Aanraken, omarmen en vasthouden in Training Coaching & Counseling Adrie van de Water juni 2011 Bilthoven Begeleider: Iet Hollander - Mans

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Aanraken, omarmen en vasthouden in Training Coaching & Counseling Adrie van de Water juni 2011 Bilthoven Begeleider: Iet Hollander - Mans"

Transcriptie

1 Europees Instituut, Opleiding Coaching en Counseling Eindscriptie Aanraken, omarmen en vasthouden in Training Coaching & Counseling Adrie van de Water juni 2011 Bilthoven Begeleider: Iet Hollander - Mans

2 1. SAMENVATTING INTRODUCTIE Aanraken, omarmen en vasthouden vanuit eigen perspectief Sleutelervaringen - op reis door je eigen lichaam AANRAKINGEN IN TRAINING, COACHING EN COUNSELING Inleiding Enkele voorbeelden inzake aanraken in onze huidige samenleving Starthypothese De opbouw van de scriptie THEORETISCHE ACHTERGROND EN EIGEN OPVATTINGEN Inleiding Culturele aspecten van aanraken Inleiding Taboes inzake aanraken Hoe vaak raken we aan? Een sprekend voorbeeld: de culturele aspecten van handen schudden Biologische, fysiologische, medische en psychische aspecten Inleiding De invloed van hechting, binding en opvoeding De ontwikkeling van empathie Biologische en fysiologische aspecten Tenslotte Lichaamsgerichte interventies Inleiding Een continuüm van lichaamsgerichte interventies Aanrakingen De aanvullende effecten van aanrakingsinterventies Inleiding Wat heeft lichaamsgericht werken met mij gedaan Medische en psychische effecten van aanraking Systemisch kijken naar het effect van aanrakingen Negatieve effecten van aanraking De effecten van niet aanraken

3 5. WAT JE MOET WETEN ALS JE ALS C&C MET AANRAKINGEN GAAT WERKEN Inleiding Interpretatie van aanrakingen door cliënten Juiste houding coach-counselor bij aanrakingen Contra-indicaties: hoe werk je met mensen met een psychische beperking? Uitleg (voorlichting) over aanraken geven aan mensen Tenslotte LICHAAMSGERICHTE WERKVORMEN & INTERVENTIES IN DE PRAKTIJK Inleiding Individuele coaching en counseling Non verbale communicatie op het werk, het pimp je IWP project Intervisiegroep Elst: Oefeningen met verbinding & lichaamsgericht werken Assistent bij workshops Wending tot de ziel Workshop vasthoudtherapie volgens Prekop Ruwe concepten voor groepsgerichte trainingen met lichaamsgerichte interventies Inleiding Concepten voor trainingen lichaamsgericht werken Tenslotte CONCLUSIES EN AANBEVELINGEN LITERATUUR BIJLAGE 1: DE TIEN KENMERKEN VAN DE NEDERLANDSE HAND BIJLAGE 2: VOORBEELD AANVULLING VRAGENLIJST ANAMNESE BIJLAGE 3: HET PIMP JE IWP KAARTJE VAN AGENTSCHAP NL BIJLAGE 4: UITNODIGING WORKSHOP VASTHOUDTHERAPIE BIJLAGE 5: KINDEREN VOORLICHTEN OVER VASTHOUDEN BIJLAGE 6: LICHAAMSGERICHT WERKEN IN PERSPECTIEF

4 1. Samenvatting Deze scriptie behandelt het onderwerp: aanraken, omarmen een vasthouden in coaching en counseling. Het doel van de scriptie is een onderzoek naar hoe ik deze en andere lichaamsgerichte interventies meer kan inzetten bij coaching en counseling en aanvullende trainingen. Ik ben uitgegaan van de hypothese dat lichaamsgerichte interventies de therapeutische relatie en het effect van training/coaching/counseling/therapie op de korte en lange termijn bevorderen. Uit de literatuur en eigen reeds opgebouwde kennis en ervaring zijn diverse aspecten van aanrakingsinterventies belicht, namelijk: Culturele en sociale, biologische en psychische aspecten. Hieruit blijkt dat aanraken een primaire behoefte is van de mens. Het gebruik van lichaamsgerichte interventies zoals aanrakingen is echter niet vanzelfsprekend in de coachpraktijk. Oorzaken hiervoor zijn onder andere te zoeken in nationaliteit, cultuur, ethiek en in eerder (seksueel) misbruik door therapeuten en hulpverleners. Lichaamsgerichte interventies zijn in te delen in een continuüm. Een continuüm wat loopt van non verbale communicatie en lijftaal tot aan langdurig therapeutisch vasthouden. Er zijn diverse aanvullende effecten van deze interventies naar voren gekomen. Ook zijn aanvullingen te maken op het protocol, houding en werkwijze als je werkt met aanrakingen. Een goede voorbereiding en stapsgewijze opbouw van interventies is belangrijk. Je werkt pas met aanraking na de opbouw van een therapeutische relatie. Bij contra indicaties is het zaak een passend alternatief te vinden of het tempo aanzienlijk te vertragen. Voorgaande impliceert dat de coach&counselor over voldoende kennis en ervaring met lichaamsgericht werken moet beschikken. Na beschrijving en analyse van een aantal zelf georganiseerde activiteiten kom ik tot nieuwe concepten. De eindconclusie is dat de scriptie mij overzicht en helderheid heeft gegeven hoe ik verder stapsgewijs interventies kan integreren. Vanuit nog vorm te geven workshops ga ik verder bouwen aan een coachingsconcept met lichaamsgerichte en systemische interventies. Mijn hypothese wordt door de literatuur en eigen ervaringen en georganiseerde activiteiten afdoende onderbouwd. 4

5 2. Introductie. Als de regen in uw ogen sloat en er is niks waar ge op in kunt gaan, zal ik een arm om u hinne sloan. Ge kunt van mijn op aan. Ge kunt van mijn op aan - Gerard van Maasakkers (lied) (Oorspronkelijke versie: Make you feel my love - Bob Dylan) 2. 1 Aanraken, omarmen en vasthouden vanuit eigen perspectief Ik ben opgegroeid in een gezin waar in mijn beleving weinig plaats was voor emoties, lichamelijkheid, aanraken, vasthouden en knuffelen. Mijn vroege herinneringen gaan over een enkele keer stoeien met pa of mijn broer. Over een vader die als tiener wel eens mijn nek masseerde. Aanraken kreeg voor mij pas een bijzondere betekenis op mijn 35 ste, op het moment dat ik zelf vader werd. Hoe simpel kan het zijn als je dochtertje naar je toe rent wanneer je je armen spreidt en haar tegen je aan houdt. Dat was mijn eerste bewuste knuffel. Voor het kind in mij en voor mijn kind! Korte tijd daarna liep ik tegen een burn-out aan. De therapeut die ik (figuurlijk!) in de armen had genomen, had het idee dat ik geen contact met mijn gevoel had en emoties niet goed kon uiten. Hij adviseerde mij naar een open avond over Emotioneel Lichaamswerk te gaan. Misschien was dat wat voor mij. Vanaf dat moment kwam ik letterlijk en figuurlijk in contact met mijn eigen gevoelens. Ik ontdekte het voelen van mijn eigen lijf en de effecten van inter-persoonlijk contact. Ik heb ervaring opgedaan met veel verschillende lichaamsgerichte technieken en methoden, die allemaal een verschillend effect hadden. Een korte beschrijving van die reis: 5

6 2.2 Sleutelervaringen - op reis door je eigen lichaam Ik heb vervolgens 4-5 jaar in ELW (Emotioneel Lichaams Werk) groepen meegedraaid. Op mijn 40 ste ontdekte ik hoe belangrijk knuffelen en aanraken voor mij was en hoe ik er naar verlangde. Ik bedacht, als ik een feest organiseer wil ik alleen maar knuffels, geen cadeaus. Het leek voor mij een nieuwe taal, die zelfs voor het spreken uit gaat. In de literatuur vond ik later een bevestiging hiervoor: een kind leert eerst via aanraking en zijn gezicht te communiceren dan pas via taal. Doordat de lichaamsgerichte therapeute een familieopstelling met me deed, raakte ik in de ban van deze methode. Ik zag dat ik na een workshop met wildvreemde mensen dusdanig diep was gegaan in een proces, dat een omhelzing na afloop heel gewoon was. Als afronding, als troost, afscheid of zomaar. Door lichaamsgericht te werken ontdekte ik dat het proces van: ontmoeten- contact maken met de ander- weer loslaten - opnieuw contact maken, bij mij heel beladen was. Daarin gebeurde heel veel. Door dit in de vertraging te gaan beleven werd me duidelijk dat daar veel heling mogelijk was. Ik ontdekte door de diverse ademhalingstechnieken het effect van spontane herbeleving van stukjes van mijn geboorteproces. De meeste geboorteprocessen zijn traumatiserend voor een kind. Door deze herbeleving kon ik echter herstellende ervaringen opdoen. Dit vanuit het principe dat je als volwassene wel de capaciteit hebt je goed uit te drukken en je behoeften aan te geven. Het effect van vasthouden (langdurige omarming) heb ik daarna ontdekt in intieme relaties. Via persoonlijke ervaringen kwam in aanraking met bekende theorieën over hechting en binding van John Bowlby, Mary Ainsworth, en Harlow. Ik volgde een lezing over hechting. Tijdens deze lezing over liefdevol dubbelvouwen, een therapiemethode voor hechtinggestoorde kinderen, werd een filmpje van een proef uit de jaren zestig getoond met baby s. Hierin werden kinderen afwisselend wel of niet bevestigd in hun contact. Als er weinig bevestiging was zorgde dat voor meer apathische, meer teruggetrokken kinderen. Deze beelden ontroerden mij en bleven hangen. Enige tijd later herinnerde ik me dat ik ooit iets had gelezen over vasthoudtherapie. Mogelijk zou ik daar ook baat bij kunnen hebben. Degene die hierom bekend staat, Jirina Prekop (therapeute, 80 jaar), werkt met vasthouden en familieopstellingen. 6

7 Kort daarna deed zich de gelegenheid voor een workshop bij haar te doen in het zuiden van Duitsland. Na afloop vroeg Jirina of ik iets wilde organiseren in Nederland. Daar was volgens haar nog maar weinig gedaan op dit gebied. Driekwart jaar later had ik mijn eerste workshop vasthoudtherapie (bindingstherapie volgens Prekop) erop zitten en zat ik in een intervisiegroep hechting. De reis blijft doorgaan. Ik doe al een tijd intuïtieve massage. Tijdens deze massages ervaar ik een grote gevoeligheid voor aanraking. Opnieuw zie ik dat aanraking, mits goed afgestemd, een groot effect heeft op je gemoedsrust en je welbevinden. Recentelijk maakte ik nog kennis met andere, zachtere vormen van lichaamsgericht werken waarbij aanraking en catharsis niet op de voorgrond staan: Emotionele Erste Hilfe van Thomas Harms (Harms,2008) en Somatic Experiencing van Peter Levine (Levine,2008). Uit het voorgaande moge blijken, dat ik aan den lijve heb ervaren, dat praten alleen soms niet helpt. Dat brengt me op het thema van deze scriptie wat ik in de volgende hoofdstukken zal uitwerken: aanraken, omarmen en vasthouden in coaching en counseling. 7

8 3. Aanrakingen in training, coaching en counseling Als ik het niet meer weet, in de rimram van de tijd de bodem veel te heet, alle richting kwijt laat mij niet gaan, maar haal me hier doorheen als ik het niet meer weet, niemand is alleen Hou me vast, hou me vast, hou me vast, hou me vast De Dijk, hou me vast (liedtekst) 3. 1 Inleiding Zoals uit het vorige hoofdstuk blijkt gaat deze scriptie over iets dat we eigenlijk allemaal weten, kennen en hebben ervaren. Mogelijk ervaren we het als vanzelfsprekend maar zijn we ons dit niet geheel bewust. Aan de andere kant willen we het als coach/counselor (hulpverlener) soms misschien niet weten of willen we het vergeten: aanraken, omarmen, vasthouden. Met aanraken bedoel ik bijvoorbeeld een schouderklopje of een tikje op de hand of knie. Omarmen is bijvoorbeeld een knuffel bij weerzien of afscheid. En met vasthouden bedoel ik een langdurige omarming, bijvoorbeeld als troost. In het vervolg zal ik voor het gemak spreken van aanraken als verzamelnaam voor al deze begrippen. Als ik in deze scriptie spreek over training bedoel ik bijvoorbeeld: trainingen in communicatie, sociale vaardigheden, psyche-educatie en psychosociale hulpverlening. In de beroepspraktijk van de therapeut maar ook van de coach&counselor wordt aanraken vertaald als lichaamsgericht werken. Hiertoe hoort ook bijvoorbeeld lichaamsbeleving, waarbij zonder aanraking met het lijf wordt gewerkt (zie paragraaf 4.3.2). In verband met de leesbaarheid schrijf ik soms hij in plaats van hij/zij. Door de reis door mijn eigen lichaam heb ik de nodige kennis, inzichten en ervaring opgedaan. Deze basis heb ik uitgebouwd door de opleiding tot coach/counselor, supervisie en intervisie, literatuur en het werken aan deze scriptie. Vanuit deze kennis en ervaring wil ik stap voor stap, gericht, lichaamsgerichte interventies gaan gebruiken en integreren in mijn coach- / counselinggesprekken en aanvullende groepsgerichte trainingen. Ik denk namelijk dat er veel te winnen is bij lichaamsgerichte interventies/methoden in het verlengde van de verbale begeleiding. 8

9 De vragen die me bezighielden bij het opzetten van de scriptie zijn: - Hoe leg ik een brug tussen eigen ervaringen, die van anderen en het werk van coach & counselor? - Waarom zijn lichaamsgerichte interventies in de hulpverlening (de gezondheidszorg, therapie, coaching, counseling en trainingen) niet vanzelfsprekend? - En als men ze toepast, is men zich daarvan bewust en wordt het effect ervan ten volle benut? - Klopt het dat mogelijke oorzaken in onze cultuur liggen besloten en niet onze natuur (instinct,driften). Is daar wat aan te doen en zo ja op welke manier? Ter illustratie enkele voorbeelden die laten zien dat aanraken helemaal niet meer vanzelfsprekend is in onze samenleving. 3.2 Enkele voorbeelden inzake aanraken in onze huidige samenleving Aanraking in de zorg Eind 2010 was ik op bezoek bij mijn moeder van 78. Zij was aan het herstellen van een acute operatie op een IC (Intensive Care) - afdeling in een ziekenhuis in Nijmegen. Boven haar bed hing een bordje met de volgende tekst: Bij begroeten, vertrekken en bij alle interventies beginnen en beëindigen wij het contact met de gesedeerde patiënt met een vaste aanraking(voorkeur schouder of bovenarm) samen met een verbale toelichting. Een mooi initiatief! Bij navraag bleek dit een unieke actie van een ervaren verpleger die een bijdrage wil leveren aan het verbeteren van het welzijn en de gezondheid van patiënten. De verpleger volgde een opleiding kinesiologie. Opvallend was dat mijn moeder in dezelfde periode ook op een andere IC van hetzelfde ziekenhuis had gelegen. Daar had ik een dergelijk bordje niet aangetroffen! 9

10 Op een ander moment sprak ik tijdens een workshop Somatic Experiencing (Levine,2008) een vrouw die werkt in een zorginstelling en overtuigd is van het effect van lichaamsgericht werken. Zij wil pleitbezorger worden voor het gebruik van Somatic Experiencing en andere methoden op haar instelling. Non verbale communicatie Een ander voorbeeld gaat over non-verbale communicatie. In dit tijdperk van technologische revolutie raken mensen steeds meer weg van echte communicatie. Communicatie met al onze zintuigen, dus ook contact via onze huid, om het maar heel technisch te omschrijven. En dat terwijl uit heel veel onderzoek blijkt dat % van de communicatie non-verbaal verloopt! Dus wat missen we dan veel als we internetten, smsen, MSN-en, Twitteren, bellen of schrijven met elkaar. Ivo Callens (docent, trainer) introduceerde tijdens zijn colleges op het Europees Instituut het begrip interactie. Hij stelt dat we heel veel communiceren via allerlei hulpmiddelen, doch inter-acteren, echt met elkaar in contact zijn, veel minder. Ik zou bijna willen aanvullen steeds minder. Aanraken op het werk Ik merk dat ik het tijdens mijn normale werk niet gebruikelijk vind emoties echt te laten zien, laat staan aanraken. Ook al is er een natuurlijke behoefte om dit te delen met collega s. Ik ben bij mijn huidige werkgever ook interne coach. In de coachingsgesprekken kom ik wel emoties tegen. Als coach gebruik ik waar mogelijk lichaamsgerichte interventies binnen de grenzen van zorgvuldigheid en veiligheid. Ik heb echter van geen enkele collega-coach gehoord dat zij met lichaamsgerichte methoden of andere methoden werken die aanrakingsinterventies veronderstellen. Mijn voorlopige aanname is dan ook dat collega s af en toe praten over wat ze voelen. Aanraken, omarmen en vasthouden ligt in de meeste werksituaties erg gevoelig. Denk alleen al aan het thema: ongewenste intimiteiten. Daardoor kan elke aanraking nog meer beladen zijn. 10

11 Lichaamsgericht werken op het Europees Instituut In de periode dat ik de opleiding coaching en counseling (C&C) van het Europees instituut heb gevolgd ( ) is lichaamsgericht werken niet expliciet naar voren gekomen. In de colleges is het nauwelijks benoemd en in de voorgeschreven literatuur is er weinig over te vinden. Tijdens de trainingsweekenden waarin lichaamsgerichte methoden werden ingezet merkte ik wisselende en tegenstrijdige reacties van medestudenten. Ik had graag gezien dat er iets meer aandacht was voor deze methoden in de theorieblokken. Ik vind het initiatief van de nascholing lichaamsgericht werken van Iet Hollander en Hilde Bolt daarom ook heel goed. Afbeelding 1a: Communicatie? Bron: Keating, 1989 Afbeelding 1b. Interactie! Vanuit deze voorbeelden kom ik tot het doel en de starthypothese voor deze scriptie. 3.3 Starthypothese Met het weglaten van aanraking, omarming en vasthouden laten we een deel van het instrumentarium om elkaar te helpen onbenut. We ontkennen daarmee een deel van onszelf en anderen. Mensen zijn wezens met een ziel (geest) en een lichaam. Die zijn een. Ons lichaam spreekt een taal. Uit onderzoek blijkt bijvoorbeeld dat al in de baarmoeder het gevoelszintuig wordt ontwikkeld wat bijdraagt aan de beleving van het zijn (Zur, 2010). Ik denk dus dat lichaamsgerichte interventies een goede aanvulling vormen op de veelal verbale methoden in coaching&counseling. Gericht gebruik hiervan kan in sommige gevallen nog betere resultaten opleveren. 11

12 Het doel van deze scriptie is daarmee een onderzoek naar hoe ik lichaamsgerichte interventies kan inzetten bij C&C en nog op te zetten aanvullende trainingen. Mijn hypothese is daarbij: Lichaamsgerichte interventies kunnen, na bewustwording van het eigen lijf en de opbouw van een therapeutische relatie, de therapeutische relatie en het effect van training/coaching/counseling/therapie op de korte en lange termijn bevorderen. 3.4 De opbouw van de scriptie De scriptie is als volgt ingedeeld. In de voorafgaande hoofdstukken heb ik als inleiding een korte schets gegeven over eigen ervaringen inzake aanraken. Vervolgens focus ik op dat thema binnen de coaching&counseling en hulpverlening en schets ik enkele voorbeelden uit onze huidige samenleving. Daarna schets ik het doel van de scriptie en mijn hypothese. In het vierde hoofdstuk geef ik mijn bevindingen weer van literatuuronderzoek en eigen ervaringen. Ik kijk daarbij vooral naar culturele aspecten van aanraken en vasthouden omdat ik vermoed dat deze een grote invloed hebben op methodes en opvattingen van coaches/counselors. Tenslotte ga ik dieper in op voorbeelden van interventies en mogelijke effecten. Ik beschrijf wanneer dergelijke interventies wel zinvol/wenselijk zijn en ook wanneer niet. In aansluiting hierop beschrijf ik waarom ik ondanks de huidige opvattingen/risico s toch lichaamsgerichte interventies wil gebruiken. In het vijfde hoofdstuk geef ik een bespiegeling van lichaamsgerichte interventies in activiteiten die ik afgelopen tijd heb georganiseerd of waarin ik een actieve rol heb gespeeld. Daarna vat ik samen hoe ik de theorie en eigen ervaringen om kan zetten naar een bruikbare werkwijze en interventies in C&C. In de laatste hoofdstukken beschrijf ik een aantal mogelijke concepten voor eigen coaching/counseling/trainingsactiviteiten en ik besluit met conclusies en aanbevelingen. 12

13 4. Theoretische achtergrond en eigen opvattingen Kom bij me liggen, sla je lijf om me heen, ik heb het koud gehad Je hoeft niks meer te zeggen, de waarheid spreekt al uit ons oogcontact Vanavond tonen wij ons ware gezicht Het is zo stil in mij, ik heb nergens woorden voor Het is zo stil in mij, en de wereld draait maar door Van Dik Hout, zo stil in mij (liedtekst) 4.1 Inleiding Door eigen ervaringen kon ik snel de nodige literatuur over lichaamsgericht werken achterhalen. Het is echter niet gemakkelijk gebleken om positieve, beschouwende literatuur te vinden over aanraken in relatie tot coaching&counseling. Door het zoekgebied te verbreden tot therapie, hulpverlening en gezondheidszorg vond ik via de zoektermen: lichaamsgerichte interventies/lichaamsgericht werken enkele bruikbare artikelen over lichaamsgericht werken. Een daarvan was van Mia Leijssen (Leijssen, 2001). Mia stelt in dit artikel het volgende: dringen lichaamsgerichte interventies moeizaam door in de theorievorming en de praktijk. De gezondheidszorg blijft kampen met de traditionele scheiding van somatische en geestelijke behandelingen, terwijl men theoretisch al lang weet dat de patiënt niet volgens dergelijke schotten functioneert (Koerselman, 1999, 2000).. Dit citaat illustreert het voorbeeld inzake aanraken in een ziekenhuis wat ik in paragraaf 3.2 heb beschreven. Een collega-coach wees mij gelukkig ook op een actueel artikel van coach-counselor Karin Walthuis in het tijdschrift voor coaching (Walthuis, 2010). Het gaat over fysieke intimiteit in de coachrelatie. Dit artikel vormt een mooi startpunt voor de theoretische beschouwing als onderbouwing van mijn hypothese. 13

14 Een citaat: Tijdens het coachingsproces zijn we geestelijk heel intiem bezig met de cliënt. Hij of zij laat ons soms de meest duistere krochten van de ziel zien. Desondanks, of mogelijk juist daarom, ligt fysieke intimiteit vaak wat gevoelig. Bij bepaalde werkvormen - zoals coaches die gebruik maken van haptonomie of lichaamswerk - is aanraking vanzelfsprekend. Maar meestal werken we mentaal en dan kan fysiek contact tussen coach en cliënt best gevoelig liggen. Bovenstaand citaat geeft de nodige voorzichtigheid bij aanraken weer die, naar ik vermoed, een veel voorkomende houding van de coach/counselor/therapeut weerspiegelt. Verder komt in dit artikel duidelijk naar voren dat Karin Walthuis voorstander is van aanraking. Dit uiteraard wel met de nodige voorzichtigheid. Een uitzondering vormt volgens haar als fysieke intimiteit juist een thema is voor de coachee. Dan kan volgens Karin fysiek contact best gevoelig liggen. Een vrouw heeft volgens haar hierin een klein voordeeltje: aanraking door een vrouwelijke coach is iets minder beladen dan door een mannelijke coach. Aan de hand van voorbeelden uit haar eigen praktijk over wat hoort en mag, blijkt dat de inzichten bij collega coaches volgens haar nogal verschillen. Zo ervoer zij tijdens trainingen van collega coaches dat zij vonden dat de stoelen van coach en cliënt te dichtbij elkaar stonden. Verder was er een verbolgen reactie van een collega coach over een hand van de coach op de bovenarm van de cliënt. Opvallend was volgens haar dat de cliënt een prettig, vertrouwelijk contact ervoer, terwijl het coachpubliek ageerde. Een ander effect wat Walthuis beschrijft is resonantie. Zij geeft het voorbeeld dat een cliënt protesteerde tegen een speels tikje van de coach op haar bovenbeen. Het probleem zat hem volgens haar vooral in de reactie van de coach. Hij schrok van zijn eigen handeling en gaf daarmee de cliënt het gevoel dat er iets niet klopte. Cliënten resoneren met het ongemak van coaches. Dus de eigen houding ten opzichte van aanraking bepaalt dus mede of ze door de cliënt als normaal worden ervaren. Karin beschrijft in hetzelfde artikel nog mogelijke achterliggende redenen voor deze houding(en) van coaches. Ze geeft een voorbeeld uit een boek van Yalom (Yalom, 2010). Yalom geeft weer hoe krampachtig men in Amerika is inzake aanraking. Zo werd zelfs het uit de jas helpen van een oudere patiënt van een jonge therapeut door vakgenoten al afgekeurd. Volgens Karin zijn wij Nederlanders weliswaar niet zo krampachtig. Maar wij zijn de laatste decennia wel krampachtiger geworden in onze fysieke omgang. 14

15 Mogelijk door het aan het licht komen van vele gevallen van (seksueel) misbruik door therapeuten, geestelijken, leraren en leidinggevenden. Dr. Ofer Zur (Zur, 2010) bevestigt en onderbouwt dit laatste vermoeden in zijn lijvige artikel over aanraken. Ik vermoed dat niet alleen misbruik een rol speelt in de populariteit van lichaamsgerichte methoden. Een onprofessionele, onervaren houding kan ook grote gevolgen hebben. Niet alleen voor jou als hulpverlener maar ook voor andere hulpverleners. Een voorbeeld: Bij de voorbereiding van activiteiten inzake vasthoudtherapie (zie paragraaf 6.5) ontdekte ik op het Internet negatieve reacties inzake deze methode. Deze zijn grotendeels ontstaan na een incident. Door foutief handelen van een hulpverlener is in 2000 een meisje overleden, die naar zeggen vasthoudtherapie ontving (De zaak Candance Newmaker, 2010). Bij de ontwikkeling van vasthoudtherapie in Europa is gewerkt met autistische kinderen. Dit gaf wisselende resultaten. Dit tot ergernis van de ouders die zich daardoor deels afkeerden van deze vorm. Verder is gebleken dat vasthouden niet bij alle vormen van autisme goed werkt (Prekop,2008 en Tinbergen, 1983). Mijn voorzichtige mening over dit voorbeeld is dat in elke (beginnende) therapiestroming fouten worden gemaakt. In de literatuur over psychologie zijn diverse voorbeelden hiervan te vinden. Ik denk echter niet dat incidenten een methode onjuist maken. Het is uiteraard zaak om elke vorm van letsel koste wat kost te voorkomen. Door goede afspraken te maken, door duidelijke regels en door een goede voorbereiding. Als ze dan onverhoopt optreden is het zaak ervan te leren. In het geval van vasthoudtherapie volgens Prekop is er een protocol, zijn er strikte regels voor opleiding en gebruik en ethiek. En er zijn nog steeds veel mensen die baat hebben bij deze methode. Samenvattend constateer ik dat maatschappelijke en culturele aspecten, ethiek en opvattingen in een bepaalde stroming een rol spelen in de manier van werken en de opvattingen van coach/counselor en trainer. Daarnaast zijn persoonlijke redenen en eigen voorkeuren ook van invloed in het effect, het resultaat van coaching en counseling. Daarom wil ik graag enkele van deze aspecten nader belichten. 15

16 4.2 Culturele aspecten van aanraken Inleiding In onze Westerse cultuur bestaan de nodige taboes rondom aanraking bij volwassenen. In andere culturen is het heel gewoon en gebruikelijk. Wat voor een persoon acceptabele aanraking is, is voor de ander grensoverschrijdend. Een ander cultureel aspect vormen de ongeschreven regels. Een voorbeeld uit eigen ervaring: In de Nederlandse cultuur lijkt het een ongeschreven regel dat je niet openlijk gaapt, zucht, winden laat of andere ongecontroleerde bewegingen, emoties de vrije loop laat. Zuchten of gapen wordt vaak geïnterpreteerd als desinteresse. Tijdens trainingen lichaamsgericht werken(elw) heb ik een andere inkadering van deze normale lichaamsreacties mee gekregen: gapen is een vorm van ontspanning van het lijf, dat merkte ik ook keer op keer bij de start van een training. Als ik het toeliet ontspande mijn kaken en was ik minder bezig met de gedachten in mijn hoofd. Het werd ook bevestigd door het gapen van de andere deelnemers. In de literatuur vond ik artikelen over culturele aspecten van aanraken. Culturele aspecten zoals bijvoorbeeld: geslacht, leeftijd, afkomst, achtergrond, opvoeding, taboes, therapeutische stromingen in de tijd, het medische behandelmodel. Ik zal enkele aspecten nader beschrijven. Ik vul dit aan met een sprekend voorbeeld van Hans Kaldenbach uit de Nederlandse straatcultuur (Kaldenbach, 2006) Taboes inzake aanraken Volgens Zur (Zur,2010) is aanraking in de loop van de tijd in verschillende therapiestromingen verboden, getaboeïseerd, geseksualiseerd of gecriminaliseerd. Enkele ongeschreven regels/taboes over aanraken in de Westerse cultuur (blank, Engelssprekend) zijn volgens hem: - Raak niet een persoon van ander geslacht aan - Raak niet iemand van gelijk geslacht aan (Homofobie) - Raak vreemden niet aan - Raak ouderen, zieken en stervenden niet aan - Raak personen met een hogere status/macht niet aan (andersom kan wel) 16

17 Een op het eerste oog schijnbaar vreemde aanvulling op dit lijstje uit een boekje van Hans Kaldenbach over straattaal is: - Aanraking scoort het hoogste op de escalatieladder bij jongeren op straat. (Kaldenbach, 2006) Ik denk dat iedereen wel voorbeelden kent die een van deze ongeschreven regels onderschrijven. De voorbeelden uit paragraaf 3.2, met name aanraking in de zorg, laten zien hoe ze doorwerken Hoe vaak raken we aan? Een andere interessantere culturele vraag is: hoeveel raken we eigenlijk aan? Jourard heeft in zijn onderzoeken een poging gewaagd om het aantal aanrakingen per tijdseenheid binnen diverse culturen in kaart te brengen(jourard 1966 in Zur, 2010). Hij telde het aantal aanrakingen gedurende een uur, op diverse plekken op de wereld. De uitslag geeft te denken. Het aantal aanrakingen is 180x /uur in Puerto Rico, 110 x in Parijs, 0 x in Londen, 2x in de USA. Als je dit in een doorlopende lijn uitzet, krijg je het onderstaande beeld: Londen USA Parijs Puerto Rico Figuur 1. Aantal aanrakingen/uur in diverse culturen (Jourard, 1966) Nederland zal op deze schaal waarschijnlijk ergens in de linkerkant tussen Londen en de USA terechtkomen. Zonder uit te wijden over de mogelijke redenen, oorzaken en objectiviteit staat dit resultaat in schril contrast met de behoefte tot aanraking, die ieder mens heeft en waarop ik verderop in dit hoofdstuk zal terugkomen. 17

18 4.2.4 Een sprekend voorbeeld: de culturele aspecten van handen schudden Een vorm van aanraken is een hand geven. Cultureel gezien lijkt een hand geven overal op de wereld hetzelfde te verlopen, met hetzelfde effect. Niets is minder waar. Vanuit mijn werk heb ik trainingen georganiseerd met Hans Kaldenbach (trainer, orthopedagoog). Ik kreeg daarbij de kans hem aan het werk te zien in de training: communicatie met jongeren in straatcultuur. Onderdeel van de training was de oefening: hand geven. Ongemerkt gaf Hans iemand op 2 manieren een hand. De Nederlandse manier en de manier zoals meer gebezigd in warmere culturen. In Nederland geef je een stevige hand met naschudden.in sommige andere culturen is het volgens Kaldenbach heel gebruikelijk, de hand losjes/slap en kort in de andere hand te leggen, snel terug te trekken en daarbij eerst de hand even op het hart te houden uit respect. Soms hoort daar ook een bijpassende uitspraak, zin, woord of groet bij. Bijvoorbeeld Salaam of Shalom. Het was grappig keer op keer te constateren hoe anders de beleving was bij de twee verschillende manieren. De aanwezigen met een overwegend Nederlandse achtergrond ervoeren of geen verschil of ervoeren de slappe hand als ongewoon, vreemd, niet passend. Dit voorbeeld geeft duidelijk het effect weer van culturele achtergrond op aanraking. Een nadere uitleg van Hans Kaldenbach, de tien kenmerken van de Nederlandse hand, is te vinden in bijlage 1. Afbeelding 2. Handen schudden (bron onbekend) 18

19 4.3 Biologische, fysiologische, medische en psychische aspecten Inleiding Naast culturele aspecten zijn er nog diverse andere aspecten van aanraken te benoemen. Zo blijkt uit de theorie over hechting, binding en opvoeding dat aanraking een groot effect heeft op de psychische en lichamelijke gezondheid van kinderen. Dit blijkt ook uit de experimenten van Harlow en andere wetenschappers. Ik zal in deze paragraaf kort ingaan op enkele biologische, fysiologische, medische en psychische aspecten De invloed van hechting, binding en opvoeding Waarom raakt de mens aan? Waar komt de behoefte vandaan? Uit de literatuur blijkt dat deze behoefte vanaf de geboorte aanwezig is (Zur, 2010). Psychiater John Bowlby heeft ontdekt dat kinderen zich op verschillende manieren hechten aan ouders of andere belangrijke opvoedingsfiguren(berkel, Smit, Thijssen, 2008). Franz Ruppert stelt zelfs dat mensen over een extra zintuig beschikken, het bindingszintuig (zie ook 4.3.4). Bowlby en later Ainsworth en Main onderscheiden vier hechtingsstijlen die een deel van het gedrag van kinderen verklaart en daarmee hun behoeften tot o.a. aanraking. Dit gedrag ontwikkelt zich op jonge leeftijd en heeft ook effect op aanrakingsgedrag op volwassen leeftijd. De vier hechtingsstijlen van kinderen: - Veilige gehechtheid (Type A). Veilig gehechte kinderen zoeken toenadering met de opvoeder, laten zich geruststellen en komen vervolgens weer tot spelen. - Onveilig vermijdende gehechtheid (Type B). Kind vermijdt echte nabijheid of contact met opvoeder. Balans is doorgeslagen naar exploreren (oppervlakkig en kwaliteitsarm). - Onveilig - ambivalent gehechtheid (Type C). Neiging tot nabijheid en contact tamelijk sterk tot zeer sterk. Toch weert het kind contact met opvoeder ook af. Kind lijkt ambivalent in zijn relatie. Kinderen doen sterk appel op opvoeder, laten zich niet geruststellen maar blijven boos, aanhankelijk claimend en komen niet tot spel. Weinig exploratief gedrag. - Onveilig gedesoriënteerde gehechtheid (Type D). Kinderen die in angstige situaties tijdelijk hun strategie kwijt zijn. Zij zullen dan schrik en angstreacties vertonen of lichamelijk verstarren (kan worden veroorzaakt door onverwacht en voor het kind onvoorspelbaar gedrag van ouders). (Bron: Van Berkel, Smit en Thijssen, 2008) 19

20 Professor Van IJzendoorn ( in Van Berkel, Smit en Thijssen, 2008) stelt dat 65% van de Nederlandse kinderen veilig gehecht is, 25% onveilig vermijdend en 10 % onveilig ambivalent. De wijze van hechting van een kind heeft invloed op zijn vermogen tot binding als volwassenen en dus op omgaan met aanraking, omarming en vasthouden De ontwikkeling van empathie Empathie speelt een rol in onze behoefte tot aanraken. In de Niko Tinbergen lezing van 2010 stelt Amerikaanse professor, antropologe Prof. Sarah H rdy (H rdy, 2010) zelfs dat uit onderzoek en meta-analyses naar voren komt dat ons vermogen tot empathie, evolutionair, aan het afnemen is! Zij stelt dat eerder in onze evolutie van de mens de ouders voornamelijk de zorg voor kinderen droegen. Als zij dit om welke reden dan ook niet konden, dan droegen zij dit over aan andere constante ouderfiguren, waardoor toch een relatief goede hechting ontstond. In onze, latere generaties heeft het kinderdagverblijf of kindertehuis een deel van die rol overgenomen. Dit zijn echter vormen van niet continue zorg en aandacht. Deze moderne vormen van deels uitbestede kinderzorg hebben naar blijkt uit haar onderzoek eerder een negatief effect op de hechting. Er is meer kans op gedesoriënteerde hechting. En als die kinderen dan weer ouder worden, geven zij dit beperktere vermogen door aan volgende generaties. H rdy legt ook nog een link naar de theorie van Niko Tinbergen (Tinbergen, 1983). Tinbergen stelt dat autistische kinderen baat hebben bij o.a. vasthoudtherapie, om de hechting met hun ouders te herstellen. Volgens H rdy had Tinbergen wel goede theorieën inzake hechting, doch poneerde hij deze voor de verkeerde doelgroep (autisten). Tinbergen ging er nog vanuit dat de ouder-kind relatie bij autisten een grote rol speelt. Veel autisten hebben echter, zoals uit recent onderzoek blijkt, juist goed gehechte ouders Biologische en fysiologische aspecten Volgens Montague en Fosshage (in Zur, 2010) is aanraking (gevoel door huidcontact) de belangrijkste van alle zintuigen. Tastzin is volgens hen het eerste zintuig is dat wordt ontwikkeld in de embryo. Door de ontwikkeling van een primitief zenuwstelsel wat huidcellen verbindt met de rudimentaire hersenen. De tastzin is het eerste zintuigsysteem dat functioneel wordt en mogelijk ook het laatste dat aan het eind van je leven wegvalt. 20

21 Zij stellen zelfs dat het een krachtig of misschien wel het meest krachtige middel is om te communiceren. Een middel met vele mogelijkheden om in te zetten maar ook om te misbruiken. Franz Ruppert (Ruppert, 2008) definieert het lichaam vanuit systemisch standpunt. Hij herintroduceert het begrip: de ziel, wat de meesten geest of psyche noemen. Ruppert stelt dat mensen een bezield lichaam bevatten. Onze ziel zorgt voor de belichaming van ons lijf. Zonder deze ziel zou ons lichaam geen functie hebben. Het lichaam is bedoeld voor expressie, om te delen, contact te maken met onze zintuigen ( werktuigen die zin geven). Ruppert veronderstelt zelfs een extra zintuig, het bindingszintuig, dat we hebben omdat we sociale wezens zijn. Hij baseert dit zintuig op de werking van de zogeheten spiegelneuronen (zie Bauer, 2009). Het is aangetoond dat spiegelneuronen ervoor zorgen dat gedragingen van andere mensen bij ons een lichamelijke reactie oproepen. Het lijkt erop dat de hoeveelheid literatuur inzake biologische en fysiologische aspecten van lichamelijkheid, lichaamsbesef en aanraking groeit. Er is bijvoorbeeld veel bekend over de relatie tussen hersendelen, het zenuwstelsel en lichamelijke gewaarwording (Levine, 2008 ; Harms, 2008 en Prekop 2008). Van Lisbeth Marcher, een van de ontwikkelaars van Bodynamics, een relatief jonge stroming in de lichaamsgerichte psychotherapie is recentelijk zelfs een boek verschenen over de psychologische betekenis op spierniveau (Marcher, 2011). Ik denk dat voorgaande voldoende aantoont dat aanraking (aanraken en aangeraakt worden) een grote impact kan hebben op ons lijf. Een korte tekst over de ontwikkeling van lichaamsgerichte psychotherapie & lichaamsgericht werken is opgenomen in bijlage Tenslotte Samenvattend zou ik tot nu toe willen concluderen dat vanuit een gezondheidsstandpunt aanraken in alle fasen van het leven belangrijk is. Dit geldt dus ook voor de therapeut/coach en zijn cliënt. Het lijkt door culturele invloeden in veel gevallen op de achtergrond geraakt. In vele therapeutische stromingen is dit aspect gelukkig wel herontdekt en wordt er getracht om het opnieuw in te zetten voor het welzijn van mensen. Vanuit deze tussentijdse conclusie wil ik graag uiteenrafelen welke vormen van lichaamsgerichte interventies er zoal zijn, waaronder aanraking en vasthouden. 21

22 4.4 Lichaamsgerichte interventies Inleiding Als we naar coaching (en daarmee bedoel ik ook counseling, training) in relatie tot het lichaam kijken, kun je het onderscheid maken in de volgende categorieën van lichaamsgerichte aspecten/interventies (Leijssen, 2006): a. Het lichaam van binnenuit beleefd (door de cliënt), ofwel lichaamsbeleving. b. Het lichaam gezien vanaf de buitenkant, dus ook door anderen, ofwel lichaamstaal en non-verbale communicatie. c. Het lichaam in actie, met een onderverdeling in: 1. Beweging; het moduleren/versterken/spiegelen van lichaamshoudingen of bewegingen. 2. Non verbale zelfexpressie; gebruik van dans,schilderen/tekenen, beeldhouwen, muziek. d. Het lichaam in fysiek contact (aanraking, omarmen, vasthouden). ad a. Het lichaam van binnenuit beleefd (door de cliënt), ofwel lichaamsbeleving Veel mensen hebben weinig tot geen echt contact met hun eigen lichaam. Ze negeren en onderdrukken signalen. Vaak hebben mensen ook geen taal(woorden) om aan hun lijftaal uitdrukking te geven. Met dit laatste aspect wordt bijvoorbeeld bij Somatic Experiencing (SE) gewerkt. SE is een methode om nagebleven effecten in het lijf van trauma s los te maken om zo een goede energiestroom (fysische balans in het zenuwstelsel en de rest van het lijf) te bewerkstelligen. ad b. Lichaamstaal en non-verbale communicatie Deze categorie komt in C&C opleidingen uitgebreid aan de orde. Je leert hoe non-verbale communicatie werkt en hoe je er mee kunt werken (zie ook Wiertsema en Jansen, 2004). Naast ongeschreven regels over non-verbale boodschappen kan iedereen nog een eigen betekenis eraan geven. Daarom is het altijd nodig om wat je er ook uit afleid, dit te checken bij de cliënt. Zur (Zur,2010) vermeldt dat er van het gezicht alleen al 80 elementen van communicatie zijn gedocumenteerd. Van de rest van het lijf zijn er 55 gedocumenteerd. 22

23 Hieronder groepsgewijs enkele bekende categorieën van lichaamstaal/non verbale communicatie groepsgewijs: Lichaamstaal in categorieën: - Somatische uitdrukking (lichaamstaal) zoals: blozen, zweten, andere ademhaling, kleuren van het gezicht, spierspanning (aantrekken van spieren of ontspannen van spieren), vocht in de ogen, wit/bleek worden, bewegen van neusgaten, onwillekeurige beweging van lichaamsdelen, reactie van de ingewanden, gevoelloosheid/verdoofdheid/stijfheid, verandering in temperatuur. - Persoonlijke ruimte: vele factoren beïnvloeden de afstand waarbinnen een individu zich comfortabel voelt, bij contact/ontmoeting met een ander. - Oogcontact: oogcontact beïnvloedt bv. de betekenis van ander non verbaal gedrag. Zo kunnen in een lift meer mensen staan als ze het oogcontact beperken. - Intonatie stem: de intonatie van de stem suggereert emotionele nuances. Aspecten die de intonatie beïnvloeden zijn: toonhoogte, snelheid, pauzes, toonval, dialect, woordgebruik, hardheid stem. - Gezichtsuitdrukkingen: kunnen emoties communiceren die niet direct bedoeld waren of niet bewust waren. Het gezicht is een enorm ontwikkeld orgaan van expressie en bevat vele spieren. Voor lachen bijvoorbeeld gebruiken we spieren. - Gezichtshoudingen: opgetrokken wenkbrauwen, ogen in spleetje, handen voor gezicht houden, armen vouwen, lippen op elkaar houden, overdreven ademhaling. - Versierselen: De impact van tekens / van je voorkomen : kleding, make-up, riemen, pijp, piercings, tatoeages, sieraden. ad c. Het lichaam in actie (beweging, non verbale zelfexpressie), Uit literatuur blijkt dat beweging een positief effect heeft op ons welbevinden. Dat zou een reden kunnen zijn dat het aantal wandelcoaches toeneemt. Misschien ook vanuit het idee dat de omgeving een effect heeft op de cliënt (en coach) en daarmee de coaching positief kan beïnvloeden. Albert Pesso, was een dansleraar en keek naar de houdingen van de dansparen en ontwikkelde daaruit een therapievorm: De Pesso Boyden System Psychomotor (PBSP) techniek ofwel Pessotherapie. Zo zijn er, als voorbeeld van non verbale zelfexpressie, diverse vormen van dans die naast ontspanning uitgaan van een helende werking. Bijvoorbeeld de helende kracht van de dans van Hilde Hendriks (zie bronnen), en de 5 ritmes van Gabrielle Roth (zie bronnen). 23

24 ad d. Het lichaam in fysiek contact Het lichaam in fysiek contact ofwel aanraking is het thema van deze scriptie. In de navolgende paragrafen beschrijf ik vormen van aanrakingen, mogelijke effecten en het protocol. Ik begin met een indeling ik die vond in enkele artikelen. Omarmen Knuffel/vasthouden Troosten Afbeelding 3: Voorbeelden van het lichaam in fysiek contact (aanraken) Bron: Keating, Een continuüm van lichaamsgerichte interventies Mia Leijssen geeft in haar artikelen (Leijssen, 2001 en 2006) een mooie opsomming van aanrakingen. Je kunt deze volgens haar als het ware inschalen in een continuüm van lichaamsgerichte interventies. Dit continuüm loopt van verbale instructies tot en met aanrakingen. Allereerst de interventies zonder aanraking. - Aan het begin van de schaal staat lichaamstaal en lichaamsbeleving intern/extern. Daarbinnen eerst verbale instructies voor een gewaarwording van eigen gevoel, houding en lichaamsbesef. - Daarna volgen de uitvoerige instructies, bijvoorbeeld systematisch met aandacht door lijf gaan. Of bijvoorbeeld een ontspanningsoefening, experimenteren met een lichaamshouding of zelf bewust het lijf langslopen en ervaren wat er te voelen is (bodyscan). - Dan volgt het spiegelen of modelleren van lichaamshoudingen of bewegingen. Bijvoorbeeld een gebalde vuist die kan uitnodigen om agressieve gevoelens te uiten. 24

25 4.4.3 Aanrakingen De volgende hoofdgroep in het continuüm vormen aanrakingen. Hier zal ik uitgebreider bij stilstaan. Naast Mia Leijssen heeft Ofer Zur (in Zur, 2010) ook een indeling van interventies gemaakt die overlapt met die van Mia Leijssen. Daarom heb ik deze 2 opsommingen samengevoegd. Bij elke interventie is een korte beschrijving opgenomen en soms een voorbeeld. Ik onderscheid bij aanrakingen drie subgroepen. De eerste subgroep is therapeutische aanraking als verlengstuk van verbale therapie. Ik maak daarbij onderscheid in een algemeen deel en een deel wat te maken heeft met agressie en grenzen. Een volgende subgroep is aanrakingen als onderdeel van lichaamsgerichte therapie. De laatste subgroep vormen de grensoverschrijdende aanrakingen. De eerste subgroep kan naast therapie onderdeel zijn van coaching en counseling. Elementen uit de tweede subgroep zijn inzetbaar bij trainingen of groepsgerichte coaching en counseling. De derde groep is opgenomen ter illustratie en voor de volledigheid. Therapeutische aanraking als verlengstuk van verbale therapie (coaching en counseling) A Algemeen a. Accidentele aanraking: Per ongeluk, onbedoeld, zonder intentie,onvrijwillig, toevallig of niet bewust. Bijvoorbeeld een voet stoot tegen de voet van de cliënt en de therapeut excuseert zich door sorry te zeggen. b. Taakgerichte of taakgeoriënteerde aanraking: bijvoorbeeld helpen bij opstaan, of voorkomen dat men valt, als gevolg van actie. Of korte aanraking door coach van hand cliënt als deze testmateriaal aanreikt of een zakdoek. Die kan voor een cliënt nazinderen. c. Aandachtsaanraking of benadrukking punt in gesprek. Functioneel, bijvoorbeeld om aandacht vragen in stiltemoment, om aanwezigheid therapeut te herbevestigen. Of een lichte aanraking van een hand, arm, schouder, knie, tikje op hand als je aan de beurt bent. d. Referentie aanraking bij groeps- /familietherapie: schouderklop/aanraking om aan te geven dat het iemands beurt is iets te zeggen of om bepaald deel van het lichaam onder de aandacht cliënt te brengen. Of wanneer therapeut wil aangeven dat het goed is om een moment van stilte te nemen. 25

26 e. Affectieve aanraking: vriendelijke/ondersteunende intentie; het langer vasthouden van een hand, schouderklop. Wel verbaal commentaar geven zodat het niet verkeerd wordt begrepen. f. Expressieve aanraking: omhelzing van therapeut door cliënt (andersom volgens ethiek vaak als ongepast ervaren). g. Geruststellende aanraking: schouderklop. h. Ondersteunende aanraking: Het geven veiligheid en bescherming bij eventuele decompensatie (ontstaan van psychotische verschijnselen, angst, verwardheid, depressie), moederen, intensiever en langduriger. Holding/ containment, aarding; Toepassing bij crises situaties door hulpverleners. Letterlijk houvast geven. i. Speelse aanraking: Doel is lichtheid/beweeglijkheid, in sessie houden ; bijvoorbeeld in groep: met kussen gooien, duw tegen schouder. Bij ouderkind therapie, spelletjes met aanraking als praten niet helpt. j. Sussende aanraking: Vanuit therapeutisch oogpunt niet helpend. Bijvoorbeeld geboren uit angst voor uitbarstingen, behoefte tot troosten/helpen bij de therapeut. k. Rituele aanraking; handdruk bij aankomst, vertrek of contact; klopje op schouder, trekje aan de wang. Let op: verschilt bij diverse culturen. l. Bevestigende aanraking. Handen of schouders cliënt vasthouden of voorzichtige omhelzing. Dit in reactie op verdriet, hartzeer, leed, angst, een worsteling, overstuur/in de war. m. Aardende of heroriënterende aanraking. Reduceert angst of dissociatie, maakt cliënt helder/bewust van zijn lijf door aanraking schouder. Bijvoorbeeld op vloer stampen, iets tastbaars voelen/aanraken of voeten therapeut op die van de cliënt. n. Corrigerende ervaring: vb. holding of schommelen/wiegen van cliënt door therapeut bij therapeutische methoden die nadruk leggen op corrigerende ervaringen. o. Instructie of modellerende aanraking: als demonstratie aan cliënt van reactie op ongewenste aanraking ofwel als model hoe aan te raken of erop te reageren (oefening voordoen). p. Feliciterende of complimenterende aanraking: high-five, schouderklop, knuffel als je eindelijk iets hebt gezegd in groep, als doel is bereikt. 26

27 B Agressie, grensbewaking q. Aanraking om te voorkomen dat cliënt zichzelf pijn doet; dus om automutilatie/zelfbeschadigend gedrag(headbangen, snijden e.d.) te voorkomen. Ook vasthouden kind wat buiten zichzelf is. r. Aanraking om te voorkomen dat iemand een ander pijn doet; stoppen/tegenhouden persoon soms bij familie/relatietherapie, als men werkt met asociale persoonlijkheidsstoornis/agressieve cliënten/chronisch geestelijk zieke mensen. Inclusief begeleiden/vasthouden/korthouden (zelfs vastbinden, ethisch zeer bediscussieerd) van mensen in instellingen voor geestelijke gezondheidszorg. s. Zelfverdediging (van therapeut); zelfverdediging bij gewelddadige cliënten. Vele therapeuten in instituten zijn getraind (volgens Zur) in zelfverdedigingtechnieken om cliënt met minimale kracht en minimale fysieke gevolgen (verwonding/pijn) in bedwang te krijgen. Therapeutische aanraking bij lichaamsgerichte psychotherapie t. Therapeutische interventie zoals voorkomt in somatische en lichaamsgerichte psychotherapie/hulpverlening: bv Reichiaans lichaamswerk, bio-energetica, Gestalt, hypnotherapie, massage, vasthoudtherapie, Pessotherapie. Waaronder: 1. Agressieve aanraking: met name in groep. Op veilige manier uiten van agressie tegen matras welke tussen cliënt en therapeut staat, met handdoek. 2. Catharsische aanraking: om therapeutisch proces te faciliteren, ongewenste emoties lozen ondersteund door aanraking van bepaalde (niet intieme) lichaamsdelen. Niet juiste/ongewenste/grensoverschrijdende vormen van aanraking u. Sensuele en seksuele aanrakingen doel van initiatiefnemer: opwinding van therapeut of cliënt of beide. Altijd onethisch/tegen gedragscodes. spreekt voor zich, nooit toe te staan in training/therapie/coaching/counseling. v. Vijandige/gewelddadige aanraking; therapeut naar cliënt is altijd onethisch, niet verantwoord, strafbaar. w. Straffende aanraking therapeut naar cliënt: inclusief kind op billen slaan of op vingers tikken; altijd onethisch, nooit juist. 27

28 Je zou het beschreven continuüm in een eendimensionale lijn uit te zetten. + Grens - Praten(verbale instructies) Aanraken Omarmen Vasthouden Seksueel getinte handelingen 0 10 Figuur 2. Eendimensionaal continuüm van lichaamsgerichte interventies Ik wil hier wel opmerken dat deze lijn een versimpeling van de waarheid is. Het continuüm heeft vele dimensies en invloedsfactoren. Eigenlijk zou je dimensies zoals intimiteit (nabijheid), tijdsduur en intensiteit moeten toevoegen. Zo zal de schaal bij iemand met traumatische ervaringen anders verlopen (zie paragraaf 5.4). Uit het voorgaande is af te leiden dat de meeste coaches (counselors) enkele van de genoemde interventies kennen en toepassen, dus aanraken. Het zijn echter vooral de intensievere (meer contact) en langdurigere (in tijd) vormen van aanraken zoals omarmen,vasthouden en langdurige aanrakingen die soms als controversieel worden beschouwd en omgeven zijn door ethiek. Ook al zijn deze aanrakingen heel vanzelfsprekend in lichaamsgerichte therapievormen. Wat is nu het effect van al deze vormen van aanrakingen? 4.5 De aanvullende effecten van aanrakingsinterventies Inleiding In deze paragraaf start ik met een beschouwing van de effecten die de diverse door mij ondergane methoden op mij hebben gehad en wat ik al daarover weet. Vanuit daar tracht ik deze ervaringen te staven in de literatuur die ik vond. Ik onderscheid biologische/fysiologische/medische en psychische effecten. 28

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark

Pedagogisch contact. Verbondenheid door aanraken. De lichamelijkheid van pedagogisch contact. Simone Mark Pedagogisch contact Verbondenheid door aanraken Simone Mark Mag je een kleuter nog op schoot nemen? Hoe haal je vechtende kinderen uit elkaar? Mag je een verdrietige puber een troostende arm bieden? De

Nadere informatie

AANRAKEN als eerste en als laatste taal

AANRAKEN als eerste en als laatste taal AANRAKEN als eerste en als laatste taal Brabantse Kennisdag Dementie 5 november 2015 Drs. Marieke Schoenmakers 1 Voorstellen Marieke Schoenmakers Geestelijk verzorger Afgestudeerd op aanraken Aanraken

Nadere informatie

1Communicatie als. containerbegrip

1Communicatie als. containerbegrip 1Communicatie als containerbegrip Als medisch specialist is communiceren onlosmakelijk verbonden met het uitoefenen van uw professie. Niet alleen hebt u contact met uw patiënten, maar ook met diverse professionals

Nadere informatie

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014)

Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Leren in contact met paarden Communicatie die is gebaseerd op gelijkwaardigheid (Door Ingrid Claassen, juni 2014) Inleiding De kern van (autisme)vriendelijke communicatie is echt contact, gebaseerd op

Nadere informatie

10 Met haptonomie agressie voorkomen

10 Met haptonomie agressie voorkomen 10 Met haptonomie agressie voorkomen AGRESSIE Praktijkinformatie Gevoel voor grenzen Bewust aanraken Bewust bewegen EN Met haptonomie agressie voorkomen Agressief gedrag van de cliënt is niet altijd alleen

Nadere informatie

Ontdek je kracht voor de leerkracht

Ontdek je kracht voor de leerkracht Handleiding les 1 Ontdek je kracht voor de leerkracht Voor je ligt de handleiding voor de cursus Ontdek je kracht voor kinderen van groep 7/8. Waarom deze cursus? Om kinderen te leren beter in balans te

Nadere informatie

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven

Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Inhoud: Wat is trauma Cultuur aspecten Psychologische Fysieke aspecten Geestelijke aspecten Grenzen aangeven Wat is een trauma? Trauma kan cultuurafhankelijk zijn Cultuur bepaalt reactie Cultuur aspecten:

Nadere informatie

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan

Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan Kwaliteit van leven Een hulpmiddel bij de voorbereiding van een zorgplan De zorg en begeleiding van mensen met een verstandelijke beperking moet erop gericht zijn dat de persoon een optimale kwaliteit

Nadere informatie

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen.

Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. Gemeente van onze Heer Jezus Christus, lieve mensen, Het gaat om aanraken vandaag. Aanrakingen die mensen beter maken. Heilzame, helende aanrakingen. De verhalen van vandaag uit het evangelie van Marcus

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1

Veiligheid en welbevinden. Hoofdstuk 1 30 Veiligheid en welbevinden Kees (8) en Lennart (7) zitten in de klimboom. Kees geeft Lennart een speels duwtje en Lennart geeft een duwtje terug. Ze lachen allebei. Maar toch kijkt Lennart even om naar

Nadere informatie

Omgaan met emotioneel en agressief gedrag

Omgaan met emotioneel en agressief gedrag Omgaan met emotioneel en agressief gedrag RadarVertige training & opleiding Emotie mag, agressie niet! Dit boekje bevat informatie, tips en aandachtspunten uit de training Omgaan met emotioneel en/of agressief

Nadere informatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie

Thema. Kernelementen. Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Thema Kernelementen Emoties Puber- en kinderemotie Eenduidige communicatie Tips voor de trainer: Werken met mensen is werken met emotie. Leer emoties als signaal te herkennen, maar niet als leidraad te

Nadere informatie

Vermoeidheid bij MPD

Vermoeidheid bij MPD Vermoeidheid bij MPD Landelijke contactmiddag MPD Stichting, 10-10-2009 -van Wijlen Psycho-oncologisch therapeut Centrum Amarant Toon Hermans Huis Amersfoort Welke verschijnselen? Gevoelens van totale

Nadere informatie

Slecht. gehecht. Gedrag op school

Slecht. gehecht. Gedrag op school Hechting Zelfbeeld Team Over kinderen met hechtingsproblemen Max is geadopteerd. Als dreumes van twintig maanden kwam hij naar Nederland. Nu is hij een opvallende leerling in groep 4, de groep van juf

Nadere informatie

1.1 Mijn kind under construction

1.1 Mijn kind under construction 1.1 Mijn kind under construction bij sessie 1 Mijn kind pubert - Wat is er gaande? Het overvalt je of misschien heb je al met spanning uitgekeken naar de eerste tekenen. Puberen, wat gebeurt er? Onder

Nadere informatie

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Inleiding Kinderen zijn volop in ontwikkeling. Coaching met behulp van paarden geeft op het terrein van denken, doen en voelen veel beweging.om al die veranderingen

Nadere informatie

Mindfulness op het werk

Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Mindfulness op het werk Werken vanuit rust en aandacht Veel mensen ervaren hun werk als een plek waar nooit rust is, met een doorlopende activiteit aan lijstjes die af moeten, mensen

Nadere informatie

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller

Lichaamstaal en sekspraat. Leonora van der Beek en Esther Keller Lichaamstaal en sekspraat Leonora van der Beek en Esther Keller Even voorstellen Leonora van der Beek Communicatiedeskundige Kentalis, regio west, Zoetermeer Werkzaam binnen de doelgroep Communicatief

Nadere informatie

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks

Gatekeeper training. 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeeper training 08-10- 2014 workshop Trainer: Gerrie Hendriks Gatekeepers Jullie gaan deuren openen naar hulp voor mensen die gevaar lopen zichzelf wat aan te doen waarom 1600 suïcides per jaar waarvan

Nadere informatie

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget

Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Spirituele zorg Wat kun je ermee? Carlo Leget Palliatieve zorg Palliatieve zorg is een benadering die de kwaliteit van het leven verbetert van patiënten en hun naasten die te maken hebben met een levensbedreigende

Nadere informatie

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling

Tijdschrift Kindermishandeling April 2013 Onderwijsspecial deel 2. 8 tips voor een goed gesprek met je leerling 8 tips voor een goed gesprek met je leerling Edith Geurts voor Tijdschrift Kindermishandeling Het kan zijn dat je als leerkracht vermoedt dat een kind thuis in de knel zit. Bijvoorbeeld doordat je signalen

Nadere informatie

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport

Inleiding. Autisme & Communicatie in de sport Sanne Gielen Inleiding Starten met een nieuwe sport is voor iedereen spannend; Hoe zal de training eruit zien? Zal de coach aardig zijn? Heb ik een klik met mijn teamgenoten? Kán ik het eigenlijk wel?

Nadere informatie

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers

Cursus en Thema 2015. voor mantelzorgers en vrijwilligers Cursus en Thema 2015 voor mantelzorgers en vrijwilligers VRIJWILLIGERS Basiscursus (voor nieuwe vrijwilligers) Aantal bijeenkomsten: 4 In vier bijeenkomsten maken nieuwe vrijwilligers kennis met diverse

Nadere informatie

Inleiding Polariteitsmassage

Inleiding Polariteitsmassage Polariteitsmassage Inleiding Een pasgeboren baby heeft niet alleen melk nodig. Iedere baby wordt geboren met behoefte aan lichamelijk contact. Het is dan ook heel normaal dat uw baby graag in de armen

Nadere informatie

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel.

4 communicatie. Ik weet welke informatie anderen nodig hebben om mij te kunnen begrijpen. Ik vertel anderen wat ik denk of voel. 4 communicatie Communicatie is het uitwisselen van informatie. Hierbij gaat het om alle informatie die je doorgeeft aan anderen en alle informatie die je van anderen krijgt. Als de informatie aankomt,

Nadere informatie

doen gedragsregels van PSW

doen gedragsregels van PSW doen laten gedragsregels van PSW Inhoud1. Inleiding 2. De Taak 3. Gedragsregels 4. Werken met dit boekje 1 1. Inleiding Algemeen Werken bij PSW Stichting Pedagogisch Sociaal Werk Midden-Limburg betekent

Nadere informatie

Systems-Centered Training door Lotte Paans

Systems-Centered Training door Lotte Paans Systems-Centered Training door Lotte Paans De workshop is ervaringsgericht van opzet, opdat je aan den lijve ondervindt wat het effect van de werkwijze is. Een wezenlijk onderdeel van Systems-Centered

Nadere informatie

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom

Visie op kinderen en volwassenen met psychische klachten: Grote mensen zijn net kinderen, liever niet andersom Viki s View Viki s View is een methodiek die ontwikkeld is vanuit de orthopedagogiek. De benadering is klachtgericht en de therapie richt zich op het terug in balans brengen van mensen die zichzelf zijn

Nadere informatie

Lees meer over. Nieuwsbrief februari 2013. Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012

Lees meer over. Nieuwsbrief februari 2013. Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012 Nieuwsbrief februari 2013 Leer de rust in jezelf herkennen Nieuwsbrief september 2012 Praktijk voor massagetherapie & begeleiding bij persoonlijke veranderingstrajecten Lees meer over 2 3 3 4 5 Aanraken

Nadere informatie

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces?

Het hechtingsproces. bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar. Kindergeneeskunde. Hechting. Hoe verloopt het hechtingsproces? Het hechtingsproces bij kinderen tussen de 0 en 2 jaar Kindergeneeskunde In deze brochure leest u meer over de hechtingsprocessen bij baby s in de leeftijd van 0 tot 12 maanden. Daar waar ouders staat

Nadere informatie

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010

Haïti. Anneke Vinke, 19 januari 2010 Haïti Anneke Vinke, 19 januari 2010 Opzet Korte introductie Feiten en verder Morgen... PAUZE --> daarna vragen/discussie 2 Situatie: RAMP in Haïti TV beelden & leed: zien van pijn van kinderen niet te

Nadere informatie

Training Omgaan met Agressie en Geweld

Training Omgaan met Agressie en Geweld Training Omgaan met Agressie en Geweld 2011 Inleiding In veel beroepen worden werknemers geconfronteerd met grensoverschrijdend gedrag, waaronder agressie. Agressie wordt door medewerkers over het algemeen

Nadere informatie

Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie.

Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie. Familie aan tafel. Een werkvorm voor individuele coaching of intervisie. De cliënt krijgt een groot vel papier en kleurkrijt. De opdracht is: Teken je gezin van herkomst rond de etenstafel. Een werkvorm

Nadere informatie

Seksuele vorming: gave (op-)gave

Seksuele vorming: gave (op-)gave Seksuele vorming: gave (op-)gave De Wegwijzer Oosterwolde, 28 januari 2016 Mieneke Aalberts-Vergunst Programma Introductie Stellingen De wereld om ons heen Onze opvoeding Seksualiteit Het Bijbelse beeld

Nadere informatie

Bewust, aandachtig & positief leven

Bewust, aandachtig & positief leven Bewust, aandachtig & positief leven Bewust, aandachtig & positief leven Bewust, aandachtig & positief leven Mindful en vitaal leven Een praktische inleiding Adriana Anna Visser Adriana Anna Visser Coverontwerp

Nadere informatie

Onbewuste Verbindingen

Onbewuste Verbindingen Onbewuste Verbindingen Driedaagse bijscholing Systemisch Werken voor therapeuten en coaches De bijscholing wordt twee keer per jaar gegeven. Actuele data vind je op www.andrefuntherapie.nl/agenda Zoek

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass o.l.v. Annet van Laar, voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start: 14 februari 2014 Introductieworkshop:

Nadere informatie

Psychosomatische fysiotherapie als hulp voor zin in seks?

Psychosomatische fysiotherapie als hulp voor zin in seks? Psychosomatische fysiotherapie als hulp voor zin in seks? Jolanda Kragten Bekkenfysiotherapeut, psychosomatisch fysiotherapeut,haptonomisch werkend fysiotherapeut Zorggroep Almere, NPI 22-03-2013 Verwijzingen

Nadere informatie

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling

Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Seksualiteit en seksuele ontwikkeling Platform Smith Magenis syndroom 15 november 2014 - Leusden Yvonne Stoots Vanmiddag Seksualiteit Seksuele ontwikkeling Begeleiding bij seksuele ontwikkeling Seksualiteit

Nadere informatie

Counseling opleiding, lesmaand 3

Counseling opleiding, lesmaand 3 Counseling opleiding, lesmaand 3 Inhoudsopgave Les 3: Hulpverlening, relaties & communicatie Hulpverlening een zorg Relatie aangaan met een cliënt Helpt praten? Dia 27: Opdracht 19: Hoe staat het ermee?

Nadere informatie

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede

Er wel/niet zijn voor je pleegkind. Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede Er wel/niet zijn voor je pleegkind Symposium Pleegzorg Waar blijft het kind 19 juni 2014 Ede 22-6-2014 de Zeeuw & Brok Inhoud 1. Lawaaiboek 2. Zorg voor het kind: houdt rekening met gevolgen van Verlating

Nadere informatie

Integrale lichaamsmassage

Integrale lichaamsmassage Integrale lichaamsmassage Eindtermen theorie: - De therapeut heeft kennis van anatomie/fysiologie en pathologie m.b.t. Integrale lichaamsmassage; - De therapeut is zich ervan bewust dat een massage behandeling

Nadere informatie

Meditatietechnieken Coaching en Energetische therapie

Meditatietechnieken Coaching en Energetische therapie Het Sandelhout Meditatietechnieken, Coaching en Training Meditatietechnieken Coaching en Energetische therapie Individuele consulten voor particulieren Locatie: Het Beekse Boshuis Goirlesedijk ongenummerd

Nadere informatie

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ]

therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] therapieën [ therapie voor positieve gedragsverandering ] In het noorden en oosten van Nederland behandelen en begeleiden wij kinderen, jongeren en volwassenen met een licht verstandelijke beperking. Therapieën

Nadere informatie

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden

Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Opleiding tot kindercoach met inzet van paarden Inleiding Kinderen zijn volop in ontwikkeling. Coaching met behulp van paarden geeft op het terrein van denken, doen en voelen veel beweging.om al die veranderingen

Nadere informatie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie

Lesmodule 4 fasen van. dementie. VOORBEELD LESMODULE: 4 fasen van dementie Lesmodule 4 fasen van dementie Inhoudsopgave: 1. Wat is dementie? blz. 3 2. Twee basisprincipes over de werking van de hersenen blz. 4 3. Omschrijving van de vier fasen van ikbeleving bij dementie blz.

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com

PDF created with pdffactory Pro trial version www.pdffactory.com Invloed van autisme op relaties en seksualiteit Sylvie Carette Autisme Centraal 23 februari 2010 Overzicht Invloed van autisme op seksualiteit Seksualiteitsprofiel volwassenen met AS (Hénault enattwood)

Nadere informatie

Psychosociale ontwikkeling

Psychosociale ontwikkeling Psychosociale ontwikkeling De psychosociale ontwikkeling van het kind Reeds in de baarmoeder ontstaat er een wisselwerking tussen ouder en kind. De baby is al vertrouwd geraakt met de stem van de ouder

Nadere informatie

JE SEKSUALITEIT ALS BASIS

JE SEKSUALITEIT ALS BASIS JE SEKSUALITEIT ALS BASIS Copyright Drs. Van Rietschoten-trainingen 1 Kasteel De Schans Copyright Drs. Van Rietschoten-trainingen 2 Seksualiteit Aangeboren of aangeleerd? Onze genen spelen een belangrijke

Nadere informatie

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom.

Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Even voorstellen Graag wil ik me aan u voorstellen Mijn naam is Susanne Meijer, Guasha / Massage Therapeut en Psychosociaal therapeut, wonende in Bergen op Zoom. Voordat ik aan mijn praktijk begon heb

Nadere informatie

Feedback geven en ontvangen

Feedback geven en ontvangen Feedback geven en ontvangen 1 Inleiding In het begeleiden van studenten zul je regelmatig feedback moeten geven en ontvangen: feedback is onmisbaar in de samenwerking. Je moet zo nu en dan kunnen zeggen

Nadere informatie

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief

Praten met familie 29-09- 15. Hulpverleners: Last of lust. Last / lastig. Lust. Stichting Labyrint-in Perspectief Praten met familie Francisca Goedhart, Stichting Labyrint- in Perspectief Jacklin Goudsblom, GGZ Noor Holland Noord en PIMM trainer. Hulpverleners: Last of lust Last / lastig (hulpverlener = hv) Lust (hulpverlener

Nadere informatie

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei

SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school. Oka Storms Ben Serkei SEKSUEEL GRENSOVERSCHRIJDEND GEDRAG in en om de school Oka Storms Ben Serkei Wat gaan we doen? * Achtergronden seksualiteit * Invloed beeldcultuur en gevolgen * Oefening Wat is grensoverschrijdend? * Seksueel

Nadere informatie

IK EN IK EN DE ANDER.

IK EN IK EN DE ANDER. Hierbij nodigen wij jullie uit voor de workshop IK EN IK EN DE ANDER. Gebaseerd op de principes en uitgangspunten van Rots&Water. Als pleegouder wordt er door de pleegkinderen een groot beroep gedaan op

Nadere informatie

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin

Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Kinderen, lief maar. Wegwijzer Steenwijk Woensdag 12 november Carolien Boschma en Sjoukje Huisman Centrum voor Jeugd en Gezin Opzet van de lezing Welkom Inleiding Theorie, tips en adviezen over opvoeden

Nadere informatie

De wereld beleven, een hele belevenis

De wereld beleven, een hele belevenis De wereld beleven, een hele belevenis Rensje Plantinga www.ronzebons.nl mei 2011 2 De wereld beleven, een hele belevenis. De Ronzebons, mei 2011 De wereld beleven. In de gezondheidszog in zijn algemeenheid

Nadere informatie

Praktijk Avana. Nieuwsbrief September 2015

Praktijk Avana. Nieuwsbrief September 2015 Praktijk Avana Nieuwsbrief September 2015 Beste nieuwsbrieflezer, IK wil graag een behandelmethode, die ik zelf heel graag gebruik, onder de aandacht brengen Waarom? Omdat deze behandeling zo ontzettend

Nadere informatie

Praktisch Mentaliseren

Praktisch Mentaliseren Praktisch Mentaliseren Gieke Free SPV Mary Kwint GZ-psycholoog FACT 4 persoonlijkheidsstoornissen Indeling Oefening Definitie Hechting Modi van functioneren Videofragmenten Mentaliserende interventies

Nadere informatie

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling

Leerlijn Sociaal-emotionele ontwikkeling Leerlijn 1.1. Emotioneel 1.2. Sociaal Stamlijn Niveau A Merkt zintuiglijke stimulatie op (aanraking, vibratie, smaken, muziek, licht) Uit lust- en onlustgevoelens Kijkt gericht enkele seconden naar een

Nadere informatie

Post-hbo opleiding seksuologie

Post-hbo opleiding seksuologie Post-hbo opleiding seksuologie mensenkennis Plezierige overdracht, de docent spreekt uit ervaring en brengt veiligheid en openheid in de groep door haar respectvolle wijze van benaderen. Top! Post-hbo

Nadere informatie

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt

Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Getuigenissen uit de praktijk Waarom interculturalisatie moeilijker is dan het lijkt Allochtone kinderen in de therapeutische praktijk, dat is niet nieuw. Al een aantal decennia is er aandacht voor dit

Nadere informatie

Stappenplan bij een incident VO

Stappenplan bij een incident VO Stappenplan bij een incident VO Hieronder staan acties beschreven die ondernomen kunnen worden als er sprake is van seksueel grensoverschrijdend gedrag tussen leerlingen. Voor sommige acties geldt dat

Nadere informatie

Leer uw kind De Ondergoedregel.

Leer uw kind De Ondergoedregel. 1. Leer uw kind De Ondergoedregel. Ongeveer één op de vijf kinderen is slachtoffer van seksueel geweld, waaronder seksueel misbruik. U kunt helpen voorkomen dat het uw kind overkomt. Leer uw kind De Ondergoedregel.

Nadere informatie

De rol van emoties bij het tegengaan van bekkenpijn

De rol van emoties bij het tegengaan van bekkenpijn Vertaling van het blogbericht op de site van Pelvic Health & Rehabilitation Center in California (www.pelvicpainrehab.com): The Role of Emotions in Relieving Pelvic Pain van Lorraine Faehndrich - Women

Nadere informatie

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland

Communiceren met ouders. Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Communiceren met ouders Silke Jansen Orthopedagoog Gezin en Gedrag REC 4 Vierland Inhoud van de workshop 1. Kind binnen systeem 2. School en ouders gelijkwaardig? 3. Richtlijnen bij oudercontacten 4.

Nadere informatie

Emoties, wat is het signaal?

Emoties, wat is het signaal? Emoties, wat is het signaal? Over interpretatie en actieplan dr Frits Winter Functie van Emoties Katalysator, motor achter gedrag Geen emoties, geen betrokkenheid, geen relaties Te veel emoties, te veel

Nadere informatie

Lekker in je vel. Leren omgaan met stress voor kinderen. Uit het boek Ophelia van Ingrid en Dieter Schubert

Lekker in je vel. Leren omgaan met stress voor kinderen. Uit het boek Ophelia van Ingrid en Dieter Schubert Lekker in je vel Leren omgaan met stress voor kinderen Uit het boek Ophelia van Ingrid en Dieter Schubert Heeft uw kind wel eens last van stress? Voelt uw kind zich wel eens niet lekker en weet u niet

Nadere informatie

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach

Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach Opleidingsgids Opleiding tot paardencoach 2 Wat is het EOCP Het Europees Opleidingscentrum Paardencoaches is hét opleidingcentrum voor mensen die willen coachen met paarden of al paardencoach zijn. Het

Nadere informatie

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010

Evaluatierapport. Workshop. Bewust en positief omgaan met ADHD. Universiteit van Tilburg Forensische psychologie. 23 april 2010 Evaluatierapport Workshop Bewust en positief omgaan met ADHD Universiteit van Tilburg Forensische psychologie 23 april 2010 Drs. Arno de Poorter (workshopleider) Drs. Anne van Hees (schrijver evaluatierapport)

Nadere informatie

STABLE LOVE, STABLE LIFE?

STABLE LOVE, STABLE LIFE? STABLE LOVE, STABLE LIFE? De rol van sociale steun en acceptatie in de relatie van paren die leven met de ziekte van Ménière Oktober 2011 Auteur: Drs. Marise Kaper Master Sociale Psychologie, Rijksuniversiteit

Nadere informatie

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot

Inhoud. - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Wie Ben ik? Inhoud - Hechting - Werkplek - Visie - Video-interactiebegeleiding - Tot slot Kind en ziekenhuis Ouderparticipatie september 1993 Kind en ziekenhuis kindgericht = gezinsgericht februari 2009

Nadere informatie

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT)

Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Welkom! Bij de kennismaking met Acceptance and Commitment Therapy (ACT) Even mezelf voorstellen Boeken - Jansen, G.: Denk wat je wilt, doe wat je droomt - Jansen, G.: Leef! - Jansen, G.: Laat los: ruimte

Nadere informatie

Tips voor een geslaagde relaxerende massage thuis Marianne Baudenelle www.mariannebaudenelle.be

Tips voor een geslaagde relaxerende massage thuis Marianne Baudenelle www.mariannebaudenelle.be Tips voor een geslaagde relaxerende massage thuis Marianne Baudenelle www.mariannebaudenelle.be Tips om thuis een relaxerende massage te geven Page 1 Relaxerende massage thuis Mensen maken vaak het voornemen

Nadere informatie

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen

Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Masterclass: Lichaamswijsheid herkennen en toepassen Zesdaagse, geaccrediteerde Masterclass voor psychologen, trainers, coaches en therapeuten. Start 30 maart 2012 Open Avond: 6 maart a.s. WAAROM EEN MASTERCLASS

Nadere informatie

Kinderen helpen met Focussen

Kinderen helpen met Focussen Kinderen helpen met Focussen Enkele raadgevingen voor begeleiders Simon Kilner Vertaling Some Guidelines for Companions door Evelien Kroese En is het Ok om? Hoe zegt je kind nee? Wat is Focussen? Focussen

Nadere informatie

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg

Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Wie doet wat hij deed, krijgt wat hij kreeg Voor wie? Waarom? Wat? Hoe? Voor Omdat leiding Ervaringsgerichte Door middel van leidinggevenden, geven, adviseren en coaching en werkvormen waarbij het adviseurs

Nadere informatie

Samenvatting Dit proefschrift beschrijft een aantal onderzoeken op het gebied van gehechtheid en psychosociaal functioneren in de volwassenheid. In hoofdstuk 1 wordt een overzicht gegeven van de gehechtheidstheorie.

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Leony Coppens Carina van Kregten Symposium Pleegzorg 2014 Waar blijft het kind? 11 maart 2014 Wat gaan we vandaag doen? Wie zijn wij?

Nadere informatie

Omgaan met mensen met een beperking

Omgaan met mensen met een beperking Omgaan met mensen met een beperking makkelijker dan u denkt! Gebruik de juiste woorden! Het is belangrijk dat we iedereen respectvol benaderen en mensen niet reduceren tot hun beperking. Vandaar de termen

Nadere informatie

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl

Omgaan & Trainen met je hond Door: Jan van den Brand. (3 e druk) 2015, Jan van den Brand www.hondentraining adviescentrum.nl Door: Jan van den Brand Inleiding Ik krijg veel vragen van hondeneigenaren. Veel van die vragen gaan over de omgang met en de training van de hond. Deze vragen spitsen zich dan vooral toe op: Watt is belangrijk

Nadere informatie

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen.

Tijdens de video- hometraining worden verschillende begrippen gebruikt. In de bijlage geven we een korte omschrijving van deze begrippen. Bijlage 11 Voorbeeld informatie VHT: Bouwstenen voor geslaagd contact Informatie Video - hometraining Belangrijke begrippen initiatieven herkennen volgen ontvangstbevestiging beurt verdelen leidinggeven

Nadere informatie

Verbindingsactietraining

Verbindingsactietraining Verbindingsactietraining Vaardigheden Open vragen stellen Luisteren Samenvatten Doorvragen Herformuleren Lichaamstaal laten zien Afkoelen Stappen Werkafspraken Vertellen Voelen Willen Samen Oplossen Afspraken

Nadere informatie

Yvette Dijkxhoorn. Autisme en seksualiteit: ook kdat nog!!

Yvette Dijkxhoorn. Autisme en seksualiteit: ook kdat nog!! Yvette Dijkxhoorn Autisme en seksualiteit: ook kdat nog!! Uitgangspunten - Seksualiteit en intimiteit aspect van het normale leven - Ook bij mensen met beperkingen - Ontwikkeling van ontkenning en straffen

Nadere informatie

Non-verbale communicatie

Non-verbale communicatie Non-verbale communicatie Wie de taal van het lichaam wil leren begrijpen, moet eerst de verschillende signalen leren kennen, herkennen en goed inschatten. Meestal richten we (bewust) onze aandacht op het

Nadere informatie

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten

Susanne Hühn. Het innerlijke kind. angst loslaten Susanne Hühn Het innerlijke kind angst loslaten Inhoud Inleiding 7 Hoe ontstaat angst? 11 Wegen uit de angst 19 Het bange innerlijke kind leren kennen 35 Meditatie Het bange innerlijke kind leren kennen

Nadere informatie

Motiverende gespreksvoering

Motiverende gespreksvoering Motiverende gespreksvoering Naam Saskia Glorie Student nr. 500643719 SLB-er Yvonne Wijdeven Stageplaats Brijder verslavingszorg Den Helder Stagebegeleider Karin Vos Periode 04 september 2013 01 februari

Nadere informatie

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N

B R O C H U R E O N T S T R E S S E N HighCoaching Coaching op een hoger niveau B R O C H U R E O N T S T R E S S E N Verminderen van stress en verhoging van gezondheid 1 HighCoaching KvK nr. 51529904 Stress Management System Wat is stress?

Nadere informatie

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken

Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten. Hoofdstuk 2: werken Diversiteit en beroepsvaardigheden Leer jezelf kennen Basishouding en diversiteit Discriminatie Gedrag bij diversiteit Pesten Hoofdstuk 2: werken Werkwijze en opdrachten Boek en laptop nodig voor iedere

Nadere informatie

OBSERVATIEFOCUS Oordeel observator

OBSERVATIEFOCUS Oordeel observator OBSERVATIEFOCUS Oordeel observator. Structuur gesprek 6. Specifieke modellen. Non-verbale. Informeren. Emoties hanteren. Verbale Geef een globaal oordeel over elke dimensie op een -puntenschaal waarbij

Nadere informatie

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining

MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE. Specialisatietraining MEDIATION & GEWELDLOZE COMMUNICATIE Specialisatietraining Mediation & geweldloze communicatie Introductie De mediator streeft ernaar om partijen als gelijkwaardige partners te laten communiceren en onderhandelen.

Nadere informatie

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten

Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten Mindfulness voor mensen met longkanker en naasten De diagnose longkanker is ingrijpend en roept vaak veel emoties en reacties op. Niet alleen bij uzelf maar ook bij uw naasten. Uit wetenschappelijk onderzoek

Nadere informatie

Doorbreek je belemmerende overtuigingen!

Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Doorbreek je belemmerende overtuigingen! Herken je het dat je soms dingen toch op dezelfde manier blijft doen, terwijl je het eigenlijk anders wilde? Dat het je niet lukt om de verandering te maken? Als

Nadere informatie

Toelichting voorbeeld gedragscode

Toelichting voorbeeld gedragscode Vereniging Nederlandse Organisaties Vrijwilligerswerk Toelichting voorbeeld gedragscode Preventie Seksueel Misbruik Vrijwillig Jeugdwerk Catharijnesingel 47 T 030 789 20 10 algemeen@nov.nl Postbus 19129

Nadere informatie

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding

Methodisch werken binnen Lang Verblijf. woonzorg en dagbesteding Methodisch werken binnen Lang Verblijf woonzorg en dagbesteding 1 Inhoudsopgave 1. Inleiding 3 2. Gentle Teaching 4 Middelen 5 Voor wie is Gentle Teaching? 5 3. Competentievergrotend werken 6 Middelen

Nadere informatie

5.4 Praten met ouders

5.4 Praten met ouders seksualiteit. Bespreek daarom ook eens met je Turkse of Marokkaanse collega s welke waarden jullie samen belangrijk vinden in de seksuele ontwikkeling. Verschillende meningen zijn geen probleem, zolang

Nadere informatie

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland

Opleiding. systemische pedagogiek. Bert Hellinger Instituut Nederland Opleiding systemische pedagogiek Bert Hellinger Instituut Nederland Inleiding Het systemisch fenomenologisch werk met opstellingen heeft in Nederland zo langzamerhand zijn plek gekregen. De opstellingen

Nadere informatie

Alcoholintoxicatie bij jongeren

Alcoholintoxicatie bij jongeren Alcoholintoxicatie bij jongeren Beter voor elkaar Informatie voor ouders na opname van hun kind vanwege alcoholintoxicatie ( comazuiper ) Inleiding Uw zoon of dochter is met een alcoholvergiftiging in

Nadere informatie

Module Docent contact uren Zelfstudie. Psychologie en psychopathologie 11 44 uur Chakrapsychologie 11 72 uur

Module Docent contact uren Zelfstudie. Psychologie en psychopathologie 11 44 uur Chakrapsychologie 11 72 uur Deelopleiding Healing en Energiewerk Mogelijkheden Je kunt deze opleiding en de modules van de opleiding op verschillende manieren benutten. Onderstaand vind je een overzicht van de mogelijkheden. 1. Je

Nadere informatie