situates itself in direct opposition to utopian thought, warning against the potential negative consequences of arrant utopianism (Booker 1994: 3). Deze vorm van dystopie wordt door sociale wetenschapster Marianna Papastephanou aangeduid als antiutopie: I define the anti-utopian as the belief that utopia is inherently dangerous and inevitably leads to totalitarianism (2008: 94). Dystopische literatuur kan echter eveneens ontstaan uit een ongenoegen over de bestaande woon- en werkomstandigheden. Een dystopie is dan geen reactie op een imaginaire ruimte, maar net als een utopie een respons op de werkelijk bestaande ruimte, of zoals Booker het stelt: At the same time, dystopian literature generally also constitutes a critique of existing social conditions or political systems, either through the critical examination of the utopian premises upon which those conditions and systems are based or through the imaginative extension of those conditions and systems into different contexts that more clearly reveal their flaws and contradictions (1994: 3). Papastephanou maakt dan ook een onderscheid tussen de antiutopie en de dystopie : According to Jameson, it is important to distinguish between the anti-utopia that expresses the anti-revolutionary ideology for which utopias inevitably lead to repression and dictatorship and the dystopia which is necessarily a critique of tendencies at work in capitalism today (2008: 95). 18

20 Bij een dystopie gaat het dus om een dubbele reactie: enerzijds wil de maker ervan de overdreven idealistische voorstellen geponeerd in utopieën hekelen ( antiutopie ) en anderzijds wil hij de fouten in het reeds bestaande systeem zodanig uitvergroten dat ze haast een verwittiging worden van wat kan gebeuren als er niet snel veranderingen komen ( kritische dystopie ). Het hierboven gemaakte onderscheid dystopie/utopie/antiutopie wordt echter niet door iedereen gemaakt. Burnett and Rollin vernoemen de drie termen reeds in de eerste twee zinnen van hun artikel; zij maken echter geen onderscheid tussen dystopie en antiutopie: Literary utopias, i.e. designs for the theoretically perfect society, have been common in Western literature since Plato s The Republic. A variation on this genre which emerged in the nineteenth century is the anti-utopia, or dystopia, in which an author depicts the worst of all possible societies (2000: 77). Tom Moylan bespreekt in het hoofdstuk Utopia in the twentieth century op welke manier een utopie het zwijgen kan worden opgelegd. Een manier om utopisch gedachtegoed te doen verstommen is volgens hem het gedachtegoed opnemen binnen de ideologie van totalitaire regimes zelf (zoals dat van de nazi s 9 of de Stalinisten). Een tweede manier is het ontluiken van een tegenhanger van een utopie, namelijk het dystopische gedachtegoed: [A]s the socialist state or the consumer society claimed to have achieved utopia, the more radical critique that the genre is capable of escaped into the Mountains of negativity and re-emerged as the dystopia, the narrative that images a society worse than the existing one (1986: 8-9). Aangezien de driedeling niet door elke literatuur- of sociale wetenschapper gevolgd wordt, zal de term antiutopie dan ook voor het grootste deel beschouwd worden als onderdeel van de dystopische literatuur. Bovendien is een opdeling die al te veel gebaseerd is op contrasten onhoudbaar, omdat, zoals reeds gesteld werd, utopieën en dystopieën wezenlijk niet veel van elkaar verschillen. Toch bestaat er wel een zeker onderscheid, zo worden de kenmerken die genoemd werden voor utopische bespiegelingen aan het licht gebracht en als negatief ervaren in dystopieën. 9 De utopie is een nieuwe politieke mythe waarover Cassirer het heeft in The Myth of the State. Het gaat dus om een zeer bewust proces. Cassirer ziet in de politieke mythes een systematiek, een zekere gekunsteldheid: The new political myths do not grow up freely; they are not wild fruits of an exuberant imagination. They are artificial things fabricated by very skillful and cunning artisans (Cassirer 1946: 282). Duitsland was na de Eerste Wereldoorlog erg ontvankelijk voor de nieuwe mythe: Germany s whole social and economic system was threatened with a complete collapse. The normal resources seemed to have been exhausted. This was the natural soil upon which the political myths could grow up and in which they found ample nourishment (1946: 278). De nazi s propageerden een myth of the race (1946: 287) waarbij ze spraken over the conquest of the world by the German race (1946: 291). 19

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g

S e v e n P h o t o s f o r O A S E. K r i j n d e K o n i n g S e v e n P h o t o s f o r O A S E K r i j n d e K o n i n g Even with the most fundamental of truths, we can have big questions. And especially truths that at first sight are concrete, tangible and proven

Nadere informatie

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum

Ontpopping. ORGACOM Thuis in het Museum Ontpopping Veel deelnemende bezoekers zijn dit jaar nog maar één keer in het Van Abbemuseum geweest. De vragenlijst van deze mensen hangt Orgacom in een honingraatpatroon. Bezoekers die vaker komen worden

Nadere informatie

Comics FILE 4 COMICS BK 2

Comics FILE 4 COMICS BK 2 Comics FILE 4 COMICS BK 2 The funny characters in comic books or animation films can put smiles on people s faces all over the world. Wouldn t it be great to create your own funny character that will give

Nadere informatie

Understanding and being understood begins with speaking Dutch

Understanding and being understood begins with speaking Dutch Understanding and being understood begins with speaking Dutch Begrijpen en begrepen worden begint met het spreken van de Nederlandse taal The Dutch language links us all Wat leest u in deze folder? 1.

Nadere informatie

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1

Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Grammatica uitleg voor de toets van Hoofdstuk 1 Vraagzinnen: Je kunt in het Engels vraagzinnen maken door vaak het werkwoord vooraan de zin te zetten. Bijv. She is nice. Bijv. I am late. Bijv. They are

Nadere informatie

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst

De Levende Gevel. Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst De Levende Gevel Een richting voor innovatie en de ontwikkeling van de toekomst A letter from nature Dear., Our life knows no boundaries, we live together. You live in me and I live in you! I not only

Nadere informatie

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF

ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ==> Download: ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF ECHTE MANNEN ETEN GEEN KAAS PDF - Are you searching for Echte Mannen Eten Geen Kaas Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal

Empowerment project. Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment project Awasi Kenya Driejarig project van Rotaryclub Rhenen-Veenendaal Empowerment*van* kinderen*in*kenia De#afgelopen#drie#jaren# hebben#we#met#steun#van#de# Rotaryclub##Rhenen: Veenendaal#een#

Nadere informatie

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2

Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 167 Appendix A: List of variables with corresponding questionnaire items (in English) used in chapter 2 Task clarity 1. I understand exactly what the task is 2. I understand exactly what is required of

Nadere informatie

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder?

Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Next Generation Poultry Health Redt Innovatie de Vleeskuikenhouder? Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University De wereld wordt steeds complexer Dit vraagt om

Nadere informatie

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur

Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur Invloed van het aantal kinderen op de seksdrive en relatievoorkeur M. Zander MSc. Eerste begeleider: Tweede begeleider: dr. W. Waterink drs. J. Eshuis Oktober 2014 Faculteit Psychologie en Onderwijswetenschappen

Nadere informatie

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant

een kopie van je paspoort, een kopie van je diploma voortgezet onderwijs (hoogst genoten opleiding), twee pasfoto s, naam op de achterkant Vragenlijst in te vullen en op te sturen voor de meeloopochtend, KABK afdeling fotografie Questionnaire to be filled in and send in before the introduction morning, KABK department of Photography Stuur

Nadere informatie

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013

Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Nederlands programma in de PYP! Maandag 2 september 2013 Rode Leeuw missie!!de Rode Leeuw biedt een moedertaalprogramma aan voor kinderen vanaf 4 tot 16 jaar bestaande uit kwalitatief goed NTC-onderwijs

Nadere informatie

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5)

Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometrische Eigenschappen van de Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Psychometric Properties of the Youth Anxiety Measure for DSM-5 (YAM-5) Hester A. Lijphart Eerste begeleider: Dr. E. Simon Tweede

Nadere informatie

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training

9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training 9 daagse Mindful-leSs 3 stappen plan training In 9 dagen jezelf volledig op de kaart zetten Je energie aangevuld en in staat om die batterij op peil te houden. Aan het eind heb jij Een goed gevoel in je

Nadere informatie

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs

Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Duurzaam leiderschap Over de wereld, de mens en onderwijs Elena Cavagnaro, lector in service studies MLI & SEN 2013 09 06 1 9/6/2013 Agenda Even voorstellen Wereldbeelden Welk beeld hebben we van de wereld

Nadere informatie

it would be too restrictive to limit the notion to an "inner circle" in which the individual may live his own personal life as he chooses and to exclude therefrom entirely the outside world not encompassed

Nadere informatie

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan.

Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Interactive Grammar Interactive Grammar leert de belangrijkste regels van de Engelste spelling en grammatica aan. Doelgroep Interactive Grammar Het programma is bedoeld voor leerlingen in de brugklas van

Nadere informatie

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7

Media en creativiteit. Winter jaar vier Werkcollege 7 Media en creativiteit Winter jaar vier Werkcollege 7 Kwartaaloverzicht winter Les 1 Les 2 Les 3 Les 4 Les 5 Les 6 Les 7 Les 8 Opbouw scriptie Keuze onderwerp Onderzoeksvraag en deelvragen Bespreken onderzoeksvragen

Nadere informatie

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model)

Quick scan method to evaluate your applied (educational) game. Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation Model) WHAT IS LITTLE GEM? Quick scan method to evaluate your applied (educational) game (light validation) 1. Standardized questionnaires Validated scales from comprehensive GEM (Game based learning Evaluation

Nadere informatie

Vrij maken of vrij laten?

Vrij maken of vrij laten? Vrij maken of vrij laten? Dilemma's voor de bemoeizuchtige staat Rutger Claassen Universiteit Leiden Congres Ouderen en alcohol, 23 april 2012. Overview 1. Vrijheid wat is dat? 2. Schade aan een ander

Nadere informatie

Workflow en screenshots Status4Sure

Workflow en screenshots Status4Sure Workflow en screenshots Status4Sure Inleiding Het Status4Sure systeem is een ICT oplossing waarmee de transportopdrachten papierloos door het gehele proces gaan. De status kan gevolgd worden door de logistieke

Nadere informatie

IDENTITEIT IN DE METHODE?

IDENTITEIT IN DE METHODE? 74 IDENTITEIT IN DE METHODE? ONDERZOEK DOOR EEN LERAAR IN OPLEIDING Bram de Muynck en Esther Langerak 75 Van lectoraten wordt gevraagd om ook studenten te betrekken bij onderzoek. Dit gebeurt bij het lectoraat

Nadere informatie

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten

Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Verschil in Perceptie over Opvoeding tussen Ouders en Adolescenten en Alcoholgebruik van Adolescenten Difference in Perception about Parenting between Parents and Adolescents and Alcohol Use of Adolescents

Nadere informatie

Homework assignment 7 (Intensionality)

Homework assignment 7 (Intensionality) Homework assignment 7 (Intensionality) Semantiek 2013 Solutions Opgave 1 Bekijk de volgende zinnen: A. Lewis Carroll is Charles Dodgson, en Tina ontmoette Charles Dodgson. B. Lewis Carroll is Charles Dodgson,

Nadere informatie

Maagdenhuisbezetting 2015

Maagdenhuisbezetting 2015 Maagdenhuisbezetting 2015 Genoeg van de marktwerking en bureaucratisering in de publieke sector Tegen het universitaire rendementsdenken, dwz. eenzijdige focus op kwantiteit (veel publicaties, veel studenten,

Nadere informatie

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0.

04/11/2013. Sluitersnelheid: 1/50 sec = 0.02 sec. Frameduur= 2 x sluitersnelheid= 2/50 = 1/25 = 0.04 sec. Framerate= 1/0. Onderwerpen: Scherpstelling - Focusering Sluitersnelheid en framerate Sluitersnelheid en belichting Driedimensionale Arthrokinematische Mobilisatie Cursus Klinische Video/Foto-Analyse Avond 3: Scherpte

Nadere informatie

Interaction Design for the Semantic Web

Interaction Design for the Semantic Web Interaction Design for the Semantic Web Lynda Hardman http://www.cwi.nl/~lynda/courses/usi08/ CWI, Semantic Media Interfaces Presentation of Google results: text 2 1 Presentation of Google results: image

Nadere informatie

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation!

Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Next-Generation Youth Care If we knew what we are doing, we wouldn t call it innovation! Paul Louis Iske Professor Open Innovation & Business Venturing, Maastricht University Internationaal Instituut voor

Nadere informatie

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY

Innovatie. prof.dr.ir. Han Gerrits. Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory INNOVATION FACTORY Innovatie prof.dr.ir. Han Gerrits Vrije Universiteit Amsterdam Innovation Factory Inhoud Wat is innovatie? Waarom is innovatie zo moeilijk? Innovatie in Banking Hoe kan een organisatie innovatiever worden?

Nadere informatie

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL

INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL INFANT BREASTFEEDING ASSESSMENT TOOL Matthews M.K. (1988) Developing an instrument to assess infant breastfeeding behavior in early neonatal period. Midwifery, 4, 154-165. Check the answer that best describes

Nadere informatie

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS

COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS COGNITIEVE DISSONANTIE EN ROKERS Gezondheidsgedrag als compensatie voor de schadelijke gevolgen van roken COGNITIVE DISSONANCE AND SMOKERS Health behaviour as compensation for the harmful effects of smoking

Nadere informatie

Taco Schallenberg Acorel

Taco Schallenberg Acorel Taco Schallenberg Acorel Inhoudsopgave Introductie Kies een Platform Get to Know the Jargon Strategie Bedrijfsproces Concurrenten User Experience Marketing Over Acorel Introductie THE JARGON THE JARGON

Nadere informatie

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF

VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF ==> Download: VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF VAN HET VAGEVUUR IN DE HEL PDF - Are you searching for Van Het Vagevuur In De Hel Books? Now, you will be happy that at this

Nadere informatie

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen?

Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? Firewall van de Speedtouch 789wl volledig uitschakelen? De firewall van de Speedtouch 789 (wl) kan niet volledig uitgeschakeld worden via de Web interface: De firewall blijft namelijk op stateful staan

Nadere informatie

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN

CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN CREATING VALUE THROUGH AN INNOVATIVE HRM DESIGN CONFERENCE 20 NOVEMBER 2012 DE ORGANISATIE VAN DE HRM AFDELING IN WOELIGE TIJDEN Mieke Audenaert 2010-2011 1 HISTORY The HRM department or manager was born

Nadere informatie

De bijsluiter in beeld

De bijsluiter in beeld De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een visuele bijsluiter voor zelfzorggeneesmiddelen Oktober 2011 Mariëtte van der Velde De bijsluiter in beeld Een onderzoek naar de inhoud van een

Nadere informatie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie

De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en. Discrepantie De Relatie tussen Betrokkenheid bij Pesten en Welbevinden en de Invloed van Sociale Steun en Discrepantie The Relationship between Involvement in Bullying and Well-Being and the Influence of Social Support

Nadere informatie

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and

Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch. en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa. Physical factors as predictors of psychological and Lichamelijke factoren als voorspeller voor psychisch en lichamelijk herstel bij anorexia nervosa Physical factors as predictors of psychological and physical recovery of anorexia nervosa Liesbeth Libbers

Nadere informatie

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond.

Opgave 2 Geef een korte uitleg van elk van de volgende concepten: De Yield-to-Maturity of a coupon bond. Opgaven in Nederlands. Alle opgaven hebben gelijk gewicht. Opgave 1 Gegeven is een kasstroom x = (x 0, x 1,, x n ). Veronderstel dat de contante waarde van deze kasstroom gegeven wordt door P. De bijbehorende

Nadere informatie

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14

Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 QUICK GUIDE C Het beheren van mijn Tungsten Network Portal account NL 1 Manage my Tungsten Network Portal account EN 14 Version 0.9 (June 2014) Per May 2014 OB10 has changed its name to Tungsten Network

Nadere informatie

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care

The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care The downside up? A study of factors associated with a successful course of treatment for adolescents in secure residential care Annemiek T. Harder Studies presented in this thesis and the printing of this

Nadere informatie

CHROMA STANDAARDREEKS

CHROMA STANDAARDREEKS CHROMA STANDAARDREEKS Chroma-onderzoeken Een chroma geeft een beeld over de kwaliteit van bijvoorbeeld een bodem of compost. Een chroma bestaat uit 4 zones. Uit elke zone is een bepaald kwaliteitsaspect

Nadere informatie

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016

Ius Commune Training Programme 2015-2016 Amsterdam Masterclass 16 June 2016 www.iuscommune.eu Dear Ius Commune PhD researchers, You are kindly invited to attend the Ius Commune Amsterdam Masterclass for PhD researchers, which will take place on Thursday 16 June 2016. During this

Nadere informatie

Exploitant. CM-Bureau

Exploitant. CM-Bureau Van Exploitant Naar CM-Bureau You do not lead by hitting people over the head that s assault, not leadership MT MediaGroep BV 2014, Berend Jan Veldkamp Dwight D. Eisenhouwer Over MT MediaGroep boeit en

Nadere informatie

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling

Screen Design. Deliverable 3 - Visual Design. Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014. Docent: Jasper Schelling Screen Design Deliverable 3 - Visual Design Pepijn Gieles 0877217 19-12-2014 Docent: Jasper Schelling Hulp bij het inloggen Inloggen Particulier Personal Banking Private Banking Zakelijk Zoeken in Particulier

Nadere informatie

Profile visitors NRC Q

Profile visitors NRC Q NRC Media presents About NRC Q A unique concept Business news platform for ambitious people on the go Short, sharp articles with professional infographics Daily newsletter at 5.30am News updates via WhatsApp

Nadere informatie

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind.

Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Pesten onder Leerlingen met Autisme Spectrum Stoornissen op de Middelbare School: de Participantrollen en het Verband met de Theory of Mind. Bullying among Students with Autism Spectrum Disorders in Secondary

Nadere informatie

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0)

De wasstraat. Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) De wasstraat Why? FONK James Wattstraat 100, 8ste verdieping 1097 DM Amsterdam +31 (0) 20 370 51 42 hello@fonk-amsterdam.com Why? Een van de belangrijkste vragen die je jezelf moet vragen als startup is

Nadere informatie

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen

Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Spaarloon-, Levensloopregeling en de plannen rond het vitaliteitssparen Zoals u wellicht al in de media heeft vernomen, is de overheid voornemens de spaarloonregeling en de levensloopregeling te laten

Nadere informatie

Afstudeerproduct Spelen in een band

Afstudeerproduct Spelen in een band Afstudeerproduct Spelenineenband PhilippeThijs DoMuIV 2009 2010 Inhoudsopgave Inleiding 3 Les1:Gewenning 6 Les2:Stopsencues 9 Les3:EenstapjeverderI 11 Les4:EenstapjeverderII 15 Les5:Uptempo 17 Les6:Fade

Nadere informatie

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF

TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF ==> Download: TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF TAAL ACTIEF GROEP 8 SPELLING 2 PDF - Are you searching for Taal Actief Groep 8 Spelling 2 Books? Now, you will be happy

Nadere informatie

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2

Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Buy Me! FILE 5 BUY ME KGT 2 Every day we see them during the commercial break: the best products in the world. Whether they are a pair of sneakers, new mascara or the latest smartphone, they all seem to

Nadere informatie

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner

De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner De Relatie tussen Momentaan Affect en Seksueel Verlangen; de Modererende Rol van de Aanwezigheid van de Partner The association between momentary affect and sexual desire: The moderating role of partner

Nadere informatie

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland

Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland Bijlage 2: Informatie met betrekking tot goede praktijkvoorbeelden in Londen, het Verenigd Koninkrijk en Queensland 1. Londen In Londen kunnen gebruikers van een scootmobiel contact opnemen met een dienst

Nadere informatie

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim

De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim De Relatie tussen Werkdruk, Pesten op het Werk, Gezondheidsklachten en Verzuim The Relationship between Work Pressure, Mobbing at Work, Health Complaints and Absenteeism Agnes van der Schuur Eerste begeleider:

Nadere informatie

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior

De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag. The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior De Invloed van Perceived Severity op Condoomgebruik en HIV-Testgedrag The Influence of Perceived Severity on Condom Use and HIV-Testing Behavior Martin. W. van Duijn Student: 838797266 Eerste begeleider:

Nadere informatie

Memo Academic Skills; the basis for better writers

Memo Academic Skills; the basis for better writers Memo Academic Skills; the basis for better writers With the rise of broader bachelor degrees and the University College, Dutch universities are paying more attention to essays and other written assignments.

Nadere informatie

Things to do before you re 11 3/4

Things to do before you re 11 3/4 Counting Crows 1 Things to do before you re 11 3/4 Lees de tekst en beantwoord de vragen. - Maak deze zin af: De schrijver van de tekst vindt dat kinderen - Welke dingen heb jij wel eens gedaan? Kruis

Nadere informatie

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other

Dutch survival kit. Vragen hoe het gaat en reactie Asking how it s going and reaction. Met elkaar kennismaken Getting to know each other Dutch survival kit This Dutch survival kit contains phrases that can be helpful when living and working in the Netherlands. There is an overview of useful sentences and phrases in Dutch with an English

Nadere informatie

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit

Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 1 Intercultural Mediation through the Internet Hans Verrept Intercultural mediation and policy support unit 2 Structure of the presentation - What is intercultural mediation through the internet? - Why

Nadere informatie

Management Development Next Level

Management Development Next Level Management Development Next Level NFMD congres 27 januari 2015 Marcel Knotter 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? 1. Hoezo MD? Quiz Vraag 1 Wat is ca. de omvang van management- en A. $50-60 miljoen B. $500-600 miljoen

Nadere informatie

Non Diffuse Point Based Global Illumination

Non Diffuse Point Based Global Illumination Non Diffuse Point Based Global Illumination Karsten Daemen Thesis voorgedragen tot het behalen van de graad van Master of Science in de ingenieurswetenschappen: computerwetenschappen Promotor: Prof. dr.

Nadere informatie

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten

Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van. zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten Denken is Doen? De cognitieve representatie van ziekte als determinant van zelfmanagementgedrag bij Nederlandse, Turkse en Marokkaanse patiënten met diabetes mellitus type 2 in de huisartsenpraktijk Thinking

Nadere informatie

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN)

Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) Leeftijdcheck (NL) Age Check (EN) [Type text] NL: Verkoopt u producten die niet aan jonge bezoekers verkocht mogen worden of heeft uw webwinkel andere (wettige) toelatingscriteria? De Webshophelpers.nl

Nadere informatie

Meet your mentor and coach

Meet your mentor and coach Young Professional Program The importance of having a mentor in business Meet your mentor and coach What do Larry Page, and Steve Jobs have in common? They ve all received guidance from mentors. Yes even

Nadere informatie

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl

o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Theo Glaudemans Business Refresher theo.glaudemans@limebizz.nl o Rens Eijgermans Business Refresher rens.eijgermans@limebizz.nl o Heb je vragen of geef je mening en reactie op deze presentatie via

Nadere informatie

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013

Update Empowermentproject Awasi Kenia september 2013 Update Empowermentproject Kenia september 2013 Het Empowerment-project in Kenia van de Rotaryclub Rhenen-Veendaal begint aan de derde fase: een derde en laatste bezoek, met een Empowerment workshop voor

Nadere informatie

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden.

English is everywhere. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game. Lees de tekst. Omcirkel de Engelse woorden. one English is everywhere Test Luister naar wat Daniel vertelt. Welke Engelse woorden hoor je? Kruis ze aan. hi morning mouse cool help desk hello computers mail school game Lees de tekst. Omcirkel de

Nadere informatie

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen

Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Hoe gaan we het in Groningen doen? De Energiekoepel van de Provincie Groningen Froombosch Frans N. Stokman frans.stokman@grunnegerpower.nl 28 mei 2013 Hoe realiseren wij duurzaamheid? Decentrale duurzame

Nadere informatie

Business as an engine for change.

Business as an engine for change. Business as an engine for change. In the end, the success of our efforts will be measured against how we answered what we have found to be the fundamental question: how do we love all the children, of

Nadere informatie

Disclosure belangen spreker

Disclosure belangen spreker Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Sponsoring of onderzoeksgeld Honorarium of andere (financiële) vergoeding Aandeelhouder

Nadere informatie

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange

blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challange blur (NL for English see bellow) Aukje Fleur Janssen & Roos Gomperts Volvo Design Challenge Voor Volvo Design Challenge bundelden we onze

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 1 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 Plan voor Vandaag Praktische dingen 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen. Theorie

Nadere informatie

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing

Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Date 7-12-2011 1 Multi-disciplinary workshop on Ageing and Wellbeing Prof. Dr. Inge Hutter Demographer, anthropologist Coordinator Healthy Ageing Alpha Gamma RUG Dean Faculty Spatial Sciences Date 7-12-2011

Nadere informatie

Relationele Databases 2002/2003

Relationele Databases 2002/2003 Relationele Databases 2002/2003 Hoorcollege 4 8 mei 2003 Jaap Kamps & Maarten de Rijke April Juli 2003 1 Plan voor Vandaag Praktische dingen Huiswerk 3.1, 3.2, 3.3, 3.4, 3.5. SQL Aantekeningen 2 Tabellen.

Nadere informatie

De objectiviteit van Tafuri;

De objectiviteit van Tafuri; De objectiviteit van Tafuri; Tafuri in perspectief, vergelijk met Kenneth Frampton 15-06-2006 Kenneth Frampton Brit, geboren in 1930 Opgeleid als architect aan de AA in Londen Architect, architectuurhistoricus

Nadere informatie

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken

Mentale voorkeur. Facts. onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken. Logisch denken Whole Brain team Mentale voorkeur Facts onderbouwde informatie uitkomsten onderzoek technische analyse plannen maken Logisch denken Mentale voorkeur Form praktijkvoorbeelden grondige planning samenhangende

Nadere informatie

Find Neighbor Polygons in a Layer

Find Neighbor Polygons in a Layer Find Neighbor Polygons in a Layer QGIS Tutorials and Tips Author Ujaval Gandhi http://google.com/+ujavalgandhi Translations by Dick Groskamp This work is licensed under a Creative Commons Attribution 4.0

Nadere informatie

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen

De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen De Relatie tussen Dagelijkse Stress, Negatief Affect en de Invloed van Bewegen The Association between Daily Hassles, Negative Affect and the Influence of Physical Activity Petra van Straaten Eerste begeleider

Nadere informatie

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE?

BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? BIG DATA, BIG BUSINESS, BIG TROUBLE? Marketing, Big Data en privacyregels Jitty van Doodewaerd Compliance officer -DDMA - 14 november 2013 - Big data & marketing (Energieverbruik, KNMI data en bouwjaar

Nadere informatie

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement

ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement ESOMAR PAPER: Four simple strategies: 25% more ROI for newspaper advertisement Learnings from 2011 case for: Erdee Media Group Cebuco, Amsterdam BY Martin Leeflang (Validators) Esomar Paper Augustus 2011

Nadere informatie

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.

Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing. Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet. Expert at a distance Creating a marketplace where expertise is made available through videoconferencing Roland Staring Community Support Manager roland.staring@surfnet.nl Working together for education

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK. The Emptiness of Auschwitz. Linda Schouten HOLOCAUST BIBLIOTHEEK FOTOBOEK The Emptiness of Auschwitz Linda Schouten De leegte van Auschwitz The Emptiness of Auschwitz 2015 Uitgeverij Verbum en Linda Schouten Design: Van Boom & Rijnbende, Amsterdam

Nadere informatie

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14)

Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of Houthandel Wijers vof (09.09.14) Quality requirements concerning the packaging of oak lumber of (09.09.14) Content: 1. Requirements on sticks 2. Requirements on placing sticks 3. Requirements on construction pallets 4. Stick length and

Nadere informatie

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT

CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT CUSTOMIZE YOUR APPLE AND PRESENT A UNIQUE COMPANY GIFT Ready for customization according to your companies wishes? The Royal Blue Collection a Custom Made collection. This is the perfect combination of

Nadere informatie

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals.

Script. Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Script Good health starts with good food. That s true for people as much as it is for animals. Livestock and fish health influence human health, since animal protein is an indispensable part of our food

Nadere informatie

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad.

Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. DATUM: 22-09-2009 (You will find the English version below) Beste allen, Welkom in het nieuwe academische jaar! We hopen dat iedereen een goede zomerperiode heeft gehad. NIEUWSBRIEF No. 1 Dit is de eerste

Nadere informatie

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education

UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education UNIVERSITY OF CAMBRIDGE INTERNATIONAL EXAMINATIONS International General Certificate of Secondary Education *0535502859* DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2010 No Additional

Nadere informatie

Usage guidelines. About Google Book Search

Usage guidelines. About Google Book Search This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world s books discoverable online. It has

Nadere informatie

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik

Over dit boek. Richtlijnen voor gebruik Over dit boek Dit is een digitale kopie van een boek dat al generaties lang op bibliotheekplanken heeft gestaan, maar nu zorgvuldig is gescand door Google. Dat doen we omdat we alle boeken ter wereld online

Nadere informatie

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012

Informatiefolder. Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Informatiefolder Het afschaffen van kinderbijschrijvingen in paspoorten en andere reisdocumenten met ingang van 26 juni 2012 Kinderbijschrijvingen worden afgeschaft Met ingang van 26 juni 2012 kunnen kinderen

Nadere informatie

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012

Leading in Learning -> studiesucces. Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Leading in Learning -> studiesucces Ellen Bastiaens Programmamanager Leading in Learning 13 juni 2012 Implementatie van matchingsinstrument Matching na de poort wordt aan de poort Vooropleiding Bachelor

Nadere informatie

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education

Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education *3745107457* Cambridge International Examinations Cambridge International General Certificate of Secondary Education DUTCH 0515/03 Paper 3 Speaking Role Play Card One 1 March 30 April 2015 Approx. 15 minutes

Nadere informatie

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren

INVLOED VAN CHRONISCHE PIJN OP ERVAREN SOCIALE STEUN. De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren De Invloed van Chronische Pijn en de Modererende Invloed van Geslacht op de Ervaren Sociale Steun The Effect of Chronic Pain and the Moderating Effect of Gender on Perceived Social Support Studentnummer:

Nadere informatie

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult)

Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Mag ik thuiswerken? Een onderzoek naar de attitudes van managers t.a.v. telewerkverzoeken Pascale Peters (Radboud Universiteit) Laura den Dulk (Universiteit Utrecht) Judith de Ruijter (A&O Consult) Nederland

Nadere informatie

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE

FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE FOR DUTCH STUDENTS! ENGLISH VERSION NEXT PAGE Tentamen Analyse 8 december 203, duur 3 uur. Voeg aan het antwoord van een opgave altijd het bewijs, de berekening of de argumentatie toe. Als jeeen onderdeel

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K.

PERSOONLIJKHEID EN OUTPLACEMENT. Onderzoekspracticum scriptieplan Eerste begeleider: Mw. Dr. T. Bipp Tweede begeleider: Mw. Prof Dr. K. Persoonlijkheid & Outplacement: Wat is de Rol van Core Self- Evaluation (CSE) op Werkhervatting na Ontslag? Personality & Outplacement: What is the Impact of Core Self- Evaluation (CSE) on Reemployment

Nadere informatie

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK)

How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) (for Dutch go to page 4) How to install and use dictionaries on the ICARUS Illumina HD (E652BK) The Illumina HD offers dictionary support for StarDict dictionaries.this is a (free) open source dictionary

Nadere informatie

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland?

1. In welk deel van de wereld ligt Nederland? 2. Wat betekent Nederland? First part of the Inburgering examination - the KNS-test Of course, the questions in this exam you will hear in Dutch and you have to answer in Dutch. Solutions and English version on last page 1. In welk

Nadere informatie