Pijn van nul tot tien: handleiding voor implementatie van pijnregistratie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Pijn van nul tot tien: handleiding voor implementatie van pijnregistratie"

Transcriptie

1 Pijn van nul tot tien: handleiding voor implementatie van pijnregistratie mei 1998

2 Pijn van nul tot tien: handleiding voor implementatie van pijnregistratie Integraal Kankercentrum Amsterdam (IKA) Mei 1998

3 Het pijnregistratieproject is geïnitieerd door het Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis te Amsterdam en uitgevoerd met financiële steun van het Landelijk Centrum Verpleging & Verzorging en het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn & Sport. In het kader van dit project is ook samengewerkt met het Pijnkennis Centrum-AZR te Rotterdam. Deze handleiding is geschreven door mw. drs. M.E.J. de Rond, verplegingswetenschapper, Integraal Kankercentrum Amsterdam te Amsterdam, met medewerking van: - prof. dr. F.S.A.M. van Dam, psycholoog, Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis te Amsterdam; - mw. drs. R. de Wit, verplegingswetenschapper, Pijnkennis Centrum-AZR te Rotterdam; - mw. G. Barkmeijer, verpleegkundige, Integraal Kankercentrum Amsterdam te Amsterdam.

4 INHOUDSOPGAVE Inleiding 5 1. Pijn, pijnbestrijding en pijnregistratie Pijnregistratie Onderzoek naar pijnregistratie 7 2. Organisatorische randvoorwaarden 9 3. Stappenplan voor implementatie pijnregistratie Stap 1: analyse (inventarisatie) Stap 2: ontwikkeling van afspraken Stap 3: implementatie Stap 4: evaluatie Bijscholing Opzet van de bijscholing Module 1: inleiding Module 2: pijnmeting Module 3: farmacologische pijnbestrijding Literatuurlijst Gebruikte literatuur Aanbevolen literatuur Adressen die geraadpleegd kunnen worden 41 Bijlagen Bijlage 1. Bijlage 2. Bijlage 3. Bijlage 4. Bijlage 5. Bijlage 6. Bijlage 7. Bijlage 8. Bijlage 9. Bijlage 10. Bijlage 11. Bijlage 12. Samenvatting VWS studie Samenvatting LCVV project Commitment Inventarisatielijst Informatie aan artsen Patiënteninformatie Aangepaste temperatuurlijst Instructiesheet verpleegkundigen Informatie voor nieuwe verpleegkundigen en artsen op de afdeling Inventarisatie professionele compliance Enquêtes ter evaluatie van implementatie van pijnregistratie: voormeting verpleegkundigen Enquêtes ter evaluatie van implementatie van pijnregistratie: nameting verpleegkundigen

5 Bijlage 13. Enquêtes ter evaluatie van implementatie van pijnregistratie: nameting artsen Bijlage 14. Sheets voor bijscholing Apijn, pijnbestrijding en Bijlage 15. Tekst video APijn van nul tot

6 INLEIDING Voor u ligt een handleiding waarmee een systeem voor de registratie van pijnklachten door verpleegkundigen kan worden ingevoerd in uw instelling. De handleiding is gebaseerd op onderzoek dat verricht is door het Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis en met het materiaal uit deze handleiding is ervaring opgedaan in negen ziekenhuizen. Het doel van deze handleiding is instellingen in staat te stellen pijnregistratie te implementeren op verpleegafdelingen. Met pijnregistratie wordt een systematische signalering van pijnklachten van patiënten door verpleegkundigen en artsen beoogd. Dit leidt tot een optimalisering van de pijnbestrijding en een vermindering van pijnklachten bij patiënten. De handleiding bestaat uit vier delen. In deel 1 komt basisinformatie over pijn, pijnbestrijding en pijnregistratie aan bod. Deze informatie kan gebruikt worden als inleiding op het onderwerp pijn en pijnregistratie. In deel 2 worden de organisatorische randvoorwaarden geformuleerd die nodig zijn voor de invoering van het pijnregistratiesysteem en in deel 3 wordt een stappenplan gepresenteerd voor de implementatie van pijnregistratie. Deel 4 omvat het cursusmateriaal voor de scholing van verpleegkundigen. In de bijlagen zijn de diverse formulieren opgenomen die gebruikt kunnen worden bij het invoeren van pijnregistratie. 5

7 1. PIJN, PIJNBESTRIJDING EN PIJNREGISTRATIE Pijn is een veel voorkomend probleem bij zowel oncologische als niet-oncologische patiënten (Gezondheidsraad, 1986; Schulkes-van de Pol, 1990). Pijn wordt niet altijd door artsen en verpleegkundigen adequaat behandeld: onderzoek in Nederland laat bijvoorbeeld zien dat 45% van de kankerpatiënten een pijnbehandeling krijgt die door medische experts als onvoldoende wordt beoordeeld (Dorrepaal, 1989). Er is een groot aantal oorzaken voor deze onvoldoende pijnbestrijding te noemen. Eén daarvan is het ontbreken van een systeem om pijnklachten bij patiënten te signaleren (Zalon, 1993; Au e.a., 1994; Vogelaar, 1997). Registratie van pijnklachten is geen routine in het ziekenhuis (Francke, 1996). Pijn wordt vrijwel nooit op een eenduidige wijze geregistreerd, waardoor het moeilijk wordt het effect van een behandeling voor de pijn vast te stellen en zonodig bij te stellen. Als men niet weet of een patiënt pijn heeft en hoe zijn pijnklachten in de tijd variëren, dan is het moeilijk hem of haar goed te behandelen voor de pijn (Donovan, 1985; American Pain Society Quality of Care Committee, 1995) Pijnregistratie In een consensusbijeenkomst voor verpleegkundigen, georganiseerd door het Centraal Begeleidingsorgaan voor de Intercollegiale Toetsing (1994), is aanbevolen dat verpleegkundigen bij het vaststellen van pijn gebruik dienen te maken van een pijnbeoordelingsinstrument. Een belangrijk aspect van pijn is de pijnintensiteit (de Wit e.a., 1991/1992). Een veel gebruikte methode om de intensiteit van pijn te meten is de numerieke schaal. Uit onderzoek blijkt dat deze schaal pijn op een valide en betrouwbare wijze pijnintensiteit kan meten (McGuire, 1992; Chapman e.a., 1990; Dorrepaal, 1989). De pijnregistratie kan het best twee keer daags, tijdens de routinecontrole van pols, bloeddruk en temperatuur in de dag- en avonddienst, worden uitgevoerd. De verpleegkundige vraagt hierbij aan de patiënt een cijfer te geven voor de pijnintensiteit, waarbij >nul= geen pijn is en >tien= de ergst denkbare pijn. Voorbeeld van de numerieke pijnschaal geen ergst pijn denkbare pijn Vervolgens noteren verpleegkundigen de pijncijfers op de dagelijkse controlelijsten die hiervoor zijn uitgebreid met de kolom >pijn=. Daarna worden de pijncijfers van de controlelijsten op de temperatuurlijsten in grafiekvorm uitgezet, zodat individuele stijgingen 6

8 of dalingen inzichtelijk worden gemaakt en de pijnbestrijding hierop kan worden afgestemd Onderzoek naar pijnregistratie Er is in de afgelopen jaren onderzoek gedaan naar de praktische bruikbaarheid en het klinische effect van pijnregistratie door verpleegkundigen. In 1990 is in het Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis een studie verricht naar het praktisch gebruik van een numerieke schaal om de pijnintensiteit te meten (de Wit e.a., 1991/1992). Uit deze studie onder 165 kankerpatiënten blijkt dat pijnregistratie door verpleegkundigen goed uitvoerbaar is. Tevens blijkt dat verpleegkundigen naast het opnemen van het pijncijfer meer informatie gaan documenteren over pijnintensiteit, pijnlocatie en de werking van de pijnmedicatie. Vervolgens is naar aanleiding van deze studie op initiatief van het Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis met subsidie van het Ministerie van Volksgezondheid Welzijn & Sport, een onderzoek gestart naar het klinische effect van het dagelijks registreren van pijn en het bijscholen van verpleegkundigen over pijn en pijnbestrijding (zie bijlage 1. Samenvatting VWS studie; de Rond e.a., 1996). Dit onderzoek is verricht bij zowel oncologische als niet-oncologische patiënten. Onderzocht werd of de pijnregistratie en de bijscholing leidde tot een verbetering in de verpleegkundige signalering van pijn, uitbreiding van de verpleegkundige pijndocumentatie, uitbreiding van het gebruik van farmacologische en niet-farmacologische pijnbestrijdingstechnieken en vermindering van ervaren pijnklachten en pijnintensiteit bij de patiënt. Het onderzoek heeft plaatsgevonden in twee algemene ziekenhuizen en één academisch ziekenhuis op 9 verpleegafdelingen onder 703 oncologische en niet-oncologische patiënten. Uit de resultaten blijkt dat door de bijscholing de kennis van de verpleegkundigen over pijn en pijnbestrijding significant toeneemt. Verpleegkundigen staan positief tegenover pijnregistratie: 70% van de verpleegkundigen vindt pijnregistratie belangrijk en goed in te passen bij de andere verpleegkundige werkzaamheden. De pijnregistratie is bij 75% van de patiënten ook daadwerkelijk uitgevoerd. Bijna 60% van de verpleegkundigen meent dat het registreren van pijn ook in de toekomst vast onderdeel van de verpleegkundige taken moet blijven. Verpleegkundigen van interne afdelingen zijn significant positiever over pijnregistratie dan verpleegkundigen van chirurgische afdelingen. Aan verpleegkundigen is gevraagd de pijnintensiteit van de patiënt te schatten. Na invoering van pijnregistratie zijn verpleegkundigen significant beter op de hoogte van de pijnintensiteit van patiënten: zijn verpleegkundigen voor invoering van pijnregistratie bij 43% van de patiënten goed op de hoogte, dit stijgt na invoering tot 68%. Uit de verpleegkundige dossiers blijkt verder dat verpleegkundigen niet alleen over pijnintensiteit significant meer gaan rapporteren, maar ook over verergerende en verlichtende factoren na invoering van pijnregistratie. Tevens neemt de totale rapportage 7

9 over pijn significant toe bij patiënten met matige tot ernstige pijn. Juist in deze groep patiënten met matige tot ernstige pijnklachten zijn ook verschillen gevonden in de pijnbestrijding voor en na invoering van pijnregistratie. Patiënten met matige tot ernstige pijnklachten krijgen na invoering van pijnregistratie significant vaker pijnstillers voorgeschreven en verstrekt dan voor invoering. Patiënten zelf oordelen zeer positief over de pijnregistratie: 82% van de patiënten beoordeelt de pijnregistratie redelijk tot zeer goed en 81% vindt het goed dat pijn twee keer per dag wordt gemeten. Echter, 43% van de patiënten vindt het redelijk tot heel moeilijk om een pijncijfer te geven. Uiteindelijk blijkt dat patiënten na invoering van de pijnregistratie significant minder pijn hebben dan voor invoering van de pijnregistratie. De huidige pijnintensiteit is significant lager in de groep waar dagelijks pijn wordt gemeten, patiënten geven ook een significant lager cijfer aan hun gemiddelde pijn van de afgelopen week na invoering van de pijnregistratie. Met subsidie van het Landelijk Centrum Verpleging & Verzorging is door het Integraal Kankercentrum Amsterdam in samenwerking met het Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis pijnregistratie ingevoerd in op 11 afdelingen in 5 ziekenhuizen in de regio van het IKA (zie bijlage 2. Samenvatting LCVV project; de Rond, 1998). De eerdere onderzoeksresultaten zijn in dit project bevestigd. 8

10 2. ORGANISATORISCHE RANDVOORWAARDEN De ervaring in de ziekenhuizen die tot nu toe meegewerkt hebben, laat zien dat voor een optimale, vlotte en efficiënte implementatie van pijnregistratie binnen de instelling aan een aantal randvoorwaarden voldaan dient te worden. 1. Het is essentieel dat één persoon in het ziekenhuis optreedt als contactpersoon, de zogenaamde projectcoördinator. Dit kan de verpleegkundig specialist oncologie/ oncologieverpleegkundige, een afdelingshoofd of teamleider zijn. De belangrijkste taken van deze projectcoördinator zijn het coördineren van de implementatie van pijnregistratie en het bewaken van de continuïteit. Zonder deze functionaris is de kans groot dat pijnregistratie niet van de grond komt. De belasting van de projectcoördinator is ongeveer 2 uur per week in de analyse- en ontwikkelingsfase, daarna neemt de belasting voor de coördinator af tot ongeveer 1 uur per week. De projectcoördinator wordt ondersteund door de overige projectgroepleden en is voorzitter van de projectgroep. 2. Voor het pijnregistratieproject is een multidisciplinair samengestelde projectgroep essentieel. Immers, pijn is een multidisciplinair probleem waarin de medische en de verpleegkundige discipline een taak hebben. Deze projectgroep bestaat uit de projectcoördinator (genoemd onder 1), één of meerdere (leidinggevende) verpleegkundigen per deelnemende afdeling, één medische afgevaardigde per verpleegafdeling en één anesthesist/anesthesioloog. De projectgroep fungeert als klankbord en de projectgroepleden koppelen de resultaten terug naar hun beroepsgroep. Wanneer de medische discipline niet expliciet wordt betrokken in het project bestaat het gevaar dat het project alleen vanuit de verpleegkundige discipline wordt geïnitieerd, terwijl het bij pijnbestrijding van groot belang is een multidisciplinaire benadering te kiezen. De ervaring heeft geleerd dat als artsen niet actief reageren op de verzamelde gegevens, de verpleegkundigen gedemotiveerd raken. De projectgroep komt tijdens de analyse- en ontwikkelingsfase twee à drie keer bij elkaar en tijdens de implementatie- en evaluatiefase twee keer (4 tot 8 weken na de start van de invoering en 8 weken voor de eindevaluatie). 3. Voordat pijnregistratie op een afdeling kan worden ingevoerd is het noodzakelijk dat er op die afdeling een draagvlak is. Alle betrokkenen moeten bereid zijn om aan de invoering mee te werken. Dit is een taak van de projectgroepleden, die hiervoor de nodige tijd moeten uittrekken. Als er veel weerstand verwacht wordt, kan er op afdelingsniveau een discussiegroep gestart worden met daarin een aantal verpleegkundigen, de afdelingsarts en de projectcoördinator. Deze laatste kan optreden als voorzitter. In deze groep kan bijvoorbeeld gediscussieerd worden over pijnbestrijding op de eigen afdeling en de meerwaarde van pijnregistratie voor de afdeling. Deze werkgroep heeft een belangrijke taak bij het creëren van een draagvlak. 9

11 4. Aan het management van de instelling (directie, directeur patiëntenzorg, hoofd verplegingsdienst) en de medische staf wordt vooraf commitment gevraagd voor de start van het pijnregistratieproject (zie bijlage 3. Commitment). Er moet duidelijkheid zijn over de baten en lasten van de invoering van pijnregistratie voor de organisatie. Ook dienen er duidelijke afspraken te worden gemaakt over wie welke kosten draagt en waarvoor zorg draagt. Het management en de medische staf moeten aan deze afspraken hun formele goedkeuring geven. Nadat aan alle randvoorwaarden voldaan is, kan gestart worden met het stappenplan (zie deel 3). 10

12 3. STAPPENPLAN VOOR IMPLEMENTATIE PIJNREGISTRATIE Er is een viertal stappen te onderscheiden bij implementatie van pijnregistratie. Het hier beschreven stappenplan kan aangepast worden aan de wensen van een instelling of aan de situatie ter plekke. De loopduur van het pijnregistratieproject binnen een ziekenhuis vanaf het eerste initiatief tot aan de evaluatie wordt geschat op 1 jaar Stap 1: analyse (inventarisatie) In de eerste bijeenkomst inventariseert de projectgroep aan de hand van een vragenlijst de huidige situatie op de afdeling (zie bijlage 4. Inventarisatielijst). In deze vragenlijst zijn algemene vragen opgenomen, vragen over pijn en pijnbestrijding en vragen om het draagvlak voor het invoeren van pijnregistratie vast te stellen. De geanalyseerde knelpunten worden meegenomen in het vervolgtraject. De projectcoördinator en projectgroepleden informeren de verpleegkundigen van de pilotafdelingen in een informatiebijeenkomst over het project. Artsen worden door de medische vertegenwoordigers van de projectgroep op de hoogte gesteld van de start van het project en middels een brief (zie bijlage 5. Informatie aan artsen) Stap 2: ontwikkeling van afspraken In deze fase worden de strategieën en plannen bepaald om pijnregistratie te implementeren. Op voorhand is al bekend dat de belangrijkste implementatie strategie een bijscholing en instructie voor verpleegkundigen en artsen is. De verdere strategieën en plannen worden schriftelijk vastgelegd in de notulen van de projectgroep. Door de projectgroep dienen een aantal praktische zaken geregeld te worden, de projectgroep maakt o.a. afspraken m.b.t. de scholing en instructie van verpleegkundigen en artsen. Andere afspraken en formulieren die ontwikkeld worden binnen de projectgroep zijn de patiënteninformatie, de aanpassingen van de controle- en temperatuurlijsten en het informeren van medewerkers. Patiënteninformatie Er moeten afspraken gemaakt worden wie de pijnregistratie uitlegt aan de patiënt, op welk moment en waaruit de patiënteninformatie zal bestaan (zie bijlage 6. Patiënteninformatie). Deze afspraken worden in de projectgroep ontwikkeld. Het blijkt dat bij het uitleggen van de pijnmeting aan de patiënten er door verpleegkundigen benadrukt moet worden dat pijn een individuele ervaring is en dat er geen goede of foute scores zijn. Tevens dient er aandacht te worden gegeven aan het doel van de pijnregistratie, namelijk inzicht krijgen in het verloop van de pijn. 11

13 Aanpassen controle- en temperatuurlijsten De controle- en temperatuurlijsten worden uitgebreid met een extra kolom waarin de pijncijfers kunnen worden genoteerd en de schaalverdeling van de pijncijfers staat aangegeven (zie bijlage 7. Aangepaste temperatuurlijst). De projectgroep bereidt de aanpassingen voor en de projectcoördinator draagt zorg voor het fiat van de verpleegkundige en medische staf t.a.v. deze aanpassingen. Wanneer de aangepaste controle- en temperatuurlijsten niet via de normale weg bij het centraal magazijn besteld kunnen worden, moet er een systeem ontwikkeld worden voor de bevoorrading van de afdelingen met deze lijsten. De projectgroep ontwerpt dit distributiesysteem en heeft hierover de verantwoordelijkheid. Informeren medewerkers Voor het dagelijks gebruik op de afdeling worden geplastificeerde instructiesheets gemaakt (zie bijlage 8. Instructiesheet verpleegkundigen) en voor nieuwe medewerkers op de afdeling komt schriftelijke informatie voor handen (zie bijlage 9. Informatie voor nieuwe verpleegkundigen en artsen op de afdeling). Het is ook van belang om hulpverleners die niet direct betrokken zijn bij dit project in te lichten over pijnregistratie. Hiervoor is een aantal methoden geschikt. Zo kan gedacht worden aan een bericht in het ziekenhuisbulletin of een toelichting in de medische en de verpleegkundige staf. Pas als het management en de betrokken beroepsgroepen de in deze fase gemaakte afspraken en formulieren goedgekeurd heeft en als aan alle voorwaarden voor implementatie voldaan is, kan gestart worden met de volgende fase Stap 3: implementatie De verpleegkundigen worden bijgeschoold over pijn en pijnbestrijding en krijgen een uitgebreide instructie over het werken met de pijnmeting (zie deel 4. Bijscholing). Bij deze instructie kan gebruik worden gemaakt van de video APijn van nul tot De artsen worden tijdens een refereerbijeenkomst ingelicht over het pijnregistratieproject en geschoold in de basisprincipes van pijnbestrijding. Na afloop van de scholing en instructie ontvangen verpleegkundigen het boekje APijn als van AL Francke (1996) en artsen het boekje APijn en pijnbehandeling bij de patiënt met van JA Schulkens-van de Pol (1990). Vanaf een nader overeen te komen datum wordt het pijnregistratiesysteem ingevoerd en registreren verpleegkundigen op systematische wijze de pijnintensiteit. Gedurende de implementatiefase wordt door de projectgroepleden begeleiding en feedback gegeven aan verpleegkundigen en artsen. Vier tot zes weken nadat gestart is met het registreren van de pijncijfers wordt een terugkom uur voor verpleegkundigen georganiseerd. In dit uur komen problemen en vragen t.a.v. de pijnregistratie ter sprake en wordt teruggekomen op de bijscholing. 12

14 3.4. Stap 4: evaluatie Na invoering van de pijnregistratie wordt regelmatig geëvalueerd (eerste 2 maanden 2 keer per maand, daarna 1 keer per maand) in welke mate verpleegkundigen de pijnregistratie uitvoeren (zie bijlage 10. Inventarisatie professionele compliance). Hierbij wordt gestreefd dat bij 75% van de patiënten pijnregistratie wordt uitgevoerd. Als een verpleegafdeling onder de norm scoort, vindt een knelpuntenanalyse plaats en zal waar nodig bijstelling plaatsvinden van procedures rondom de pijnregistratie. Indien de pijnregistratie boven of conform de norm wordt uitgevoerd, zal na 6 maanden geëvalueerd worden. Met schriftelijke vragenlijsten worden verpleegkundigen en artsen gevraagd naar hun mening over pijnregistratie (zie bijlagen 11, 12 en 13. Enquêtes ter evaluatie van pijnregistratie). De Pijn Kennis Vragenlijst is ontleend aan Forel e.a. (1993 en 1994) en vertaald door de Wit e.a. (1997). De Pijn Attitude Vragenlijst (de Rond e.a., 1998, submitted) en de Vragenlijst voor Evaluatie van Pijnregistratie (de Rond e.a., 1998, in press) zijn ontwikkeld in het kader van het pijnregistratieproject. 13

15 4. BIJSCHOLING De verpleegkundigen van de deelnemende afdelingen worden in een 3 uur durende bijscholing geschoold over pijn en pijnbestrijding en geïnstrueerd over het gebruik van de pijnregistratie. De opzet van de bijscholing en de modules zijn in het navolgende uitgewerkt. In bijlage 14 zijn de sheets van de bijscholing te vinden Opzet van de bijscholing Uitgangspunten Uitgangspunten bij de bijscholing zijn: - het pijnregistratieproject is leidraad in het programma; - het programma dient aan te sluiten bij de knelpunten die verpleegkundigen op het gebied van pijn ervaren; - het programma dient toepasbaar te zijn in elk ziekenhuis. Doelstellingen Met de bijscholing APijn, pijnbestrijding en wordt een verbetering van de verpleegkundige kwaliteit van zorg bij patiënten met pijn beoogd door deskundigheidsbevordering en door het aanreiken van een instrument om pijn te beoordelen. Na afloop van de bijscholing mag van de verpleegkundige worden verwacht dat zij: 1. kan beschrijven op welke wijze pijn van invloed is op het psychisch en sociaal functioneren van de patiënt; 2. meer kennis, vaardigheden en zelfvertrouwen heeft in verzorging van de patiënt met pijn; 3. zich bewust is van haar eigen handelen met betrekking tot de zorg voor patiënten; 4. de grenzen van haar taakbeoefening inzake pijnbestrijding kan bewaken en patiënten zonodig kan doorverwijzen; 5. de pijnregistratie kan hanteren en interpreteren. Vorm en inhoud van de bijscholing De bijscholing bestaat uit 3 modules van ongeveer 40 tot 60 minuten die binnen de betreffende organisatie worden verzorgd. In de eerste module wordt een algemene inleiding gegeven op het onderwerp pijn en worden de verpleegkundige pijnreducerende interventies besproken. In de tweede module wordt de pijnmeting geïntroduceerd en in de derde module wordt de farmacologische pijnbestrijding besproken. Aan de bijscholing kunnen maximaal 15 tot 20 verpleegkundigen per keer deelnemen. Bij de bijscholing hoort een begeleidende video APijn van nul tot waarbij de verschillende aspecten van pijnregistratie worden geïllustreerd door patiënten, verpleegkundigen en artsen. De video kan in zijn totaliteit gebruikt worden in de tweede module. Er kan ook gekozen worden om de video in delen te vertonen. In bijlage 15 is de 14

16 tekst van de video opgenomen en staat aangegeven wanneer een nieuw onderwerp begint. Werkwijze De bijscholing is zo samengesteld dat in de eerste en derde module de ervaringen van de verpleegkundigen het vertrekpunt vormen voor de bespreking van een bepaald thema. In iedere module staat een bepaald thema centraal. In de eerste en derde module worden eerst de ervaringen van de verpleegkundigen met betrekking tot het thema geïnventariseerd. Daarna wordt de theoretische achtergrondinformatie gepresenteerd, waarbij stil wordt gestaan bij de ervaringen van verpleegkundigen. Deskundigheid van de docent Naast kennisoverdracht is de bijscholing vooral gericht op attitudeverandering van verpleegkundigen t.a.v. pijn. De docent moet getraind zijn in het actief betrekken van de ervaringen van de groepsleden in het programma. Het is verder van belang voor het welslagen van de bijscholing, dat de docent beschikt over: - kennis over pijn en pijnbestrijding; - kennis omtrent het informatiemateriaal op het gebied van pijn en pijnbestrijding; - ervaring met wat veranderingsprocessen teweeg kunnen brengen op de werkvloer teneinde weerstanden in de groep te kunnen hanteren. Evaluatie van de bijscholing Er is gekozen voor een effect- en een procesevaluatie. Voor aanvang van de bijscholing zal een Pijn Attitude Vragenlijst en een Pijn Kennis Vragenlijst worden afgenomen bij de verpleegkundigen. Vier tot zes maanden na de bijscholing zal dezelfde Pijn Attitude Vragenlijst en Pijn Kennis Vragenlijst worden afgenomen, en een vragenlijst ter Evaluatie van Pijnregistratie. Voor- en nameting van de Pijn Attitude Vragenlijst en Pijn Kennis Vragenlijst kunnen dan met elkaar worden vergeleken. Daarnaast wordt een oordeel gevraagd aan de verpleegkundigen over de meest geschikte onderdelen, de docent, de relevantie van de bijscholing voor de praktijk en de praktische organisatie. Naast deze schriftelijke evaluatie wordt met de deelnemers gesproken over het verloop van de bijscholing Eerste module: inleiding op pijn De eerste module vangt aan met een introductie van de bijscholing en een kennismaking met de docent. Vervolgens wordt aan de hand van de eigen ervaringen van de verpleegkundigen verkend wat pijn nu eigenlijk is. In het theoretisch gedeelte komt de definitie van pijn aan bod, zal de complexiteit van pijn (holistisch model) besproken worden en zal aandacht besteed worden aan de verpleegkundige pijnreducerende interventies. 15

17 Leerdoelen De verpleegkundige wordt na afloop van de eerste module geacht: - een definitie van pijn te kunnen noemen; - pijn in het holistisch model te kunnen plaatsen; - 2 verpleegkundige interventies toe te kunnen passen bij het bestrijden van pijn. Programmaoverzicht : Invullen kennisvragenlijst : Introductie docent, verpleegkundigen en programma : Eigen ervaringen m.b.t. pijn en de rol van verpleegkundigen bij pijn Inventarisatie van ervaringen en plenaire terugkoppeling : Presentatie theorie: definitie van pijn, model (holisme), casus (maligne pijn), verpleegkundige pijnreducerende interventies : Pauze Instructie docenten (5 min) Introductie docent en programma - Voorstellen van de docent en verpleegkundigen (rondje maken, iedereen zijn naam op een bordje laten zetten). - Aanzet tot pijnregistratieproject Het pijnregistratieproject is geïnitieerd door het Nederlands Kanker Instituut/Antoni van Leeuwenhoekhuis. Het bleek dat de pijnbestrijding te wensen overliet. Eén van de problemen in de pijnbestrijding is dat verpleegkundigen en artsen niet altijd weten dat patiënten pijn hebben. Daarom is een pijnmeting ingevoerd in het Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis: de pijnmeting bleek praktisch uitvoerbaar te zijn en leidde tot meer pijnrapportage. Daarna is er onderzoek gedaan in drie ziekenhuizen waarin een bijscholing over pijn werd gegeven en een pijnmeting werd ingevoerd. Het bleek dat de kennis van verpleegkundigen op gebied van pijn verbeterde, de pijnmeting praktisch uitvoerbaar was en verpleegkundigen en patiënten positief over de pijnmeting waren. Verder bleek dat de overeenstemming tussen verpleegkundige en patiënt over de pijnintensiteit toenam, dat verpleegkundigen meer over pijn gingen rapporteren in de groep patiënten met matige tot ernstige pijn, dat artsen aan patiënten met matige tot ernstige pijn vaker pijnstillers voorschreven en dat verpleegkundigen aan patiënten met matige tot ernstige pijn vaker pijnstillers verstrekten. Tenslotte bleek dat patiënten minder pijn hadden. - (sheet 1) Doelstelling van het project - (sheet 2) Doelstelling van de bijscholing - (sheet 3) Inleiding: programma bijscholing (20 min) Inventarisatie van eigen ervaringen met pijn De volgende vragen kunnen gebruikt worden als start van de bijscholing: * Wat is de ergste pijn die je ooit gehad hebt? * Wat voelde je toen (emoties) en wat deed je toen? * Weet je nog wat hielp? 16

18 Aandachtspunten in bespreking van vragen: - in hoeverre wordt aangegeven dat pijn een subjectieve ervaring is? Iedere persoon is met zijn pijn uniek. - in hoeverre beïnvloeden eigen denkbeelden en eigen pijnervaringen het functioneren van de verpleegkundige? (30 min) Presentatie theorie (sheet 4) 2 definities van pijn Wat pijn is, is moeilijk in een paar zinnen samen te vatten. Dit komt door de complexiteit van pijn: pijn wordt beïnvloed door heel veel verschillende factoren. De volgende definities van pijn worden veel gebruikt: 1. IASP (International Association for the Study of Pain): pijn is een onplezierige, gevoelsmatige en emotionele beleving die wordt geassocieerd met een daadwerkelijke of dreigende beschadiging van weefsel. 2. Mc.Caffery (zij is zelf ook verpleegkundige): pijn is wat de patiënt zegt dat het is en treedt op wanneer de patiënt zegt dat het optreedt. In de eerste definitie vinden we terug dat pijn kan samenhangen met weefselbeschadiging. Je vindt er echter ook (meer impliciet) in terug dat mensen soms pijn aan het lichaam kunnen voelen en die pijn ook in 'lichamelijke termen' beschrijven, zonder dat er feitelijk sprake is van lichamelijk letsel. In de tweede definitie wordt aandacht besteed aan de subjectieve dimensies van pijn. Deze definitie wordt door verpleegkundigen het meest gebruikt. Uit deze definitie kun je afleiden dat de persoon met pijn de enige is die iets over de aard en het bestaan van pijn kan zeggen. Verpleegkundigen zullen de pijn zoals die wordt verwoord door een patiënt, steeds serieus moeten nemen. Het is een misverstand om te denken dat artsen, verpleegkundigen of andere hulpverleners kunnen beslissen of een patiënt wel of geen pijn heeft. (sheet 5) Functie van pijn Pijn is belangrijk als waarschuwing voor een (dreigende) beschadiging van het lichaam. Door pijn trek je je hand terug wanneer het in aanraking komt met vuur. Zou je dat niet doen dan kun je je hand lelijk verbranden. Een pijnlijk lichaamsdeel krijgt rust (een verstuikte enkel zal je zoveel als mogelijk is proberen te ontzien, je zal de enkel laten rusten zodat deze de gelegenheid heeft om te herstellen). De pijnzin, het alarmsysteem is dus van vitale betekenis voor het overleven van de mens. Chronische pijn daarentegen kan zinloos zijn. Deze pijn, die langdurig aanhoudt, heeft zijn waarschuwingsfunctie verloren en heeft vaak ook negatieve gevolgen zoals stijfheid, atrofie. Naast deze lichamelijke gevolgen heeft chronisch pijn sociale en psychische gevolgen. (sheet 6) Typen pijn 1 Niet elke pijn is hetzelfde en dient op dezelfde wijze behandeld te worden. Daarom wordt pijn ingedeeld in groepen, nl. acute en chronische pijn. 17

19 1. acute pijn Acute pijn is pijn die plotseling ontstaat, het treedt meestal op na weefselbeschadiging, duurt korter dan een half jaar en is in principe goed te behandelen. Tot acute pijn worden onder meer postoperatieve pijn, pijn bij de bevalling, pijn bij ontstekingen en pijn bij fracturen gerekend. Het is belangrijk acute pijn effectief te behandelen, want hierdoor wordt de kans dat de pijn chronisch wordt kleiner. Bij acute pijn is er een relatief duidelijke relatie tussen de schadelijke prikkeling en de pijn (bijv. een operatie). Naast fysiologische factoren zijn ook psychologische en sociale factoren van invloed op de beleving van acute pijn. De persoon met acute pijn ervaart meestal angst, angst vanwege de pijn zelf, maar ook angst vanwege de oorzaak en betekenis die hij aan zijn pijn toeschrijft. 2. chronische pijn In de literatuur wordt dit beschreven als pijn die langer bestaat dan 3 tot 6 maanden. Bij chronische pijn zijn de lichamelijke aspecten complexer dan bij acute pijn. De rol van weefselbeschadiging (nociceptie) kan bij chronische pijn variëren van duidelijk, zoals bij reumatoïde arthritis en kanker, tot onduidelijk zoals bij sommige gevallen van chronische rugpijn. Ook de psychologische en sociale factoren spelen een ingewikkelde rol. (sheet 7) Typen pijn 2 Bij chronische pijn wordt er vaak een onderscheid gemaakt tussen chronische maligne pijn en chronische benigne pijn. Mensen met chronische maligne pijnklachten zijn kankerpatiënten die pijnklachten hebben die samenhangen met de tumor of metastasen. Mensen met chronische benigne pijnklachten zijn bijvoorbeeld reumapatiënten, patiënten met fantoompijnen, patiënten met rugklachten. Karakteristiek aan chronische benigne pijnklachten is dat ze niet samenhangen met levensbedreigende ziekten en meestal weinig of niet reageren op de bestaande medische interventies. De indeling in typen pijn (acuut en chronisch) is belangrijk omdat het alles te maken heeft met de behandeling van pijn. Pijn door weefselbeschadiging (acute pijn) kan worden behandeld met analgetica, zenuwblokkades enz. Pijn waarbij weefselbeschadiging geen rol speelt (zoals bijvoorbeeld kan gebeuren bij chronische pijn), kan niet effectief behandeld worden met analgetica. Je moet dan inspringen op de pijngeleiding (bijv. antidepressiva, electrostimulatie). (sheet 8) Dimensies/aspecten van pijn Aan pijn zijn meerdere aspecten/dimensies te onderscheiden. Uit de eerder genoemde definities is al gebleken dat pijn niet alleen een lichamelijke maar ook een geestelijke ervaring is. De cirkel van Loeser geeft een overzicht van een integrale benadering van pijn, het integreert de lichamelijke, psychische en sociale aspecten van pijn (holistisch model). De cirkel van Loeser bestaat uit 4 cirkels: 1. de kleinste cirkel stelt nociceptie (= weefselbeschadiging) voor, dat wil zeggen het fysiologische aspect van pijn. Pijn begint met een weefselbeschadiging of druk op weefsel in het lichaam. Hierdoor ontstaan prikkels die door zenuwen worden doorgegeven naar het ruggemerg. Vandaar uit gaan prikkels door naar de hersenen (via de achterhoorn). 18

20 Een voorbeeld van nociceptie/weefselbeschadiging is het op je duim slaan met een hamer. Of bijvoorbeeld je snijden met een mes. 2. Pijn moet eerst worden waargenomen, het moet als zodanig worden herkend en dat is dan ook de tweede cirkel. Deze cirkel staat voor pijngewaarwording of pijnsensatie. Voordat een pijnprikkel ervaren wordt, moet de 'grens' (waarnemingsdrempel) tussen weefselbeschadiging en waarneming overschreden worden. De cirkel van pijngewaarwording geeft aan of een pijnprikkel daadwerkelijk tot ons bewustzijn doordringt Bijvoorbeeld: soldaten in oorlog met allerlei ernstige verwondingen zijn in staat door te vechten, terwijl je op basis van hun verwondingen zou verwachten dat zij heel veel pijn zouden hebben. De pijnprikkels dringen dan niet door tot het bewustzijn. Een ander voorbeeld is die van een voetballer die na de wedstrijd past merkt dat zijn enkelbanden zijn verrekt. Ook bij hem zijn de pijnprikkels niet waargenomen. 3. De derde cirkel is pijnbeleving (lijden). Dit is het emotionele aspect van pijn. Het ontstaat als gevolg van een pijnervaring (onzekerheid over de oorzaak van pijn), maar ook als reactie op andere bedreigende gebeurtenissen (bijv. angst/eenzaamheid bij een ongeluk of ziekte). Er zijn nog andere factoren te benoemen die een rol spelen bij de wijze waarop een persoon pijn beleeft en pijngedrag vertoont: - culturele factoren (in zuidelijke landen in Europa gaat men anders om met pijn dan in de noordelijke landen), - de persoonlijkheid (uit onderzoek blijkt dat iemand met een extroverte persoonlijkheid meer pijn kan verdragen dan iemand met een introverte persoonlijkheid), - het ontwikkelingsstadium waarin de persoon verkeert, - zijn huidige psychologische toestand (bv. angst en eenzaamheid bij een ongeluk of ziekte), - zijn eerdere ervaringen met pijn (denk bijvoorbeeld aan de tandarts). 4. De vierde cirkel omvat alle gedrag waaruit een buitenstaander kan afleiden dat er sprake is van pijn. Het is de interactie tussen de pijnlijder en zijn omgeving. Na het voorgaande zal duidelijk zijn dat pijn veel meer is dan een lichamelijk ongemak dat bestreden moet worden. Pijn is een ervaring van de hele mens (holisme). Pijn wordt immers beïnvloed door lichamelijke, psychologische, sociale en culturele factoren en heeft directe gevolgen voor het dagelijks functioneren en de mate waarin we voor onszelf kunnen zorgen. Pijn is een probleem dat "zorg voor de hele mens vereist" en is daarom bij uitstek een verpleegprobleem. (Sheet 9) Casus maligne pijn Deze casus kan eventueel gebruikt worden om de theorie toe te passen. Dhr A., 52 jaar, is sinds begin 1995 bekend met een inoperabel longcarcinoom waarvoor hij is bestraald. Anderhalve maand geleden begon hij pijn te krijgen in zijn linker schouder. De huisarts heeft dit behandeld als een slijmbeursontsteking en heeft 2x een injectie gegeven in de schouder. De pijn bleef echter aanwezig. De heer A. wordt nu via de polikliniek opgenomen wegens heftige pijn in zijn linkerschouder en sinds 2 weken 19

21 toenemende pijn laag in de rug. Er zijn net van beide lokatie=s foto=s gemaakt, de uitslag is nog niet bekend. Vragen: 1. Waardoor kan de pijn in zijn linkerschouder en rug veroorzaakt worden (noem er minstens 2)? Hij komt met zeer veel pijn op de afdeling en hij vraagt aan jou of hij iets tegen de pijn kan krijgen. Hij geeft aan niet teveel pillen te willen slikken uit angst voor verslaving. 2. Wat vraag je aan hem m.b.t. zijn pijnklachten en pijnmedicatie (pijnanamnese)? 3. Noem minstens 2 verpleegproblemen bij de heer A. 4. Noem minstens 2 verpleegkundige acties/maatregelen die, naast het verstrekken van de pijnmedicatie, volgen uit gestelde problemen bij 3. (15 min) Vervolg theorie: verpleegkundige pijnreducerende interventies (sheets 11 en 12) Psychosociale interventies Het is vaak moeilijk na te gaan in hoeverre de pijn wordt beïnvloed door fysieke factoren en in hoeverre zij door psychische redenen en andere factoren wordt bepaald. Bij de meeste pijnen is een combinatie van beide soorten factoren in het spel. De mogelijkheden van een verpleegkundige tot ondersteuning van een patiënt zijn in sterke mate afhankelijk van hun onderlinge relatie. De patiënt moet weten dat degenen die voor hem zorgen, competent en betrouwbaar zijn. De pijn kan worden verlicht, wanneer de patiënt weet waar hij aan toe is. Als verpleegkundigen de oorzaak van de pijn kennen en als deze oorzaak lichamelijk is, dan blijkt dat zij de klachten van de patiënt eerder geloven. De verpleegkundige kan helpen de pijn te verminderen door "er te zijn" en zich empathisch op te stellen. Belangrijk is verder de hulp die de verpleegkundige de patiënt kan bieden bij de verwerking van zijn pijnervaring. Om de pijn goed te verwerken is vooral van belang dat de patiënt inzicht heeft in zijn pijngedrag. Daardoor weet hij pijn een volgende keer op juiste waarde te schatten en hoeft hij minder overrompeld te worden door gevoelens van angst. De ondersteuning van de familie met haar eigen problemen betekent indirecte hulp aan de patiënt. Wanneer de familie overbelast raakt, geeft dit extra zorgen. Een van de belangrijke onderdelen van de verpleegkundige zorg is het informeren van de patiënt over de behandeling van de pijn. Een tekort aan informatie kan toename van angst en pijn veroorzaken. Zelfs bij een nauwkeurige informatie door de arts gebeurt het vaak dat de patiënt slechts een deel van de informatie onthoudt. Daarom is het voor de verpleegkundige van belang om eerst te achterhalen welke vragen er (nog) leven bij de patiënt. Bij het geven van informatie is het van belang verschillende soorten informatie te geven. Vaak geven verpleegkundigen alleen informatie over gebeurtenissen (zoals wanneer de behandeld specialist langs komt of wanneer een operatie of onderzoek zal plaatsvinden), maar ook het geven van gewaarwordingsinformatie is heel belangrijk. Gewaarwordingsinformatie is informatie over wat iemand zal horen, zien, voelen en ruiken tijdens een onderzoek, operatie of andere behandeling. Gewaarwordingsinformatie is belangrijk omdat een patiënt kan onderscheiden wat >normaal= en >abnormaal= is. 20

22 Behalve het informeren over gebeurtenissen en gewaarwordingen, is het belangrijk dat een patiënt wordt verteld wat hij zelf kan doen om zijn herstel te bevorderen en om pijn te voorkomen. Bijvoorbeeld: bij een patiënt die een buikoperatie heeft ondergaan vertel je dat diep ademen en ophoesten belangrijk zijn om complicaties te voorkomen en dat men de pijn die ademen en ophoesten meebrengen, kan verlichten door met de vlakke hand het wondgebied te ondersteunen. Ook heeft een patiënt recht op informatie over de werking en bijwerkingen van medicijnen. Zo moet je bijvoorbeeld bij een patiënt die om de vier uur pijnmedicatie krijgt, vertellen dat het, in verband met het opbouwen van een bloedspiegel, zinvol is om deze medicijnen reeds te slikken op momenten dat men nog geen ernstige pijn heeft. Leg de patiënt uit dat hij op deze manier de pijn als het ware een stap voorblijft. (sheets 13 en 14) Ontspannings- en afleidingstechnieken Ontspanningstechnieken kunnen lichaam en geest rust geven. Technieken die patiënten kunnen gebruiken zijn ademhalingsoefeningen, spierrelaxatie of ontspanning en geleide fantasie. Spierrelaxatie is gebaseerd op het idee dat het lichaam op spanning reageert door toename van spiertonus. Deze spierspanning vergroot op zijn beurt het gevoel van angst en pijn. Zo ontstaat een vicieuze cirkel. Systematisch ontspannen van spiergroepen vermindert de fysiologische spanning. Het aanleren van ontspanningsoefeningen (ook vaak aangeduid met relaxatietechnieken) wordt het meest door psychologen gedaan. Toch kunnen verpleegkundigen daarin een ondersteunende en stimulerende rol hebben. Verder is het ook mogelijk dat verpleegkundigen zelf patiënten eenvoudige oefeningen leren om zich beter te ontspannen. Hier volgt een voorbeeld van zo'n simpele oefening. VOORBEELD Zorg dat je niet door anderen gestoord kunt worden. Zorg dat de patiënt prettig en ontspannen zit of ligt. Probeer dan beiden aan vredige, prettige beelden of herinneringen te denken. Dit kan bijvoorbeeld een wandeling door een zonnig bos zijn of een fijne herinnering aan een klein kind. Haal dan samen met de patiënt ritmisch, rustig en diep vanuit de buik adem. Neem hier minstens 10 minuten de tijd voor. (eventueel kan de docent een bandje laten horen) Wanneer er sprake is van chronische pijn, kan men dit soort oefeningen samen uitwerken en opnemen op een cassettebandje. Op deze manier kan een patiënt, onafhankelijk van hulpverleners, enkele malen per dag gestructureerd zijn oefeningen doen. Dat kan hem een gevoel van controle geven over zijn situatie, waardoor machteloosheid en pijn minder kunnen worden. In deze oefening kun je overigens twee elementen terugvinden: het oefenen om op een bepaalde manier adem te halen en het voor de geest halen van een rustgevend, prettig beeld. Wanneer een patiënt, onder begeleiding, een beeld gebruikt om de pijn draaglijker te maken spreekt men over geleide fantasie, suggestie of hypnose. 21

23 Wanneer de pijn heel tijdelijk is, bijvoorbeeld tijdens een pijnlijke injectie of tijdens een punctie, kan het soms helpen de patiënt sterk te laten denken aan plezierige activiteiten en gebeurtenissen of aan mensen waar hij veel van houdt. De pijn komt dan minder centraal te staan en wordt minder opgemerkt. Het steeds maar met zichzelf bezig zijn, de hiermee gepaard gaande gevoelens van onzekerheid en eenzaamheid kunnen het pijngevoel doen toenemen. Afleiding kan de pijn meestal niet wegnemen, wel kan pijn door afleiding soms draaglijker worden. Het idee is om de aandacht te richten op andere stimilu, bijvoorbeeld: horen, zien, voelen en bewegen. Het ontvangen van bezoek, het lezen van een boek, het met meerdere mensen op een kamer liggen of het uitoefenen van een hobby, zijn allemaal zaken die patiënten afleiding kunnen geven. Je kunt als verpleegkundige daarvoor de mogelijkheden scheppen en de patiënt stimuleren. Het zelf maken van of luisteren naar muziek kan eveneens een bron van afleiding zijn en daardoor een gunstige invloed hebben op pijn. Met name bij kortdurende pijnlijke procedures (zoals biopsieën of puncties) kan het luisteren naar zelf geselecteerde muziek de pijn soms draaglijker maken. Humor kan ook invloed hebben op de mate waarin men pijn ervaart, bij een kind kan het optreden van een clown op de afdeling afleiding en daardoor pijnverlichting geven. Wanneer je een volwassen patiënt naar een, in zijn beleving, grappige video laat kijken of naar een humoristisch bandje laat luisteren, kan dit verlichting van pijn geven tot tien minuten nadat het lachten is gestopt. Het kijken of luisteren naar een humoristische videoof geluidsband is een bruikbaar middel kort voor en tijdens een pijnlijke, kortdurende procedure. Zoals gezegd kunnen contacten met anderen (tijdens het bezoekuur of daarbuiten) en bepaalde activiteiten zorgen voor afleiding. Bij kankerpatiënten met chronische pijn (en overigens ook bij patiënten met andere chronische pijnen) zie je soms dat men door de voortdurende pijn niet meer in staat is om intensieve contacten met anderen te onderhouden of zijn hobby's uit te oefenen. Daardoor kan men in een negatieve spiraal terecht komen, waarin men steeds meer op de pijn gefixeerd raakt. Het kan heel zinvol zijn om samen met de patiënt te zoeken naar (nieuwe) mogelijkheden om deze spiraal te doorbreken. Ook hier geldt dat je als verpleegkundige alert moet zijn op (sluimerende of duidelijk aanwezige) behoeften van een patiënt. Uiteraard moet nooit iets opgedrongen worden. (sheet 15) Bevorderen van comfort en rust Door comfort verhogende maatregelen te treffen kan ervoor gezorgd worden dat de pijn wegblijft of niet verhevigt. Een patiënt helpen met verandering van houding vermindert spierspanningen en voorkomt blijvende of te langdurige druk op bepaalde plaatsen van het lichaam. Het streven naar een zo normaal mogelijke lichaamshouding voorkomt de veelal zeer pijnlijke contracturen van spieren. Ook kan het zinvol zijn om een half uur voor de lichamelijke verzorging een pijnstiller te geven. 22

24 Veel patiënten hebben door pijn, spanning, angst of door het verblijf in een vreemde omgeving last van slapeloosheid. Slapeloosheid heeft vervolgens weer negatieve invloed op pijn, spanningen en angst en ook nu dreigt het gevaar om in een kringloop terecht te komen. Eén van de eerste vragen die een verpleegkundige moet stellen aan een patiënt die te kampen heeft met slapeloosheid is: "Heeft u ergens pijn?". als dit het geval is kun je, in overleg met arts en patiënt, pijnmedicatie toevoegen of een andere pijnreducerende interventie, zoals ontspanningsoefeningen of massage, toepassen. Wel zul je naar eventuele andere oorzaken dan pijn moeten kijken, bijvoorbeeld of een patiënt 's nachts ligt te piekeren. Wanneer dit het geval is, helpt het vaak wanneer je een tijdje naast iemands bed gaat zitten en daarbij, als de patiënt daar behoefte aan heeft, wat praat. Ook kun je een massage, slaapmiddel, glas melk of ontspanningsoefening voorstellen. Als iemand niet aan zijn rust toekomt vanwege onrust op de kamer, zul je moeten zoeken naar een rustiger kamer of tijdelijk verblijf. Wanneer een patiënt te maken heeft met chronische slapeloosheid en dit als een probleem ervaart, is het niet mogelijk om gelijk met een oplossing te komen. Overleg met andere disciplines is dan meestal noodzakelijk. (sheet 16) Massage Pijnmedicatie gecombineerd met massage heeft veel effect op pijn: medicamenteuze interventies en massage vullen elkaar aan en versterken elkaars werking. Massage ontspant lichaam en geest en stimuleert de bloedcirculatie. Tevens wordt door massage de druk op bepaalde weefsels verhoogd, waardoor er op deze plaatsen ook pijnverlichting kan optreden (denk aan de pijnlijke kies waar je met je vinger op drukt om de pijn te verlichten). Bestraalde gebieden, open wonden, zwerende of helende wonden, gevoelige gebieden en tumorgebied of gebied waar zich metastasen bevinden, mogen niet gemasseerd worden. Masseer bij voorkeur een gezond lichaamsdeel en stop met masseren als de pijn toeneemt. Een voordeel van masseren is dat de pijn niet duidelijk gelokaliseerd hoeft te zijn, daarnaast heeft het een gunstig effect op de communicatie met de patiënt. Door het handen-op-handen-contact ontstaat er soms een open sfeer, waardoor men eerder tot een diepgaand gesprek kan komen. Ook kan massage patiënten die veel littekens hebben of bij wie een amputatie is gedaan, helpen om hun lichaam te accepteren. Veel patiënten vinden massage prettig. Toch wordt massage, behalve bij bijvoorbeeld een pijnlijke nek of schouder, in de Nederlandse instellingen nog nauwelijks toegepast. Dit zou kunnen komen doordat massage voor veel mensen nog een alternatieve of seksuele bijklank heeft. Bij degenen die moeite hebben met aanraking, kan men voorstellen dat een familielid of partner de patiënt masseert. 23

25 (sheets 17 en 18) Warmte en koude Warmte en koude hebben invloed op de bloedcirculatie in huid en onderhuidse weefsels. Daardoor is de pijnintensiteit minder tijdens en na deze vormen van huidstimulatie. De toepassing van warmte of koude is alleen geschikt voor duidelijk gelokaliseerde pijn. Warmte kan pijnverlichting geven doordat warmte de bloedcirculatie (de pijnverlichting bestaat dan vooral in een versnelde afvoer van afvalprodukten van de stofwisseling) stimuleert en als er sprake is van pijnlijke spierspasmen dan kan warmte een spier ontspannende werking hebben. Het gebruik van warmte op plaatsen die bestraald zijn, waar kans op bloeding of zwelling of waar het gevoel verminderd is, is echter onverstandig. Over het algemeen vinden de meeste patiënten de toepassing van warmte aangenamer. Het toepassen van warmte kan bestaan uit gebruik van een kruik, een electrische kussen of warme kompressen. Warmtetoediening vindt ook toepassing in therapeutische baden, reumapatiënten bijvoorbeeld ondervinden een behoorlijke verlichting van hun gewrichtspijnen in vlinderbaden. Kou is effectiever dan warmte: pijn keert bij koudetoevoer langzamer terug dan na warmtetoevoer. Kou kan ongevoeligheid voor pijn geven, zoals dat ook het geval is bij een plaatselijke verdoving. Koude ijskompressen of een koude, natte doek bieden soms uitkomst bij bepaalde zwellingen (zoals bij oedemen na acute letsels) of bij een pijnlijke flebitis. Door de remmende werking op de perifere circulatie, verdwijnen de zwellingen en dus ook de pijnlijke druk op de zenuwuiteinden. Tevens kan het gebruik van kou, in de vorm van ijsblokjes, zinvol zijn bij kortdurende procedures als biopsieën, puncties en pijnlijke injecties. Ook kou dient niet te worden toegepast op plaatsen die bestraald zijn, bij ernstige verwondingen, op een wond die aan het helen is of in gebieden met een slechte circulatie. Met kou moet onmiddellijk gestopt worden als de pijn toeneemt Tweede module: de pijnmeting In de tweede module staat de in te voeren pijnmeting centraal. Eerst wordt nagegaan welke meetinstrumenten er zijn om pijn te meten. Vervolgens kan de docent de video APijn van nul tot laten zien om de pijnmeting te introduceren. Ook kan ervoor gekozen worden het pijnregistratiesysteem zelf uit te leggen. Tot slot wordt een casus besproken, waarin de subjectiviteit van pijn centraal staat. Leerdoelen De verpleegkundige wordt na afloop van de tweede module geacht: - het belang van pijnregistratie te kunnen aangeven; - het verschil tussen unidimensionele en multidimensionele schalen te kunnen weergeven; - aan te kunnen geven welke vragen worden gesteld bij het afnemen van een pijnanamnese. - de numerieke schaal in de dagelijkse praktijk te kunnen gebruiken; - veel voorkomende problemen bij het vragen naar een pijncijfer op te kunnen lossen. 24

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis

Pijn bij kanker. Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Pijn bij kanker Interne Geneeskunde / Oncologie IJsselland Ziekenhuis Wat is pijn? Pijn is een onaangenaam gevoel. Het kan op verschillende manieren ontstaan en het kan op verschillende manieren worden

Nadere informatie

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding

PIJN BIJ KANKER SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE. Inhoudsopgave 1. Inleiding SUPPLEMENT INFORMATIEWIJZER ONCOLOGIE PIJN BIJ KANKER Inhoudsopgave. Inleiding. Pijn bij kanker. Gevolgen van pijn. Slaap en vermoeidheid. Bewegen. Stemming. Behandeling van pijn. Pijnstillers. Doorbraakpijn.

Nadere informatie

Infobrochure. Pijn... en nu? mensen zorgen voor mensen

Infobrochure. Pijn... en nu? mensen zorgen voor mensen Infobrochure Pijn... en nu? mensen zorgen voor mensen Sinds enkele jaren heeft het Mariaziekenhuis een pijncentrum. Dit centrum legt zich vooral toe op de behandeling van chronische pijn. Samen met de

Nadere informatie

Palliatieve Pijnbestrijding regio s-hertogenbosch /Bommelerwaard. Ambitie Jeroen Bosch Ziekenhuis. Patiëntveiligheid

Palliatieve Pijnbestrijding regio s-hertogenbosch /Bommelerwaard. Ambitie Jeroen Bosch Ziekenhuis. Patiëntveiligheid Palliatieve Pijnbestrijding regio s-hertogenbosch /Bommelerwaard Sylvia Verhage Verpleegkundig specialist oncologie / projectleider Pijn & Palliatieve zorg / consulent Consultatieteam Noord-West Brabant

Nadere informatie

PIJN BIJ KINDEREN VOORLICHTING VOOR OUDERS/VERZORGERS

PIJN BIJ KINDEREN VOORLICHTING VOOR OUDERS/VERZORGERS PIJN BIJ KINDEREN VOORLICHTING VOOR OUDERS/VERZORGERS 17803 Inleiding Uw kind is opgenomen op de kinderafdeling. Tijdens het verblijf in het ziekenhuis kan uw kind pijn ervaren, als gevolg van de aandoening,

Nadere informatie

observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014

observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014 observeren van pijngedrag met de REPOS Anneke Boerlage 16 oktober 2014 Pijn is een onplezierige, gevoelsmatige en emotionele beleving die wordt geassocieerd met een daadwerkelijke of dreigende beschadiging

Nadere informatie

Pijnbehandeling na de hartoperatie op de verpleegafdeling

Pijnbehandeling na de hartoperatie op de verpleegafdeling Pijnbehandeling na de hartoperatie op de verpleegafdeling In deze folder willen wij u informeren over het belang van een goede pijnbehandeling na uw operatie en hoe de pijn na de operatie onder controle

Nadere informatie

Pijn bij kanker. Anesthesiologie en Pijngeneeskunde

Pijn bij kanker. Anesthesiologie en Pijngeneeskunde Anesthesiologie en Pijngeneeskunde Pijn bij kanker Inhoud 1. Inleiding....................................................... 1 2. Pijn bij kanker................................................... 1 3.

Nadere informatie

Drs. Judith van der Kooij 1.0 30-08-2005 Document naar final status. Drs. Judith van der Kooij

Drs. Judith van der Kooij 1.0 30-08-2005 Document naar final status. Drs. Judith van der Kooij PIJNSCORE Observation Pijnscore File Doc_Obs_Pijnscore_Meting_V1.2.doc Versie documentatie 1.2 Status Draft/ Recquest for Comments / Final Standaard HL 7 Versie 3 (februari 2005) Auteur Nelleke Plaisier

Nadere informatie

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling

Pijn bij kinderen Afdeling D/ kinderafdeling Uw kind is waarschijnlijk opgenomen in het ziekenhuis of dit gaat binnenkort gebeuren. Deze folder is bedoeld om u als ouder(s)/ verzorger(s) te informeren over pijn bij kinderen en tips te geven hoe hier

Nadere informatie

Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie

Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie Pijnbehandeling op de verpleegafdeling na een longoperatie In deze folder willen wij u informeren over het belang van een goede pijnbehandeling na uw operatie en hoe de pijn na de operatie onder controle

Nadere informatie

Pijnregistratie en pijnbehandeling

Pijnregistratie en pijnbehandeling Pijnregistratie en pijnbehandeling Inleiding Pijn is na een operatie vrijwel onvermijdelijk. Pijn wordt beschouwd als een signaal van weefselbeschadiging. Pijn is enerzijds een signaal dat u rust moet

Nadere informatie

DERMATOLOGIE. Training ontspanningsoefeningen

DERMATOLOGIE. Training ontspanningsoefeningen DERMATOLOGIE Training ontspanningsoefeningen bij jeuk Training ontspanningsoefeningen bij jeuk Stress en (spier)spanning kunnen ervoor zorgen dat lichamelijke klachten verergeren. Dit geldt ook voor klachten

Nadere informatie

Warmtezorg Aromazorg

Warmtezorg Aromazorg COMPLEMENTAIRE ZORG In deze folder vindt u informatie over complementaire zorg in het algemeen en een zestal vormen van deze zorg zoals u die op afdeling O en het Oncologisch Dagcentrum (OD) aangeboden

Nadere informatie

Pijnbestrijding bij kanker

Pijnbestrijding bij kanker INTERNE GENEESKUNDE Pijnbestrijding bij kanker met oxycodon BEHANDELING Pijnbestrijding bij kanker U wordt in het St. Antonius ziekenhuis behandeld voor kanker. Ten gevolge van de kanker kunt u ook last

Nadere informatie

Observatie van pijn bij mensen met een uitingsbeperking A. Boerlage 1, R. van Herk 1, S.J. Swart 2, F.P.M. Baar 2

Observatie van pijn bij mensen met een uitingsbeperking A. Boerlage 1, R. van Herk 1, S.J. Swart 2, F.P.M. Baar 2 Observatie van pijn bij mensen met een uitingsbeperking A. Boerlage 1, R. van Herk 1, S.J. Swart 2, F.P.M. Baar 2 1. Pijnkenniscentrum Erasmus MC, Rotterdam 2. Verpleeghuis Antonius Ijsselmonde; Laurens,

Nadere informatie

Gedrag of pijn, wat zou het zijn?

Gedrag of pijn, wat zou het zijn? Gedrag of pijn, wat zou het zijn? Dr. Anneke Boerlage Geschiedenis Heeft alles te maken met hoe men over mensen met een VB dacht, ontmenselijking, depersonalisatie en ongevoeligheid Kunnen geen pijn voelen

Nadere informatie

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten

Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten Stressreductie en stressregulatie Training voor mensen met spanningsklachten In deze folder vindt u informatie over de training Stressreductie en Stressregulatie, die verzorgd wordt door de afdeling Medische

Nadere informatie

Pijn bij kinderen in het ziekenhuis

Pijn bij kinderen in het ziekenhuis Pijn bij kinderen in het ziekenhuis Inleiding: Onder pijn verstaan we datgene wat je kind zelf als pijn ervaart. Als multidisciplinair team zetten wij ons in om, tijdens het verblijf in het ziekenhuis,

Nadere informatie

Acute verwardheid of delier

Acute verwardheid of delier Acute verwardheid of delier Beter voor elkaar Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan u heeft

Nadere informatie

Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving. Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken

Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving. Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving Informatie over chronische pijn bij ouderen om samen met patiënt en/of omgeving te bespreken Chronische pijnpatiënt en zijn omgeving Verklaringsmodellen Model van

Nadere informatie

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning

Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Stressmanagement-training: Vaardig door ontspanning Veel mensen met een hart- of vaatziekte (HVZ) en hun partners ervaren ook nog stress als ze thuis hun leven weer proberen op te bouwen. Dit is dus ná

Nadere informatie

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane

Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Pijn en pijnbehandeling bij Kanker 23-04-2014 Centrum Cabane Drs. A.M. Karsch, anesthesioloog pijnspecialist UMC Utrecht Drs. G. Hesselmann, oncologieverpleegkundige, epidemioloog UMCU Wat is pijn? lichamelijk

Nadere informatie

Sensitisatie. Anesthesiologie

Sensitisatie. Anesthesiologie Sensitisatie Anesthesiologie Anesthesiologie Inleiding Wanneer pijn lang bestaat en er geen lichamelijke afwijkingen (meer) voor die pijn te vinden is, wordt pijn chronisch genoemd. Mensen met chronische

Nadere informatie

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft

H.307216.0714. Waar kunt u terecht als u kanker heeft H.307216.0714 Waar kunt u terecht als u kanker heeft Inleiding Bij u is kanker geconstateerd. Tijdens of na uw ziekte kunt u te maken krijgen met situaties waar u geen raad mee weet, ook wanneer de behandeling

Nadere informatie

patiënteninformatie algemene heelkunde Aambeien

patiënteninformatie algemene heelkunde Aambeien patiënteninformatie algemene heelkunde Aambeien ALGEMEEN ZIEKENHUIS SINT-JOZEF Oude Liersebaan 4-2390 Malle tel. 03 380 20 11 - fax 03 380 28 90 azsintjozef@emmaus.be - www.azsintjozef-malle.be Dit ziekenhuis

Nadere informatie

Pijn bij kinderen. Informatiebrochure

Pijn bij kinderen. Informatiebrochure Pijn bij kinderen Informatiebrochure 1 Inleiding Bij een opname in het ziekenhuis worden kinderen blootgesteld aan verschillende vormen van pijn. Een groot aantal ziektebeelden, heelkundige ingrepen en

Nadere informatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Zuyderland Revalidatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Zuyderland Revalidatie Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Inleiding U bent doorverwezen naar het Multidisciplinair aspecifiek lage rugpijn screeningsteam (MARS) bij. Binnen dit team wordt samen met u bekeken

Nadere informatie

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010

Herstel en Balans. Kanker zet je leven op zijn kop. De rol van de psycholoog. Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Herstel en Balans De rol van de psycholoog Maria Poppe GZ-psycholoog De Vruchtenburg maart 2010 Kanker zet je leven op zijn kop 1 Kanker, gevolgen voor de patiënt Heftige emoties. Verlies van controle

Nadere informatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie

Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Multidisciplinair Aspecifiek Rugpijn Spreekuur (MARS) Orbis Revalidatie Inleiding U bent doorverwezen naar het Multidisciplinair aspecifiek rugpijnteam (MARS) bij Orbis Revalidatie. Binnen dit team wordt

Nadere informatie

Pijnbestrijding na uw operatie

Pijnbestrijding na uw operatie Heeft u opmerkingen of suggesties i.v.m. deze brochure? Geef ons gerust een seintje! Dienst kwaliteit E-mail: kwaliteit@jessazh.be Tel: 011 30 81 11 Pijnbestrijding na uw operatie Het APS-team Jessa Ziekenhuis

Nadere informatie

Pijn. Doel / Interventies

Pijn. Doel / Interventies Pijn Doel / Interventies Datum : Evaluatie datum : Verpleegkundige : Verpleegkundige doelen De patiënt geeft aan geen pijn te ervaren of de pijn op een aanvaardbaar niveau te ervaren De patiënt signaleert

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Buikverpleging. Informatie voor bezoek

Buikverpleging. Informatie voor bezoek Buikverpleging Informatie voor bezoek Inleiding Het is nodig uw familielid of naaste op de buik te leggen. We noemen dat buikverpleging. In deze folder staat wat buikverpleging is, waarom we dit doen

Nadere informatie

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14

Inhoud. Redactioneel 10. Over de auteurs 11. 1 Inleiding 12. 2 Geschiedenis 14 Inhoud Redactioneel 10 Over de auteurs 11 1 Inleiding 12 2 Geschiedenis 14 3 Anatomie en fysiologie 17 3.1 Acute pijn 17 3.2 Chronische pijn 23 3.3 Chronische pijn en limbisch systeem? 23 4 Pijnmeting

Nadere informatie

Pijn bij dementie. Monique Durlinger, Specialist Ouderengeneeskunde Vivre. dialogen rond dementie, 5 september 2012

Pijn bij dementie. Monique Durlinger, Specialist Ouderengeneeskunde Vivre. dialogen rond dementie, 5 september 2012 Pijn bij dementie Monique Durlinger, Specialist Ouderengeneeskunde Vivre 1 Inhoud l Definitie pijn l Hoe vaak komt pijn voor bij ouderen? l Pijnbeleving bij ouderen l Pijn bij dementie: anders? l Gevolgen

Nadere informatie

patiënteninformatie neus-keel-oor Schildklieroperatie

patiënteninformatie neus-keel-oor Schildklieroperatie patiënteninformatie neus-keel-oor Schildklieroperatie ALGEMEEN ZIEKENHUIS SINT-JOZEF Oude Liersebaan 4-2390 Malle tel. 03 380 20 11 - fax 03 380 28 90 azsintjozef@emmaus.be - www.azsintjozef-malle.be Dit

Nadere informatie

Onderwerp: Acute verwardheid of delier

Onderwerp: Acute verwardheid of delier Onderwerp: 1 Informatie over acute verwardheid of delier Voor wie is deze folder bedoeld? Deze folder is bedoeld voor patiënten die worden opgenomen in het Ikazia Ziekenhuis. Zoals de verpleegkundige aan

Nadere informatie

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik

Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Cognitieve gedragstherapie bij problematisch alcoholgebruik Informatie voor mensen die hun probleem willen aanpakken 2 Kortdurende motiverende interventie en cognitieve gedragstherapie Een effectieve behandeling

Nadere informatie

Delirium op de Intensive Care (IC)

Delirium op de Intensive Care (IC) Deze folder is bedoeld voor de partners, familieleden, naasten of bekenden van op de Intensive Care (IC) afdeling opgenomen patiënten. Door middel van deze folder willen wij u als familie* uitleg geven

Nadere informatie

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie).

Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Onderzoek naar de nazorg bij dikke darmkanker door de huisarts of de chirurg en het gebruik van een persoonlijke interactieve website (I CARE studie). Verbetert de zorg na de behandeling van dikke darmkanker

Nadere informatie

Fabels en feiten over morfine

Fabels en feiten over morfine Fabels en feiten over morfine Beter voor elkaar Fabels en feiten over morfine Inleiding In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige

Nadere informatie

Leefregels na een longoperatie

Leefregels na een longoperatie Leefregels na een longoperatie U hebt in het Canisius-Wilhelmina Ziekenhuis een longoperatie ondergaan waarbij: er een onderzoek is gedaan naar aanleiding van uw klachten (kortademigheid), een biopsie

Nadere informatie

Een zorgvrager ontspanningstechnieken aanleren bij pijn

Een zorgvrager ontspanningstechnieken aanleren bij pijn 1 1 1 1 1 0 1 0 1 0 1 0 Opdrachtformulier Een zorgvrager ontspanningstechnieken aanleren bij pijn Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen.

Nadere informatie

Dr. Nicole Ruysschaert

Dr. Nicole Ruysschaert Welke plaats heeft hypnose en zelfhypnose in de behandeling van (kanker)pijn? Informatiedag LEVEN MET KANKER 25/10/2003 Psychiater Psychotherapeut Bestuurslid VHYP (Vlaamse Wetenschappelijke Hypnose Vereniging)

Nadere informatie

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase

Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase Pijn en pijnbestrijding in de palliatieve fase JOS KITZEN, ONCOLOOG COBIE VAN BEUZEKOM,VERPLEEGKUNDIG SPECIALIST Inhoud van de presentatie Even voorstellen Definitie palliatieve zorg Definitie pijn Hoe

Nadere informatie

Revalidatieprogramma

Revalidatieprogramma Revalidatiegeneeskunde Revalidatieprogramma Chronische pijn Deze folder geeft u algemene informatie over revalidatie bij chronische pijn. Uiteraard komt de folder niet in plaats van een gesprek met uw

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Inleiding Pijnregistratie

Inleiding Pijnregistratie PIJNDAGBOEK 723 Inleiding Als men u vraagt hoe het gaat met de pijn, kan het moeilijk zijn om dat onder woorden te brengen. Hoeveel pijn iemand heeft en hoe dit aanvoelt, is voor iedereen verschillend.

Nadere informatie

Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008

Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008 Hoe herken je pijn bij een cliënt? Rhodee van Herk 26-05-2008 Pijn bij verstandelijk gehandicapten 110.000 mensen met een verstandelijke handicap (VH) Ruim de helft ernstig Veel bijkomende stoornissen,

Nadere informatie

Pijnbestrijding na de operatie

Pijnbestrijding na de operatie Pijnbestrijding na de operatie Maart 2015 Inleiding U wordt binnenkort geopereerd in Alrijne Ziekenhuis Leiderdorp. Het is belangrijk dat u na de operatie zo min mogelijk last heeft van pijn. Als u tijdens

Nadere informatie

Acuut optredende verwardheid Delier

Acuut optredende verwardheid Delier Acuut optredende verwardheid Delier Uw familielid, vriend(in) of kennis is opgenomen in ons ziekenhuis vanwege ziekte, ongeval en/of operatie. Zoals u vermoedelijk hebt gemerkt, is zijn of haar reactie

Nadere informatie

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER)

STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) STAPPENPLAN BIJ HET MODEL STUURYSTEEM DECUBITUS (PROJECT DECUBITUSZORG IN DE DAGELIJKSE PRAKTIJK; DOOR STUREN STEEDS BETER) Juni 2004 INLEIDING Voor u ligt een stappenplan dat gebaseerd is op de CBO-richtlijn

Nadere informatie

Welkom op de palliatieve unit Afdeling B3, locatie Dordwijk

Welkom op de palliatieve unit Afdeling B3, locatie Dordwijk Welkom op de palliatieve unit Afdeling B3, locatie Dordwijk Albert Schweitzer ziekenhuis augustus 2014 pavo 0458 Inleiding U bent opgenomen in het Albert Schweitzer ziekenhuis, locatie Dordwijk op de palliatieve

Nadere informatie

met liefde, geduld en begrip kan ook iemand met een longprobleem een prettige seksuele relatie hebben

met liefde, geduld en begrip kan ook iemand met een longprobleem een prettige seksuele relatie hebben Intimiteit en seksualiteit bij longziekten Inleiding Intimiteit en/of seksualiteit horen bij het leven. De een is hierin wat actiever dan de ander en in de ene periode loopt het beter dan in de andere.

Nadere informatie

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1

Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 Aspecifieke klachten aan arm, nek en/of schouder 1 blijven? In de linkerkolom vindt u de verschillende onderwerpen die in deze folder behandeld worden. Door te klikken op deze items gaat u direct naar

Nadere informatie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie

Afdeling revalidatie. Psychosomatische fysiotherapie Afdeling revalidatie Psychosomatische fysiotherapie Gespannen??? Pijn??? Vermoeid???? UIT BALANS. IN BALANS In deze folder krijgt u informatie over psychosomatiek, over wat psychosomatische klachten zijn

Nadere informatie

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige

Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige Eindtermen vervolgopleiding intensive care verpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care verpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied intensive

Nadere informatie

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker

Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Beter voor elkaar Psychosociale hulp voor patiënten met kanker Inhoud Inleiding 2 Oncologieverpleegkundigen 3 Stomaverpleegkundigen 4 Geestelijke verzorging

Nadere informatie

PATIËNTEN INFORMATIE. Pijnrevalidatie. Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA

PATIËNTEN INFORMATIE. Pijnrevalidatie. Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA PATIËNTEN INFORMATIE Pijnrevalidatie Locatie Spijkenisse Medisch Centrum VAN WEEL-BETHESDA In deze folder geven het Maasstad Ziekenhuis, het Spijkenisse Medisch Centrum en Het Van Weel-Bethesda Ziekenhuis

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

patiënteninformatie algemene heelkunde Aambeien

patiënteninformatie algemene heelkunde Aambeien patiënteninformatie algemene heelkunde Aambeien ALGEMEEN ZIEKENHUIS SINT-JOZEF Oude Liersebaan 4-2390 Malle tel. 03 380 20 11 - fax 03 380 28 90 azsintjozef@emmaus.be - www.azsintjozef-malle.be Dit ziekenhuis

Nadere informatie

Whiplash. Chirurgie. Beter voor elkaar

Whiplash. Chirurgie. Beter voor elkaar Whiplash Chirurgie Beter voor elkaar 2 Behalve door aanrijdingen van achteren kan een whiplash ontstaan door: Een aanrijding alleen van voren of opzij, en kettingbotsingen. Sportongelukken (een val tijdens

Nadere informatie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie

Inleiding Wat is fibromyalgie? Oorzaak van fibromyalgie FIBROMYALGIE 286 Inleiding Uw reumatoloog heeft u verteld dat u fibromyalgie hebt. Er komen ongetwijfeld veel vragen in u op. In deze folder proberen wij antwoord te geven op uw vragen. U leest meer over

Nadere informatie

Prostaatkanker en palliatieve pijnbestrijding,

Prostaatkanker en palliatieve pijnbestrijding, Prostaatkanker en palliatieve pijnbestrijding, behandelen om de klachten te verminderen; niet genezend PIJN BESTRIJDING Patiënten bij wie de kanker niet meer beperkt is tot de prostaat, maar is uitgezaaid,

Nadere informatie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie

Postmaster opleiding psychosociale oncologie Postmaster opleiding psychosociale oncologie mensenkennis Door de rollenspellen kon ik een betere verbinding maken tussen de theorie en de praktijk. Psychosociale oncologie Professionals die met oncologiepatiënten

Nadere informatie

Maatschap Anesthesiologie / Pijncentrum. Zenuwwortelblokkade

Maatschap Anesthesiologie / Pijncentrum. Zenuwwortelblokkade Maatschap Anesthesiologie / Pijncentrum Algemeen U heeft in overleg met uw behandelend anesthesioloog-pijnspecialist besloten dat uw pijnklachten behandeld worden met een blokkade van de zenuwwortel. In

Nadere informatie

Inhoud presentatie. Pijn in verpleeghuizen. Pijn in verpleeghuizen. A Closer Look at Pain in Nursing Home Residents

Inhoud presentatie. Pijn in verpleeghuizen. Pijn in verpleeghuizen. A Closer Look at Pain in Nursing Home Residents A Closer Look at Pain in Nursing Home Residents Inhoud presentatie Een betere kijk op pijn bij verpleeghuisbewoners Pijn in verpleeghuizen REPOS Ontwikkeling Implementatie Implementatie pijnmeting Conclusie

Nadere informatie

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker

OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Supplement informatiewijzer oncologie OncoMove: bewegen tijdens de behandeling van kanker Inhoudsopgave 1. Inleiding 2. Bewegen tijdens de behandeling van kanker 2.1 Instructie 2.2 Doel 2.3 Bespreking

Nadere informatie

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3

Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Opleiding Verpleegkunde Stage-opdrachten jaar 3 Handleiding Voltijd Jaar 3 Studiejaar 2015-2016 Stage-opdrachten Tijdens stage 3 worden 4 stage-opdrachten gemaakt (waarvan opdracht 1 als toets voor de

Nadere informatie

Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen

Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen mensenkennis Ik heb ruime ervaring, maar door deze opleiding heb ik me gerealiseerd dat de zorg voor de patiënt beter kan. Post-hbo opleiding psychosociale zorg door oncologieverpleegkundigen Psychosociale

Nadere informatie

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel

De psychologische aspecten van pijn. Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel De psychologische aspecten van pijn Au! Marian Rikkert, GZ-psycholoog, Afdeling Medische Psychologie, Ziekenhuis Rivierenland Tiel Wat is pijn? Definitie: pijnis eenonplezierige, zintuiglijkeen emotioneleervaring

Nadere informatie

Morfine Feiten en fabels. Apotheek

Morfine Feiten en fabels. Apotheek 00 Morfine Feiten en fabels Apotheek In overleg met uw arts gaat u morfine gebruiken. Morfine behoort tot een groep geneesmiddelen, die morfineachtige pijnstillers of opioïden worden genoemd. Inleiding

Nadere informatie

Spier- en gewrichtspijn

Spier- en gewrichtspijn Spier- en gewrichtspijn Spierpijn na het sporten, een zweepslag, een verzwikte enkel, een gekneusde pink... Door een verkeerde beweging of door extra inspanning kunt u plotseling pijn aan spieren of gewrichten

Nadere informatie

Pijnvoorlichting. Anesthesiologie / Pijnbestrijding Revalidatiegeneeskunde Klinische Psychologie IJsselland Ziekenhuis

Pijnvoorlichting. Anesthesiologie / Pijnbestrijding Revalidatiegeneeskunde Klinische Psychologie IJsselland Ziekenhuis Pijnvoorlichting Anesthesiologie / Pijnbestrijding Revalidatiegeneeskunde Klinische Psychologie IJsselland Ziekenhuis Heeft u al lang pijnklachten? Heeft de behandeling bij u niet of niet voldoende geholpen?

Nadere informatie

Carpale tunnelsyndroom

Carpale tunnelsyndroom NEUROLOGIE Carpale tunnelsyndroom Beknelling zenuw in pols en hand U heeft een afspraak omdat u klachten heeft die passen bij het Carpale tunnelsyndroom (CTS). Bij het CTS is een zenuw in de pols bekneld

Nadere informatie

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS)

Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Centrum voor Revalidatie Complex Regionaal Pijn Syndroom (CRPS) Het verloop, de symptomen en de behandeling Centrum voor Revalidatie Inleiding Uw arts heeft bij u de diagnose Complex Regionaal Pijn Syndroom

Nadere informatie

Met pijn aan de slag!

Met pijn aan de slag! Met pijn aan de slag! De macht van pijn Als pijn de hoofdrol in je leven gaat spelen, kun je je erg machteloos voelen. Alles draait om de pijn. Maar ben je werkelijk zo machteloos als je je voelt of zou

Nadere informatie

Mindfulness Training. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust.

Mindfulness Training. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Mindfulness Training Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Mindfulness training Per dag schieten er duizenden, vaak stressvolle, gedachten

Nadere informatie

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid

Hoofdpijn Duizeligheid Vermoeidheid Concentratieproblemen Vergeetachtigheid Hersenschudding In deze folder vertellen we wat de gevolgen van een hersenschudding kunnen zijn en wat u kunt verwachten tijdens het herstel. Ook geven we adviezen over wat u het beste wel en niet kunt

Nadere informatie

Samenvatting. Welk type zorg is PDL?

Samenvatting. Welk type zorg is PDL? Samenvatting In dit proefschrift is de zorgverlening volgens Passiviteiten Dagelijks Leven (PDL) beschreven. PDL wordt in toenemende mate toegepast in de Nederlandse en Vlaamse ouderenzorg en men ervaart

Nadere informatie

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts.

Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Duizeligheid Deze folder geeft u informatie over duizeligheid en daarbij behorende klachten. Deze folder is opgesteld door de KNO arts. Wat is duizeligheid Iedereen is wel eens duizelig geweest. Toch is

Nadere informatie

H.291414.0314. Pijnbestrijding (Lumbale sympathicus blokkade)

H.291414.0314. Pijnbestrijding (Lumbale sympathicus blokkade) H.291414.0314 Pijnbestrijding (Lumbale sympathicus blokkade) 2 Inleiding In overleg met uw behandelend arts is besloten dat er bij u pijnbestrijding (lumbale sympathicus blokkade) wordt toegepast. Lumbale

Nadere informatie

Pijnmeting bij de geriatrische patiënt

Pijnmeting bij de geriatrische patiënt Click to add title Click to add subtitle Pijnmeting bij de geriatrische patiënt Waarmee ervaren jullie het meest problemen ivm pijn bij ouderen? A. Communicatie B. Keuze meetinstrument C. Kennis ivm pijn

Nadere informatie

Psychosociale problemen bij kanker

Psychosociale problemen bij kanker Psychosociale problemen bij kanker mogelijkheden voor begeleiding in het azm Psychosociale problemen bij kanker Inleiding 3 Reacties 3 Begeleiding 3 Wanneer hulp inschakelen 4 Vroegtijdige herkenning 4

Nadere informatie

Stappenplan: Pijn in de eerste lijn

Stappenplan: Pijn in de eerste lijn Stappenplan: Pijn in de eerste lijn Doel Optimale behandeling van pijn in de eerste lijn Stap 1: Screenen op pijn Bepalen of patiënt numerieke beoordelingsschaal begrijpt: Geef een voorbeeld: - Kunt u

Nadere informatie

Poliklinische revalidatie programma s

Poliklinische revalidatie programma s Poliklinische revalidatie programma s Mensen met chronische pijnklachten van het bewegingsapparaat (rug, nek, schouder, knie) kunnen revalideren met behulp van gespecialiseerde revalidatieprogramma s.

Nadere informatie

Mogelijke zorgrisico s tijdens uw ziekenhuisopname

Mogelijke zorgrisico s tijdens uw ziekenhuisopname Mogelijke zorgrisico s tijdens uw ziekenhuisopname Registreren van pijn Voorkomen van ondervoeding Voorkomen van doorliggen (decubitus) Mogelijke zorgrisico s tijdens uw ziekenhuisopname 1. Welkom 3 2.

Nadere informatie

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS

ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN CHIRURGISCHE INGREEP PATIËNTENINFORMATIE 2 ONTSLAG UIT HET ZIEKENHUIS NA EEN CHIRURGISCHE INGREEP Deze informatie geeft een algemeen advies voor patiënten die veelal een

Nadere informatie

Chapter 10. Samenvatting

Chapter 10. Samenvatting 1 Chapter 10 Samenvatting 2 INLEIDING Adequate pijnbehandeling voor traumapatiënten is een complex probleem in de (prehospitale) spoedzorg. Met dit proefschrift willen we inzicht geven in de vroegtijdige,

Nadere informatie

Mindfulness programma. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust.

Mindfulness programma. Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Mindfulness programma Leer binnen acht weken anders om te gaan met stress, ontwikkel aandacht voor het nu en ervaar meer rust. Per dag schieten er duizenden, vaak stressvolle, gedachten door je hoofd.

Nadere informatie

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige

Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige Eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige De beschrijving van de eindtermen voor de vervolgopleiding tot intensive care kinderverpleegkundige is ontleend aan het deskundigheidsgebied

Nadere informatie

patiënteninformatie algemene heelkunde Blindedarmoperatie

patiënteninformatie algemene heelkunde Blindedarmoperatie patiënteninformatie algemene heelkunde Blindedarmoperatie ALGEMEEN ZIEKENHUIS SINT-JOZEF Oude Liersebaan 4-2390 Malle tel. 03 380 20 11 - fax 03 380 28 90 azsintjozef@emmaus.be - www.azsintjozef-malle.be

Nadere informatie

STAPPENPLAN PIJN IN DE EERSTE LIJN

STAPPENPLAN PIJN IN DE EERSTE LIJN STAPPENPLAN PIJN IN DE EERSTE LIJN Doel Optimale behandeling van pijn in de eerste lijn. STAP 1: Screenen op pijn. Bepalen of patiënt numerieke beoordelingsschaal begrijpt: Geef een voorbeeld: - Kunt u

Nadere informatie

Patiëntenoordeel huisarts

Patiëntenoordeel huisarts Patiëntenoordeel huisarts Feedback van de patiëntenenquêtes 17-11-2014 Bakkum Patiëntenoordeel De Europep vragenlijst is het product van een internationaal project (van de EQUIP groep) en wordt inmiddels

Nadere informatie

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement

3 FASEN MODEL. Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement 3 FASEN MODEL Inhoud: - Introductie - Fase 1 - Fase 2 - Fase 3 - Verbeteren Zelfmanagement INTRODUCTIE Het aanmoedigen van chronisch zieke patiënten door zorgverleners in het nemen van dagelijkse beslissingen,

Nadere informatie

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care

Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Acute verwardheid (delirium) op de Intensive Care Op dit moment verblijft uw partner of familielid op de afdeling Intensive Care. Dit is een afdeling waar (ernstig) zieke mensen worden behandeld en verzorgd.

Nadere informatie