Totale communicatie. De inhoud van dit thema:

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Totale communicatie. De inhoud van dit thema:"

Transcriptie

1 DC 32 Totale communicatie 1 Inleiding Dit thema gaat over Totale Communicatie (TC). Het uitgangspunt van TC is: alles inzetten om de communicatie met de medemens optimaal te laten verlopen. Bijvoorbeeld: wijzen, reiken, tasten, gebaren en spreken. Communiceren is heel lastig, een begrip als Je weet wel wat ik bedoel kan al veel verwarring opleveren. Voor mensen met een verstandelijke beperking is communiceren dan ook vaak heel moeilijk. Voor mensen met autisme is bijvoorbeeld abstracte taal heel erg lastig. Ook vergissen we ons bij cliënten die veel praten. We schatten ze snel te hoog in. Maar begrijpen ze wel wat ze zelf zeggen? Peter deelt koekjes uit. Als hij bij Anneke (autistisch) aankomt, ligt er nog maar een half koekje in de trommel. Anneke pakt het koekje en zegt: geeft niets. De begeleider van Anneke zegt: Pies jij even naast de pot. Anneke begint heel hard te lachen en zegt: nee joh, je moet in de pot plassen. Anneke loopt lachend weg. De inhoud van dit thema: 2 Terugblik 3 Verbale en non verbale communicatie 4 Gebarentaal 5 Pictogrammen 6 Foto s 7 Voorwerpgericht 8 Overige vormen van communicatie 9 Tips voor de praktijk 1 SAW DC 32 Totale communicatie 1

2 2 Terugblik In Thema 5 van het boek Maatschappelijke zorg; saw 3 kun je lezen over TC. In thema 5 en 6 van Communicatie en organisatie; saw 3 en 4 staat ook informatie over communiceren. Nog even in het kort: Het communiceren met mensen met een verstandelijke beperking is soms moeilijk. Vooral met mensen met een ernstige verstandelijke beperking. Ernstige verstoring van de communicatie kan leiden tot probleemgedrag. De methode totale communicatie probeert die verstoring zoveel mogelijk tegen te gaan. Ook mensen met een ernstige verstandelijke beperking communiceren. Ze ontvangen boodschappen en reageren hierop. Ook verzenden ze zelf boodschappen met de verwachting dat hun omgeving daarop reageert. Vroeger dacht men dat mensen met een ernstige verstandelijke beperking niet communiceerden. Men beschouwde hen als kasplantjes die vegeteerden en alleen maar een passief bestaan leidde. Nu zien we dat ze naar ons kijken of reageren door geluiden te maken. Wat is communicatie eigenlijk? Communicatie is kort gezegd het uitwisselen van informatie (de boodschap) tussen zender en ontvanger. Communicatie wordt bemoeilijkt als de zender een boodschap niet goed uitzendt. Bijvoorbeeld als hij wartaal spreekt of erg binnensmonds praat. De oorzaak van een minder goed verlopende communicatie kan ook bij de ontvanger liggen. Bijvoorbeeld als die slecht luistert. In de communicatie met mensen met een verstandelijke beperking zie je vaak beide kanten terug. Mensen met een verstandelijke beperking zijn soms niet goed in staat hun bedoelingen over te brengen. Anderzijds vinden wij als ontvangers van de boodschap het moeilijk deze boodschap te ontcijferen (decoderen). We weten niet wat de ander bedoelt. Ook weten we vaak niet hoe cliënten communiceren. Soms lijkt het of ze je begrijpen en vertellen ze hele mooie verhalen. Het hoeft niet altijd te betekenen dat ze jou begrijpen en snappen wat ze zelf vertellen. Het ondersteuningsplan van Susanne moest worden herschreven. Hiervoor zou Peter, de begeleider van Susanne, een interview afnemen met Susanne. Peter vroeg haar: Hoe veilig voel jij je op je werk. Susanne reageerde heel heftig en zei dat ze zich absoluut niet veilig voelde. Toen Peter aan haar vroeg wat het eigenlijk betekende jezelf veilig voelen kon ze daar geen antwoord op geven. Ze wist eigenlijk niet zo goed wat het betekende. 2 SAW Digitale Content

3 Uit dit voorbeeld zie je al dat er heel wat verwarring had kunnen ontstaan door de reactie van Susanne. Om erachter te komen hoe iemand met autisme communiceert, kan je een ComVoor test afnemen. Deze test wordt afgenomen door iemand die daar de cursus voor heeft gedaan. Binnen een organisatie is dit vaak de logopediste. Naar aanleiding van de uitslag van de test komt de logopediste met een advies betreffende de communicatie. SAW DC 32 Totale communicatie 3

4 3 Verbale en non verbale communicatie Binnen communicatie spreek je over verbale en non-verbale communicatie. Kort gezegd is de verbale communicatie dat wat je zegt en de non-verbale communicatie dat wat je met je lichaamshouding zegt. Vanuit verschillende bronnen wordt vermeld dat 95% van alle informatie verloopt via lichaamstaal. Ik voel me vandaag niet echt lekker, heb een beetje hoofdpijn, en heb slecht geslapen. Ik moet zo naar mijn werk. Op de groep gaat het op zich wel. Robbert komt thuis van dagbesteding en vertelt enthousiast zijn verhaal. Ik reageer hier op en Robbert krijgt een wat boze blik op zijn gezicht. Hij zegt dat ik me niet interesseer voor zijn leuke dag. Ik snap niet waar deze reactie vandaan komt. Ik ga in gesprek met mijn collega hierover. Ze vertelt mij dat ze ook het idee heeft dat ik er niet helemaal bij ben. Non verbaal zeg ik dus meer dan ik eigenlijk wil. Ik straal uit dat ik me niet lekker voel. Simone is een autist. In de communicatie met Simone praat je in korte duidelijke zinnen. Je non-verbale communicatie zal alleen maar verwarring opleveren bij Simone. Ze snapt niet wat je met je gezichtuitdrukking of lichaamshouding bedoelt. Je non-verbale communicatie is heel belangrijk! Wat zeg je eigenlijk met je lichaamshouding, of met je gezicht. Mensen met een verstandelijke beperking lijken er wel een sensor voor te hebben. Heel vaak weten ze precies hoe jij je voelt. Hier moet je als begeleider wel rekening mee houden. Ook cliënten communiceren non-verbaal. Het is heel belangrijk om je cliënten goed te observeren op het gebied van communicatie. Zolang ze op welke manier dan ook eigen keuzes kunnen maken, is hun kwaliteit van bestaan veel beter. Ze kunnen op de meest uiteenlopende manieren communiceren. Hieronder twee voorbeeldjes. Johan is vijf als hij op de groep komt wonen. Hij heeft een ernstige meervoudige beperking en een levensverwachting van zes jaar. Hij kan niet praten. Maar wel communiceren! Hij begrijpt best veel van wat je zegt. Als er een grapje wordt gemaakt lacht hij ook mee. We hebben hem geleerd dat het pictogram met de duim omhoog ja is en die met de duim naar beneden nee. Als we nu gesloten vragen aan hem stellen, kijkt hij met zijn ogen naar het antwoord! Dennis woont ook op de groep. Hij snapt wel wat we zeggen, maar kijkt helemaal niet naar pictogrammen. Hij geeft antwoord met zijn tong. Ook Dennis moeten we gesloten vragen stellen. Als hij ja zegt steekt hij zijn tong uit en als hij nee zegt houdt hij zijn mond dicht. 4 SAW Digitale Content

5 4 Gebaren We maken in ons dagelijkse leven allemaal gebruik van gebaren. Vaak is dit om onze gesproken taal te ondersteunen. Als je docent wil dat je stil bent, kan het gebaar van een vinger op de mond al genoeg zijn. Iedereen snapt dat gebaar. Zo zijn er in ons dagelijkse leven heel veel gebaren die we vaak onbewust gebruiken. In de communicatie met mensen met een beperking kunnen gebaren ook ondersteunend zijn aan de gesproken taal. Het handalfabet, zoals mensen die doof zijn dit leren, is vaak te moeilijk. Voor mensen met een verstandelijke beperking hebben ze deze gebarentaal wat makkelijker gemaakt. Zo maak je geen hele zinnen zoals wij die kennen. Je maakt gebruik van bepaalde gebaren, en deze gebaren vormen een zin. In de gesproken taal zal je zeggen: Ik maak een grapje In de gebaren taal doe je: Dit is het gebaar van grapje. Het X je en de pijl betekent: de vinger maakt zich los van het lichaam. Om dit gebaar goed uit te voeren, zet je je duim onder je kin, en strijk je langs de onderkant van je kin naar voren. SAW DC 32 Totale communicatie 5

6 Als je gebarentaal gebruikt, is het belangrijk dat cliënten over een goede motoriek beschikken. Dit om de gebaren goed te kunnen maken. Het is ook belangrijk om de gebaren goed aan te leren, en hiermee te blijven oefenen. Ook als begeleider maak je dan gebruik van deze gebaren. Dit moet je consequent blijven doen om te voorkomen dat gebaren weer vergeten worden. Je leert de cliënten in eerste instantie die gebaren aan die ze in het dagelijkse leven het meeste gebruiken. Dit zullen gebaren zijn als: werken, eten, drinken, slapen enz. 6 SAW Digitale Content

7 5 Pictogrammen Pictogrammen zijn eenvoudige tekeningetjes / plaatjes die een voorwerp, situatie of gebeurtenis voorstellen. We kennen ze allemaal. Het bordje van de nooduitgang, het bord van de bushalte en het bordje verboden te roken. In Nederland zijn er ongeveer 39 verschillende pictogramsystemen bekend. In de gehandicaptenzorg zie je het vijfhoek pictogram veel. Dit systeem is in 1991 ontwikkeld door het kinderdagverblijf De Vijfhoek op basis van een Zweeds systeem. In het Vijfhoek Pictogrammen Systeem zijn de afbeeldingen wit tegen een zwarte achtergrond. Het witte gedeelte is daarbij de betekenis (het plaatje). De eenvoudige combinatie van wit en zwart maakt een pictogram duidelijk herkenbaar. Het systeem is bedoeld voor mensen die niet of in zeer beperkte mate kunnen praten. Met de pictogrammen kunnen zij communiceren met hun omgeving. Tevens is het bedoeld voor personen die de gesproken taal slecht begrijpen of er moeite mee hebben gebeurtenissen in tijd te overzien. De pictogrammen kunnen de taal concreet maken en een dagprogramma in beeld brengen. Picto s kunnen op allerlei manieren worden gebruikt. Zo heb je de kaartjes, stickers, pictoagenda s en pictokalenders. Om inzicht te geven in tijd worden de kalender en de agenda gebruikt. Om inzicht te geven in gebeurtenissen / activiteiten worden de plaatjes het meeste gebruikt. SAW DC 32 Totale communicatie 7

8 Er zijn zeer veel verschillende vormen over hoe je met deze kaartjes kan werken. Vaak zie je dat er pictoborden worden gemaakt. Uit tests blijkt dat het voor mensen met een verstandelijke beperking makkelijker is om van boven naar beneden te lezen dan van links naar rechts. Dit is belangrijk voor het maken van een pictobord. Ook moet je erover nadenken of het een individueel bord of een groepsbord wordt. Heel belangrijk hierbij is de cliënt. Weet de cliënt nog wat hij moet doen als alle picto s van de anderen er ook bijhangen? Als een activiteit klaar is, dan zal dit ook inzichtelijk moeten worden. Je kunt dan bijvoorbeeld de picto in een bakje laten doen. De cliënt weet dan dat de activiteit klaar is. Dit noemen ze ook wel een klaarbakje. Je kunt ook een rood kruis over de picto heen plakken. Deze activiteit is al geweest. Dit kun je ook inzetten als er activiteiten op het programma staan die niet door kunnen gaan. Fiona werkt op een dagcentrum. Om inzicht in de dag en de activiteiten te hebben heeft Fiona een individueel pictobord. Iedere maandag gaat Fiona gymmen. Die ochtend leest de begeleider in de agenda dat de vloer in de gymzaal gedaan wordt. Ze kunnen niet in de gymzaal terecht. Op het pictobord van Fiona hangt wel de picto van gymmen. Hier hangt een rood kruis doorheen. Zo ziet Fiona dat het gymmen niet door kan gaan. Nu kun je bedenken, dan hang je de picto toch gewoon niet op? Dit zal voor Fiona ook verwarring opleveren, omdat zij best weet dat ze op maandag gaat gymmen. Het pictobord maakt voor haar duidelijk wanneer ze gaan. Werken picto s niet voor een cliënt dan zou je in plaats van picto s ook (eigengemaakte) tekeningen kunnen gebruiken. 8 SAW Digitale Content

9 6 Foto s Foto s zijn een goed communicatiemiddel. Wij gebruiken ze in ons dagelijkse leven ook. Als je iemand vertelt over de geweldige vakantie die je hebt gehad aan dat prachtige witte strand Het is voor degene die er niet bij was makkelijker voor te stellen als er foto s van zijn. De foto is een herkenbare weergave van de werkelijkheid. In het vorige hoofdstuk hebben we het gehad over pictogrammen. Er zijn ook cliënten die geen pictogrammen kunnen lezen. Ze snappen niet wat het plaatje betekent. Voor deze cliënten kun je met foto s werken. Deze foto s kun je als begeleider zelf maken. Het onderwerp moet duidelijk herkenbaar op de foto staan. De achtergrond kan het beste neutraal zijn. Een appel tussen het andere fruit is moeilijk te herkennen. Het onderwerp op de foto moet overeenkomen met de werkelijkheid. Let daarbij op de kleur, vorm grootte, positie. Bijvoorbeeld: En niet: SAW DC 32 Totale communicatie 9

10 Verder kun je de foto s ook ophangen op het picto- / fotobord. Maar je kunt ook een klapper maken met foto s erin. Ook kun je de foto s lamineren en deze tijdens de activiteit bij de cliënten laten. Zo begrijpen ze dat een bepaalde foto bij een bepaalde situatie hoort. Foto s worden ook vaak ingezet bij cliënten die niet of nauwelijks praten. Ze hebben dan een fotomapje waar foto s inzitten van thuis, pappa, mamma, broers of zussen. Maar ook van hun favoriete speelgoed, dagjes uit enzovoort. Door het aanwijzen van de plaatjes kunnen cliënten toch vertellen wat ze hebben gedaan, of nog gaan doen. Yvonne komt binnen, ze is helemaal opgewonden. Ze komt net bij haar ouders vandaan. Daar heeft ze een weekendje gelogeerd. Ze zwaait al met haar fotoboek. Leuk! Even kijken wat ze heeft gedaan het weekend. Yvonne kan namelijk niet praten. In haar fotoboek zitten foto s van afgelopen weekend. Toch handig met een digitale camera en een printer heb je zo een paar foto s. Voor Yvonne ideaal! Vol trots laat ze zien wat ze allemaal heeft beleefd. 10 SAW Digitale Content

11 7 Voorwerp gerichte communicatie Als cliënten geen picto s, tekeningen of foto s begrijpen, wat dan? Toch valt er dan heel goed met ze te communiceren. Deze communicatie verloopt via voorwerpen. Ook dit herkennen en gebruiken wij allemaal. Iemand die zijn jas aandoet, die gaat weg. In plaats van een foto of picto die een activiteit laat zien, gebruik je een voorwerp. Een beker betekent drinken en een bord betekent eten. Bij voorwerpgerichte communicatie hoeft het voorwerp geen verbintenis te hebben met de activiteit. Als je dat ene voorwerp maar altijd gebruikt om die activiteit mee weer te geven. Het is voor de begeleiders wel handig als er een logica achter zit. Bij Sanne wordt gebruik gemaakt van voorwerpgerichte communicatie. De voorwerpen en de bijhorende activiteiten staan vast. Eten = bord Drinken = beker Wandelen = kralenketting In bad gaan = eendje. Sanne is het liefste buiten. Wandelen, dat is pas heerlijk. Als de begeleider van Sanne met de kralenketting aankomt, krijgt ze een grote glimlach op haar gezicht. Ze weet het al. Ze gaan naar buiten. Cliënten moeten eerst leren dat een bepaald voorwerp bij een bepaalde activiteit hoort. Dit kun je o.a. aanleren door backwards chaining. Dit betekent letterlijk terugwaarts koppelen. Aan het wandelen van Sanne is het volgende vooraf gegaan: Stap 1: Sanne jas aandoen, en mee naar buiten nemen. De begeleider van Sanne vertelt duidelijk wat ze gaan doen. Sanne we gaan wandelen. Bij het woordje wandelen, krijgt Sanne de ketting. Deze stap blijf je herhalen totdat Sanne weet wat de ketting betekent. Stap 2: Na het jas aantrekken en vlak voordat jullie naar buiten gaan geef je Sanne de ketting en vertel je wat ze gaat doen. Stap 3: In de gang voordat de jas aangaat krijgt Sanne de ketting en vertel je wat ze gaat doen. Stap 4: Tijdens het loopje naar de gang waar de jassen hangen krijgt Sanne de ketting en vertel je wat ze gaat doen. Stap 5: Sanne krijgt de ketting op haar stoel. Je vertelt Sanne wat ze gaat doen. Stap 6: Sanne ziet de ketting, Sanne weet wat ze gaat doen. SAW DC 32 Totale communicatie 11

12 Bij voorwerpgerichte communicatie is het heel erg belangrijk dat je de voorwerpen consequent blijft gebruiken. Het kan best een tijdje duren voordat cliënten weten welke activiteit bij welk voorwerp hoort. Als je deze voorwerpen niet gebruikt, is de kans groot dat ze vergeten bij welke activiteit het hoort. Dan kan je opnieuw beginnen met aanleren. Voorwerpgerichte communicatie kun je op verschillende manieren aanbieden. Je kunt per activiteit een voorwerp pakken en geven, of je maakt de dagindeling overzichtelijk. Bij het inzichtelijk maken van de dagindeling, kun je een cd kast gebruiken. Deze kasten hebben mooie vierkante vakjes. Per vakje leg je een voorwerp. Ook binnen voorwerpgerichte communicatie maak je gebruik van een klaarbak. Deze klaarbak moet wel wat groter zijn dan een klaarbak van de pictogrammen. Hier kun je bijvoorbeeld een vuilnisemmer voor gebruiken. Ruben werkt met voorwerpgerichte communicatie. Ruben is naar dagbesteding en het is 30 graden. Het is tijd om te gaan drinken. Ruben krijgt van zijn begeleider een drinkbeker. Deze is leeg en is zijn voorwerp (ook wel verwijzer genoemd). Ruben staat op uit de zitzak en gaat aan de tafel zitten. De begeleider van Ruben schenkt in een andere beker wat te drinken in. Zoals altijd drinken ze twee bekers. Ruben heeft nog steeds zijn verwijzer vast. De begeleider van Ruben haalt de klaarbak van Ruben op. Hij vertelt Ruben dat het drinken klaar is en ondersteunt zijn woorden met het gebaar van klaar. Ruben steekt zijn hand met de beker in de klaarbak. Hij kijkt naar zijn begeleider en haalt zijn hand er weer uit. Hij heeft nog steeds zijn beker vast! Ruben geeft de beker aan zijn begeleider en duwt de hand met de beker erin naar de limonade. Het is heel duidelijk wat Ruben hier communiceert. Hij heeft nog meer dorst en wil graag nog een beker limonade. 12 SAW Digitale Content

13 8 Overige vormen van communicatie Naaste deze meer voorkomende vormen van communicatie, zijn er nog veel meer vormen. Voorbeelden hiervan zijn spraakcomputers, wangalfabet, communicatie via de vingertoppen enz. Deze vormen komen relatief weinig voor in de gehandicaptenzorg. Maar ze zijn er wel! In dit thema besteden we er verder geen aandacht aan. Dit zijn vormen van communicatie die je echt in de praktijk zal moeten leren. Stukje uit de Klik van juli / augustus 2008 over communicatie met doofblinde cliënten: Niets gaat hier snel. De begeleidsters vertellen met handgebaren alles wat er gebeurt. Wil de fotograaf dat Inge van Steinvoorn met de ene cliënt poseert, Dan vertelt ze eerst aan de ander dat die even moet wachten. Omdat de cliënten de gebaren niet kunnen zien maar moeten voelen, heten het vierhandengebaren: van elke persoon zijn beide handen nodig om elkaar te verstaan. Het team zorgt voor een veilige voorspelbare omgeving. Het is geweldig hoe de medewerksters met hun cliënten optrekken. De hele tijd zijn zij voor hen beschikbaar: zij staan op de eerste plaats, hun keuze en hun temp zijn doorslaggevend. Ze gaan niet naar het activiteitencentrum maar brengen de hele dag door met hun vaste begeleiders, in hun vertrouwde omgeving. Ine begeleidt vandaag Gerard. Hij ziet of hoort helemaal niets. Inge laat hem haar persoonlijke verwijzer voelen, dat is een voorwerp of lichaamsdeel waaraan de cliënten de personeelsleden herkennen. Bij Inge is het har pols. Ik draag nooit sieraden, de meeste anderen wel. En dit is makkelijk, ik kan mijn verwijzer nooit vergeten. Collega s roepen wel eens, bijvoorbeeld uit de badkamer, om hun verwijzer. Bewoners kennen verwijzers snel en, zegt Griëtte: Ze herkennen je ook aan je huid en je geur. Als Gerard is aangekleed, komt hij met Inge de groepsruimte in. Ze gaat nar zijn plan-kastje. Daarin heeft Inge de voorwerpen klaargelegd die verwijzen naar de activiteiten die op komst zijn: lepel (eten), tandenborstel, stukje leer (zitten op de bank), mapsluiter (postmap ophalen in het servicegebouw), koffiekopje. Een voor een laat Inge hem de voorwerpen voelen en in een vakje leggen. Nee, we gaan dit nu nog niet doen, we zijn aan het plannen, maakt ze hem met handgebaren duidelijk. Het is voor Gerard een inspannende bezigheid, hij heeft er zelfs een pauze bij nodig. Inge laat hem een voorwerp net zo lang vasthouden als hij wil. Als het plannen n zeker tien minuten klaar is (gebaar klaar) mag Gerard zijn eerste verwijzer pakken: de paplepel. Zijn eten staat al op tafel. De begeleidsters denken voortdurend vooruit: alles moet klaarstaan voor ze een cliënt alert laten worden en vragen iets te doen. Als ze even weglopen om iets te pakken, kan de aandacht alweer weg zijn. Onder het eten zit Inge vlak bij Gerard, ze houdt met har benen contact met hem: Zo weet hij dat ik er ben, als hij mij nodig heeft. Gerard ruikt de pap, en als hij daarvoor klaar is begint Inge hem die te geven. SAW DC 32 Totale communicatie 13

14 9 Tips voor de praktijk 1 Hoe communiceer je? Ga niet zelf bedenken hoe jouw cliënt communiceert! Overleg altijd met een logopediste welke vorm van communicatie je in gaat zetten. Maar ook vooral hoe je hem in gaat zetten. Misschien moet je voor de rust van een cliënt maar 1 picto ophangen, of alleen die tot de koffie of juist wel voor de hele dag. Overleg hierover met je collega s, logopediste en als het nodig is, met de gedragskundige. 2 Sta ervoor Het is belangrijk dat iedereen dezelfde manier van communiceren gebruikt bij een cliënt. Het heeft weinig tot geen zin om de enige te zijn die op die manier communiceert met de cliënt. Iedereen moet achter de gekozen vorm staan. Tegenwoordig zie je wel dat begeleiders het belangrijk vinden als cliënten zelf kunnen zeggen of ze iets wel of niet willen. 3 Gebruik ondersteunende middelen daar waar het kan! Als jij als medewerker van een dagbestedingvorm verantwoordelijk bent voor de nieuwsbrief voor cliënten, dan kun je ook gebruik maken van ondersteunende communicatie. Als de nieuwsbrief gaat over het uitje naar het zwembad kun je een picto toevoegen van zwemmen. 4 Zelf regelen Cliënten kunnen heel veel zelf regelen. Hang iedere morgen een paar picto s op van dingen die moeten gebeuren die dag. Planten water geven, koffie zetten, afwassen enz. Laat de cliënten bij binnenkomst allemaal 1 taak pakken die ze die dag moeten doen. Je zult zien dat deze taken ook zijn gedaan aan het einde van de dag. Cliënten weten precies wat er van ze verwacht wordt. 5 Iedereen communiceert! Ook cliënten waarvan je denkt dat ze echt niet communiceren, doen dit wel. Dit zal alleen anders zijn dan de beschreven manieren in dit thema. Let vooral op gezichtsuitdrukkingen en lichaamstaal. Maak eens video opnames of observeer eens bij bepaalde activiteiten. Je zult zien dat ze communiceren! 6 Schrijf op! Er zijn cliënten die hun eigen taal spreken. Ze hebben bepaalde klanken of woorden waarvan wij als begeleiders in eerste instantie niet weten wat ze bedoelen. Maak hier een boekje van. Zo kunnen nieuwe collega s deze woorden ook snel leren en begrijpen. 14 SAW Digitale Content

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

Direct aan de slag met Baby- en kindergebaren

Direct aan de slag met Baby- en kindergebaren Direct aan de slag met Baby- en kindergebaren Inhoudsopgave Welkom Blz. 3 Wat zijn baby- en kindergebaren? Blz. 4 Voordat je begint Blz. 5 De eerste gebaren Blz. 6 & 7 Gebaren- tips Blz. 8 Veel gestelde

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Mensen met afasie hebben moeite met taal, maar zij zijn niet gek!

Mensen met afasie hebben moeite met taal, maar zij zijn niet gek! Afasie Logopedie Afasie is een taalstoornis die ontstaat door schade aan de hersenen, bijvoorbeeld na een beroerte of CVA (hersenbloeding, herseninfarct). In deze folder leest u hoe afasie ontstaat en

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Het houden van een spreekbeurt

Het houden van een spreekbeurt Het houden van een spreekbeurt In deze handleiding staan tips over hoe je een spreekbeurt kunt houden. Waar moet je op letten? Wat moet je wel doen? En wat moet je juist niet doen? We hopen dat je wat

Nadere informatie

5 Assertiviteit. 1 Inleiding

5 Assertiviteit. 1 Inleiding DC 5 Assertiviteit 1 Inleiding Als SAW er zul je regelmatig in situaties terecht komen waarin je duidelijk moeten maken wat je wel of niet wilt. Bijvoorbeeld omdat een cliënt op een activiteitenafdeling

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

welkomstboekje school Basisschool KOM.MIJN

welkomstboekje school Basisschool KOM.MIJN welkomstboekje school Basisschool KOM.MIJN Jij wordt bijna 4 jaar. Hoera! Je mag dan naar school. Je komt bij ons in de klas. Gezellig! Kijk maar gauw verder. Eerst kom je binnen in onze hal, bij lokaal

Nadere informatie

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als

4 Denken. in het park een keer gebeten door een hond. Als Kim een hond ziet wil ze hem graag aaien. Als 4 Denken In dit hoofdstuk vertellen we hoe jij om kan gaan met je gedachten. Veel gedachten maak je zelf. Ze bepalen hoe jij je voelt. We geven tips hoe jij jouw gedachten en gevoelens zelf kunt sturen.

Nadere informatie

Knabbel en Babbeltijd.

Knabbel en Babbeltijd. Knabbel en Babbeltijd. (zorg ervoor dat je deze papieren goed leest, uitprint en meeneemt naar de VBW) Het thema van deze VBW-week is Zeesterren. Het thema is de titel van de week (dus geen kreet of korte

Nadere informatie

Leerlijnen peuters en jonge kind (MET extra doelen) versie juli 2015. Naam leerling. Taal Beginnende geletterdheid

Leerlijnen peuters en jonge kind (MET extra doelen) versie juli 2015. Naam leerling. Taal Beginnende geletterdheid Leerlijnen peuters en jonge kind (MET extra doelen) versie juli 2015 Taal eginnende geletterdheid eginnende geletterdheid-stap 1 OEKORIËNTATIE: Herkent een boek en weet dat er een verhaal in staat -20--20

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Sociale/pedagogische vragenlijst

Sociale/pedagogische vragenlijst Bijlage 1 Sociale/pedagogische vragenlijst voor ouders en begeleiders van mensen met een matige tot (zeer) ernstige verstandelijke beperking, al dan niet in combinatie met een lichamelijke beperking 1

Nadere informatie

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar

Bijeenkomst over geloofsopvoeding Communiceren met je puber Deze bijeenkomst sluit aan bij Moments, magazine voor ouders van jongeren van 12-18 jaar DOELSTELLINGEN Ouders zijn zich ervan bewust dat je altijd en overal communiceert Ouders wisselen ervaringen met elkaar uit over hoe de communicatie met hun pubers verloopt Ouders verwerven meer inzicht

Nadere informatie

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve

Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Themabundel Samen werken = samenwerken bij De Belvertshoeve Assistent medewerker Dit project is mede mogelijk gemaakt met een bijdrage uit het Europees Sociaal Fonds Voorwoord Deze themabundel is bedoeld

Nadere informatie

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Yes Set. Dé manier om eenvoudig te beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Ok, het volgende wat we gaan doen. We gaan beginnen. Misschien voor de meesten van jullie de eerste inductie, bewust dan. Ik denk dat jullie in je leven wel vaker mensen gehypnotiseerd hebben. Wie heeft

Nadere informatie

Hoe gaat het in groep 1/2 b

Hoe gaat het in groep 1/2 b Hoe gaat het in groep 1/2 b Binnenkomst: - Als je op school komt hang je je jas op je eigen haakje onder je tent. Je tas zet je op de plank. - In de klas geef je de juf een hand en je pakt een spelletje

Nadere informatie

Spreekopdrachten thema 4 Wonen

Spreekopdrachten thema 4 Wonen Spreekopdrachten thema 4 Wonen Opdracht 1 bij 4.1 ** Uitleg voor de docent: Op de volgende pagina vind je een blad met plaatjes. Knip de plaatjes uit en doe ze in een envelop. Geef elk tweetal een envelop.

Nadere informatie

Waar gaan we het over hebben?

Waar gaan we het over hebben? Waar gaan we het over hebben? Onderwerp: Sommige meisjes zijn heel snel verliefd, andere meisjes zullen niet snel of misschien zelfs helemaal niet verliefd worden. Dit is bij ieder meisje anders. Wat gebeurt

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten

Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten Thema Op het werk. Lesbrief 14. Opdrachten Kofi is op het werk. De chef geeft opdrachten: zij zegt wat Kofi moet doen. De eerste opdracht is de rommel opruimen. Kofi moet de vloer vegen. Het is weer netjes

Nadere informatie

Kennismakingspakket. Wat zijn pictogrammen? Visitaal-pictogrammen

Kennismakingspakket. Wat zijn pictogrammen? Visitaal-pictogrammen Kennismakingspakket Wat zijn pictogrammen? Een pictogram is een schematische afbeelding. Pictogrammen worden meestal gebruikt om snel en onafhankelijk van een bepaalde taal een boodschap over te brengen.

Nadere informatie

Werkboek Het is mijn leven

Werkboek Het is mijn leven Werkboek Het is mijn leven Het is mijn leven Een werkboek voor jongeren die zelf willen kiezen in hun leven. Vul dit werkboek in met mensen die je vertrouwt, bespreek het met mensen die om je geven. Er

Nadere informatie

Praten leer je niet vanzelf

Praten leer je niet vanzelf jeugdgezondheidszorg Praten leer je niet vanzelf... hier ben ik www.icare.nl Over de spraak-taalontwikkeling van kinderen van 0-4 jaar Praten gaat niet vanzelf, praten moet je leren. Een kind leert praten

Nadere informatie

Luisteren en samenvatten

Luisteren en samenvatten Luisteren en samenvatten Goede communicatie, het voeren van een goed gesprek valt of staat met luisteren. Vaak denk je: Dat doe ik van nature. Maar schijn bedriegt: luisteren is meer dan horen. Vaak luister

Nadere informatie

Les 17 Zo zeg je dat (niet)

Les 17 Zo zeg je dat (niet) Blok 3 We hebben oor voor elkaar les 17 Les 17 Zo zeg je dat (niet) Doel blok 3: Leskern: Woordenschat: Materialen: Leerlingen leren belangrijke communicatieve vaardigheden, zoals verplaatsen in het gezichtspunt

Nadere informatie

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten.

Benodigdheden: A. Inleiding: kringgesprek 15 minuten. Handleiding Groep Les Thema Wat zie je en wat vind je ervan? Weet wat je ziet Welkom bij de eerste les van het Nationaal Media paspoort voor uw groep! De kinderen (en u als leerkracht) worden zich in deze

Nadere informatie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie

Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Afasie en logopedie informatie voor naasten/familie Inhoud Afasie, wat is dat en hoe kunt u er mee om gaan? 5 Taalproblemen 6 Hoe ervaren afasiepatiënten de moeilijkheden zelf? 7 Hoe kunt u het beste omgaan

Nadere informatie

PRAATPRET DOE EN PRAAT BOEKJE VOOR THUIS

PRAATPRET DOE EN PRAAT BOEKJE VOOR THUIS PRAATPRET DOE EN PRAAT BOEKJE VOOR THUIS Thema 1: Ik (lichaam/familie) Dit boekje is van:................. Logo gemeente Auteursteam Projectgroep Kinderklanken & Peuterpraat Margriet van Engen Maaike Preijde

Nadere informatie

WAT IS MOEILIJK GEDRAG?

WAT IS MOEILIJK GEDRAG? OMGAAN MET MOEILIJK GEDRAG WAT IS MOEILIJK GEDRAG? Brainstorm An Coetsiers Kinderpsycholoog/gedragtherapeut www.depraatdoos.be IS HET GEDRAG MOEILIJK GEDRAG? Voorbeeld gedragsdagboek Individueel bepaald

Nadere informatie

Thema Op het werk. Demet TV. Lesbrief 8. De eerste werkdag

Thema Op het werk. Demet TV. Lesbrief 8. De eerste werkdag Thema Op het werk. Demet TV Lesbrief 8. De eerste werkdag Deze les gaat over de eerste werkdag. gaat voor het eerst werken bij een snoepfabriek. Hij komt binnen en maakt kennis met de chef. De chef vertelt

Nadere informatie

Aanvulling Woordenschat NT2

Aanvulling Woordenschat NT2 Aanvulling Woordenschat NT2 Woordenschat Kinderen die net beginnen met Nederlands leren, moeten meteen aan de slag met het leren van woorden. Een Nederlandstalig kind begrijpt in groep 1 minimaal 2000

Nadere informatie

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht.

1. Joris. Voor haar huis remt Roos. Ik ben er. De gordijnen beneden zijn weer dicht. 1. Joris Hé Roos, fiets eens niet zo hard. Roos schrikt op en kijkt naast zich. Recht in het vrolijke gezicht van Joris. Joris zit in haar klas. Ben je voor mij op de vlucht?, vraagt hij. Wat een onzin.

Nadere informatie

Voor het eerst naar school

Voor het eerst naar school Voor het eerst naar school Welkom op De Wonderboom Uw kind gaat binnenkort voor het eerst naar school. We wensen jullie een fijne tijd toe op De Wonderboom. Dit boekje informeert over verschillende zaken

Nadere informatie

TAAL IS LEUK. Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren

TAAL IS LEUK. Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren TAAL IS LEUK Adviezen om de taalontwikkeling te stimuleren 1 Inhoudsopgave Pagina Besteed extra aandacht aan de taal van uw kind 4 Adviezen die u kunt toepassen tijdens een gesprekje met uw kind 5 Maak

Nadere informatie

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren

www.rkdiaconie.nl/ er zijn/ specifieke activiteit uitvoeren BEGRIJP JE WAT IK ZEG? Over communicatie, luisteren en vooroordelen Situering Om op een zinvolle manier met elkaar te communiceren, heb je veel vaardigheden nodig. De doelstellingen van deze trainingsachtige

Nadere informatie

Mogelijkheden in de (non-) verbale communicatie

Mogelijkheden in de (non-) verbale communicatie Mogelijkheden in de (non-) verbale communicatie Non verbaal werken in de AZC s Inleiding In toenemende mate krijgen we in de AZC s te maken met nieuwkomers. Bewoners die onze taal niet spreken en wij,

Nadere informatie

Mijn kind heeft een LVB

Mijn kind heeft een LVB Mijn kind heeft een LVB Wat betekent een licht verstandelijke beperking nu precies? Informatie voor ouders van kinderen en jongeren met een licht verstandelijke beperking in de leeftijd van 6 tot 23 jaar

Nadere informatie

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij

De Powerwords. Woorden die beïnvloeden. Auteur: Edwin Selij Het volgende dat de bouwblokjes zijn van de yes set waar we zo direct nog even een inductie mee gaan doen. Gisteren zijn we begonnen met de yes set. Maar hoe kan je hem nog effectiever maken? Als je koppelwoorden

Nadere informatie

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design

Auteur: Mirjam Wind, docent en coördinator NT2, Educatie Video s: Gabe Dijkstra en Rick Biemolt, studenten Alfa-college, MultiMedia en Design Woord voor Woord is een programma mondelinge vaardigheden NT2 voor analfabete beginners. Het omvat 12 lessen. De ontwikkeling van het programma en de daarbij behorende video s is mogelijk gemaakt door

Nadere informatie

De school is van ons

De school is van ons De school is van ons Werkboek sociale vaardigheden op school Uitgeverij Eenvoudig Communiceren LEZEN VOOR IEDEREEN UITGEVERIJ EENVOUDIG COMMUNICEREN Dit werkboek is van: Voornaam:... Achternaam: Leeftijd:...

Nadere informatie

Welke voorkeur heb jij?

Welke voorkeur heb jij? Pedagogische vaardigheden: Welke voorkeur heb jij? Als pedagogisch medewerker maak je in de omgang met de kinderen in jouw groep gebruik van verschillende pedagogische vaardigheden. Wat zijn jouw voorkeursvaardigheden

Nadere informatie

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1

B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 B a s S m e e t s w w w. b s m e e t s. c o m p a g e 1 JE ONBEWUSTE PROGRAMMEREN VOOR EEN GEWELDIGE TOEKOMST De meeste mensen weten heel goed wat ze niet willen in hun leven, maar hebben vrijwel geen

Nadere informatie

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar

ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND. Leeftijd 0 tot 4 jaar ZEG HET MAAR HET PRATEN VAN UW KIND Leeftijd 0 tot 4 jaar Het leren praten van uw kind gaat vaak bijna vanzelf. Toch is er heel wat voor nodig voordat uw kind goed praat. Soms gaat het niet zo vlot met

Nadere informatie

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten.

van delen tot het geheel. Hij kan bijvoorbeeld zijn kleding binnenstebuiten aantrekken, of zijn kopje naast de tafel zetten. Afasie Als iemand een beroerte krijgt gebeurt dat bijna altijd plotseling. De schok is groot. Men heeft zich niet kunnen voorbereiden en men weet niet wat hen overkomt. Het dagelijkse leven wordt verstoord.

Nadere informatie

Observatielijst Groepsfunctioneren

Observatielijst Groepsfunctioneren Observatielijst Groepsfunctioneren Toelichting De Observatielijst Groepsfunctioneren is verdeeld in twee leeftijdscategorieën: kinderen tot 1,5 jaar en kinderen ouder dan 1,5 jaar. Met de lijst wordt de

Nadere informatie

10 tips om je partner zo goed mogelijk te ondersteunen.

10 tips om je partner zo goed mogelijk te ondersteunen. 10 tips om je partner zo goed mogelijk te ondersteunen. Omdat het automatische gedrag is uitgeschakeld kosten onderstaande handelingen je partner al veel energie (hier denk je zo snel niet aan, omdat het

Nadere informatie

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou.

JUST BE YOU.NL. Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen. Marian Palsgraaf - www.justbeyou. JUST BE YOU.NL Het mooiste wat je kunt worden is jezelf! 23 tips voor direct meer zelfvertrouwen Marian Palsgraaf - www.justbeyou.nl Het mooiste wat je kunt worden is jezelf. Mijn passie is mensen te helpen

Nadere informatie

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen

Kinderen. Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Kinderen Hoe Yulius kinderen met autisme kan helpen Voor wie is dit boekje? Je hebt dit boekje gekregen omdat je autisme hebt of omdat je nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

LESBRIEF. Grote Anna leert lezen en rekenen. Digibordles lezen : Digibordles rekenen : Wij maken kinderdromen waar www.clavisbooks.

LESBRIEF. Grote Anna leert lezen en rekenen. Digibordles lezen : Digibordles rekenen : Wij maken kinderdromen waar www.clavisbooks. Samenvatting: Grote Anna heeft een bijzondere dag vandaag! Ze gaat voor het eerst naar de grote school. Anna heeft er veel zin in. Ze heeft zelfs een nieuwe boekentas en schrijfspulletjes gekregen! Het

Nadere informatie

Willen jullie weten hoe een schooldag er bij ons uit ziet? Lees dan maar snel verder..

Willen jullie weten hoe een schooldag er bij ons uit ziet? Lees dan maar snel verder.. Willen jullie weten hoe een schooldag er bij ons uit ziet? Lees dan maar snel verder.. We zijn weer begonnen 8:20 uur gaat de kleuterdeur open. Kinderen kunnen hun jas meteen aan de kapstok hangen, deze

Nadere informatie

De nieuwe zorgmedewerker

De nieuwe zorgmedewerker Werkblad De nieuwe zorgmedewerker De zorg verandert in snel tempo. Ook jouw rol als verzorgende of helpende verandert: meer aandacht voor individuele cliënten en hun netwerk. Werken met een zorg-leefplan

Nadere informatie

- Waarschuwing- dit is een pittige les!

- Waarschuwing- dit is een pittige les! - Waarschuwing- dit is een pittige les! Herken je de volgende situatie: Je vraagt aan je partner (heb je deze niet denk dan even terug aan de tijd dat je deze wel had) of hij de vuilniszak wilt buiten

Nadere informatie

Baby-lichaamstaal. Albert Schweitzer ziekenhuis kinderafdeling december 2003 pavo 0301

Baby-lichaamstaal. Albert Schweitzer ziekenhuis kinderafdeling december 2003 pavo 0301 Baby-lichaamstaal Albert Schweitzer ziekenhuis kinderafdeling december 2003 pavo 0301 Inleiding Via deze folder vertellen we u wat over de lichaamssignalen die uw baby geeft: baby-lichaamstaal is méér

Nadere informatie

Non-verbale communicatie

Non-verbale communicatie Non-verbale communicatie Wie de taal van het lichaam wil leren begrijpen, moet eerst de verschillende signalen leren kennen, herkennen en goed inschatten. Meestal richten we (bewust) onze aandacht op het

Nadere informatie

MASCOTTE ACTEER TIPS. Have fun

MASCOTTE ACTEER TIPS. Have fun MASCOTTE ACTEER TIPS Have fun 1 Wilt men met je op de foto? Dan is het goed om je te realiseren dat de mascotte in de camera moet kijken, niet jij vanuit het kostuum. Veelal is het zicht vanuit de mascotte

Nadere informatie

Ondersteuning bieden bij emotionele problemen

Ondersteuning bieden bij emotionele problemen Ondersteuning bieden bij emotionele problemen > Inhoud > Cursus: Emoties: Soms heerlijk! Soms lastig! 5 > Tekstbron: Bieden van ondersteuning bij emotionele problemen 36 > Project: Film over goed en fout

Nadere informatie

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG:

GESPREKKEN VOEREN NEDERLANDS AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: AAN HET EINDE VAN DEZE UITLEG: - Kun je een verzorgde brief schrijven. - Kun je op een juiste manier werkwoorden vervoegen. - Schrijf je op een juiste manier in meervoud. - Gebruik je hoofdletters op een

Nadere informatie

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen

maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) begint steeds meer woorden te herhalen en (na) te zeggen Mondelinge taal 1 Spraak-taalontwikkeling Baby blauw maakt (kirrende) geluidjes of brabbelt (tegen personen en speelgoed) herhaalt geluidjes Dreumes brabbelt bij (eigen) spel oranje begint steeds meer

Nadere informatie

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps

Een land waar. mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Een land waar mensen goed geïnformeerd zijn over handicaps Lilian (48) vraagt haar zoontje om even een handje te komen geven. Dat doet hij en dan gaat hij weer lekker verder spelen. Wij nemen plaats aan

Nadere informatie

Mijn computer is leuk

Mijn computer is leuk Handleiding Mijn computer is leuk Ouders praten samen over computers, kinderen en opvoeding Pharos, 2014 Marjolijn van Leeuwen INHOUDSOPGAVE Inleiding blz. 3 De themabijeenkomst blz. 5 Thema 1, oefeningen

Nadere informatie

Naam: Welkom op De Leer!

Naam: Welkom op De Leer! Naam: Welkom op De Leer! Basisschool De Leer St. Michielsstraat 6 7255 AP Hengelo 0575-46 17 15 Welkom! Hallo, Je bent nu al bijna vier jaar en dan kom je bij ons in de klas. Nu mag je een paar keer komen

Nadere informatie

Geloofsopvoeding 3. Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind

Geloofsopvoeding 3. Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind Geloofsopvoeding 3 Leeftijd: Soort bijeenkomst: Soort werkvorm: Thema: 3e bijeenkomst - Communiceren met je kind Doel: Je gaat aan de slag met verschillende manieren om met je kind te communiceren. Het

Nadere informatie

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering.

Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. Bij SNAP leren we ouders en kinderen vaardigheden om problemen op te lossen en meer zelfcontrole te ontwikkelen. Deze folder legt uit hoe je SNAP kan gebruiken voor een blijvende verandering. SNAP (STOP

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

Het eiland Ord. Alexander Smakman Julian Lyczak. Met tekeningen van: John Schleipen

Het eiland Ord. Alexander Smakman Julian Lyczak. Met tekeningen van: John Schleipen Het eiland Ord Alexander Smakman Julian Lyczak Met tekeningen van: John Schleipen Vierkant voor Wiskunde Zomerkamp A 2010 Voorwoord Je leert in dit programma over het eiland Ord. Op dit eiland wil iedereen

Nadere informatie

Hoera, ik ga naar groep 1 van de Gerardusschool

Hoera, ik ga naar groep 1 van de Gerardusschool Hoera, ik ga naar groep 1 van de Gerardusschool R.K. Gerardusschool Meerkreuk 2 Oude Wetering 071-331 2958 info.gerardus@ssba.net Voor een bijna vier jarige Informatie boekje voor de nieuwe kinderen en

Nadere informatie

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar

OPVOEDEN ZO!!! De cursus is bedoeld voor ouders van kinderen van 3 tot 12 jaar OPVOEDEN ZO!!! Algemeen Het opvoeden van kinderen is leuk maar kan soms ook heel zwaar zijn. Bij het opvoeden van je kind komt heel wat kijken. Jij bent tenslotte diegene, die hem het goede voorbeeld moet

Nadere informatie

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan.

Vertel de kinderen, of praat met hen over het verschil tussen film, tv kijken of naar het theater gaan. LESBRIEF Binnenkort gaan jullie met jullie groep naar de voorstelling Biggels en Tuiten Hieronder een aantal tips over hoe je de groep goed kan voorbereiden op de voorstelling. VOOR DE VOORSTELLING Vertel

Nadere informatie

Begeleide interne stage

Begeleide interne stage Ik, leren en werken Begeleide interne stage Deel 2 Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Marian van der Meijs Inhoudelijke redactie: Titel: Ik, leren

Nadere informatie

Voor het eerst naar school

Voor het eerst naar school Prentenboek Voor het eerst naar school Boek om samen met uw kleuter te lezen voordat hij/zij voor het eerst naar school gaat Veel leesplezier! Team BS De Driesprong Oude Baan 36 6286 BE Wahlwiller - Nijswiller

Nadere informatie

Les 1 Integratie Leestekst: Een bankrekening. Introductiefase

Les 1 Integratie Leestekst: Een bankrekening. Introductiefase Les 1 Integratie Leestekst: Een bankrekening "Welkom:... " Introductiefase 1. "In de afgelopen weken hebben we veel teksten gelezen. Deze teksten hebben we samengevat, we hebben vragen erbij gesteld, gekeken

Nadere informatie

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen

Beginnerslessen. Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Beginnerslessen Lesbrief 42. Het inburgeringsexamen Wat leert u in deze les? Gesprekken over het inburgeringsexamen begrijpen. Welke examens bij het inburgeringsexamen horen. Waar u kunt oefenen met de

Nadere informatie

Hoe maak ik een werkstuk?

Hoe maak ik een werkstuk? Hoe maak ik een werkstuk? Stap 1: Onderwerp en vraag Voordat je kunt beginnen met het maken van een werkstuk, moet je natuurlijk een onderwerp kiezen. Als je een onderwerp hebt gekozen ga je bedenken wat

Nadere informatie

Ergonomie. Thema. 1 Inleiding

Ergonomie. Thema. 1 Inleiding Thema 8 Ergonomie 1 Inleiding Dit thema gaat over ergonomie. Het woord is je misschien niet bekend, maar ergonomisch werken doe je als het goed is wel. Als zorghulp probeer je zo te werken dat je je lichaam

Nadere informatie

Veilig leren lezen Aftelkalender Sinterklaas: hoeveel nachtjes slapen nog? - Versie 2013

Veilig leren lezen Aftelkalender Sinterklaas: hoeveel nachtjes slapen nog? - Versie 2013 veilig leren lezen Aftelkalender Sinterklaas Hoeveel? Versie 2013 Auteur: Josée Warnaar Kinderen verheugen zich enorm op het sinterklaasfeest. De tijd tot Sinterklaas is vol van spanning en leuke gebeurtenissen.

Nadere informatie

GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers

GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers Onze gemeentevisie GAVE Kerk: werkblad Bijbelklassen en Spoorzoekers Wij zijn gemeente van Jezus Christus die hem leren kennen, volgen en verkondigen. G K V - V Thematekst met gebaren: Sleutelvers: God

Nadere informatie

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang.

Die nacht draait Cees zich naar me toe. In het donker voel ik heel zachtjes zijn lippen op mijn wang. Vanavond ga ik mijn man vertellen dat ik bij hem wegga. Na het eten vertel ik het hem. Ik heb veel tijd besteed aan het maken van deze laatste maaltijd. Met vlaflip toe. Ik hoop dat de klap niet te hard

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen

Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Jongeren Hoe Yulius jongeren met autisme kan helpen Vragen? Voor wie is deze brochure? Je hebt deze brochure gekregen omdat je autisme hebt of nog niet zeker weet of je autisme hebt. Je bent dan bij Yulius

Nadere informatie

LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1

LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1 12/11/14 1 LES 3 Ik leer Nederlands. TESTEN TEST 1 1. (lezen) Ik.... een lange tekst. 2 Hij.... een moeilijk boek. 3. Zij.... een gemakkelijk tekstje. 4..... jullie veel? Ja, wij.... graag kinderboeken.

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Baby s houden van boeken! voorlezen leuk, gezellig én leerzaam!

Baby s houden van boeken! voorlezen leuk, gezellig én leerzaam! Baby s houden van boeken! voorlezen leuk, gezellig én leerzaam! Waarom zo vroeg beginnen? Baby s kunnen veel meer dan je denkt. Luisteren Vanaf de eerste dag luistert je baby naar jouw stem. Al begrijpt

Nadere informatie

U kunt zich voorstellen dat plotseling wakker worden in Frankrijk iets minder grote problemen veroorzaakt voor het

U kunt zich voorstellen dat plotseling wakker worden in Frankrijk iets minder grote problemen veroorzaakt voor het Afasie Inleiding Als gevolg van een hersenbeschadiging kan een patiënt te maken krijgen met communicatieproblemen. Deze beperken hem/haar in het uitwisselen van gedachten, wensen en gevoelens. Op de afdeling

Nadere informatie

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande

Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Koningspaard Polle en de magische kamers van paleis Kasagrande Eerste druk 2015 R.R. Koning Foto/Afbeelding cover: Antoinette Martens Illustaties door: Antoinette Martens ISBN: 978-94-022-2192-3 Productie

Nadere informatie

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008

Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Voel jij wat ik bedoel? www.psysense.be 17/5/2008 Gevoel en emoties / definitie Emoties: in biologische zin: affectieve reacties. Prikkeling van dit systeem geeft aanleiding tot allerlei lichamelijke reacties.

Nadere informatie

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding

Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Checklist Gesprek voeren 2F - handleiding Inleiding De checklist Gesprek voeren 2F is ontwikkeld voor leerlingen die een gesprek moeten kunnen voeren op 2F. In deze handleiding wordt toegelicht hoe de

Nadere informatie

Communicatie: wat en waarom

Communicatie: wat en waarom TOTALE COMMUNICATIE FILOSOFIE, VISIE EN BASISHOUDING Wilma Scheres Esther Oskam Communicatie: wat en waarom Veel definities gaan over de vorm en het proces van communicatie. Wij waren met name geïnteresseerd

Nadere informatie

Communiceren met een zorgvrager met afasie

Communiceren met een zorgvrager met afasie OPDRACHTFORMULIER Communiceren met een zorgvrager met afasie Naam student: Datum: 1 Lees het handelingsformulier van deze vaardigheid en noteer vragen en opmerkingen. Bespreek deze met medestudenten of

Nadere informatie

Maak van je kind een maker!

Maak van je kind een maker! Maak van je kind een maker! En word er zelf ook één. Zes regels waarmee dat waarschijnlijk best wel lukt. 1 Welkom In dit boekje vertellen we over maken. Het is speciaal gemaakt voor ouders die samen met

Nadere informatie

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN

AMIGA4LIFE. Hooggevoelig, wat is dat? WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN AMIGA4LIFE Hooggevoelig, wat is dat? 7-10 jaar WWW.AMIGA4LIFE.NL T. 06-424 99985 @AMIGA4LIFECOACH VLAARDINGEN 1 voorlichtingsbrochure hooggevoeligheid - www.amiga4life.nl Ik heb een talent! Ik kan goed

Nadere informatie