Sensorische aspecten, chemische analyse en gezondheidsaspecten van pure chocoladehagelslag

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Sensorische aspecten, chemische analyse en gezondheidsaspecten van pure chocoladehagelslag"

Transcriptie

1 Sensorische aspecten, chemische analyse en gezondheidsaspecten van pure chocoladehagelslag Onderzoeksverslag Voeding & Gezondheid III Auteurs: Arianne van Eck XXXXX xx xxxx XX Wageningen Laura Broenink XXXXX xx xxxx XX Wageningen Begeleider: Milene Catoire Periode: mei/juni 2011

2 Inhoudsopgave Abstract... 3 Inleiding... 3 Materiaal en methoden sensorisch onderzoek... 5 Resultaten sensorisch onderzoek... 6 Discussie sensorisch onderzoek... 7 Conclusie sensorisch onderzoek... 8 Materiaal en methoden levensmiddelenanalyse... 8 Resultaten levensmiddelenanalyse... 9 Discussie levensmiddelenanalyse Conclusie levensmiddelenanalyse Materiaal en methode gezondheidsaspecten Resultaten gezondheidsaspecten Discussie gezondheidsaspecten Conclusie gezondheidsaspecten Eindconclusie Referenties Bijlage 1: Instructie en vragenlijst sensorisch onderzoek Bijlage 2: Randomisatieschema sensorisch onderzoek Populair artikel: Chocoladehagelslag; lekker en gezond?... 23

3 Abstract In dit onderzoek hebben we gekeken naar de verschillen in sensorische aspecten, chemische samenstelling en gezondheidsaspecten tussen drie soorten pure chocoladehagelslag: De Ruijter, Fair Trade en Céréal, sugar control. Ook wilden we met behulp van de resultaten de drie soorten indelen in de categorieën bij uitzondering, middenweg of bij voorkeur. Céréal werd door de proefpersonen tijdens het sensorisch onderzoek duidelijk lager gewaardeerd. Uit het onderzoek kwam naar voren dat dit verband heeft met factoren zoetheid, chocoladesmaak en droogheid. Uit de resultaten van de chemische analyse werd duidelijk dat hagelslag vooral uit koolhydraten en vetten bestaat. Na vergelijking van de drie soorten zagen we dat De Ruijter en Fair Trade in verhouding meer koolhydraten bevatten, terwijl Céréal in verhouding meer vet bevat. Op basis van de resultaten zijn De Ruijter, Fair Trade en Céréal alle drie in de categorie bij uitzondering ingedeeld. Inleiding Chocoladehagelslag, een typisch Nederlands ontbijtproduct. Bij de gemiddelde Nederlander staat er zeker een pak hagelslag op de ontbijttafel. Maar wij Nederlanders eten chocoladehagelslag niet alleen bij het ontbijt, het wordt ook gegeten bij de lunch, op koekjes of taart of als versiering bij het dessert. Uit onderzoek (Allsecur, 2009) is zelfs gebleken, dat 24% van de Nederlanders hagelslag meeneemt op een autovakantie. Ook al eet de gemiddelde Nederlander regelmatig chocoladehagelslag, toch weten wij niet precies waarom we het eten, wat de samenstelling is en hoe gezond of ongezond het is. We hebben daarom verschillende soorten pure chocoladehagelslag onderzocht. De drie verschillende soorten hagelslag die we in dit onderzoek hebben gebruikt, zijn De Ruijter, Fair Trade en Céréal, sugar control. Er zijn verschillende aspecten van chocoladehagelslag waarnaar gekeken kan worden. Zo kunnen we onderscheid maken tussen de sensorische aspecten, de chemische aspecten en de gezondheidsaspecten van chocoladehagelslag. We kijken in dit onderzoek naar al deze aspecten. Wat wordt er onder sensorische aspecten verstaan? Enkele voorbeelden van sensorische waarnemingen zijn de smaak, de geur, de textuur en het uiterlijk van de verschillende soorten hagelslag. Het gaat in het sensorisch onderzoek vooral om de relatie tussen de waarneming en de aantrekkelijkheid van het product; in ons geval, de chocoladehagelslag. De aangenaamheid van een product is een belangrijke eigenschap, en bepaalt voor een groot deel of we het product lekker vinden en of we het product willen eten. Het is belangrijk hierbij te bedenken dat er verschil is tussen analytisch en hedonisch onderzoek. In analytisch onderzoek gaat het over een specifiek kenmerk van de hagelslag, dat elk persoon kan waarnemen. Hierbij is er een kleine tussenpersoonsvariatie. In het hedonisch onderzoek gaat het om de vraag hoe lekker iemand het product vindt; dit hangt af van de persoonlijke smaak en er is dus een grote tussenpersoonsvariatie. Om de chemische aspecten van chocoladehagelslag te bepalen gaan we een levensmiddelenanalyse uitvoeren. Bij de levensmiddelenanalyse wordt de samenstelling van de macronutriënten in de verschillende soorten hagelslag bepaald. De waarden die uit deze analyse komen, worden vergeleken met de waarden die in de Nederlandse Voedingsmiddelentabel (NEVOtabel) staan. Ook worden de waarden uit de analyse vergeleken met de waarden op de verpakking. Wat betreft de gezondsheidsaspecten van hagelslag zijn we nagegaan, welke richtlijnen er door het Voedingscentrum gehanteerd worden voor het indelen van producten als hagelslag in de categorieën bij voorkeur, middenweg en uitzondering. Op basis hiervan hebben we ook de hagelslag ingedeeld. Hiervoor hebben we ook de voedingsstoffendichtheid van de hagelslag

4 berekend. Hagelslag valt in de productcategorie broodbeleg en behoort hiermee niet tot de basisvoedingsmiddelen. We hebben tevens gekeken wat mogelijk betere alternatieven zijn binnen deze productcategorie. Voor zover er verschillen in richtlijnen zijn afhankelijk van de doelgroep, hebben we de categorie vrouwen in de leeftijd van jaar aangehouden voor dit onderzoek. De doelstelling van dit onderzoek is Het bepalen naar welke soort chocoladehagelslag de voorkeur van de consument uitgaat, op basis van een sensorisch onderzoek, en nagaan in hoeverre dit samenhangt met de nutriëntsamenstelling en gezondheidsaspecten van de hagelslag. We hebben verschillende vraagstellingen bedacht, om het onderzoek goed uit te kunnen werken. De vragen die betrekking hebben op het sensorische onderzoek zijn: Hoe worden de verschillende soorten chocoladehagelslag gewaardeerd, op basis van een rapportcijfer? In hoeverre spelen bepaalde eigenschappen een rol bij de beoordeling van de verschillende soorten hagelslag? We verwachten dat de hagelslag van Fair Trade het hoogst gewaardeerd wordt op basis van een rapportcijfer. Bij een eerder smaakonderzoek van hagelslag (Kassa, 2008) werd deze hagelslag ook beter gewaardeerd door de proefpersonen dan hagelslag van De Ruijter. Céréal hagelslag was niet in dit onderzoek opgenomen, maar wel een andere soort suikervrije hagelslag (Ringers) die gezoet wat met dezelfde zoetstof, maltitol. Deze hagelslag werd slecht gewaardeerd. Verder hebben we een aantal eigenschappen gekozen om te onderzoeken, waarvan we vermoeden dat deze van belang zijn voor de beoordeling van de hagelslag. Op basis van het smaakonderzoek van kassa, eerder sensorisch onderzoek (Guinard, 1999) en onze eigen ervaring met de producten verwachten we dat vooral chocoladesmaak, zoetheid en de snelheid van smelten in de mond een rol zullen spelen. De vragen die betrekking hebben op de chemische analyse van de chocoladehagelslag zijn: Wat is de samenstelling van de verschillende soorten hagelslag, bepaald door een chemische analyse? Wat zijn de verschillen tussen de drie soorten hagelslag, bepaald door een chemische analyse? Verschillen de waarden, bepaald door de chemische analyse, van de waarden op de verpakking? Verschillen de waarden, bepaald door de chemische analyse, van de waarden in de NEVO-tabel? Op basis van de gegevens op de verpakking verwachten we dat de samenstelling van De Ruijter en Fair Trade vooral bestaat uit een hoog suikergehalte en dat Céréal een laag suikergehalte heeft. We verwachten dan ook een groot verschil tussen het suikergehalte van de hagelslag van De Ruijter en Fair Trade en het suikergehalte van Céréal. Ook verwachten we een klein verschil tussen de waarden bepaald door onze chemische analyse en de waarden op de verpakking en uit de NEVO-tabel. Dit verwachten we, omdat we niet precies weten welke analytische methoden gebruikt zijn om tot de waarden uit de NEVO-tabel en op de verpakking te komen. Met betrekking tot de gezondheidsaspecten hebben we de volgende vraagstellingen. Wat zijn de criteria waarop een product als hagelslag wordt beoordeeld, voor het indelen in de categorieën bij voorkeur, middenweg en bij uitzondering? In welke categorie vallen de drie soorten hagelslag op basis van deze criteria en hun voedingsstoffendichtheid? Welke andere producten vormen een mogelijk alternatief voor hagelslag binnen deze productgroep? Welke claims staan er op de verpakkingen van de drie soorten hagelslag en worden deze waargemaakt? We verwachten dat de hagelslag waarschijnlijk in de uitzonderingscategorie zal vallen omdat het vrij veel vet en suiker bevat, en wij vermoeden dat hier rekening mee wordt gehouden bij het indelen van de producten. Céréal zou, omdat het suikerarm is, mogelijk wel in de middenwegcategorie kunnen vallen. Als mogelijke alternatieven voor chocoladehagelslag

5 verwachten we bijvoorbeeld producten als appelstroop of halvajam te vinden. Wij verwachten verder dat eventuele claims op de verpakkingen van de hagelslag waar zullen worden gemaakt, omdat deze er anders niet op vermeld hadden mogen worden. Materiaal en methoden sensorisch onderzoek Het onderzoek is uitgevoerd op Wageningen Universiteit. De deelnemers die aan het onderzoek meegedaan hebben zijn tien bachelor Voeding- en Gezondheidstudenten van deze universiteit. We hebben van te voren deze studenten benaderd en de datum en tijd doorgegeven. Om de sensorische eigenschappen van de verschillende soorten chocoladehagelslag te onderzoeken hebben we acht vragen bedacht, die het verschil laten zien tussen de drie producten. Er zijn twee vragen over het uiterlijk van de hagelslag: hierbij gaat het om de eigenschappen glans en aantrekkelijkheid. We hebben vijf analytische vragen gesteld, die betrekking hebben op de eigenschappen zoetheid, chocoladesmaak, hoe droog en hard de korrels zijn en hoe makkelijk de korrels op de tong smelten. De laatste vraag is een algemene waardering van het product, in de vorm van een rapportcijfer. We hebben er voor gekozen om bij elke vraag, met uitzondering van het rapportcijfer, een 9 punts categorieschaal te gebruiken. De deelnemers waarderen een bepaalde eigenschap met een cijfer van een tot negen, waarbij een staat voor heel weinig/zwak en negen voor heel veel/sterk. De gebruikte vragenlijst is terug te vinden in Bijlage 1. Het onderzoek is uitgevoerd in een speciaal lokaal voor sensorische onderzoeken. De deelnemers kunnen in dit lokaal, gescheiden door schotten, apart van de anderen zitten en zich dus volledig concentreren op het product en het onderzoek. Het is namelijk belangrijk in het sensorische onderzoek dat alleen de variabele die we willen onderzoeken (de verschillende soorten hagelslag) varieert, en de overige variabelen zo gelijk mogelijk worden gehouden. Alle monsters zijn om de hierboven genoemde reden op dezelfde manier aangeboden. De monsters hebben dezelfde temperatuur, de monsters zijn allemaal in een klein rond aluminium bakje aangeboden en in deze bakjes zit telkens dezelfde hoeveelheid hagelslag. Ook zijn de storende factoren tijdens het onderzoek zoveel mogelijk beperkt. Dit hield in dat er geen storende geuren aanwezig waren, en dat er stilte was tijdens het onderzoek. Verder is het belangrijk dat de deelnemers de drie verschillende soorten chocoladehagelslag willekeurig toegewezen krijgen. We hebben hiervoor gebruik gemaakt van een randomisatieschema, dat terug te vinden is in Bijlage 2. Ook hebben we er voor gekozen om de verschillende monsters aan te bieden met codes van drie cijfers, waarvan alleen het middelste cijfer codeerde voor de soort hagelslag. De deelnemers kunnen hierdoor niet uit de code van de aangeboden monsters een vermeende rangorde afleiden. Aan het begin van het onderzoek lazen de deelnemers de instructie. De instructie begint met een korte inleiding, welke type producten een deelnemer te beoordelen krijgt en op welke manier een antwoord kan worden gegeven. Ook wordt er beschreven hoe de monsters geproefd worden. Ook werd er beschreven dat er, voordat er een nieuwe soort hagelslag geproefd wordt, er eerst een cracker gegeten en een glas water gedronken moet worden om de smaak te neutraliseren. Per soort hagelslag kregen de deelnemers een aluminium bakje met een bepaalde soort hagelslag en een vragenlijst. Als deze vragenlijst compleet was ingevuld, werden de vragenlijst en het aluminium bakje opgehaald en kreeg de deelnemer een nieuw aluminium bakje met een bepaalde soort hagelslag en weer een vragenlijst. In totaal heeft elke deelnemer dus drie aluminium bakjes met hagelslag en hierbij ook drie vragenlijsten gehad.

6 De resultaten van het onderzoek zijn in Microsoft Office Excel verwerkt. Per eigenschap is het gemiddelde berekend en ook de standaarddeviatie. Het gemiddelde wordt verwerkt in staafdiagrammen en in een spinnenwebdiagram. Resultaten sensorisch onderzoek We hebben de gegevens van alle vragenlijsten verzameld en ingevoerd in Microsoft Excel. Per aspect hebben we het gemiddelde en de standaarddeviatie berekend. Hieruit komt het volgende overzicht naar voren. Tabel 1 Beoordeling van de drie verschillende soorten hagelslag. De gemiddeldes en de standaarddeviaties van de in totaal tien beoordelingen zijn per aspect weergegeven. Glans Uiterlijk Zoetheid Chocolade smaak Hoe droog? Hoe hard? Smeltbaarheid Rapport cijfer Gemiddelde Fair Trade SD Fair Trade Gemiddelde De Ruijter SD De Ruijter Gemiddelde Céréal SD Céréal Om de verschillen in beoordeling van elk aspect tussen de verschillende soorten hagelslag goed te kunnen vergelijken, hebben we de gemiddelde waardes voor elk aspect en elke soort hagelslag uitgezet in een spinnenwebdiagram. Rapportcijfer Smelten glans uiterlijk zoetheid Fair Trade De Ruijter Céréal Hoe hard? chocoladesmaak hoe droog? Figuur 1 Beoordeling van de drie verschillende soorten hagelslag. Elke as van het spinnenweb geeft een bepaald aspect aan; de hoogte van de lijn op deze as geeft de gemiddelde beoordeling van dit aspect voor een bepaald soort hagelslag weer. Wat bij deze resultaten opvalt, is dat de hagelslag van Céréal op vrijwel alle aspecten lager scoort dan de andere twee soorten, en ook met een lager rapportcijfer beoordeeld wordt. Alleen wat

7 droogheid betreft wordt de Céréal hagelslag juist hoger beoordeeld. Tussen de Fair Ttrade hagelslag en de hagelslag van De Ruijter zijn eigenlijk geen opvallende verschillen. Discussie sensorisch onderzoek Tussen de waardering van de Fair Trade hagelslag en De Ruijter hagelslag zat geen duidelijk verschil. De Ruijter werd het hoogst gewaardeerd, met een gemiddeld rapportcijfer van 7.5 met een standaarddeviatie (SD) van De Fair Trade hagelslag kreeg een gemiddeld rapportcijfer van 7.1 met een standaarddeviatie van De suikervrije hagelslag van Cereal werd duidelijk lager beoordeeld dan de andere twee soorten: een gemiddeld rapportcijfer van 5.1 met een standaarddeviatie van In de suikervrije hagelslag zit weliswaar geen suiker (sucrose), glucose of fructose, maar hieraan zijn wel kunstmatige zoetstoffen toegevoegd in de vorm van polyolen, suiker-alcoholen. Desondanks scoorde de suikervrije hagelslag duidelijk lager op zoetheid dan de twee andere soorten, met een gemiddelde beoordeling van 3.8 (SD 1.751) tegenover een beoordeling van 7.3 (SD 1.059) voor Fair Trade hagelslag en 6.4 (SD 1.838) voor De Ruijter. Ook qua chocoladesmaak werd de suikervrije hagelslag het laagst beoordeeld. Deze hagelslag kreeg hiervoor een beoordeling van 5.5 (SD 1.780) tegenover een beoordeling van 6.6 (SD 1.647) voor Fair Trade hagelslag en 7.1 (SD 1.663) voor De Ruijter. Een sterke chocoladesmaak en een zoete smaak lijken dus bij te dragen aan een hoge waardering van chocoladehagelslag. De droogheid van de hagelslag werd bij de suikervrije hagelslag juist hoger beoordeeld, met een 5.8 (SD 2.098), tegenover een beoordeling van 3.8 (SD 1.619) voor de Fair Trade hagelslag, en 3.8 (SD 1.549) voor de hagelslag van De Ruijter. Een droog mondgevoel bij het consumeren van de hagelslag lijkt dus een negatief effect te hebben op de waardering hiervan. Bij de hardheid en de snelheid van smelten waren geen grote verschillen tussen de drie verschillende soorten hagelslag. De smeltbaarheid van de suikervrije hagelslag werd weliswaar iets lager beoordeeld (met een 5.6 tegenover een 6.5 en 6.7 voor de andere twee soorten), maar had ook een veel grotere tussenpersoonsvariatie in de beoordelingen (SD 2.271). Hoe hard de hagelslagkorrels zijn, en het gemak waarmee deze in de mond smelten, lijkt dus niet van significante invloed op de waardering van de chocoladehagelslag. Verder hebben we ook nog gekeken naar de beoordeling van het uiterlijk van de hagelslag; zowel het algehele uiterlijk als de mate van glans. De suikervrije hagelslag scoort hierbij op beide punten het laagst: een beoordeling van 4.7 (SD 2.058) voor uiterlijk, en 4.6 (SD 1.713) voor glans. Dit is duidelijk lager dan de Fair Trade hagelslag, die beoordeeld wordt met een 6.5 (SD 1.179) voor uiterlijk en een 6.8 (SD 1.135) voor glans. De hagelslag van De Ruijter wordt het hoogst beoordeeld, met een 7.9 (SD 0.316) voor uiterlijk en een 7.9 (SD 1.197) voor glans. De mate van glans lijkt een belangrijke rol te spelen voor de waardering van het algehele uiterlijk van de hagelslag, aangezien de beoordelingen hiervan per soort hagelslag steeds vrijwel overeenkomen. Vanwege de overeenkomst tussen de lage beoordeling van de uiterlijke aspecten van de suikervrije hagelslag en het lage rapportcijfer hiervan, en een vergelijkbare overeenkomst tussen hoge uiterlijke beoordeling en hoge waardering bij De Ruijter hagelslag, lijkt het alsof een goed uiterlijk van belang is voor een hoge waardering van de hagelslag. De hagelslag van De Ruijter kreeg echter geen significant hogere waardering dan de Fair Trade hagelslag, terwijl de eerstgenoemde wel hoger scoorde op de uiterlijke aspecten. Het is mogelijk dat de waardering van het product voornamelijk gebaseerd is op smaak, mondgevoel en dergelijke aspecten, en uiterlijk een minder belangrijke, of zelfs geen rol speelt. Op basis van dit onderzoek hebben wij te weinig informatie om hierover een eenduidige conclusie te kunnen trekken.

8 Conclusie sensorisch onderzoek Wat betreft de sensorische aspecten van chocoladehagelslag wilden wij twee vragen beantwoorden: Hoe worden de verschillende soorten chocoladehagelslag gewaardeerd, op basis van een rapportcijfer? en In hoeverre spelen bepaalde eigenschappen een rol bij de beoordeling van de verschillende soorten hagelslag? We kunnen concluderen dat de hagelslag van De Ruijter het best beoordeeld wordt (rapportcijfer 7.5), de hagelslag van Fair Trade op de tweede plaats komt (7.1) en de suikervrije hagelslag van Cereal het slechtst beoordeeld wordt (5.1). Dit komt dus niet overeen met onze hypothese dat de Fair Trade hagelslag het best beoordeeld zou worden. De rapportcijfers voor De Ruijter en Fair Trade hagelslag lagen echter wel dicht bij elkaar. De mate van zoetheid en de chocoladesmaak hebben een positief verband met de waardering van de hagelslag. De mate van droogheid heeft juist een negatief verband met de waardering van de hagelslag. Tussen de hardheid van de hagelslagkorrels en de waardering van de hagelslag hebben wij geen verband kunnen ontdekken; hetzelfde geldt voor het gemak waarmee de hagelslag smelt in de mond. Chocoladesmaak en zoetheid zijn dus de twee belangrijkste aspecten voor de waardering van chocoladehagelslag. Smeltbaarheid speelt geen belangrijke rol, in tegenstelling tot wat wij veronderstelden. De mate van glans en de waardering van het algehele uiterlijk van de hagelslag hebben mogelijk een positief verband met de waardering van de hagelslag. Een eenduidige conclusie hierover was, op basis van de gegevens die bij dit onderzoek verkregen zijn, echter niet mogelijk. Materiaal en methoden levensmiddelenanalyse Om de verschillende soorten hagelslag goed te kunnen analyseren, hebben we deze eerst gehomogeniseerd, door elke soort hagelslag in een blender fijn te malen. Als eerste hebben we het drogestofgehalte van de gehomogeniseerde hagelslag bepaald. Dit hebben we gedaan door ca. 2,5 gram hagelslag drie uur te laten drogen in een droogstoof bij 105 C. De exacte details van deze methode en de formule waarmee we vervolgens het drogestofpercentage berekend hebben, staan beschreven op pagina van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. Vervolgens hebben we het vetgehalte van de hagelslag bepaald. Dit hebben we gedaan door ca. 20 gram hagelslag in een extractiehuls te brengen, en gedurende drie uur met behulp van de Soxhlet-extractiemethode het vet uit de hagelslag te extraheren. De details van de Soxhletopstelling staan beschreven op pagina 20 van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. De volgende dag hebben we het oplosmiddel verdampt met behulp van een rotavapor, en het vetgehalte berekend aan de hand van de formule zoals beschreven op pagina 23 van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. Van het verkregen vet hebben we tevens de vetzuursamenstelling bepaald. Dit hebben we gedaan door middel van gaschromatografie, waarna we de percentages verzadigde, enkelvoudig onverzadigde en meervoudig onverzadigde vetzuren hebben berekend aan de hand van de piekoppervlakken hiervan. De precieze werkwijze bij de gaschromatografie en de formule voor het berekenen van de vetzuurpercentages staan beschreven op pagina van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. We hebben ook het eiwitgehalte van de hagelslag bepaald. Hiervoor hebben we van iedere soort hagelslag ca. 15mg afgewogen, en dit geanalyseerd door middel van de DUMAS methode. De details hiervan staan beschreven op pagina van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse.

9 Na de vetextractie met behulp van de Soxhlet methode, is in de extractiehuls het vetvrije restant van de hagelslagmonsters achtergebleven. Dit vetvrije product hebben we gebruikt om de percentages mono- en disacchariden, zetmeel en voedingsvezel in de hagelslag te bepalen. We hebben hiervoor ca. 1 gram ontvet monster van iedere soort hagelslag opgelost in water en deze oplossing ca. 10 minuten gekookt. Vervolgens hebben we voor de mono- en disaccharidenanalyse een kleine hoeveelheid van de oplossing verdund en geanalyseerd door middel van de HPAEC methode. De details van deze analyse staan beschreven op pagina van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. Aan de rest van de oplossing hebben we vervolgens een Termamyl-oplossing en een alphaamylase/amyloglucosidase-oplossing toegevoegd om het zetmeel af te breken. Na incubatie hebben we opnieuw een kleine hoeveelheid van de oplossing genomen en verdund, en ook dit geanalyseerd met de HPAEC methode. Deze procedure staat beschreven op pagina van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. Aan de resterende oplossing hebben we vervolgens nogmaal een alphaamylase/amyloglucosidase-oplossing toegevoegd. Na overnacht incuberen hebben we al het vocht uit de oplossing verwijderd met behulp van een afzuigerlenmeyer en enkele malen spoelen met ethanol en aceton. De exacte werkwijze staat beschreven in hoofdstuk van de Practicumhandleiding Levensmiddelenanalyse. Uit het gewicht van het achtergebleven residu hebben we de percentage voedingsvezel in de hagelslag berekend, met behulp van de in hoofdstuk vermelde formule. Resultaten levensmiddelenanalyse Van ieder pak hagelslag hebben we de totale inhoud gewogen, om zo exact te weten hoeveel gram hagelslag er in ieder pak zat. Hieruit zijn de volgende gewichten naar voren gekomen. Tabel 2 hoeveelheid hagelslag per pak (gram) en hoeveelheid drogestof per pak (gram) Product Totaal gewicht verse hagelslag Totaal gewicht drogestof De Ruijter Fair Trade Céréal Van iedere soort hagelslag hebben we de hoeveelheid water, eiwit, koolhydraten (uitgesplitst in suikers, zetmeel en vezels) en vetten bepaald. Tevens hebben we dit vergeleken met de waarden van de verpakking. Zo zijn de volgende gegevens verkregen. Tabel 3 Analyse van De Ruijter hagelslag. Gegevens zijn weergeven als percentage van de drogestof, percentage van het verse product zoals geanalyseerd, en het theoretische percentage in het verse product. Soort stof Percentage op drogestof Aantal gram per 100 gram hagelslag Aantal gram per 100 gram volgens de verpakking Vet Eiwit Suikers Zetmeel Niet vermeld Voedingsvezel Niet vermeld Water Niet vermeld

10 Tabel 4 - Analyse van Fair Trade hagelslag. Gegevens zijn weergeven als percentage van de drogestof, percentage van het verse product zoals geanalyseerd, en het theoretische percentage in het verse product. Soort stof Percentage op drogestof Aantal gram per 100 gram hagelslag Aantal gram per 100 gram volgens de verpakking Vet Eiwit Suikers Zetmeel Niet vermeld Voedingsvezel Niet vermeld Water Niet vermeld Tabel 5 Analyse van Céréal hagelslag. Gegevens zijn weergeven als percentage van de drogestof, percentage van het verse product zoals geanalyseerd, en het theoretische percentage in het verse product. Soort stof Percentage op drogestof Aantal gram per 100 gram hagelslag Aantal gram per 100 gram volgens de verpakking Vet Eiwit Suikers * Zetmeel Niet vermeld Voedingsvezel 0 0** 10 Water Niet vermeld * volgens de verpakking is er 50.9 gram polyolen per 100 gram aanwezig in dit product ** uit de berekening kwam een negatief getal Verder hebben we de waarden van de analyse van de Ruijter en Fair Trade samen met de waarden van de NEVO-tabel uitgezet in een tabel. De waarden van Céréal zijn hierbij niet vermeld, omdat deze hagelslag een heel andere samenstelling heeft dan de gemiddelde hagelslag volgens de NEVO-tabel en dit geeft dus geen goede vergelijking. Suikervrije hagelslag wordt in de NEVO-tabel niet vermeld. Tabel 6 Waarden in aantal gram per 100 gram van de analyse van de Ruijter en Fair Trade en de waarden uit de NEVO-tabel Soort stof De Ruijter Fair Trade NEVO-tabel chocoladehagelslag puur Vet Eiwit Suikers Zetmeel Niet vermeld Voedingsvezel Water

11 Naast het totale vetgehalte hebben we ook de vetzuursamenstelling geanalyseerd. Tabel 7 Analyse vetzuursamenstelling per product. De gegevens zijn vermeld als percentages van de totale hoeveelheid vet in elk product. Product Verzadigde vetzuren Enkelvoudig onverzadigde vetzuren Meervoudig onverzadidge vetzuren De Ruijter Fair Trade Céréal Tot slot hebben we van elk product aan de hand van de vastgestelde hoeveelheden eiwit, koolhydraten en vetten de energetische waarde van de producten berekend. Hiervoor hebben we het aantal gram eiwit per 100 gram vermenigvuldigd met 4, de koolhydraten ook met 4 en het aantal gram vet met 9 vermenigvuldigd. Het totale aantal kilocalorieën dat we zo verkregen hebben, hebben we tot slot met 4.18 vermenigvuldigd om op het aantal kilojoules uit te komen. Dit hebben we vergeleken met de energiewaarden zoals deze vermeld stonden op de verpakkingen, en met de waarden uit de NEVO-tabel. Tabel 8 Energetische waarden van de drie soorten hagelslag, zoals berekend aan de hand van de analyse, en zoals vermeld op de verpakking en in de NEVO-tabel. Alle waarden zijn weergegeven in kj per 100 gram hagelslag. Product Berekende energiewaarde Energiewaarde verpakking Energiewaarde NEVO-tabel De Ruijter Fair Trade Céréal Niet vermeld Als we de suikerwaarden van De Ruijter van de analyse (tabel 3) vergelijken met de waarden op de verpakking, zien we een erg groot verschil. Uit de analyse komt naar voren dat een pak hagelslag 8.32 gram suikers bevat per 100 gram product, maar op de verpakking staat een ruim 9 keer zo grote waarde vermeld (73 gram per 100 gram). Ook bij de resultaten van Fair Trade zien we grote verschillen in het suikergehalte. Uit de analyse komt een suikergehalte van 6.47 gram / 100 gram (tabel 4), maar volgens de verpakking zit er ruim 10 keer zo veel suiker in de hagelslag (68.5 gram / 100 gram). Volgens de verpakking bevat Céréal vrijwel geen suikers (0.3 gram / 100 gram), maar uit de analyse komt een suikergehalte van gram / 100 gram (tabel 5). Dit is erg opvallend. Tussen de eiwitwaarden van De Ruijter zit geen groot verschil (analyse: 5.78 gram / 100 gram, verpakking: 5.2 gram / 100 gram). We kunnen dus aannemen dat in De Ruijter hagelslag ruim 5 gram eiwit zit per 100 gram product. Tussen de eiwitwaarde van Fair Trade bepaald door de analyse (5.7 gram / 100 gram) en de eiwitwaarde volgens de verpakking (4.8 gram / 100 gram) zit ook geen opvallend groot verschil. Ook bij de vergelijking van het eiwitgehalte van Céréal bepaald door de analyse en het eiwitgehalte volgens de verpakking zien we geen groot verschil. Het vetgehalte van De Ruijter bepaald door de analyse is iets lager (10.29 gram / 100 gram) dan op de verpakking staat (14 gram / 100 gram). Ook het vetgehalte is bij de analyse van Fair Trade, net als bij de analyse van De Ruijter, iets lager dan het vetgehalte volgens de verpakking. Ook bij Céreal is het vetgehalte lager dan vermeld is op de verpakking. Wat opvalt als we naar de waarden van de vetzuurbepaling kijken, is dat alle drie de soorten hagelslag voor het grootste deel uit verzadigde vetzuren en enkelvoudig onverzadigde vetzuren bestaan.

12 Als we naar de resultaten van de voedingsvezelbepaling van De Ruijter en Fair Trade kijken, zien we hele hoge waarden, vergeleken met de gegevens uit de NEVO-tabel. We vergelijken deze waarden met de gegevens uit de NEVO-tabel, omdat op de verpakking niets vermeld staat over vezels. De waarden die we berekend hebben tijdens het experiment zijn ruim drie keer hoger dan de waarde vermeld in de NEVO-tabel. Ook bij Céréal zien we een groot verschil bij het aantal gram vezels per 100 gram product. Volgens de verpakking zou er 10 gram vezel / 100 gram product aanwezig moeten zijn, maar in de analyse is hier niets van terug te vinden. Uit de berekening na de analyse komt zelfs een negatief aantal gram vezel / 100 gram product. De energetische waarden zijn uitgerekend voor alle drie de producten. Deze waarden zijn veel lager dan de waarden die op de verpakking vermeld staan. Discussie levensmiddelenanalyse Wat opvalt als we naar de resultaten kijken, is dat de resultaten van de vetbepaling in alle gevallen lager uitvallen dan verwacht, vergeleken met de verpakking en met de NEVO-tabel. Dit kan komen doordat we een andere analyse hebben gebruikt om het vetgehalte te bepalen of doordat we te lang afgedampt hebben. Als we te lang afgedampt hebben, kan het vet ook aan de kook zijn gebracht, waardoor er ook een klein deel van het vet verdampt kan zijn. Tijdens het experiment zagen we wel wat bubbeltjes verschijnen in het vet, en dit is dan ook de reden waarom wij denken dat het vetgehalte van het experiment lager uitgevallen is. Ook bij de suikerbepaling zien we grote verschillen tussen de resultaten van de analyse en de waarden van de verpakking en de waarden uit de NEVO-tabel. Dit zou kunnen komen doordat wij een andere methode hebben gebruikt, maar omdat de verschillen erg groot zijn kan dit niet de enige reden zijn. De waarden van de analyse van De Ruijter en Fair Trade verschillen bijna een factor 10 met de waarden van de verpakking en de waarden uit de NEVO-tabel. Wat dus opvalt is dat de waarden van de analyse vele malen lager uitgevallen zijn dan de waarden die op de verpakking staan. We hebben met een erg lage verdunning gewerkt, waardoor bij kleine meetfoutjes grote verschillen kunnen ontstaan bij het terugrekenen naar de waarden in het originele product. Als we de eiwitgehaltes bepaald door de analyse vergelijken met de eiwitgehaltes van de verpakking zien we geen grote verschillen. De waarden kunnen iets variëren door het gebruiken van een verschillende methode of door kleine onnauwkeurigheidsfoutjes. Ook bij het vergelijken van het vezelgehalte met gegevens van de verpakking, in het geval van Céréal, en in vergelijking met gegevens uit de NEVO-tabel, in het geval van De Ruijter en Fair Trade, zien we hele grote verschillen. Het vezelgehalte van Céréal (tabel 5) is 0, terwijl er volgens de verpakking 10 gram / 100 gram aanwezig zou moeten zijn. De waarde van de vezelbepaling van Céréal kwam eigenlijk zelfs uit op een negatieve waarde. Waarschijnlijk komt dit door een verschil tussen het eiwitgehalte in het residu op het filterpapier en het eiwitgehalte in het totale product. Wij hebben bij de berekening van het vezelgehalte namelijk het eiwitgehalte in het totale product afgetrokken van het totaalgewicht van het residu, terwijl het mogelijk is dat het residu een lager eiwitgehalte had, doordat een deel van het eiwit in oplossing is geraakt en weggespoeld. Het resterende vezelgehalte na aftrekken van het eiwitgehalte komt dan dus te laag uit. Het vezelgehalte van De Ruijter en Fair Trade (tabel 6) daarentegen is 3 keer zo hoog als vermeld staat in de NEVO-tabel. Het kan misschien zijn dat het filterpapier nog niet helemaal droog was, toen het gewogen werd, wat resulteert in een hoger gewicht en een uiteindelijk hogere vezelwaarde.

13 Het meest opvallende is dat de suikervrije hagelslag Céréal volgens de analyse gram / 100 gram suikers bevat. In deze suikervrije hagelslag is maltitol in plaats van suikers verwerkt. Het lijkt erop dat maltitol op dezelfde tijd elueert als fructose, want in de resultaten was een grote piekoppervlakte voor fructose te zien. We hebben geen ijklijn van maltitol en kunnen maltitol dus niet gelijk stellen aan fructose. We kunnen dus niet zeggen dat er gram maltitol aanwezig is per 100 gram product. We vermoeden dat deze waarde aan de lage kant is, gezien de gegevens van de verpakking (50.9 gram / 100 gram). De energetische waarden (tabel 8) zijn veel lager dan vermeld staat op de verpakking. Dit komt allereerst door de bepaalde vetgehaltes, die voor alle drie de producten lager waren. Ook waren de suikergehaltebepalingen van De Ruijter en Fair Trade vele malen lager, dan vermeld op de verpakking. Ook dit resulteert in een lagere energetische waarde. Verder is het van belang dat bij de berekening van Céréal verder is gerekend met de waarde die uit de suikeranalyse kwam. Zoals hierboven uitgelegd is dit geen goede waarde. Ook claimt het product om geen suikers, maar alleen maltitol te bevatten, wat een zoetstof is en dus geen energie geeft. Door de verkeerde waarden van het suikergehalte, geeft dit ook een verkeerd beeld van de energiewaarde van Céréal. Omdat we de verschillen erg groot vonden, hebben we berekend wat er uit de door ons gebruikte formule kwam, als we de gehaltes van eiwitten, vetten en koolhydraten van de verpakking gebruikten. Hierbij kwamen andere waarden naar voren. Voor De Ruijter 1834 kj (i.p.v kj), voor Fair Trade kj (i.p.v kj) en voor Céréal (i.p.v kj). Het zou kunnen dat Céréal de totale hoeveelheid koolhydraten, inclusief polyolen, gebruikt heeft bij de bepaling van de energetische waarde. Ook is ons opgevallen dat de omrekening van kcal naar KJ op een andere manier gaat. Dit geeft aan dat de energetische waarden op een heel andere manier berekend worden door de fabrikanten, wat ook voor een deel de verschillen verklaart. Wat verder opvalt als we naar de gegevens van het daadwerkelijke gewicht van de hagelslag kijken (tabel 2), is dat het afwijkt van het gegevens die op de verpakking staan. Zo zit er in de Ruijter meer dan de vermelde 400 gram ( gram), en bevatten Fair Trade en Céréal minder gewicht dan vermeld staat op de verpakking ( i.p.v. 400 en ). Dit hebben we meegenomen in de berekening, om zo de verdere resultaten goed te kunnen vergelijken. In tabel 3 en tabel 4 hebben we voor het aantal gram suikers per 100 gram volgens de verpakking, de waarde van koolhydraten van de verpakking overgenomen. Dit hebben we gedaan, omdat er op de verpakking geen verdere verdeling stond. We hebben dus het zetmeelgehalte verwaarloosd. Dit hebben we gedaan in overleg met de practicumdocenten, die aangaven dat er verwaarloosbaar weinig zetmeel in hagelslag zit. Ook hebben we gekeken wat het zetmeelgehalte was volgens de NEVO-tabel: dit was 0 gram per 100 gram. Conclusie levensmiddelenanalyse Pure chocoladehagelslag bevat veel cacao. De voedingsstoffen die de hagelslag bevat zijn koolhydraten, vetten, eiwitten, vezels en een hele kleine hoeveelheid water. Volgens de analyse zou chocoladehagelslag een heel klein percentage zetmeel bevatten, maar dit is zo weinig dat het verwaarloosbaar is. Het grootste verschil tussen de soorten hagelslag is dat Céréal geen suikers, maar polyolen bevat. Deze hagelslag is dan ook minder goed vergelijkbaar met de andere twee soorten hagelslag. Tussen De Ruijter en Fair Trade zijn analytisch gezien weinig verschillen. Een klein verschil is wel te zien in de samenstelling van de vetzuren. Fair Trade bevat een hoger percentage aan enkelvoudige onverzadigde vetzuren, in verhouding iets meer meervoudige onverzadigde vetzuren en procentueel minder verzadigde vetzuren dan De Ruijter. Ook bevat de Ruijter iets meer suikers dan Fair Trade, maar dit verschil is erg klein.

14 Als we de resultaten van onze analyse vergelijken met de waarden van de verpakking en met de waarden die in de NEVO-tabel staan, zien we hele grote verschillen. Er zijn verschillende redenen genoemd die dit verschil veroorzaakt kunnen hebben. Het is in ieder geval duidelijk geworden dat er veel verschillende methoden zijn, en dat per methode het belangrijk is dat iedereen precies dezelfde werkwijze aanhoudt. Wij vermoeden dat de waarden van onze enkelvoudig uitgevoerd levensmiddelenanalyse minder betrouwbaar zijn dan de waarden op de verpakkingen en in de NEVO-tabel. Om zelf correcte en betrouwbare waarden te verkrijgen, zou aanvullend onderzoek nodig zijn. Voor uitspraken in de overige onderdelen van dit artikel, die betrekking hebben op de voedingswaarden van de producten, zullen wij daarom gebruikmaken van de waarden van de verpakking, in plaats van de resultaten van onze eigen analyse. Materiaal en methode gezondheidsaspecten Om een goed beeld te krijgen van de gezondheidsaspecten van de drie verschillende soorten hagelslag hebben we gebruik gemaakt van verschillende al bestaande tabellen. In de eerste plaats hebben we gebruik gemaakt van de keuzetabel van het Voedingscentrum. In deze tabel zijn producten ingedeeld in 3 categorieën: bij voorkeur, middenweg en bij uitzondering. Deze tabel kan de consument dus helpen bij het kiezen van gezonde producten. In de keuzetabel zijn voor verschillende productgroepen criteria opgesteld. We hebben de productgroep niet-basisvoedingsmiddelen broodbeleg, waar hagelslag onder valt, opgezocht en deze criteria overgenomen en in een tabel verwerkt. Aan de hand van de criteria konden we de drie soorten chocoladehagelslag indelen in een categorie bij voorkeur, middenweg of bij uitzondering. Verder hebben we gekeken naar andere producten in deze productgroep, om zo een duidelijk overzicht te krijgen van wat een voorkeursproduct of juist een uitzonderingsproduct is. Dit hebben we ook verwerkt in een tabel. Onder producenten is het tegenwoordig erg populair om bepaalde gezondheidsclaims op de verpakking van het product te verwerken. Gezondheidsclaims hebben ook alles te maken met de gezondheidsaspecten van het product. Daarom hebben we gekeken naar de verschillende gezondheidsclaims die op de verpakkingen van de drie soorten hagelslag vermeld staan. Ook hebben we de wettelijke bepalingen van deze claims opgezocht met behulp van The Annex of Regulation (EC) No 1924/2006. Deze gegevens zijn ook weer in een tabel verwerkt. Tot slot hebben we gekeken naar de voedingsstoffendichtheid van vet en koolhydraten van de verschillende soorten chocoladehagelslag. Hierbij hebben we gebruik gemaakt van de volgende formule, om de voedingsstoffendichtheid te berekenen: De aanbevolen hoeveelheden hebben we uit de NEVO-tabel gehaald en de waarden van het product van de verpakking. De resultaten van de voedingsstoffendichtheid zijn ook weer in een tabel verwerkt.

15 Resultaten gezondheidsaspecten De gevonden criteria uit de keuzetabel zijn opgezocht en verwerkt in tabel 9. Tabel 9 Criteria van de productgroep niet-basisproducten broodbeleg bepaald met behulp van de indeling in de keuzetabel. Bij voorkeur Middenweg Bij uitzondering Energie (E) 200 kcal / 100 g 350 kcal / 100 g > 350 kcal / 100 g Verzadigd vet (VV) 13 energie% 13 energie% > 13 energie% Transvet (TV) 1.3 energie% 1.3 energie% > 1.3 energie% Natrium (Na) 400 mg / 100 g 400 mg / 100 g > 400 mg / 100 g Toegevoegde suiker (TS) 2.5 g / 100 g 30 g / 100 g > 30 g / 100 g Wat allereerst opvalt, is dat deze richtlijnen niet beoordelen op basis van de hoeveelheid suiker, eiwit, onverzadigd vet of vezels. Wat verder duidelijk wordt uit de tabel, is dat er een groter energiepercentage van verzadigd vet dan van transvet aanwezig mag zijn in het product. Bevat een product minder dan 200 kcal, 13 energie% verzadigd vet, 1.3 energie% transvet, 400 mg Natrium en 2.5 g toegevoegde suiker, dan valt het product in de categorie bij voorkeur. Het product moet hiervoor dus aan al deze eisen voldoen. Bevat een product meer dan 350 kcal, 13 energie% verzadigd vet, 1.3 energie% transvet, 400 mg Natrium of 30 g toegevoegde suiker dan valt het product automatisch in de categorie bij uitzondering. Het valt dus al in deze categorie zodra één van de grenzen overschreden wordt. Aan de hand van de criteria hebben we de drie soorten hagelslag apart ingedeeld in een van de drie categorieën. Verder hebben we de met behulp van de NEVO-tabel ook producten gevonden die in de andere categorieën thuis horen. Tabel 10 Producten uit de categorie broodbeleg, ingedeeld in de categorieën bij voorkeur, middenweg, uitzondering, op basis van de criteria uit tabel 9. De drie soorten hagelslag uit dit onderzoek zijn ook in deze tabel verwerkt. Bij voorkeur Middenweg Bij uitzondering Jam, zonder suiker Honing * De Ruijter hagelslag Sandwichspread, komkommer * Halva-jam * Fair Trade hagelslag Gekookt scharrelei Appelstroop * Céréal hagelslag *Sandwichspread, honing, halva-jam en appelstroop bevatten respectievelijk 14, 80, 33 en 55 gram koolhydraten. De NEVO-tabel maakt hierbij echter geen onderscheid tussen natuurlijk voorkomende suikers in het product en toegevoegde suikers. Wij vermoeden dat de suikers in deze producten (grotendeels) van natuurlijke oorsprong zijn en de producten daarom binnen de eerder genoemde grenzen voor toegevoegde suikers vallen. Op de verpakkingen van de drie soorten hagelslag staan geen logo s; ook geen Max Havelaar/Fair Trade logo op de verpakking van de Fair Trade hagelslag. Wel staan er op de verpakking van Céréal twee gezondheidsclaims, zoals te zien is in onderstaande tabel.

16 Tabel 11: Voedingsclaims van de verschillende soorten hagelslag; ook de wettelijke bepaling bij elke claim is vermeld in de tabel. Product Claim Wettelijke bepaling De Ruijter Niet vermeld n.v.t. Fair Trade Niet vermeld n.v.t. Céréal - 93% minder suiker (low sugars) - Zonder suiker toegevoegd (with no added sugars) - Niet meer dan 5 gram suiker per 100 gram vast product - Geen toegevoegde mono&disacchariden, en ook geen ander voedingsmiddel wat gebruikt wordt om het zoet te maken. Dus alleen natuurlijke suikers; dit moet op het product staan Ook de resultaten van de voedingsstoffendichtheid van de drie soorten hagelslag zijn verwerkt in een tabel. Tabel 12: voedingsstoffendichtheid van de drie producten voor vetten en koolhydraten Voedingsstoffendichtheid voor vet Voedingssstoffendichtheid voor koolhydraten De Ruijter Fair Trade Céréal We zien in deze tabel dat De Ruijter en Fair Trade een hoge voedingsstoffendichtheid hebben voor koolhydraten, en Céréal heeft daarentegen juist een hoge voedingsstoffendichtheid voor vet. Discussie gezondheidsaspecten Als we naar de gegevens op de verpakking van De Ruijter en Fair Trade hagelslag kijken zien we dat deze producten per 100 gram 410 kcal (De Ruijter) en 439 kcal (Fair Trade) bevatten. Als we dit vergelijken met de waarden uit tabel 9 voor de niet-basiscategorie beleg zien we dat de hagelslag van De Ruijter en ook van Fair Trade hierdoor in de categorie bij uitzondering valt. Verder staat op de verpakking van De Ruijter dat de hagelslag 73 gram / 100 gram koolhydraten bevat, en dat Fair Trade 68.5 gram koolhydraten / 100 gram product bevat. Helaas staat er niet bij hoeveel hiervan toegevoegde suiker is, maar we verwachten dat de meeste suikers (meer dan 30 gram) aan de hagelslag zijn toegevoegd, wat dus een extra argument is om deze soorten hagelslag in de categorie bij uitzondering te plaatsen. Als we naar de waarden van de verpakking van Céréal kijken zien we dat bij deze soort de energiewaarde (342 kcal / 100 gram) lager is dan 350 kcal / 100 gram, dit is dus geen reden om deze soort hagelslag in de categorie bij uitzondering te plaatsen. Op deze verpakking is wel de waarde voor het aantal gram verzadigd vet vermeld, namelijk 9.6 gram verzadigd vet / 100 gram. Als we het aantal gram verzadigd vet vermenigvuldigen met 9, want 1 gram vet levert gemiddeld 9 kcal, komen we uit op een waarde van 86.4 kcal / 100 gram product. Als we deze waarde delen door de energiewaarde per 100 gram (86.4/342) komen we uit op een energiepercentage van 25,3%. Volgens tabel 9 is een energiepercentage boven de 13% reden om het product in de categorie bij uitzondering te plaatsen.

17 We hebben de andere producten in de categorie broodbeleg van de NEVO-tabel ook beoordeeld op de richtlijnen uit tabel 9. Zo zijn we tot een aantal alternatieven voor hagelslag gekomen die voldoen aan alle criteria van de bij voorkeur en middenweg categorieën. De producten jam zonder suiker, sandwichspread komkommer en gekookt scharrelei voldoen aan de criteria voor de categorie bij voorkeur en de producten honing, halva-jam en appelstroop voldoen aan de criteria voor de categorie middenweg die genoemd zijn in tabel 9. Hierbij aannemende dat de waarden voor koolhydraten vermeld niet gelijk zijn aan de hoeveelheid toegevoegde suikers van het product. Deze zes producten vormen dus een goed alternatief voor hagelslag. Als we naar de wettelijke bepalingen kijken voor de claims die genoemd worden op de verpakking van de hagelslag Céréal, zien we dat hieraan voldaan is. Er mag maar 5 gram suiker per 100 gram in het product zitten, om aan de claim 93% minder suiker te voldoen. Op de verpakking staat vermeld dat er maar 0.3 gram suiker / 100 gram aanwezig is, dit is dus ruim onder de waarde van 5 gram. Om aan de claim geen suiker toegevoegd te voldoen, mogen er geen mono- en disacchariden of andere voedingsmiddelen toegevoegd zijn aan het product. Ook aan deze claim is voldaan, want op de verpakking is duidelijk te lezen dat de zoetstof maltitol is gebruikt om het product zoeter te maken en er is dus geen gebruik gemaakt van toegevoegde mono- en disachariden of andere voedingsmiddelen. Gezien de waarden op de verpakkingen van de drie soorten hagelslag, hoge vet- en koolhydraatwaarden, hebben we besloten om de voedingsstoffendichtheid van vet en koolhydraten te bepalen. Vetten en koolhydraten hebben een belangrijke, want negatieve, invloed op de gezondheid, als we kijken naar overgewicht en diabetes. Hagelslag is geen belangrijke eiwitbron, dit is de reden dat we in ons onderzoek geen voedingsstoffendichtheid voor eiwit berekend hebben. Als we naar de waarden van de voedingsstoffendichtheid voor koolhydraten van De Ruijter (1.81) en Fair Trade (1.60) kijken, zien we dat deze waarden ruim boven de 1 uitkomen. Dit betekent dat er meer koolhydraten inzitten dan nodig is voor de aanbevolen hoeveelheid energie. De voedingsstoffendichtheden voor vet van deze twee soorten hagelslag komen niet boven de 1 uit. Door de hoge voedingsstoffendichtheid van koolhydraten in deze twee producten hebben wij er voor gekozen om deze producten in de categorie bij uitzondering te plaatsen. Te veel suikers worden door het lichaam opgeslagen als vet en dit verhoogd het risico op overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten. Wat opvalt bij de voedingsstoffendichtheid waarden van Céréal, is dat er een extreem lage waarde voor koolhydraten is (0.009) maar daarentegen een hoge waarde voor vet (1.27). Dit betekent dat er is dit product meer vet zit dan nodig is volgens de aanbevolen hoeveelheid. Te veel vet verhoogd het risico op overgewicht, diabetes en hart- en vaatziekten en dit is dan ook de reden dat dit product ook in de categorie bij uitzondering is geplaatst. Aan de cacaomassa die in chocolade en chocoladehagelslag zit, worden vaak positieve gezondheidsaspecten toeschreven, zoals een positief effect op de bloeddruk en het cholesterolgehalte. Dit zou vooral toe te schrijven zijn aan de polyfenolen, antioxidanten die in de cacaoboon en daardoor ook in enige mate in de chocoladeproducten voorkomen (Cooper, 2007). Vanwege de negatieve effecten van het verzadigd vet en de toegevoegde suikers in de chocoladehagelslag, vinden wij het mogelijke positieve effect van de polyfenolen echter geen reden om hagelslag in een andere categorie te plaatsen. Conclusie gezondheidsaspecten Er zijn criteria die belangrijk zijn bij het indelen van een product in de categorie bij uitzondering, middenweg of bij voorkeur. Het is belangrijk dat een product niet te veel kcal, niet te veel toegevoegde suikers, weinig natrium, weinig verzadigde en transvetten bevat. Dit zijn de belangrijkste criteria die wij in dit onderzoek gebruikt hebben.

18 Als we de categorie-indelingen van de drie soorten hagelslag, gemaakt met behulp van de keuzetabel, vergelijken met indelingen gemaakt met behulp van de voedingsstoffendichtheid, zien we dat in beide gevallen alle drie de producten in de categorie bij uitzondering worden geplaatst. Dit voldoet ook aan onze verwachting, dat hagelslag in de uitzonderingscategorie zal vallen. Céréal valt, ondanks dat het suikerarm is, niet in de middenwegcategorie door de hoge vetwaarden in het product. Verder zijn jam zonder suiker, sandwichspread komkommer en gekookt scharrelei qua gezondheidsaspecten de beste voorbeelden van goed vervangend beleg. Maar ook honing, halvajam en appelstroop zijn een goede vervanging voor hagelslag. De verpakking van de hagelslag van Céréal bevat als enige voedingsclaims. De hagelslag voldoet aan de criteria om deze claims te mogen gebruiken. Eindconclusie De doelstelling van ons onderzoek was Het bepalen naar welke soort chocoladehagelslag de voorkeur van de consument uitgaat, op basis van een sensorisch onderzoek, en nagaan in hoeverre dit samenhangt met de nutriëntsamenstelling en gezondheidsaspecten van de hagelslag. Uit het sensorische deel van het onderzoek is gebleken dat de voorkeur van de consument uitgaat naar chocoladehagelslag van De Ruijter. Hierbij speelden vooral de chocoladesmaak van de hagelslag en de zoetheid ervan een belangrijke rol. De droogheid van de hagelslag had juist een negatief effect op de waardering. Uit de levensmiddelenanalyse is gebleken dat alledrie de hagelslag soorten relatief veel vet bevatten. Dit zou kunnen verklaren waarom De Ruijter en Fair Trade hagelslag niet als droog werden ervaren. De Céréal hagelslag werd echter even droog beoordeeld, ondanks een vergelijkbaar vetpercentage. Vermoedelijk spelen dus ook andere nutriënten een rol bij hoe droog de hagelslag ervaren wordt, bijvoorbeeld het vochtgehalte dat bij alledrie de soorten ongeveer gelijk (en zeer laag) was. Volgens de levensmiddelenanalyse bevat de hagelslag van De Ruijter en Fair Trade relatief weinig suiker, en de Céréal hagelslag relatief veel. Wij gaan er echter van uit dat hierbij iets verkeerd is gegaan, en houden de waarden van de verpakking aan. In dit geval komen de suikergehaltes van de chocoladehagelslag overeen met de beoordeling van de zoetheid; een hoog suikergehalte en een hoge beoordeling voor De Ruijter en Fair Trade, en een laag suikergehalte en een lage beoordeling voor Céréal. De chocoladesmaak wordt voornamelijk bepaald door het cacaogehalte van de hagelslag. Dit hebben wij bij de levensmiddelenanalyse echter niet bepaald. Alledrie de soorten hagelslag bevatten relatief grote hoeveelheden verzadigd vet en hebben een hoge energetische waarde. De hagelslag van De Ruijter en Fair Trade bevat bovendien veel suiker. De verschillende soorten hagelslag worden hierdoor alledrie beschouwd als uitzonderingsproducten binnen de categorie broodbeleg. Desondanks wordt hagelslag door de proefpersonen dus positief gewaardeerd.

19 Referenties Allsecur, Het grote Allsecur autovakantie onderzoek. laatste bezoek op 20 juni 2011 K. Borgonjen, J. De Vries, Voeding & Gezondheid III, hoofdstuk 2: Practicumhandleiding levensmiddelenanalyse. Uitgever: Wageningen Universiteit. K.A. Cooper et al, Rapid Reversed Phase Ultra-Performance Liquid Chromatography Analysis of the Major Cocoa Polyphenols and Inter-relationships of Their Concentrations in Chocolate. Publicatie: J. Agric. Food Chem. 2007, 55, European Union, 2006, Regulation (EC) No 1924/ laatste bezoek op 20 juni J.X. Guinard, R. Mazzucchelli, Effects of sugar and fat on the sensory properties of milk chocolate: descriptive analysis and instrumental measurements. Publicatie: J Sci Food Agric 79: (1999) Kassa, De grote Kassa hageltest. laatste bezoek op 20 juni 2011 Voedingscentrum, Zo eten jongvolwassen in Nederland. Resultaten van de voedselconsumptiepeiling Uitgever: Voedingscentrum. Voedingscentrum, Nederlandse Voedingsmiddelentabel, 43 e druk. Uitgever: Voedingscentrum. Voedingscentrum, Richtlijnen Voedselkeuze. en_voedselkeuze_2011.pdf, laatste bezoek op 20 juni 2011

20 Bijlage 1: Instructie en vragenlijst sensorisch onderzoek De volgende instructie en vragenlijst (3 maal per persoon) hebben wij aan iedere proefpersoon uitgedeeld. Instructie. U gaat zo hagelslag proeven. Lees deze instructie goed door, zodra u klaar bent steekt u uw hand op en begint het onderzoek. Om te beginnen krijgt u een soort hagelslag samen met een vragenlijst. Bovenaan de vragenlijst dient u het nummer van het product op de schrijven. Daarna is het de bedoeling dat u deze hagelslag op verschillende punten beoordeeld. Hierbij geeft u de hagelslag een cijfer van 1 tot 9, bij elke vraag staat duidelijk aangegeven wat de schaalverdeling is. Het is belangrijk dat u de vragen op volgorde beantwoord. Het is de bedoeling dat de hagelslag puur geproefd wordt, dus zonder brood of crackers. Zodra u klaar bent met de vragenlijst, steekt u uw hand op en dan zal een van onze medewerkers u de volgende soort hagelslag geven. Het is belangrijk dat u een glaasje water drinkt, voordat u met de vragenlijst van de volgende hagelslag begint. U mag in dit geval eventueel ook een cracker nemen. In totaal zult u drie soorten hagelslag gaan proeven. Als u de drie soorten hagelslag geproefd heeft en de vragenlijst afgerond heeft, bent u klaar met het onderzoek. Wij bedanken u alvast voor uw deelname en tijd!

Zoet beleg. Zoet beleg. Belangrijke opmerking!

Zoet beleg. Zoet beleg. Belangrijke opmerking! Zoet beleg Zoet beleg Alhoewel we dagelijks zoet beleg gebruiken, hoort het eigenlijk thuis in het bovenste vakje van de voedingsdriehoek, bij de niet-essentiële voedingsmiddelen. Een supergezond voedingsadvies

Nadere informatie

Nutritionele kwaliteit kant-en-klaarmaaltijden (2)

Nutritionele kwaliteit kant-en-klaarmaaltijden (2) Nutritionele kwaliteit kant-en-klaarmaaltijden (2) Voedsel en Waren Autoriteit Thema Voeding & Gezondheid Augustus 2007 Samenvatting In 2006 heeft de VWA een rapport gepubliceerd over de nutritionele kwaliteit

Nadere informatie

Voedingsclaims en voorwaarden voor gebruik

Voedingsclaims en voorwaarden voor gebruik Voedingsclaims en voorwaarden voor gebruik Lage energetische waarde Uw product bevat maximaal 40 kcal (170 kj) per 100 gram. Verlaagde energetische waarde De hoeveelheid energie per 100 gram is met minimaal

Nadere informatie

Monitoring van het gehalte aan suikers en vet in vanillevla en vanille- en vruchtenyoghurt 2014. Datum 11 maart 2016

Monitoring van het gehalte aan suikers en vet in vanillevla en vanille- en vruchtenyoghurt 2014. Datum 11 maart 2016 Monitoring van het gehalte aan suikers en vet in vanillevla en vanille- en vruchtenyoghurt 2014 Datum 11 maart 2016 Monitoring van het gehalte aan suikers en vet in vanillevla en vanille- en vruchtenyoghurt

Nadere informatie

Hoe lees je een voedingse-ket? 12 oktober 2013

Hoe lees je een voedingse-ket? 12 oktober 2013 Hoe lees je een voedingse-ket? 12 oktober 2013 Het e-ket: wat moet erop? De verplichte gegevens op het e6ket: Verkoopbenaming Ingrediënten (in afnemende hoeveelheid. incl. allergenen) Voedingswaarde Inhoud

Nadere informatie

Besluit van 7 september 1993 (Warenwetbesluit Voedingswaardeinformatie

Besluit van 7 september 1993 (Warenwetbesluit Voedingswaardeinformatie (Tekst geldend op: 05-01-2005) Besluit van 7 september 1993 (Warenwetbesluit Voedingswaardeinformatie levensmiddelen) Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau,

Nadere informatie

(n=5898) (n=6218) (n=5958) standaard standaard standaard Voedingsstof gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking.

(n=5898) (n=6218) (n=5958) standaard standaard standaard Voedingsstof gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking gemiddelde afwijking. Tabel 24 Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar tussendoortjes in drie voedselconsumptiepeilingen (berekeningen inclusief nul-gebruikers) Gemiddelde inname

Nadere informatie

Zeekraal. Beoordeling voedingswaarde en gezondheidsclaims. 11 september 2012

Zeekraal. Beoordeling voedingswaarde en gezondheidsclaims. 11 september 2012 Zeekraal Beoordeling en gezondheidsclaims 11 september 2012 Auteur: Dr. Stephan Peters Voedingscentrum Den Haag 2/16 1. Samenvatting Zeekraalmonsters (9 stuks) zijn geanalyseerd door Nutricontrol. Het

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting 9

Samenvatting. Samenvatting 9 Samenvatting Voedingsmiddenenbedrijven hebben verschillende manieren om consumenten erop te attenderen dat bepaalde producten goed zouden zijn voor de gezondheid. Sinds enkele jaren worden daar in Nederland

Nadere informatie

Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers)

Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers) Tabel 41 Dagelijkse inname van energie en voedingsstoffen door diverse bevolkingsgroepen naar locatie (berekening inclusief nulgebruikers) Project : basis rapportage VCP (SAS) Weergave: Gewogen, vast aantal

Nadere informatie

Handhaving voedingclaims 2010. Datum: oktober 2010

Handhaving voedingclaims 2010. Datum: oktober 2010 Handhaving voedingclaims 2010 Datum: oktober 2010 Samenvatting In de tweede helft van 2010 heeft de nvwa een handhavingsactie uitgevoerd op het gebruik van voedingsclaims. Voor voedingsclaims gelden de

Nadere informatie

Besluit van 7 september 1993 (Warenwetbesluit Voedingswaardeinformatie

Besluit van 7 september 1993 (Warenwetbesluit Voedingswaardeinformatie (Tekst geldend op: 23-07-2010) Besluit van 7 september 1993 (Warenwetbesluit Voedingswaardeinformatie levensmiddelen) Wij Beatrix, bij de gratie Gods, Koningin der Nederlanden, Prinses van Oranje-Nassau,

Nadere informatie

3.1 Inleiding 67 3.2 Suiker en suikers

3.1 Inleiding 67 3.2 Suiker en suikers INHOUD 13 17 1.1 Inleiding 17 1.2 Definitie van vet 18 1.2.1 Structuur van vet 18 1.2.2 Vetzuurgroepen 19 1.2.3 Oorsprong van vet 23 1.3 Aanwezigheid van vet in levensmiddelen 24 1.3.1 Onverzadigde vetzuren

Nadere informatie

HAAGSE HOGESCHOOL VOEDING EN DIETETIEK COMPACT VD-CO1.C.2 VOEDINGSLEER. Voedingsdagboek. Mariska Sprado 12062804 24/09/2012

HAAGSE HOGESCHOOL VOEDING EN DIETETIEK COMPACT VD-CO1.C.2 VOEDINGSLEER. Voedingsdagboek. Mariska Sprado 12062804 24/09/2012 HAAGSE HOGESCHOOL VOEDING EN DIETETIEK COMPACT VD-CO1.C.2 VOEDINGSLEER Voedingsdagboek Mariska Sprado 12062804 24/09/2012 TOTALE ENERGIE-INNAME EN ENERGIEPERCENTAGES Totale energie-inname Dag 1 9852 kj

Nadere informatie

Borrelhapjes met energie

Borrelhapjes met energie Borrelhapjes met energie Keuzeopdracht voor biologie bovenbouw vwo Een practicum over voedingstoffen, voedingsmiddelen en energie Voorkennis: kennis over voeding uit de onderbouw biologie/verzorging. Termen

Nadere informatie

1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding

1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding 1. Voedingsadvies 1.1 Inleiding Op de pabo opleiding leren de studenten hoe ze kinderen de vaardigheden kunnen bijbrengen die ze nodig hebben om een succesvolle en evenwichtige volwassene te worden. In

Nadere informatie

Onderzoek naar het gebruik van frituurvet in de horeca Effectmeting

Onderzoek naar het gebruik van frituurvet in de horeca Effectmeting Onderzoek naar het gebruik van frituurvet in de horeca Effectmeting Voedsel en Waren Autoriteit, Projectnummer: ZD05K101 September 2005 1 Samenvatting Eén van de beleidsdoelstellingen van de minister van

Nadere informatie

Suiker in een gezonde leefstijl. Een kwestie van balans

Suiker in een gezonde leefstijl. Een kwestie van balans Suiker in een gezonde leefstijl Een kwestie van balans Suiker in een gezonde leefstijl Een kwestie van balans Je lichaam heeft overal energie voor nodig. Sporten, werken, fietsen, wandelen, tuinieren,

Nadere informatie

Melk- en melkvervangende producten

Melk- en melkvervangende producten Melk- en melkvervangende producten Melk- en melkvervangende producten Melkproducten zijn belangrijk in een gezonde voeding. Zij zijn onze voornaamste leverancier van calcium, noodzakelijk voor de groei

Nadere informatie

Chemische analyse van dranken

Chemische analyse van dranken Chemische analyse van dranken De voedingswaarde van wat we eten en drinken wordt bepaald door de aanwezige nutriënten. Deze nutriënten zijn: water, eiwitten, vetten, (verteerbare) koolhydraten, mineralen,

Nadere informatie

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels

Voedingsadviezen. 2.1. Samenstelling van de voeding. 6-7 sneetjes. 20-25 g. 4-5 aardappelen/ opscheplepels Hoofdstuk 2 Voedingsadviezen voor mensen met diabetes mellitus 2.1. Samenstelling van de voeding Dieetadviezen bij diabetes mellitus zijn niet anders dan adviezen voor een goede voeding. De basis van een

Nadere informatie

Snoep en zoetstoffen ( 163

Snoep en zoetstoffen ( 163 Snoep en zoetstoffen Snoep en zoetstoffen In het volgende hoofdstuk vind je enkele voorbeelden terug van lekkernijen uit het topje van de voedingsdriehoek. Deze voedingsmiddelen zijn niet noodzakelijk

Nadere informatie

Bereide maaltijden ( 151

Bereide maaltijden ( 151 Bereide maaltijden Bereide maaltijden Bereide of kant-en-klaar gerechten vinden meer en meer hun ingang in onze dagelijkse voeding. We hebben niet altijd de mogelijkheid om dagelijks met volle moed een

Nadere informatie

Belangrijke onderdelen uit Richtlijn 90/496/EEG inzake de voedingswaarde-etikettering van levensmiddelen

Belangrijke onderdelen uit Richtlijn 90/496/EEG inzake de voedingswaarde-etikettering van levensmiddelen Belangrijke onderdelen uit Richtlijn 90/496/EEG inzake de voedingswaarde-etikettering van levensmiddelen 1) Welke stoffen etiketteren in voedingswaarde-etikettering? Bij voedingswaarde-etikettering bestaat

Nadere informatie

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet

Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Gezond leven betekent dat je; - voldoende beweegt - gezond eet Waarom eet je eigenlijk? Je krijgt er energie van! Energie heb je nodig alle processen in je lichaam b.v. voor lopen, computeren Maar ook

Nadere informatie

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 maandag 23 mei 9.00-11.00 uur LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens

Nadere informatie

Olijven konings knoflook op olie (G) (Oliva) Auteur informatie. Telefoon 048 143 26 79 Versie 08-07-2014, 14:10:30

Olijven konings knoflook op olie (G) (Oliva) Auteur informatie. Telefoon 048 143 26 79 Versie 08-07-2014, 14:10:30 Olijven konings knoflook op olie (G) (Oliva) Auteur informatie Auteur han1 Email info@oliva.nl Telefoon 048 143 26 79 Versie 08072014, 14:10:30 Specificatie Algemeen Productnaam Artikelnummer Doelgroep

Nadere informatie

Albert Voogd. Healthy living De consument is ook maar een mens

Albert Voogd. Healthy living De consument is ook maar een mens Albert Voogd Healthy living De consument is ook maar een mens Strategische uitgangspunten Albert Heijn Voeding en Gezondheid Wetenschappelijk gedegen onderbouwd Maatschappelijk geaccepteerd Simpel en inspirerend

Nadere informatie

De vetzuursamenstelling van producten vleesbereiding en vleesproducten. Datum 7 oktober 2013

De vetzuursamenstelling van producten vleesbereiding en vleesproducten. Datum 7 oktober 2013 De vetzuursamenstelling van producten vleesbereiding en vleesproducten Datum 7 oktober 2013 De vetzuursamenstelling van producten vleesbereiding en vleesproducten 27 februari 2013 Inhoud Samenvatting...

Nadere informatie

Bepalen van de glycemische index (GI) van twee drankjes

Bepalen van de glycemische index (GI) van twee drankjes Bepalen van de glycemische index (GI) van twee drankjes Kelly Mulder, Nynke Mostard Hypothese Wij verwachten dat de waarde van de glycemische index van de verschillende drankjes verschilt. Werkwijze en

Nadere informatie

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014

Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Eet smakelijk René de Groot 15-06-2014 Inhoudsopgave: Kennis testen Waar is voeding eigenlijk goed voor? Waarmee moeten we dan ontbijten? Bloedsuiker spiegel Calorieën?? Schijf van 5 Hoeveel calorieën

Nadere informatie

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon

Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten en gedroogde zuidvruchten passen in een gezond voedingspatroon Noten, rozijnen, gedroogde pruimen en andere gedroogde zuidvruchten bevatten veel gezonde vetten, vezels, vitamines en mineralen. Uit

Nadere informatie

Appelsap. 1 KH portie. 51 kcal / 215 kj. 115 ml ± 1 halfvol glas GI = 44

Appelsap. 1 KH portie. 51 kcal / 215 kj. 115 ml ± 1 halfvol glas GI = 44 Dranken Dranken Voldoende drinken is belangrijk voor de algemene gezondheid. Bekijken we aandachtig de voedingsdriehoek dan is het duidelijk dat drank een belangrijk onderdeel is. Als volwassenen moeten

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2010 verwerking agrarische producten CSPE KB

landbouw en natuurlijke omgeving 2010 verwerking agrarische producten CSPE KB landbouw en natuurlijke omgeving 2010 verwerking agrarische producten SPE KB minitoets bij opdracht 1 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

Nadere informatie

2. Vetten in je voeding

2. Vetten in je voeding 2. Vetten in je voeding Regelmatig kun je lezen dat veel mensen te dik zijn en dat dik zijn slecht is voor je gezondheid. In de basisstof heb je geleerd dat je dagelijks wel vet moet binnenkrijgen, maar

Nadere informatie

Pag. Inleiding 1 Visie 1

Pag. Inleiding 1 Visie 1 Inhoudsopgave Pag. Inleiding 1 Visie 1 1. Het voedingsaanbod 2 1.1 Zuigelingen/flesvoeding 2 1.2 Broodmaaltijd 2 1.3 Broodbeleg 2 1.4 Drinken en keuze dranken 3 1.5 Fruit en groente 3 1.6 Overige tussendoortjes

Nadere informatie

Aanbevolen apps/hulpmiddelen gericht op voeding en beweging

Aanbevolen apps/hulpmiddelen gericht op voeding en beweging Aanbevolen apps/hulpmiddelen gericht op voeding en beweging Er bestaan diverse apps om voeding per dag bij te houden en inzicht te krijgen in de samenstelling van voeding. Ook zijn er diverse stappentellers

Nadere informatie

- Cacao als medicijn - Cacao, godenvoeding - Chocolade gunstig voor hart en bloedvaten. Cacao als medicijn

- Cacao als medicijn - Cacao, godenvoeding - Chocolade gunstig voor hart en bloedvaten. Cacao als medicijn - Cacao als medicijn - Cacao, godenvoeding - Chocolade gunstig voor hart en bloedvaten Cacao als medicijn De indianen gebruiken al eeuwenlang cacao als medicijn. De eerste beschreven therapieën dateren

Nadere informatie

leefstijl INFoBlad de Taal van het ETIkET Droge koek bv. Vitabis, letterkoekjes, soldatenkoek

leefstijl INFoBlad de Taal van het ETIkET Droge koek bv. Vitabis, letterkoekjes, soldatenkoek leefstijl INFoBlad de Taal van het ETIkET De activiteit start met uitleg over wat er zoal op een voedingsetiket te vinden is. De aandacht gaat verder vooral naar het uitvoeren van praktische oefeningen

Nadere informatie

Zoetstoffen. Hoofdstuk 7. 7.1 Zoetstoffen die geen energie leveren (ook intensieve zoetstoffen genoemd) Acesulfaam-K

Zoetstoffen. Hoofdstuk 7. 7.1 Zoetstoffen die geen energie leveren (ook intensieve zoetstoffen genoemd) Acesulfaam-K Hoofdstuk 7 Zoetstoffen De tijd ligt achter ons dat er vanwege diabetes geen gram suiker was toegestaan. Toch hebben zoetstoffen in bepaalde situaties zin. Als voedingsmiddelen gezoet zijn met een kunstmatige

Nadere informatie

BOOOM! HIGH QUALITY SPORTS NUTRITION

BOOOM! HIGH QUALITY SPORTS NUTRITION Let s BOOOM! HIGH QUALITY SPORTS NUTRITION BOOOM - Woord vooraf Verzorgers en trainers streven ernaar om het beste uit hun atleten te halen. De juiste keuze van een betrouwbare en gezonde sportvoeding

Nadere informatie

RICHTLIJNEN BIJ EEN ENERGIEBEPERKTE VOEDING

RICHTLIJNEN BIJ EEN ENERGIEBEPERKTE VOEDING RICHTLIJNEN BIJ EEN ENERGIEBEPERKTE VOEDING Inleiding Een hoog lichaamsgewicht is gevaarlijk voor de gezondheid. Overgewicht wordt vaak in verband gebracht met: hart- en vaatziekten; gewrichtsklachten;

Nadere informatie

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB

LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Examen VMBO-KB 2006 tijdvak 1 vrijdag 19 mei 9.00-11.00 uur LANDBOUW EN NATUURLIJKE OMGEVING VERWERKING AGRARISCHE PRODUCTEN CSE KB Het examen landbouw en natuurlijke omgeving CSE KB bestaat uit twee deelexamens

Nadere informatie

2013-2017. Voedings- en traktatiebeleid

2013-2017. Voedings- en traktatiebeleid 2013-2017 Voedings- en traktatiebeleid 0 Inhoudsopgave 1. Inleiding 2 2. Ontbijt 3 3. Pauzehap 3. Lunch 3 5. Traktaties 3 Verjaardag van de leerlingen 3 Verjaardag van de docenten Speciale gelegenheden

Nadere informatie

Het Grote Toetjesboek

Het Grote Toetjesboek Het Grote Toetjesboek De Sterrenlanden 2014 INHOUD Ondervoeding & toetjes... 2 Ondervoeding... 2 Onze toetjes... 2 Energie & Eiwit... 2 Toen & Nu... 2 Slikproblemen... 2 Richtlijnen... 2 Soesjes met chocoladesaus...

Nadere informatie

Sensoriek: kinine Bepaling van de drempelwaarde van kinine

Sensoriek: kinine Bepaling van de drempelwaarde van kinine Inleiding Alle smaak en geurstoffen hebben een drempelwaarde. Dat is de minimale concentratie die nodig is om de stof waar te nemen. In smaakonderzoek is het vaststellen van de drempelwaarde van stoffen

Nadere informatie

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten

Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Koolhydraten en de preventie van welvaartsziekten Evidence-based richtlijn van de German Nutrition Society Van vezels tot suikers: koolhydraten omvatten een brede range van voedingsstoffen. Wat is er precies

Nadere informatie

Wat erin zit, staat erop! Etiketten

Wat erin zit, staat erop! Etiketten Wat erin zit, staat erop! Etiketten Zoek uit welke informatie er zoal op etiketten staat door tien verschillende verpakkingen te bestuderen. Maak een indeling van de categorieën informatie. Probeer er

Nadere informatie

Fruit en noten. Fruit en noten

Fruit en noten. Fruit en noten Fruit en noten Fruit en noten Iedereen moet dagelijks 2-3 stukken fruit eten. Het is een essentieel deel van de voedingsdriehoek. Fruit kan je niet vervangen door meer groenten te eten: beide voedingsgroepen

Nadere informatie

Wettelijke aspecten bij vet- en suikerreductie in chocolade. Charlotte Boone Flanders FOOD

Wettelijke aspecten bij vet- en suikerreductie in chocolade. Charlotte Boone Flanders FOOD Wettelijke aspecten bij vet- en suikerreductie in chocolade Charlotte Boone Flanders FOOD 5/16/2012 SLIDE 1 Outline Gebruik van vet- en suikervervangers Toegelaten Voorwaarden Etikettering Voldoet de caloriegereduceerde

Nadere informatie

Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 1 AANGEPASTE RECLAMECODE VOOR VOEDINGSMIDDELEN (RVV)... 1 I. ALGEMENE BEPALINGEN... 4

Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 1 AANGEPASTE RECLAMECODE VOOR VOEDINGSMIDDELEN (RVV)... 1 I. ALGEMENE BEPALINGEN... 4 Inhoudsopgave INHOUDSOPGAVE... 1 AANGEPASTE RECLAMECODE VOOR VOEDINGSMIDDELEN (RVV)... 1 I. ALGEMENE BEPALINGEN... 1 Toepassingsgebied... 1 Begripsbepalingen... 1 II. RECLAME-UITINGEN... 1 Algemeen...

Nadere informatie

Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname. Gemiddelde aanbeveling per dag (ADH) voor volwassenen (19-59 jaar) 2 (uitgedrukt als 100 %)

Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname. Gemiddelde aanbeveling per dag (ADH) voor volwassenen (19-59 jaar) 2 (uitgedrukt als 100 %) 1 2 Grafiek 1: Aanbeveling versus huidige inname 3 g groenten 2 stukken (of 25 g) fruit minstens 5 sneetjes (of 175 g) bruin brood of volkorenbrood 141 g of 47 % van de ADH (214 g incl. soepen en sappen)

Nadere informatie

Zonder toegevoegde kunstmatige zoetstoffen, smaakstoffen of kleurstoffen. Bewaren op een koele, droge plek.

Zonder toegevoegde kunstmatige zoetstoffen, smaakstoffen of kleurstoffen. Bewaren op een koele, droge plek. OTE Caffeine Gel Ingrediënten: Water, maltodextrine, fructose, vruchtensap uit concentraat (ananas, citroen), natuurlijk guaraná-extract, verdikkingsmiddelen (cellulosegom, xanthaangom), natuurlijke smaakstoffen,

Nadere informatie

DE INVLOED VAN GELUK, PECH, BIED- EN SPEELTECHNIEK OP DE SCORE BIJ BRIDGE

DE INVLOED VAN GELUK, PECH, BIED- EN SPEELTECHNIEK OP DE SCORE BIJ BRIDGE DE INVLOED VAN GELUK, PECH, BIED- EN SPEELTECHNIEK OP DE SCORE BIJ BRIDGE Versiedatum: 30-8-2008 Jan Blaas Blz. 1 van 7 Versiedatum: 30-8-08 INHOUDSOPGAVE Inleiding... 3 Hoe groot is de invloed van pech

Nadere informatie

Van Gilse Kristalsuiker 1 kg

Van Gilse Kristalsuiker 1 kg Van Gilse Van Gilse kristalsuiker is een natuurlijke smaakmaker voor koffie, thee en kunt u het lekkerste gebak maken. Namen Artikelnummer: 210301 EAN: 8710437000031 Commerciele naam Wettelijke benaming

Nadere informatie

OPDRACHTKAART DRANKEN

OPDRACHTKAART DRANKEN OPDRACHTKAART DRANKEN Ga naar de afdeling met de sappen, frisdranken en sportdranken. Opdracht 1: Zoek van één soort frisdrank (mét prik) van hetzelfde merk een gewone en de light-versie. Bekijk de ingrediënten:

Nadere informatie

Bachelor s Award 2014

Bachelor s Award 2014 Bachelor s Award 2014 Betreft: Opdracht en beoordelingscriteria Bachelor s Award 2014 Beste studenten, Welkom bij de speciale jubileumeditie van de Voedingscentrum Bachelor s Award. Slepen jullie straks

Nadere informatie

Suiker. en suikerrijke producten. De zoete geraffineerde verleider

Suiker. en suikerrijke producten. De zoete geraffineerde verleider Suiker en suikerrijke producten De zoete geraffineerde verleider We worden dagelijks verleid om suiker te eten. Hoe kan dat? Waarom eten we zoveel suiker en suikerrijke producten terwijl we weten dat het

Nadere informatie

Smaakonderzoek komkommer aan Nederlands en Spaans product

Smaakonderzoek komkommer aan Nederlands en Spaans product Smaakonderzoek komkommer aan Nederlands en Spaans product M. Kersten, L. Voorbij en W. Verkerke Praktijkonderzoek Plant & Omgeving B.V. Sector Glastuinbouw april 2002 PPO nr 420029 2002 Wageningen, Praktijkonderzoek

Nadere informatie

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 verwerking agrarische producten CSPE BB minitoets bij opdracht 1

landbouw en natuurlijke omgeving 2011 verwerking agrarische producten CSPE BB minitoets bij opdracht 1 landbouw en natuurlijke omgeving 2011 verwerking agrarische producten CSPE BB minitoets bij opdracht 1 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1).

Nadere informatie

Overzicht gerapporteerde voedingsstoffen

Overzicht gerapporteerde voedingsstoffen Bijlage 5 Overzicht gerapporteerde Voedingsstof (eenheid) Inname van Inname van Inname van Bijdrage (%) van Bijdrage (%) van produktgroepen aan produktgroepen (diff. energie (kj) energie (kcal) eiwit totaal

Nadere informatie

Q&A-lijst Laatst gewijzigd: 18 januari 2007

Q&A-lijst Laatst gewijzigd: 18 januari 2007 Q&A-lijst Laatst gewijzigd: 18 januari 2007 Er is een Europese verordening uitgebracht dat regels stelt aan het gebruik van voedings- en gezondheidsclaims voor levensmiddelen. Het betreft Verordening (EG)

Nadere informatie

Productgegevens Karamelblokjes

Productgegevens Karamelblokjes Productgegevens Karamelblokjes Ingrediënten : Suiker, volle melk, fondant, glucosesuiker, plantaardig vet, zout, lecithine E322 Suiker 30 33,5% Volle melk 18,5 20% Fondant 17,5 19% Glucosesuiker 17,5-19,8%

Nadere informatie

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn?

Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? 1 Altijd al gedacht dat zware botten een verklaring voor overgewicht zijn? De 20 fabels en feiten over afslanken Be-Slank Copyright 2011 Be-Slank.nl Alle rechten voorbehouden. 2 Feiten en Fabels: Frisdrank

Nadere informatie

Zwangerschapsdiabetes en voeding

Zwangerschapsdiabetes en voeding Gynaecologie Zwangerschapsdiabetes en voeding www.catharinaziekenhuis.nl Inhoud Zwangerschapsdiabetes... 3 Glucosedagcurve... 3 Behandeling... 4 Adviezen met betrekking tot uw voeding... 4 Hanteer een

Nadere informatie

verzorging CSPE BB 2009 minitoets bij opdracht 8 A B C D

verzorging CSPE BB 2009 minitoets bij opdracht 8 A B C D verzorging CSPE BB 2009 minitoets bij opdracht 8 variant a Naam kandidaat Kandidaatnummer Meerkeuzevragen Omcirkel het goede antwoord (voorbeeld 1). Geef verbeteringen aan volgens voorbeeld 2 of 3. (1)

Nadere informatie

Verslag van de vergadering van Commissiewerkgroep Voeding voor specifieke groepen

Verslag van de vergadering van Commissiewerkgroep Voeding voor specifieke groepen > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag Verslag van de vergadering van Commissiewerkgroep Voeding voor specifieke groepen Datum : 20 april 2014 Commissie : Alexandra Nikoulakapoulou Francesco Carlucci

Nadere informatie

MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59.

MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59. MEDISCH HUIS COLIN vzw (MHC vzw) De Bruynlaan 122 2610 Wilrijk Tel.: 03/830.45.45. Fax.: 03/830.51.59. www.medischhuis-colin.be info@medischhuis-colin.be 12 INLEIDING Het is voor iedereen belangrijk om

Nadere informatie

De grote voedingsquiz

De grote voedingsquiz De grote voedingsquiz De grote voedingsquiz 3 rondes elke ronde 1 winnaar nieuwe ronde, nieuwe kansen finale: de 3 winnaars tegen elkaar De grote voedingsquiz = antwoord is goed RONDE 0 Vraag 1 Het is

Nadere informatie

Kengetallen. E-5 MPR-Kwaliteit. Inleiding. MPR 24 uur. 4 Betekenis van MPR 24 uur

Kengetallen. E-5 MPR-Kwaliteit. Inleiding. MPR 24 uur. 4 Betekenis van MPR 24 uur Kengetallen E-5 MPR-Kwaliteit Inleiding Via Melkproductieregistratie (MPR) worden gegevens over de melk-, vet en eiwitproductie van de veestapel verzameld. Deze gegevens zijn de basis van managementinformatie

Nadere informatie

De wereld van. Optimel

De wereld van. Optimel De wereld van Volop variatie heeft een breed assortiment aan zuivelproducten. De drink, yoghurt en kwark zijn in verschillende fruitsmaken verkrijgbaar. De vla is verkrijgbaar in de smaakvarianten chocolade,

Nadere informatie

Tabellen inname voedingsstoffen

Tabellen inname voedingsstoffen TNO-rapport TNO 2014 R11714 De Eet Compleet Test Bijlage D D Tabellen inname voedingsstoffen Inname voedingsstoffen 1/38 Groep : Totale populatie, 1526 personen Energie kcal 1281 228 403 2306 927 996 1272

Nadere informatie

VOEDINGSCONSUMPTIE PABO-STUDENTEN

VOEDINGSCONSUMPTIE PABO-STUDENTEN 09 november 2012, Den Haag VOEDINGSCONSUMPTIE PABO-STUDENTEN Projectgroep 4, VD1-e2 Eline Kion, Iris Krijger, Amy Krul, Burçin Küçükbiyik, Isabelle Man in t Veld, Iris Maring Samenvatting Er ontstaat steeds

Nadere informatie

GEZONDE VOEDING! Linda Verhaegh, diëtist De Zorggroep Groene Kruis Voeding en Dieet

GEZONDE VOEDING! Linda Verhaegh, diëtist De Zorggroep Groene Kruis Voeding en Dieet GEZONDE VOEDING! Linda Verhaegh, diëtist De Zorggroep Groene Kruis Voeding en Dieet Stelling 1 BMI is hetzelfde als vetpercentage BMI is hetzelfde als vetpercentage BMI meet je door gewicht (kg) / lengte²

Nadere informatie

30 dagen een commitment met jezelf aangaan!

30 dagen een commitment met jezelf aangaan! 30 dagen een commitment met jezelf aangaan! 1. Training 2. Voeding 3. Rust 1. Training - Grote spieren trainen benen, borst en rug - Cardio training - Dagelijks middelmatig bewegen Grote spieren trainen:

Nadere informatie

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar

Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Alcoholgebruik Psychosociale gezondheid Genotmiddelen Voeding, bewegen en gewicht Seksueel gedrag Samenvatting en aanbevelingen Monitor jongeren 12 tot 24 jaar Jongerenmonitor In 2011 is in de regio IJsselland

Nadere informatie

Voeding door de jaren heen! Inhoud. Diabetes dieet: Een stukje geschiedenis.. Wat eten we nu, en hoe was dat 20 jaar geleden?

Voeding door de jaren heen! Inhoud. Diabetes dieet: Een stukje geschiedenis.. Wat eten we nu, en hoe was dat 20 jaar geleden? Voeding door de jaren heen! Inhoud Nascholing Voeding in de praktijk, 30 juni 2015 Een stukje geschiedenis.. Edith Feskens, edith.feskens@wur.nl Wat eten we nu, en hoe was dat 20 jaar geleden? Hoe komen

Nadere informatie

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM)

Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Gezond/onbewerkt eten (clean eating) VS. If It Fits Your Macro s (IIFYM) Op je voeding letten, gezond eten of diëten hoe je het ook noemt, het moet wel leuk blijven! If It Fits Your Macro s is daar bij

Nadere informatie

Aardappel- en graanproducten

Aardappel- en graanproducten Aardappel- en graanproducten Aardappel- en graanproducten Deze voedingsmiddelen staan in een groot vak van de voedingsdriehoek. Deze producten leveren vooral koolhydraten, plantaardige eiwitten, voedingsvezels,

Nadere informatie

Bespaart u geld en zorgen. Gegarandeerd!

Bespaart u geld en zorgen. Gegarandeerd! Bespaart u geld en zorgen. Gegarandeerd! Presentatie voor Maandag 17 mei 2010 CaterCoach AssortimentWijzer: - Laat een organisatie/school zien hoe hun assortiment scoort op het gebied van gezonde en uitgebalanceerde

Nadere informatie

niveau 2, 3, 4 thema 5.5

niveau 2, 3, 4 thema 5.5 niveau 2, 3, 4 thema 5.5 Gezonde voeding Inleiding Wanneer eet je gezond? Hoeveel moet ik dagelijks eten? Wat is een goed lichaamsgewicht? Onder- en overgewicht Inleiding Goede voeding levert de dagelijks

Nadere informatie

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking

De richtlijnen zijn bedoeld voor de ogenschijnlijk gezonde bevolking Samenvatting De zogeheten Richtlijnen goede voeding zijn bedoeld om de overheid steun te bieden bij het ontwikkelen van een voedingsbeleid en bij het volgen van de effecten van dat beleid. Het advies vormt

Nadere informatie

PRAKTISCH. VOEDING VAN UW KAT normen en hoeveelheid. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH. VOEDING VAN UW KAT normen en hoeveelheid. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH VOEDING VAN UW KAT normen en hoeveelheid over houden van huisdieren Het juiste voer en de juiste hoeveelheid

Nadere informatie

Geef de vergelijking van de reactie waarbij uiteindelijk energie vrijkomt. Gebruik molecuulformules in die reactievergelijking.

Geef de vergelijking van de reactie waarbij uiteindelijk energie vrijkomt. Gebruik molecuulformules in die reactievergelijking. Het beste brood Deze toets gaat over de site www.hetbestebrood.nl waarvan je delen ziet afgedrukt in de BIJLAGE van deze toets. In deze toets ga je naar aanleiding van deze site een aantal, soms kritische,

Nadere informatie

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008:

KlasseLunch. Over gezond eten 1. Werkbladen KlasseLunch 2008: Werkbladen 2008: Over gezond eten 1 WAAROM IS GEZOND ETEN BELANGRIJK? Je bent nu in de groei. Je lichaam is nog lang niet klaar. Goed en gezond eten is daarom erg belangrijk. Want alleen dan krijg je voldoende

Nadere informatie

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken

Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Naam: VOEDINGSSTOFFEN Gezond eten en drinken Wat zijn voedingsstoffen Voedingsstoffen zijn stoffen die je nodig hebt om te lopen, te denken enz. Er zijn 6 soorten voedingsstoffen. 1. eiwitten (vlees, peulvruchten.

Nadere informatie

Droogvoeding Verpakking van 1,5kg en 3,5kg

Droogvoeding Verpakking van 1,5kg en 3,5kg Voeding speelt een belangrijke rol bij de behandeling van diabetes mellitus. Daarom zal uw dierenarts uw kat meestal een speciale dieetvoeding voorschrijven zoals Royal Canin Diabetic Diet. Diabetic Diet

Nadere informatie

Voedingsbeleid Bso 1

Voedingsbeleid Bso 1 Voedingsbeleid Bso 1 Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten o Allergieën en individuele afspraken Voedingsaanbod en eetmomenten o Fruit o Drinken o Eten o Broodbeleg Dagindeling

Nadere informatie

BOOOM! HIGH QUALITY SPORTS NUTRITION

BOOOM! HIGH QUALITY SPORTS NUTRITION Let s BOOOM! HIGH QUALITY SPORTS NUTRITION BOOOM - Woord vooraf Verzorgers en trainers streven ernaar om het beste uit hun atleten te halen. De juiste keuze van een betrouwbare en gezonde sportvoeding

Nadere informatie

VOEDINGSBELEID Versie Oktober 2015, versie 01 Verantwoordelijke Beleidsmedewerker Kwaliteit Aantal pagina s 7 Geldig tot 31 december 2016

VOEDINGSBELEID Versie Oktober 2015, versie 01 Verantwoordelijke Beleidsmedewerker Kwaliteit Aantal pagina s 7 Geldig tot 31 december 2016 VOEDINGSBELEID Versie Oktober 2015, versie 01 Verantwoordelijke Beleidsmedewerker Kwaliteit Aantal pagina s 7 Geldig tot 31 december 2016 Inhoud Algemeen o Gezond voedingsaanbod o Vaste en rustige eetmomenten

Nadere informatie

= antwoord is goed. De grote voedingsquiz. De grote voedingsquiz. De grote voedingsquiz RONDE 0. Vraag 1 Het is vandaag dinsdag 12 februari 2013.

= antwoord is goed. De grote voedingsquiz. De grote voedingsquiz. De grote voedingsquiz RONDE 0. Vraag 1 Het is vandaag dinsdag 12 februari 2013. De grote voedingsquiz 3 rondes elke ronde 1 winnaar De grote voedingsquiz nieuwe ronde, nieuwe kansen finale: de 3 winnaars tegen elkaar De grote voedingsquiz RONDE 0 Vraag 1 Het is vandaag dinsdag 12

Nadere informatie

Welkom bij Forte kinderopvang

Welkom bij Forte kinderopvang Welkom bij Forte kinderopvang Gezonde voeding van 0-12 jaar Voedingsbureau PUUR! Donderdag 5 maart 2015 Inhoud 1. Belang gezonde voeding 2. Duurzaam & puur 3. Interactief informeren 4. Vragen 1. Belang

Nadere informatie

PRAKTISCH. VOEDING VAN UW HOND normen en hoeveelheid. www.licg.nl over houden van huisdieren

PRAKTISCH. VOEDING VAN UW HOND normen en hoeveelheid. www.licg.nl over houden van huisdieren l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n PRAKTISCH VOEDING VAN UW HOND normen en hoeveelheid over houden van huisdieren Het juiste voer en de juiste hoeveelheid

Nadere informatie

Original GEBRUIK TIP BIJ FRITUREN

Original GEBRUIK TIP BIJ FRITUREN Original Original GEBRUIK Vandemoortele Original heeft alle kwaliteiten van een goede frituurolie. Heerlijk frituren begint dan ook bij deze olie. U moet deze olie pas om de 10 bakbeurten vervangen. INGREDIËNTEN

Nadere informatie

Voedingsbeleid Villa Petit Paradis 2013

Voedingsbeleid Villa Petit Paradis 2013 Voedingsbeleid Villa Petit Paradis Inleiding Het voedingsbeleid van Villa Petit Paradis is er op gericht dat ieder kind voldoende gezonde en verantwoorde voedingsmiddelen krijgt. Dit voedingsbeleid is

Nadere informatie

Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor vetten

Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor vetten Hoofdstuk 1 - Gezond eten met aandacht voor vetten Dit hoofdstuk bevat zeven vragen Hoofdstuk 1 gaat over het belang van een gezond voedingspatroon en de rol van vetten hierin. Na bestudering van dit hoofdstuk

Nadere informatie

Wie ben ik? 22 jaar wedstrijdzwemmen. 5 jaar professioneel EK Rijeka, EK Istanbul, WK Rome, houder NL record 200schoolslag

Wie ben ik? 22 jaar wedstrijdzwemmen. 5 jaar professioneel EK Rijeka, EK Istanbul, WK Rome, houder NL record 200schoolslag (sport)voeding Wie ben ik? 22 jaar wedstrijdzwemmen 5 jaar professioneel EK Rijeka, EK Istanbul, WK Rome, houder NL record 200schoolslag Voeding & Diëtetiek, afgestudeerd 2013 HVA Bezig trainingscursus

Nadere informatie

www.voedingscentrum.nl Veranderingen in indelingscriteria 1/10

www.voedingscentrum.nl Veranderingen in indelingscriteria 1/10 BIJLAGE 2: Vergelijking criteria RV 2009 versus RV 2011 Voor de voetnoten bij criteria RV 2011 zie RV zelf. Richtlijnen voedselkeuze 2009 hoofdgroep subgroep a/b b/c BASIS PRODUCTGROEPEN Groente* Alle

Nadere informatie

Richtlijnen Assortimentskeuze De 1 e Fase op weg naar de gezonde kantine

Richtlijnen Assortimentskeuze De 1 e Fase op weg naar de gezonde kantine Richtlijnen Assortimentskeuze De 1 e Fase op weg naar de gezonde kantine Voorlopig achtergrond document tbv Criteria Brons voor de sportkantine februari 2014 Achtergrond Er zijn veel locaties die voedingsmiddelen

Nadere informatie

Resultaten Panelonderzoek HET VINKJE. Consumentenbond Resultaten Panelonderzoek het Vinkje

Resultaten Panelonderzoek HET VINKJE. Consumentenbond Resultaten Panelonderzoek het Vinkje Resultaten Panelonderzoek HET VINKJE 2015 Maart 2016 1 Wat weten consumenten over het Vinkje? Het Vinkje heeft twee vormen: een met een groene cirkel (Gezondere keuze) en een met een blauwe cirkel (Bewuste

Nadere informatie