Feedback en communicatie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Feedback en communicatie"

Transcriptie

1 Feedback en communicatie Alleen in een spiegel zie je je buitenkant Feedback is informatie over hoe mijn boodschap door de ander wordt ontvangen en geïnterpreteerd. 1. Inleiding Feedback is een bepaald onderdeel uit de (professionele) communicatie. In dit stuk wordt eerst een aantal basisbegrippen uit de communicatietheorie belicht om daarna in te zoomen op het begrip feedback. Als je communiceert geef je voortdurend bewust of onbewust, duidelijk of onduidelijk feedback. In dit verhaal wordt verteld hoe je bewust en secuur zowel feedback kunt geven als ontvangen, waardoor je relatie met anderen goed blijft c.q. verbeterd wordt. Feedback geven en ontvangen is geen gemakkelijke vaardigheid en eist ook nogal wat van je houding. Verwar feedback trouwens niet met kritiek; ze lijken op elkaar, maar zijn wezenlijk anders, zowel in woord als gebaar. 2. Wat is communicatie? 2.1 Inleiding Communicatie komt van het Latijnse werkwoord communicare. Het betekent mededelen oftewel iets met anderen delen. Ook filosofen in de klassieke oudheid hielden zich al bezig met het analyseren en beschrijven van het taalgebruik. Zo schreef Aristoteles in 350 vóór Christus in zijn Retorica (Welsprekendheid) dat drie aspecten voor de retorica van belang zijn: de spreker, de toespraak en het gehoor. Toch is communicatie meer dan alleen taalgebruik. Alles wat we doen en laten, denken en voelen beïnvloedt onze manier van communiceren met een ander. Communicatie betreft niet alleen wat je zegt, maar omvat alle mogelijkheden waarmee mensen onderling informatie uitwisselen. Dus ook de intonatie waarop je iets zegt (het paralinguïstische gedeelte van de boodschap). Je gezichtsuitdrukking op het moment dat je iets zegt, de gebaren die je maakt en je lichaamshouding (deze zaken tezamen vormen het non-verbale deel van de boodschap). Je kunt communicatie op de volgende manier definiëren: Communicatie is een doorlopend proces waarin een individu, via verbale en non-verbale symbolen, met een bepaalde (bewust of onbewuste) bedoeling boodschappen doorgeeft aan een ander individu, dat die informatie waarneemt en vertaalt in een of ander gedrag/reactie/antwoord. 2.1 Enkele basisbegrippen Degene die iets meedeelt noemt men de zender. Degene die de mededeling ontvangt noemt men de ontvanger. De mededeling zelf noemt men de boodschap. De reactie op de boodschap noemt men respons. 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 1 Klaver Coaching en Training

2 boodschap zender ontvanger response Figuur 1: Communicatieproces Communicatieproces Bovenstaand model is een eenvoudig model en heeft dan ook beperkingen. Het proces van actie en reactie zie je er niet gemakkelijk van af. Met enige fantasie kan je je echter wel voorstellen dat na een response van de ontvanger, de zender weer op de response zal reageren met een nieuwe boodschap, enzovoort. Met nog iets meer fantasie kan je je ook voorstellen dat de boodschap (in de figuur) een response kan zijn op wat de ander zojuist, gisteren of heel lang geleden gezegd heeft. Wat dat laatste betreft kom je soms mensen tegen met een geheugen van een olifant, de huid van een perzik en het vermogen om van een mug een olifant te maken. Zoals in de omschrijving van communicatie duidelijk naar voren komt, veronderstelt communicatie dat twee of meer personen met elkaar in relatie treden. Het gaat in dit stuk over interpersoonlijke (directe) communicatie waarbij mensen elkaar zien en dus rechtstreeks met elkaar spreken. Indirecte communicatie middels , brief, telefoon en massacommunicatie middels boeken, tijdschriften, televisie worden hier - hoe actueel en interessant ook buiten beschouwing gelaten. Coderen en decoderen In de communicatieleer spreekt men van coderen oftewel het omzetten van de boodschap in woorden (verbale codes) en/of in gebaren en gelaatsuitdrukkingen (non-verbale codes) en decoderen. Decoderen staat voor het ontvangen en ontcijferen van de boodschap. Ruis Het begrip ruis (noise) gebruikt men voor datgene wat onbedoeld storend inwerkt op het communicatieproces. Dat kunnen diverse vormen van onduidelijk spreken (stotteren, mompelen, etc.), achtergrondgeluiden, tegen het licht in kijken, onverwachte bezoekers, enzovoort, zijn. Non-verbale communicatie Het begrip non-verbale communicatie hanteert men als de zender met zijn lichaam iets duidelijk maakt. Het begrip verbale communicatie wordt gehanteerd als de zender de taal gebruikt (dat kan mondeling of schriftelijk zijn). Goed is het te weten dat de ontvanger bij directe communicatie zich voor 93% laat leiden door de toon, de gezichtsuitdrukking en de lichaamstaal van de ander, en voor slechts 7% door de inhoud van de woorden. Metacommunicatie Metacommunicatie is communicatie over de communicatie. Dat kan op twee manieren: 1. Door non-verbaal commentaar te geven op hetgeen je zelf zegt of wat anderen zeggen. Wanneer de non-verbale uitingen tegenstrijdig zijn aan de verbale uitingen heb je meestal de poppen aan het dansen. Het is dan alsof iemand lieverd zegt en je tegelijkertijd een harde klap geeft. Je voelt de ambivalentie van beide uitingen, maar je ervaart primair de onterende klap (tenzij je een sadomasochist bent met behoefte aan kooswoordjes). 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 2 Klaver Coaching en Training

3 Volgens diverse onderzoekers zijn vrouwen meer afgestemd op deze metaboodschappen dan mannen, omdat zij meer zijn gericht op de relaties tussen mensen. 2. Door verbaal te reageren op de communicatie met bijvoorbeeld: Wat bedoel je precies met.? (reactie op het inhoudelijke aspect van de boodschap) of Wat leuk dat je daaraan gedacht hebt! (reactie op het relationele aspect van de boodschap). 2.2 De vier aspecten van de communicatieboodschap In elke boodschap zijn vier aspecten te onderscheiden. Zowel de zender als de ontvanger kan zich weinig bewust zijn van een of twee aspecten. Wanneer de zender zich op een ander aspect concentreert dan de ontvanger, verstaan zij elkaar in zowel de communicatie als de metacommunicatie snel verkeerd. Het inhoudelijke niveau gaat over wat iemand zegt. Dat is vrij objectief te beschrijven. De andere drie niveaus worden via non-verbale taal (toon, gezichtsuitdrukking, houding, uitstraling en lichaamstaal) overgebracht. Non-verbale taal is vanuit het perspectief van de zender veel moeilijker te sturen dan het verbale gedeelte van de communicatie. Je bent je vaak niet bewust van je uitstraling. Voor de ontvanger is non-verbale taal vaak voor verschillende uitlegvatbaar. Op niveau 2, 3 en 4 ontstaan dan ook de meeste communicatiestoringen. De vier aspecten zijn: 1. Het inhoudelijke aspect (ook wel zakelijk aspect genaamd) verwijst naar de inhoud, het onderwerp, de informatie. De inhoud van de woorden zijn dragers van dit aspect. Een directeur zegt tegen een lerares: Denk je aan de schoolkrant? (De afspraak was dat de betreffende lerares de schoolkrant tussen de middag zou nieten en verdelen over de verschillende klassen). De opmerking van de directeur is op het eerste gezicht duidelijk een inhoudelijke opmerking. 2. Het relationele aspect (ook wel betrokkenheid genaamd) laat zien hoe de zender van de boodschap over de ontvanger en hun onderlinge relatie denkt. Uit de manier waarop de zender de boodschap brengt, kan de ontvanger dit onderdeel van de boodschap halen. In onze cultuur zie je vaak dat de zender zich van dit belangrijke element niet zo bewust is. In organisaties met conflicten kan men constateren dat veel boodschappen alleen op inhoudelijke wijze overgebracht worden, zonder zich bewust te zijn van de relationele kant. Uit de onder 1 gemaakt opmerking van de directeur kan men niet opmaken hoe de relatie tussen de directeur en de lerares is. De opmerking kan positief ondersteunend bedoeld zijn. Op basis van toon, gezichtsuitdrukking en houding van de directeur kan een buitenstaander daar een uitspraak over doen. Voor de lerares zullen haar eerdere ervaringen met de directeur hierin ook een rol spelen. Misschien hoorde ze daardoor de ondertoon van: Als je het niet redt roep me dan even om je te helpen!. De opmerking kan echter ook negatief superieur bedoeld zijn. Ook dat is dan te zien aan de toon, de houding en de gezichtsuitdrukking van de directeur. 3. Het expressieve aspect betreft het gedeelte van de boodschap dat een beeld schept van de zender. De directeur in het bovenstaande voorbeeld laat door zijn non-verbale taal doorklinken hoe hij zichzelf ervaart terwijl hij dat zegt. Zijn zelfbeeld valt hieruit af 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 3 Klaver Coaching en Training

4 te lezen. Hij kan zich hier van bewust zijn of niet, hij kan de intentie hebben om zichzelf zo te presenteren of niet, de lerares kan het oppakken of niet. Als je goed observeert, kun je dit gedeelte van de boodschap er uithalen. De directeur vindt het zijn taak om de lerares hierop te attenderen. Hij acht zich als directeur verantwoordelijk voor het op tijd uitkomen van de schoolkrant. Als hij dit vanuit die intentie aangeeft, komt dat vaak ook zo over. Maar ook op dit niveau kan een communicatieprobleem ontstaan. 4. Het appellerende aspect betreft het appèl (beroep) dat de zender doet op de ontvanger om iets te doen of niet te doen. De directeur doet waarschijnlijk een beroep op de lerares om de schoolkrant prioriteit te geven en te zorgen dat de krant op tijd afkomt. In de manier waarop de directeur het vraagt, zal duidelijk worden of hij bereid en/of in staat is om de lerares daarbij te helpen of niet. Een professionele zender en ontvanger zijn zich bewust dat in een boodschap bovengenoemde vier aspecten altijd gelijktijdig aanwezig zijn, dat non-verbaal gedrag voor meerdere uitleggen vatbaar is en dat zowel zender als ontvanger blinde vlekken hebben. Op elk niveau zijn er boosdoeners aan te wijzen, die storingen in de communicatie teweeg brengen. Enkele boosdoeners volgens bovenstaande indeling: 1. slechte zakelijke informatie geven of slecht ontvangen; 2. gevoelens van ontvanger of zender negeren; 3. imponeren of façades opbouwen; 4. slecht appelleren of een appèl naast je neerleggen. 2.3 Alle gedrag is communicatie Gedrag bezit een eigenschap die nauwelijks fundamenteler kan zijn en toch vaak over het hoofd wordt gezien: gedrag heeft geen tegenstelling. Met andere woorden: er bestaat niet zoiets als niet-gedrag, of, om het nog eenvoudiger te stellen: men kan zich niet nietgedragen. Alles wat je doet in de nabijheid van een ander heeft berichtwaarde. Je kunt je dus niet alleen niet niet gedragen, je kunt ook niet niet-communiceren. Bedrijvigheid of stil zitten, spreken of stilzwijgen, negeren of aandacht besteden, al dit gedrag heeft berichtwaarde. Daarmee beïnvloed je anderen. Die anderen kunnen op hun beurt evenmin niet niet-reageren op deze communicaties, en communiceren dus zelf ook. De afwezigheid van het gesproken woord, of het niet besteden van aandacht aan elkaar vormen hier geen uitzondering op. De man die in een drukke lunchroom strak voor zich uit kijkt, of de vliegtuigpassagier die met zijn ogen dicht zit, communiceren beiden dat ze tegen niemand willen spreken en door niemand willen worden aangesproken. Gewoonlijk laten hun buren zich dat gezegd zijn en reageren ze op de gewenste manier, namelijk door deze personen met rust te laten. Dit voorbeeld is net zo n uitwisseling van communicaties als een geanimeerde discussie. 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 4 Klaver Coaching en Training

5 SITUATIE: waar, welke cultuur, wanneer, met wie, welke omstanders? BOODSCHAPPEN: met en zonder woorden, bewust en onbewust bestaande kennis en ervaring, normen, vooroordelen, zich op situatie en relatie met B, ideeën, gevoelens, enz. vertalen: ZENDER A ONTVANGER keuze & ruis KANALEN: zien horen aanraken ruiken proeven en kanaalruis vertalen: ONTVANGER B ZENDER keuze & ruis bestaande kennis en ervaring, normen, vooroordelen, zich op situatie en relatie met A, ideeën, gevoelens, enz. boodschappen, enz. Figuur 2: Een procesmodel van communicatie 2.4 Even terzijde: De verschillende filters tussen waarnemen en interpreteren Feedback is een onderdeel van het communicatieproces met een zender en een ontvanger. De zender heeft met zijn gedrag een bepaalde bedoeling en uit de reactie van de ontvanger merkt de zender of zijn doel bereikt zal worden of niet (zie ook figuur 2). Voordat we verder ingaan op het geven van expliciete feedback, is het zinvol om stil te staan bij het verschil tussen waarnemen en interpretatie. En ook de verschillende filters die zenders en ontvangers gebruiken te benoemen. Juist door deze filters krijgt de feedback een persoonlijke kleur, waardoor feedback zowel iets zegt over de feedbackgever als over de feedbackontvanger. De informatie van de zender bereikt de ontvanger via zijn zintuigen (ogen, oren, neus, mond en huid); via wat je ziet, hoort, ruikt, proeft en voelt. Als de informatie waargenomen wordt, gaan de hersenen razendsnel over tot het bewerken van deze informatie. Door filterprogramma s wordt de informatie op een bepaalde manier geïnterpreteerd. Hierdoor krijgt de waarneming voor de ontvanger een bepaalde betekenis. Het is goed te weten dat iedere zender en iedere ontvanger een eigen frequentie heeft, waardoor ieder (vaak onbewust en razendsnel) dat wat er gebeurt een eigen betekenis geeft. Er zijn verschillende soorten filterprogramma s; namelijk metaprogramma s, waarden en normen, overtuigingen, houding/attitude, ervaringen c.q. herinneringen, keuzes/beslissingen. Metaprogramma s Dit zijn onbewuste waarnemingsfilters; ze bepalen de aandacht, de interesse en de gewoontes van iemand. Een voorbeeld hiervan is of je intro- of extravert bent. Waarden en normen Dit zijn evaluatieve filters. Zij bepalen wat iemand goed of slecht vindt. Je waarden en normen bepalen vaak waarover je feedback geeft aan derden. Stel bijvoorbeeld dat zorgvuldigheid een belangrijke waarde voor je is, dan is het niet nakomen van afspraken voor jou waarschijnlijk iets waar je gemakkelijk wat van zegt. 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 5 Klaver Coaching en Training

6 Overtuigingen Overtuigingen geven aan hoe je in het algemeen denkt over jezelf, over wat je wel of niet kunt. Over anderen, een situatie. Het zijn een soort generalisaties. Sommige overtuigingen kunnen belemmerend zijn, (als iemand je feedback geeft en je denkt: zie je wel, ik leert het nooit) terwijl andere overtuigingen een hulp kunnen zijn in het leren van nieuw gedrag (je vindt het fijn en zinvol om feedback te krijgen, zodat je weet hoe een ander je inschat). Houding of attitude Een houding is een verzameling van waarden en overtuigingen over bepaalde zaken. Meestal ben je je wel bewust van je houding, maar niet altijd van de waarden en overtuigingen, die daar achter zitten. Zo kun je voor jezelf nagaan welke houding je hebt bij het geven en het ontvangen van feedback; sta je er open voor, ben je nieuwsgierig of raak je in de stress of ben je er niet in geïnteresseerd? Ervaringen c.q. herinneringen Ervaringen c.q. herinneringen spelen een grote rol in de manier waarop je reageert op bijvoorbeeld feedback. Kijk eens terug naar hoe je vroeger omging met het geven en ontvangen van commentaar op je werk? Schoot je toen en schiet je nu nog meteen in de verdediging of in de aanval? Hoe ervaar je het als iemand je feedback geeft of wanneer jij feedback moet geven? Waarin doe je dat zoals je het altijd hebt gedaan? Waarin doe je het anders? Keuzes en beslissingen De laatste filter, die ook samenhangt met herinneringen, zijn beslissingen die je in het verleden genomen hebt. Beslissingen over wie je bent, hoe de wereld in elkaar zit, hoe je naar andere mensen kijkt, worden vaak onbewust genomen, soms al vroeg in je jeugd. Deze beslissingen kunnen waarden, normen, overtuigingen, houdingen en zelfs levensthema s creëren. Stel je bent tot de conclusie gekomen dat anderen het beter kunnen dan jij, dan krijgt de feedback van een ander een andere lading dan wanneer je tot het besluit bent gekomen dat je goed bent in wat je doet. De hierboven beschreven filters bepalen wat je wist, wat je oppikt, wat je vervormt en wat je generaliseert. Om het nog ingewikkelder te maken geldt dit zowel voor jou als je feedback geeft als voor jou, wanneer je feedback ontvangt. Ieder heeft een eigen intern representatiesysteem waarmee je de wereld tegemoet treedt. Je hebt beiden een gekleurde bril. Als je je realiseert dat jouw inkleuring niet dezelfde hoeft te zijn dan die van de ander, realiseer je je waarschijnlijk ook dat misverstanden in de communicatie normaal zijn. Je spreekt dan van ruis op de communicatieve lijn. Om die reden is het expliciet geven van feedback noodzakelijk, wil de ander begrijpen wat je over de ander tegen de ander wil zeggen. Een ander ziet werkelijk niet wat jij ziet. 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 6 Klaver Coaching en Training

7 3. Feedback Feedback is informatie over hoe de boodschap bij de ontvanger binnen is gekomen en gedecodeerd op de verschillende aspecten van de communicatie. Feedback is een onderdeel van de communicatie. Feedback kan duidelijk of onduidelijk zijn, bewust of onbewust gebruikt worden. Voorbeeld De lerares hoort de directeur zeggen: Denk je aan de schoolkrant?. De lerares trekt haar wenkbrauwen op en zegt: Ja hoor!. Het lijkt daardoor alsof de boodschap haar niet zint of haar ve rrast. Ze geeft feedback; non-verbaal en op het niveau van de relatie. Misschien onbedoeld en wellicht voor meerdere uitleggen vatbaar. Het kan duidelijker. zender, coderen boodschap boodschap, inhoud,relatie, expressie,appel feedback, verbaal en non-verbaal ontvanger, decoderen boodschap Feedback in de communicatie Figuur 3: Feedback Feedback kan gaan over wat iemand zegt of doet, maar ook over hoe iemands iets zegt. In de reactie van de ontvanger zit altijd (impliciet) feedback. Onder de vaardigheid van het geven en ontvangen van feedback wordt verstaan:expliciet maken hoe de boodschap van de ander op jou overkomt. Daarmee fungeer je als spiegel voor de ander. Misschien ziet de ander iets van haar blinde vlek, terwijl jij je eigen masker optilt (zie het venster van Johari). Het is de kunst om feedback zo te geven dat de ander in een spiegel kijkt, zonder dat er allerlei ruis optreedt. De lerares kan tegen de directeur zeggen: Ik schrik ervan dat je me dit zegt. Denk je dat ik het vergeet? Daarmee geeft ze aan hoe de boodschap overkomt en kan de directeur daar weer op reageren. Daarmee is de feedback duidelijker dan voorheen. Ze had ook kunnen zeggen Fijn dat je er nog even op terugkomt. Geldt de afspraak nog steeds dat ik een beroep op je mag doen, als ik het niet red? 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 7 Klaver Coaching en Training

8 3.1 Johari-venster Het Johari-venster is een model gecreëerd door Joseph Luft en Harry Ingham in De naam Johari-venster is afgeleid uit hun beider voornamen. Het model helpt mensen om hun communicatie beter te begrijpen. Het bestaat uit vier vensters. Bekend bij jezelf Onbekend bij jezelf Bekend bij anderen A open boek/ vrije ruimte B blinde vlek Onbekend bij anderen masker/ verborgen gebied C black box/ onbekende zelf D A: Open boek c.q. vrije ruimte De vrije ruimte bestaat uit gedrag dat je bewust weet in te zetten en waar anderen je vrij op mogen aanspreken. Doordat je elkaar feedback geeft, wordt de vrije ruimte groter. B: Blinde vlek Figuur 4: Het Johari-venster Hiermee wordt het gedrag bedoeld waarvan je vaak niet in de gaten hebt wat het effect op anderen is en wat het voor anderen betekent. Je kunt je blinde vlek verkleinen door anderen gerichte feedback te vragen over je eigen gedrag. Hoe kleiner de blinde vlek, hoe beter je weet wat het effect van je gedrag op anderen (kinderen, medewerkers, klanten) is en hoe je effectiever in je werk kunt zijn. Vraag niet alleen feedback over dat wat beter kan, maar ook over dat wat je als vanzelf goed doet. Je bent je vaak niet bewust van je meest wezenlijke kwaliteiten. C: Masker/verborgen gebied Dit wordt zo genoemd, omdat dit gedragingen, gevoelens en gedachten zijn die je slechts aan bepaalde mensen laat zien. Het brengt een zeker risico met zich mee om het masker op te tillen en iets meer van het achterste van je tong te laten zien. Door meer openheid van zaken te geven, krijgt de ander een completer beeld van jou en bestaat er minder aanleiding tot misverstand en ruis op de communicatieve lijn. De expliciete feedback, die je aan een ander geeft, zorgt ervoor dat je het verborgen gebied ten opzichte van die ander iets meer verkleint. D: Black box/onbekende zelf Dit gebied wordt ook wel het onbewuste genoemd. Dit is voer voor psychologen. Dit gebied wordt door feedback niet aangeraakt, omdat feedback informatie is over zichtbaar gedrag. 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 8 Klaver Coaching en Training

9 Het Johari-venster geeft zich op waarover je communiceert en hoe je je aan anderen presenteert. In het algemeen is het in een werkrelatie goed om de open ruimte zo groot mogelijk te maken over die zaken die relevant zijn voor de samenwerking. Dat kan op twee manieren: door feedback te vragen aan anderen, krijg je meer zicht op je eigen blinde vlek. De vrije ruimte wordt groter ten koste van de blinde vlek; door open te communiceren over relevante zaken, wordt het verborgen gebied kleiner en de vrije ruimte groter (zie figuur 5). 3.2 Feedback en het Johari-venster Het precies geven van feedback is vooral dan interessant wanneer je iets spiegelt wat onbekend is voor de ander. Het ontvangen van feedback is vooral dan de moeite waard als je iets gespiegeld krijgt wat tot nu toe onbekend is voor jezelf. Dan ziet de andere iets van jou wat je zelf niet ziet. Dat kan leerzaam, maar ook ietwat bedreigend zijn. Wees daar secuur mee. Bij het geven van feedback communiceer je op metaniveau. Je laat daarbij iets van het achterste van je tong zien. Je tilt iets van je masker op. Feedback gaat nooit over de black box. Het effect van feedback is dat je meer over elkaar en jezelf te weten komt, waardoor de vrije ruimte vergroot wordt. bekend aan jezelf onbekend aan jezelf bekend aan anderen vrije ruimte blinde vlek onbekend aan anderen verborgen gebied onbekende zelf 3.3 Randvoorwaarden en criteria voor feedback Feedback zal het meest effectief zijn als er aan de volgende voorwaarden en criteria is voldaan. Voorwaarden Figuur 5: Het effect van het geven van feedback op het Johari-venster Er is een zekere sfeer van vertrouwen en veiligheid tussen degene, die feedback geeft en de ontvanger van feedback. Gek genoeg wordt de sfeer er ook beter van als je elkaar secuur feedback geeft. Je wilt als ondersteuning of ter professionalisering iets tegen de ander over zijn of haar gedrag zeggen. Dat kan zowel over een kwaliteit als over een aandachtspunt gaan. Beiden hebben het gevoel dat feedback een hulpmiddel is om de communicatie te verbeteren en beiden moeten de bereidheid hebben om van elkaar te leren. Daarvoor is het nodig om de feedback secuur te geven en hem zo goed mogelijk te willen begrijpen. Daardoor leer je van elkaar. PAS OP: als je je ergert aan het gedrag van de ander en je wilt graag dat de ander zijn gedrag verandert, wordt het kritiek. Geef dan geen feedback, maar constructieve kritiek. 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 9 Klaver Coaching en Training

10 Criteria De feedback gaat over waargenomen en aanwijsbaar (deel)gedrag van de ander. De feedback geeft een beschrijving van het gedrag, beschrijving van interpretatie over dat gedrag. Feedback is geen oordeel over het gedrag. Feedback is specifiek, gericht op concrete, specifieke en duidelijk omschreven gedragingen. Feedback is effectiever als de feedback actueel is. Als de tijd tussen de feedback en het voorval zo kort mogelijk is. De feedback gaat over gedrag dat de ontvanger daadwerkelijk kan veranderen. De ontvanger van de feedback wil het ook werkelijk horen. De feedback wordt zo geformuleerd dat de ontvanger uitgenodigd wordt om te reageren. 3.4 De spelregels voor het geven en ontvangen van feedback De spelregels voor het geven van feedback 1. Beschrijf concreet gedrag, vertel erbij wat het je doet en wat het effect is. 2. Wacht niet te lang en houd je feedback kort. 3. Feedback is een ik-boodschap. 4. Geef feedback op veranderbaar gedrag. 5. Vraag om een reactie. 6. Let op het non verbale gedrag van de ander. 7. Doseer je feedback. 8. Houd rekening met het incasseringsvermogen van de ander. De spelregels voor het ontvangen van feedback 1. Luister. 2. Ga na of je de ander goed begrijpt. 3. Vraag door en vraag na bij anderen. 4. Vraag naar de betekenis die jouw gedrag voor de ander heeft. 5. Accepteren betekent niet dat je het er mee eens bent. 6. Laat eerlijk blijken wat het je doet. 7. Bepaal zelf of je je gedrag wilt veranderen. 3.5 De techniek van het geven en ontvangen van feedback Het geven 1. Benoem het gedrag van de ander, concreet en objectief. 2. Geef jouw beleving van het gedrag weer; hoe komt het gedrag op jou over. 3. Beschrijf het effect van het gedrag van de ander op jou. Het ontvangen 1. Luister goed naar wat de ander zegt; weet je waar het over gaat? Zo niet, vraag door. 2. Laat het gezegde in het midden liggen. 3. Wat herken je er in en wat niet? 1. Professioneel en doelgericht communiceren I-! pag. 10 Klaver Coaching en Training

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen Basisvaardigheden voor zorg & welzijn Marieta Koopmans Ron Groothuis (red.) Thema, uitgeverij van Schouten & Nelissen 1 COMMUNICATIE EN FEEDBACK Stel je de volgende situatie

Nadere informatie

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren.

Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. FEEDBACK WAT IS FEEDBACK EIGENLIJK? Feedback is een mededeling aan iemand die hem informatie geeft over hoe zijn gedrag wordt waargenomen, begrepen en ervaren. Hiermee is feedback een belangrijk middel

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS

FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS FEED BACK COMMENTAAR GEVEN EN ONTVANGEN MARIETA KOOPMANS INHOUD Inleiding 7 1 Zelfonderzoek feedback geven en ontvangen 9 Checklist feedback geven en ontvangen 11 2 Communicatie en feedback 15 Waarnemen,

Nadere informatie

Communicatiemodel. Communicatieniveaus

Communicatiemodel. Communicatieniveaus Download #06 Een fantastisch communicatiemodel trainingmodule Communicatiemodel Mensen uiten hun gevoelens op verschillende manieren. De een laat meteen zien hoe hij zich voelt bij een situatie, terwijl

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

Communicatie. ontvanger. zender. boodschap. kanaal. feedback

Communicatie. ontvanger. zender. boodschap. kanaal. feedback FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN Communicatie coderen decoderen zender boodschap kanaal ontvanger feedback - interpretatiekader Communicatie LSD Techniek - Luisteren - Samenvatten - Doorvragen LSD Techniek

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model

= = = = = = =jáåçéêüéçéå. =téäòáàå. Het TOPOI- model éêçîáååáéi á ã Ä ì ê Ö O Ç É a áê É Åí áé téäòáàå jáåçéêüéçéå Het TOPOI- model In de omgang met mensen, tijdens een gesprek stoten we gemakkelijk verschillen en misverstanden. Wie zich voorbereidt op storingen,

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6

Inleiding 2. Wie is Christine? 4. Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5. Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Inhoudsopgave Inleiding 2 Wie is Christine? 4 Tip 1: Houd het doel van feedback voor ogen 5 Tip 2: Richt feedback op gedrag, niet op de persoon 6 Tip 3: Geef feedback over uw waarneming en vermijd interpretaties

Nadere informatie

Non-verbale communicatie

Non-verbale communicatie Non-verbale communicatie Wie de taal van het lichaam wil leren begrijpen, moet eerst de verschillende signalen leren kennen, herkennen en goed inschatten. Meestal richten we (bewust) onze aandacht op het

Nadere informatie

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK

GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK GEVEN EN ONTVANGEN VAN FEEDBACK De manier waarop je met collega s omgaat, roept effecten op bij hen. De manier waarop je je gedraagt, dingen zegt, doet of juist laat, maakt dus op anderen een bepaalde

Nadere informatie

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen:

18-9-2014. Pedagogische opleiding theorie. Doelstellingen. Doelstellingen. Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback. De kennis over de begrippen: Pedagogische opleiding theorie Hoofdstuk 1 Communicatie en feedback Doelstellingen De kennis over de begrippen:, feedback, opleiden en leren kunnen uitdrukken en verfijnen Doelstellingen De voornaamste

Nadere informatie

Het NLP communicatie model

Het NLP communicatie model Het NLP communicatie model Ontdek jouw communicatie waarnemingsfilters Leef je natuurlijk leiderschap 1 Inleiding Op het moment dat veranderingen in een organisatie plaatsvinden is communicatie één van

Nadere informatie

Positieve communicatie

Positieve communicatie Positieve communicatie Annemie Pachen Inleiding. Communicatie is een doorlopend proces waarin een individu via verbale en/of non-verbale symbolen met een bepaalde bedoeling, informatie geeft aan een ander

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamvaardigheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen

Trainingen. Attitude en Mindset. Moraal Resultaatgericht Coachen Moraal Resultaatgericht Coachen coaching & training voor bedrijven en particulieren Hoornplantsoen 64 2652 BM Berkel en Rodenrijs telefoon 010-5225426 Hoornplantsoen 64 mobiel 06-40597816 info@resultaatgericht-coachen.nl

Nadere informatie

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1

Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 Informatie en tips voor het voeren van goede gesprekken 1 De manier waarop je met elkaar omgaat en hoe je met elkaar in gesprek gaat is belangrijk in het dagelijks werk. Het helpt je elkaar beter te begrijpen

Nadere informatie

Blok 3. Gesprekstechnieken, 2 uur

Blok 3. Gesprekstechnieken, 2 uur Blok 3. Gesprekstechnieken, 2 uur Wat is communicatie LSD (luisteren, samenvatten en doorvragen) Open vragen stellen Waarderend gesprek Hoe geef je feedback (doorlopend proces) Oefenen d.m.v. rollenspellen

Nadere informatie

Inhoud. coaching. Opleidingen, cursussen, workshops

Inhoud. coaching. Opleidingen, cursussen, workshops Inhoud coaching Opleidingen, cursussen, workshops Inhoud Les 1. Wat is coaching? Coaching: verwezenlijk je dromen en ervaar succes! Stappenplan Het beroep Wat is coaching en wat is het niet? De verschillen

Nadere informatie

Feedback. in hapklare brokken

Feedback. in hapklare brokken Feedback in hapklare brokken Jan van Baardewijk Zorgteamtrainer Op zorgteamtraining.nl is de meest recente versie van feedback gratis beschikbaar. Mocht je willen weten of je de meest recente versie hebt,

Nadere informatie

Vraag 1 Corné geeft in deze scène feedback aan Mirjam. Leg uit waarom dit feedback is. Typ het antwoord in in het antwoordformulier.

Vraag 1 Corné geeft in deze scène feedback aan Mirjam. Leg uit waarom dit feedback is. Typ het antwoord in in het antwoordformulier. Vragen bij Feedback geven en ontvangen Vraag 1 Corné geeft in deze scène feedback aan Mirjam. Leg uit waarom dit feedback is. Vraag 2 Welke twee functies heeft feedback en hoe herken je deze functies in

Nadere informatie

Workshop Communicatie & Mediation

Workshop Communicatie & Mediation Workshop Communicatie & Mediation Virginie de Zanger & Niels Kooijman Kooijman Mediation & Management 1 Workshop onder leiding van: Virginie de Zanger en Niels Kooijman Gediplomeerd en geregistreerd NMI

Nadere informatie

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22

21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 21 Niveaus van interveniëren in groepen 22 ASPECTEN VAN COMMUNICATIE IN GROEPEN In iedere relatie en in elk relatienetwerk waar mensen net elkaar communiceren zijn er vier aspecten te onderscheiden. De

Nadere informatie

Het belang van evaluatieve feedback is het beste te illustreren met behulp van het zogenaamde Johari Window: bekend aan mijzelf.

Het belang van evaluatieve feedback is het beste te illustreren met behulp van het zogenaamde Johari Window: bekend aan mijzelf. EVALUATIEVE FEEDBACK 8 Zoals al eerder gesteld kan de term feedback twee betekenissen hebben. Naast een directe reactie op wat iemand communiceert, wordt er ook wel een evaluatie van iemands gedrag en

Nadere informatie

Taghon Geert Oktober 2009

Taghon Geert Oktober 2009 Taghon Geert Oktober 2009 Agressie een nieuw fenomeen? Vroeger Zichtbaar Nu Onzichtbaar POSITIEF: 80%!! 20 % => 5% problematisch Agressie = Communicatie Kanalen Bestaande kennis en ervaring, normen vooroordelen,

Nadere informatie

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman

Compassie leven. 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie. PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Compassie leven 52 wekelijkse inspiraties vanuit Geweldloze Communicatie PuddleDancer Press Samengesteld door Monie Doodeman Inhoudsopgave Voorwoord Wekelijkse inspiraties 01 Geweld in de taal? Wie, ik?

Nadere informatie

1.1 Privégesprekken en professionele gesprekken: het verschil

1.1 Privégesprekken en professionele gesprekken: het verschil HOOFDSTUK 1 Professionele gespreksvoering 1.1 Privégesprekken en professionele gesprekken: het verschil Bij privégesprekken en professionele gesprekken vinden dezelfde communicatieprocessen plaats. Toch

Nadere informatie

Luisteren, doorvragen en feedback geven

Luisteren, doorvragen en feedback geven Luisteren, doorvragen en feedback geven Rogier Guns P-GIS 23 April 2007 Doelstelling presentatie LSD methode Actief Luisteren Doorvragen Feedback geven Let op: Sommige technieken lijken (theoretisch) heel

Nadere informatie

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER

E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER E-BOOK FEEDBACK GEVEN IS EEN KUNST EXPRESS YOUR INNER POWER INLEIDING Het geven van feedback is een kunst. Het is iets anders dan het uiten van kritiek. Het verschil tussen beide ligt in de intentie. Bij

Nadere informatie

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen!

Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Ken jezelf, dan leer je de ander beter kennen! Workshop NEVI Inkoopdag, 25 juni 2015 Joost van Eijk Remco Kramers Agenda Even voorstellen Wat is Het NIC? Wat zijn jullie verwachtingen? Jouw grondhouding

Nadere informatie

TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. R. (Robert) Kuipers

TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. R. (Robert) Kuipers TRAININGENGIDS MC CONSULTANTS B.V. P.A.M. (Petra) Vanderlyde Mr. H.E. (Harriëtte) van Luijken Mr. A.J.P.M. (Jan) Snoeijer A.P.M. (Arnold) Vanderlyde A. (André) Tolman, MFP H.F.M. (Henk) Vanderlyde F.G.R.

Nadere informatie

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen.

Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. Module TA 3 Strooks Het belang van bekrachtiging van het goede bij het werken met mensen. In de TA wordt gesproken over het begrip strook. Een strook is een eenheid van erkenning. Mensen hebben een sterke

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling

In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling In gesprek gaan met ouders in verband met een vermoeden van kindermishandeling 1. Aandachtspunten voor een gesprek met ouders i.v.m. een vermoeden van kindermishandeling: Als je je zorgen maakt over een

Nadere informatie

Piramide van (neuro)logische niveaus

Piramide van (neuro)logische niveaus Piramide van (neuro)logische niveaus De gedragspiramide geeft weer hoe wij als mensen zijn georganiseerd, hoe onze psyche is opgebouwd en geeft antwoord op vragen als: Hoe ontwikkel ik mijzelf effectief?

Nadere informatie

TRAINING COMMUNICATIE VAARDIGHEDEN DOOR SASKIA KETTELERIJ & GEORGIOS LAZAKIS

TRAINING COMMUNICATIE VAARDIGHEDEN DOOR SASKIA KETTELERIJ & GEORGIOS LAZAKIS TRAINING COMMUNICATIE VAARDIGHEDEN DOOR SASKIA KETTELERIJ & GEORGIOS LAZAKIS 31/10/ 13 INTRODUCTIE Welkom! Vandaag gaan we gezamenlijk ervaringen delen over de vorige bijeenkomst. Jullie hebben in groepjes

Nadere informatie

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS

ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS ENKELE HULPMIDDELEN EN TIPS BIJ HET VOEREN VAN EEN GESPREK VOOR GESPREKSVOERDERS Geef de voorbereidingsvragen aan je medewerkers enkele dagen voor het gesprek plaatsvindt Bereid jezelf goed voor door de

Nadere informatie

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten

Tot een geloofsgesprek komen. I Ontmoeten Tot een geloofsgesprek komen I Ontmoeten Het geloofsgesprek vindt plaats in een ontmoeting. Allerlei soorten ontmoetingen. Soms kort en eenmalig, soms met mensen met wie je meer omgaat. Bij de ontmoeting

Nadere informatie

Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken

Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken Coachend Leidinggeven Waaier met informatie en tips voor gezond en efficiënt werken Relatie Coachen Communicatie Aan de slag Aandacht geven Aandacht aan iemand geven betekent jezelf open stellen voor wat

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden.

Wat het effect van een vraag is, hangt sterk af van het soort vraag. Hieronder volgen enkele soorten vragen, geïllustreerd met voorbeelden. Actief luisteren Om effectief te kunnen communiceren en de boodschap van een ander goed te begrijpen, is het belangrijk om de essentie te achterhalen. Je bent geneigd te denken dat je een ander wel begrijpt,

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren WE DOEN HET SAMEN Over samenwerking en feedback geven www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren Situering In een inloophuis werk je bijná altijd samen met twee of drie mensen. Vaak is

Nadere informatie

Oefenvragen Management Assistent A - Communicatie

Oefenvragen Management Assistent A - Communicatie Oefenvragen Management Assistent A - Communicatie 1. De meeste mensen zijn primair: A. visueel ingesteld. B. kinesthetisch ingesteld. C. socialistisch ingesteld. D. auditief ingesteld. 2. Wat is het belangrijkste

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten

Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl. Begeleiden van pabostudenten Opleiders in de school: Els Hagebeuk elshagebeuk@de-gouw.nl Sjef Langedijk sjeflangedijk@de-gouw.nl Begeleiden van pabostudenten Dit stuk geeft je handvatten bij de begeleiding van een pabostudent. Als

Nadere informatie

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier

2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier 2.9 Lesplan opzet workshop 8 Lesformulier Naam docent: Onderwerp van de les/training/ workshop: Aantal deelnemende studenten: Datum: Presenteren Beginsituatie: Groep kent elkaar nu al redelijk goed. Er

Nadere informatie

Communicatie op de werkvloer

Communicatie op de werkvloer Communicatie op de werkvloer Voor een goede communicatie op de werkvloer is het noodzakelijk dat we letterlijk dezelfde taal spreken. Een goede kennis van het vakjargon is dan ook erg belangrijk. Net zo

Nadere informatie

Relatiespel SPEELWIJZE. www.crearepartners.com. SPEELWIJZE RELATIESPEL - Bladzijde 1 / 9

Relatiespel SPEELWIJZE. www.crearepartners.com. SPEELWIJZE RELATIESPEL - Bladzijde 1 / 9 SPEELWIJZE RELATIESPEL - Bladzijde 1 / 9 SPEELWIJZE Relatiespel De meesten van ons besteden een flink deel van hun tijd aan relaties met anderen. Het is dan ook van groot belang deze contacten zo prettig

Nadere informatie

Toelichting. Intervisie

Toelichting. Intervisie Toelichting Intervisie December 2010 1. Wat is intervisie? Naast opleiding en training is gezamenlijke reflectie op het eigen handelen voor dierenartsen een goede manier om zich te ontwikkelen. Door in

Nadere informatie

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013

Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, Onderwijsinspectie 2013 Effectief feedback geven en ontvangen Bron: Handleiding bij feedbackkader, Marjoleine Dobbelaer, nderwijsinspectie 2013 Inleiding Deze handleiding is geschreven ter ondersteuning van het gebruik van het

Nadere informatie

Stel je eigen Toolkit samen en vul hem aan! Je kunt elk moment nieuwe middelen kiezen uit de Toolkit van GRAS. Kijk daarvoor op de site: www.gras.

Stel je eigen Toolkit samen en vul hem aan! Je kunt elk moment nieuwe middelen kiezen uit de Toolkit van GRAS. Kijk daarvoor op de site: www.gras. Inleiding Toolkit Om effectief te communiceren worden in trainingen veel verschillende modellen aangeboden. Je ziet dan soms door de bomen het bos niet meer. GRAS heeft voor jou een aantal communicatie-hulpmiddelen

Nadere informatie

COMMUNICATIE DE AXIOMATA

COMMUNICATIE DE AXIOMATA COMMUICATIE DE AXIOMATA Mireille Jacobs Gezins en relatietherapie Bemiddeling, in familiezaken www.familiekwesties.be CAW oost Vlaanderen Vormingscentrum VCOK lid Forum voor Bemiddeling. Jozef Plateaustraat,

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

De betrekkelijkheid van communicatie

De betrekkelijkheid van communicatie Deel 4 Non-verbale communicatie De betrekkelijkheid van communicatie Over non-verbale interacties in uw team Frank van Marwijk* Inleiding Paul Watzlavick schreef in zijn boek de pragmatische aspecten van

Nadere informatie

Oefenvragen - Human Resource Management A Module Advies, coaching en mediation

Oefenvragen - Human Resource Management A Module Advies, coaching en mediation 1. HR treedt doorgaans op als intern adviseur voor managers en medewerkers. Welke risico s loopt men hierbij? A. Dat men te maken krijgt met een situatie waarin manager en medewerker tegenstrijdige belangen

Nadere informatie

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen.

Groep 1, 2 Thema 1 De groep? Dat zijn wij! 1. Hallo, hier ben ik! Samen plezier maken en elkaar beter leren kennen. Groep 1, 2 1. Hallo, hier ben ik! 2. Prettig kennis te maken Kinderen leren elkaar beter kennen en ontdekken verschillen en overeenkomsten. 3. Samen in de klas Over elkaar helpen, geholpen worden en afspraken

Nadere informatie

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL

SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL SPEELWIJZE LEIDERSCHAPSSPEL Bij werken, zowel betaald als vrijwillig, hoort leiding krijgen of leiding geven. De vraag wat effectief leiderschap is houdt dan ook veel mensen bezig. De meningen hierover

Nadere informatie

Anneke Durlinger Tjoys training, coaching & consulting T 06 51516208 tjoys@xs4all.nl www.tjoys.nl

Anneke Durlinger Tjoys training, coaching & consulting T 06 51516208 tjoys@xs4all.nl www.tjoys.nl Groepsrapport In dit artikel ga ik met name in op groepsrapport in een trainingssituatie. Het laat zich echter ook makkelijk en zinvol relateren aan vergaderingen, teambijeenkomsten, projectgroepen etc.

Nadere informatie

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W

Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W Zelfreflectie meetinstrument Ondernemende houding studenten Z&W 1 Naam student: Studentnummer: Datum: Naam leercoach: Inleiding Voor jou ligt het meetinstrument ondernemende houding. Met dit meetinstrument

Nadere informatie

Feedback is the breakfast of champions. Ken Blanchard

Feedback is the breakfast of champions. Ken Blanchard 1 Feedback is the breakfast of champions. Ken Blanchard Feedback en de rol van feedback In dit hoofdstuk gaan we in op wat feedback is en ook wat het niet is. Daarnaast beschrijven we waarom feedback zo

Nadere informatie

Leer hoe je effectiever kunt communiceren

Leer hoe je effectiever kunt communiceren Leer hoe je effectiever kunt communiceren De kracht van geweldloze communicatie Hoe vaak kom je in een gesprek terecht waarin je merkt dat je niet meer zegt wat je wilt zeggen; dat je iets doet wat de

Nadere informatie

Emotionele Intelligentie

Emotionele Intelligentie Emotionele Intelligentie ubeon Academy Programma Emotionele intelligentie (EQ) staat voor het vermogen om eigen en andermans gevoelens te herkennen en er op effectieve wijze mee om te gaan. 70 % van communicatie

Nadere informatie

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS)

Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Oplossingsgerichte vragen (Het Spel van Oplossingen IKB & TS) Stel dat dat (te grote wonder) gebeurt, ik betwijfel of dat zal gebeuren, maar stel je voor dat, wat zou je dan doen dat je nu niet doet? (p36)

Nadere informatie

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven

Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Drie domeinen van handelen: Waarnemen, oordelen en beleven Situatie John volgt een opleiding coaching. Hij wil dat vak dolgraag leren. Beschikt ook over de nodige bagage in het begeleiden van mensen, maar

Nadere informatie

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training

borgruit effectief in cruciale gesprekken & onderhandelingen advies, gespreksleiding, training Ons brein en ons gedrag Het mensenbrein is voor een groot deel geautomatiseerd maar is ook voor een nog groter deel door onszelf (opnieuw) te programmeren. Op ieder moment kunnen mensen als het ware vanaf

Nadere informatie

Inge Test 07.05.2014

Inge Test 07.05.2014 Inge Test 07.05.2014 Inge Test / 07.05.2014 / Bemiddelbaarheid 2 Bemiddelbaarheidsscan Je hebt een scan gemaakt die in kaart brengt wat je kans op werk vergroot of verkleint. Verbeter je startpositie bij

Nadere informatie

Samenvatting Agogiek 1 HET COMMUNICATIEMODEL. 1.2 Communicatiestoringen. 1.3 Externe ruis. Communicatie = elk gedrag dat informatie geeft aan anderen

Samenvatting Agogiek 1 HET COMMUNICATIEMODEL. 1.2 Communicatiestoringen. 1.3 Externe ruis. Communicatie = elk gedrag dat informatie geeft aan anderen Samenvatting Agogiek 1 HET COMMUNICATIEMODEL Communicatie = elk gedrag dat informatie geeft aan anderen 1.1 Communicatiemodel met 5 niveau s (zie nummers) 1.2 Communicatiestoringen = ruis 1.3 Externe ruis

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

IJSHOCKEY SPORTLEIDER 1

IJSHOCKEY SPORTLEIDER 1 BELANG VAN COMMUNICATIE Alles wat u doet als teambegeleider/sportleider gebeurt via communicatie, zoals het motiveren van spelers, het luisteren naar spelers, het oplossen van de problemen in het team,

Nadere informatie

Vaardigheidsmeter Communicatie

Vaardigheidsmeter Communicatie Vaardigheidsmeter Communicatie Persoonlijke effectiviteit Teamheden Een goede eerste indruk Zelfempowerment Communiceren binnen een team Teambuilding Assertiviteit Vergaderingen leiden Anderen beïnvloeden

Nadere informatie

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden

Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Gespreksrichtlijnen tussen goeden slechthorenden Communiceren doe je met zijn tweeën Deze folder is bedoeld voor de goedhorenden die in hun omgeving iemand kennen die slechthorend is, en voor slechthorenden

Nadere informatie

Teambuilding met een beetje hulp

Teambuilding met een beetje hulp Teambuilding met een beetje hulp Iedereen kan soms wel een beetje hulp gebruiken. Niet alleen bij het beter samen laten werken van uw team, maar misschien ook wel bij de manier waarop u dat voor elkaar

Nadere informatie

III. Schakelen tussen communciatieniveaus

III. Schakelen tussen communciatieniveaus III. Schakelen tussen communciatieniveaus Herkent u de volgende situaties? o 'Nu heb ik al een paar keer aan mijn medewerker gevraagd of hij uit wil leggen wat er precies aan de hand is; maar hij geeft

Nadere informatie

Observatie- en oefenlijst voor de 'algemene gespreksvaardigheden'

Observatie- en oefenlijst voor de 'algemene gespreksvaardigheden' Observatie- en oefenlijst voor de 'algemene gespreksvaardigheden' Instructie Je treft hier een observatie- en oefenlijst aan voor het observeren van de algemene gespreksvaardigheden. Er zijn dertien clusters

Nadere informatie

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan

Leren/coachen van meisjes - Dingen om bij stil te staan De ontwikkeling van vrouwen en meisjes in het rugby heeft de afgelopen jaren flink aan momentum gewonnen en de beslissing om zowel heren als dames uit te laten komen op het sevenstoernooi van de Olympische

Nadere informatie

Luisteren is: erkenning geven

Luisteren is: erkenning geven enuit nuit Luisteren is: erkenning geven it Luisteren is: erkenning geven Onze dagen zitten vol prikkels. Waar vinden we de ruimte om stil te zijn en rustig te luisteren naar wat er in ons omgaat? En als

Nadere informatie

Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback

Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback Het veerkrachtig handelen van de hulpverlener bij feedback Ayse Dogan OPZ Geel- 6 Dec. 2012 Verloop Korte inleiding Reflectie- oefening Handvatten in veerkrachtig handelen bij feedback Tot slot Reflectie-

Nadere informatie

Oefenexamen Middle Management B. module Teamcoaching

Oefenexamen Middle Management B. module Teamcoaching Oefenexamen Middle Management B module Teamcoaching Indicatie: u dient minimaal 7 van de 10 vragen goed te beantwoorden voor een voldoende. Vraag 1 Welke van de volgende omschrijvingen zijn van toepassing

Nadere informatie

Instructie: Lees eventueel opnieuw paragraaf 9.2. Maak daarna onderstaande opdrachten.

Instructie: Lees eventueel opnieuw paragraaf 9.2. Maak daarna onderstaande opdrachten. Opdrachten bij hoofdstuk 9 Opdracht 1 (ervaren, verwoorden en verklaren) Het doel van de opdracht is te ervaren dat de communicatie tussen mensen en dieren altijd non-verbaal verloopt. Door het maken van

Nadere informatie

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud

Aan de slag blijven. Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Schematisch overzicht van thema s, leerdoelen en inhoud Jezelf presenteren De medewerker moet zichzelf goed presenteren. Bijvoorbeeld door er schoon en verzorgd uit te zien. Zo laat hij/zij een goede indruk

Nadere informatie

Deze cirkel bestaat uit vijf stappen die u kunt doorlopen om uw wervingscampagne systematisch op te zetten. Waar wil je vrijwilligers voor werven?

Deze cirkel bestaat uit vijf stappen die u kunt doorlopen om uw wervingscampagne systematisch op te zetten. Waar wil je vrijwilligers voor werven? Werving U wilt nieuwe vrijwilligers werven. Mensen die één keer aan een actie meedoen, mensen waar u af en toe een beroep op kunt doen, of mensen die voor langere tijd willen meewerken. U wilt hen in elk

Nadere informatie

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid!

De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! De terugkeer naar het ware zelf! Leven en werken vanuit innerlijke kracht en verantwoordelijkheid! Door: Nathalie van Spall De onzichtbare werkelijkheid wacht om door onze geest binnengelaten te worden.

Nadere informatie

4. Controle van het leerproces

4. Controle van het leerproces 51 4. Controle van het leerproces De controle van een leerproces is een belangrijk onderdeel van het lesgeven. Zowel voor de docent als voor de cursist is het belangrijk om te weten of de overdracht van

Nadere informatie

Gesprekstechniek voor de manager met o.a. The one minute manager

Gesprekstechniek voor de manager met o.a. The one minute manager Gesprekstechniek voor de manager met o.a. The one minute manager 1 Executive Leadership Foundation - ELF 2005-2011 Dit materiaal mag vrij gebruikt worden, mits netjes de bron wordt vermeld Lastige dingen

Nadere informatie

GOEDE COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN: EEN MUST VOOR ELKE DOCENT.

GOEDE COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN: EEN MUST VOOR ELKE DOCENT. GOEDE COMMUNICATIEVE VAARDIGHEDEN: EEN MUST VOOR ELKE DOCENT. Door: Drs. A.M.J.M. Donkers, orthopedagoog en docent bij Opleidingscentrum Speciale Onderwijszorg (Fontys/OSO) te Tilburg. Eerder werkzaam

Nadere informatie

communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren, besef het! (er is geen nooduitgang)

communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren, besef het! (er is geen nooduitgang) Workshop Taal, veel meer dan praten. Koolhof Coaching en Training Over de complexiteit van communicatie Onderwerp: Uitgangspunt: communicatie vanuit systeemtheoretisch perspectief Je kunt niet niet communiceren,

Nadere informatie

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel

POENS.NL. Onomatopeespel. Spelvarianten deel 1. Onomatopeespel - spelvarianten deel 1 - www.poens.nl - Jeroen Knevel POENS.NL Onomatopeespel Spelvarianten deel 1 1 Onomatopee Het auditief beeld als expressief coaching instrument Jezelf beter leren kennen, de ander beter leren kennen, beter zicht krijgen op het samenwerken,

Nadere informatie

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling

Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Competentie 7: Reflectie en ontwikkeling Vaardigheden: Reflecteren op persoon, proces en product Eigen portfolio beheren Kennis: Reflectie Zelfsturing CAO-VO-2011-2012: Scholingsrecht PO (H9) Scholingsrecht

Nadere informatie

Didactisch partnerschap

Didactisch partnerschap Didactisch partnerschap Vijf routekaarten om lastige situaties in het samenwerken met ouders te hanteren Het klinkt zo mooi: didactisch partnerschap. Zie daar als leraar maar eens een goede invulling aan

Nadere informatie

ken jezelf en en verbeter je relaties met anderen

ken jezelf en en verbeter je relaties met anderen DISC KLEURENTRAININGEN: ken jezelf en en verbeter je relaties verbeter met anderen je relaties met anderen Waarom klikt het met de ene persoon direct en verloopt het contact met andere altijd moeizaam?

Nadere informatie

Efficiënt feedback geven

Efficiënt feedback geven Efficiënt feedback geven Tips Dit document is onderdeel van een set ondersteunend materiaal dat ter download wordt aangeboden aan kopers van De Strategieoach door Jeroen De Flander (ISBN 978 90 8148 733

Nadere informatie

Accuraat communiceren

Accuraat communiceren Accuraat communiceren Erna Pluym Senior Trainer Consultant/ Business Development Manager erna.pluym@acerta.be 0472 92 11 66 Communicatie, waarom zo belangrijk? Communicatie, waarom zo belangrijk? Had ik

Nadere informatie

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen

OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG. Een opleiding om hoger op te komen OPLEIDING LEIDINGGEVEN IN DE KINDEROPVANG 2012 Een opleiding om hoger op te komen 1 OPLEIDING 2012 Ervaring: De training heeft me sterker gemaakt in mijn rol als leidinggevende. Ik heb mijn beleid en doelen

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie