CONTACTGEGEVENS PUBLIEKSWERKING. MIAT MINNEMEERS GENT

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "CONTACTGEGEVENS PUBLIEKSWERKING. MIAT MINNEMEERS 10 9000 GENT 09 269 42 20 www.miat.gent.be publiekswerking.miat@gent.be"

Transcriptie

1 Secundair onderwijs 2de graad PAV LESMAP VOOR LEERKRACHTEN

2 CONTACTGEGEVENS PUBLIEKSWERKING MIAT MINNEMEERS GENT

3 INLEIDING Je plant met een klas uit het secundair beroepsonderwijs een bezoek aan de permanente collectie van het MIAT. Deze bundel is een leidraad bij de inhoudelijke voorbereiding van het museumbezoek. We geven je enkele voorbeeldopdrachten die de leerlingen in de klas kunnen uitvoeren, als voorbereiding op het museumbezoek. Daarnaast geven we twee opdrachten die de leerlingen kunnen uitvoeren tijdens het bezoek. Een MIAT-bezoek past goed binnen het vak PAV. De eindtermen en VOET-en waarbinnen je dit bezoek kan kaderen, vind je terug in deze bundel. Uit de leerplannen van de verschillende koepels blijkt dat vooral in de tweede graad aan deze eindtermen gewerkt wordt. Deze voorbereidende bundel is in de eerste plaats op deze doelgroep gericht. Mits enige aanpassing is het merendeel van de opdrachten ook bruikbaar in een andere graad. De opdrachten in deze brochure bereiden de leerlingen voor op het museumbezoek en laten hen kennismaken met de hoofdthema s van het MIAT. De belevingswereld van de leerlingen is een belangrijk gegeven, net als hun eerder opgedane kennis en ervaringen. Deze bundel bevat allerlei opdrachten voor de leerlingen. Uiteraard hoef je de opdrachten niet allemaal uit te voeren, je kan zelf een keuze maken. In deze bundel zijn ook de antwoorden en oplossingen op de vragen in het rood meegegeven. We besteden aandacht aan volgende onderwerpen: de werking van musea, de Industriële Revolutie, de leefomstandigheden van arbeiders, (kinder)arbeid en textiel. Gebruik deze bundel heel flexibel. Je kan de opdrachten onafhankelijk van elkaar maken. Bovendien kan je de thema s zowel beknopt als uitgebreid behandelen. De opdrachten voor de leerlingen, zonder oplossingen, vind je in een aparte lesmap. We wensen jullie een interessant en leerrijk bezoek toe! 3

4 Inhoudsopgave M VAN MUSEUM 5 Welke musea kennen de leerlingen? 5 Functies van een museum 5 Naar het MIAT 5 Wat en waar is het MIAT? 5 Contact opnemen met het MIAT 6 Met de trein naar het MIAT 8 Verder te voet 9 I VAN INDUSTRIE 10 De industriële revolutie 10 Leesvaardigheid: Jacob Van Artevelde en de Gentse wol 10 Kijk, luister en zoek 11 Een heel ander leven 12 Voor of na? 13 Beter leven = meer mensen 13 A van Arbeid 15 Juist of fout? 15 Leesopdracht: Het verhaal van Kaatje 16 De rechten van het kind 18 Een beetje actualiteit 19 Lees het onderstaande artikel en los de vragen op 19 Vul de tekst aan 20 MIAT en Kinderarbeid 21 T van Textiel 22 Wat is textiel? 22 Zie je het? 22 Een woordje uitleg 22 Intelligent textiel 27 Opdrachten tijdens het museumbezoek 28 Intelligent textiel 28 De mechanisatie van de textielindustrie 29 Eindtermen, Leerplandoelstellingen en VOETen 2de graad PAV 30 Bronnen 34 4

5 M VAN MUSEUM Welke musea kennen de leerlingen? Waar denken ze aan bij het woord museum? Bespreek dit in de klas. Functies van een museum Leid uit de antwoorden die de leerlingen geven af wat een museum in grote lijnen doet. Een aantal mogelijke reacties: een museum verzamelt dingen een museum onderzoekt dingen een museum geeft informatie over dingen een museum wil het publiek iets leren over dingen een museum toont dingen een museum organiseert tentoonstellingen, evenementen, ateliers, een museum geeft rondleidingen De officiële omschrijving van de taken van een museum wordt door de International Council Of Museums gegeven op Naar het MIAT Wat en waar is het MIAT? Jullie zoeken uit hoe de klas zo snel en eenvoudig mogelijk in het MIAT geraakt, al dan niet met het openbaar vervoer. Daarvoor moeten jullie uiteraard eerst weten waar het MIAT zich bevindt. Zoek de contactgegevens van het MIAT op. Noteer ze hieronder. NAAM MIAT Museum over Industrie, Arbeid en Textiel ADRES Minnemeers 10, 9000 Gent PUBLIEKSWERKING TELEFOONNUMMER OPENINGSUREN Dinsdag tot zondag van 10 tot 18 uur PRIJS Standaard 6 euro, korting 4,50 euro, tot 18 jaar gratis, van 18 tot 26 jaar 2 euro 5

6 Contact opnemen met het MIAT Je organiseert met de klas een uitstap naar het MIAT tegen het einde van de maand. Je ziet op de website van het MIAT dat je een bezoek moet reserveren via de organisatie BOEKjeBEZOEK. Je schrijft een mail naar die dienst met de vraag of het mogelijk is om een bezoek te reserveren tijdens de voormiddag in de laatste week van de maand. Je vraagt of er interactief materiaal aanwezig is dat je als klas kan gebruiken. Vraag ook wat de school zal moeten betalen, of er een maximum duur aan het bezoek verbonden is en of de mogelijkheid bestaat om jullie lunch op te eten in het museum. Tegenwoordig kun je per mail zowat alles, van kletsen over vakantie-ervaringen tot solliciteren. Maar je moet de nettiquette wel in acht nemen. Dat zijn de ongeschreven richtlijnen en gedragsregels bij communicatie via het internet. Een mailtje is doorgaans korter dan een brief en dus directer. Probeer, voor je begint te schrijven, goed te weten wat je wilt bereiken. ONDERWERP Een gulden regel is dat je je beperkt tot één boodschap of vraag per berichtje. Dat formuleer je kort en duidelijk in het vak Onderwerp TIPS: Geef het onderwerp concreet aan. Als je wilt weten waar je een printertoner kunt vinden, schrijf je dus liever niet `vraagje, maar wel: `printertoner. Beperk je tot twee of drie woorden, eventueel met een nummer of een datum er bij. Bijvoorbeeld `annulatie zwemmen 18 oktober. Als je antwoordt op een ander mailtje, laat dan het onderwerp staan. Er komt dan: Re: +onderwerp. AANHEF is informeler dan correspondentie per brief. Maar niet iedereen apprecieert dat je meteen de voornaam gebruikt. Veilig is de eerste keer de aanspreking te gebruiken die je ook in een zakelijke brief gebruikt. TIPS: Een onbekende spreek je de eerste keer bijvoorbeeld aan met Geachte heer Janssens of Geachte mevrouw Peeters. Mensen die je persoonlijk kent, kun je zo aanspreken: Beste Jan of Goedemorgen Mieke. Ook als je al enkele keren hebt g d, kun je de vlottere formulering gebruiken. Onderteken wel elk mailtje. 6

7 INHOUD De tekst van je is ingedeeld zoals die van een brief, maar er is minder opsmuk. TIPS: Schrijf in de eerste zin wat je wilt zeggen of vragen. Deze zin legt uit wat je bedoelt met jouw Onderwerp. Hou je zinnen kort en schrijf geen alinea s die meer dan vijf regels bevatten. Laat een witregel tussen de alinea s. Zet geen woorden in hoofdletters, want dat lijkt op SCHREEUWEN. Lees je tekst na op taal- en spelfouten. SLOTGROET Je mag de slotgroet aanpassen aan de aanspreking. Na Geachte past: Met vriendelijke groet. Na Beste kun je besluiten met groetjes. Onderteken met je voornaam, gevolgd door je familienaam. VERZENDEN Vraag je af of de lezer alles zal begrijpen en hoe hij zal reageren voor je op de verzendknop klikt. Voer voor de mail volgende stappen uit: 1. Overloop de BIN-normen kort. 2. Je typt een eerste versie in de klas. 3. Je wisselt je eerste versie uit met een klasgenoot. Je verbetert elkaars werk. 4. Je werkt deze tweede versie weer uit volgens de BIN-normen en met een tekstverwerker. Zet volgende nummers van de onderdelen van een mail op de juiste plaats in de foto hieronder. 1. Onderwerp 2. Aanhef 3. Inhoud 4. Slotgroet 7

8 Met de trein naar het MIAT Je besluit dat de trein nemen, de beste manier van reizen is. Surf naar en vul alles digitaal in bij het tabblad Dienstregeling en tickets kopen. Waarom kan je kiezen tussen Vertrek en Aankomst? Wat gebruik je het best? Bespreek het met je leerkracht en vul alles in. Op de website van het MIAT krijg je de tip om tot aan het station GENT DAMPOORT te reizen. Opgepast: jullie moeten na het museumbezoek ook nog terug geraken! Als je alles ingevuld hebt, klik je op Dienstregeling en tickets kopen. Vul onderstaande tabellen in aan de hand van jullie gekozen routes. Heenreis Vertrek Aankomst Reistijd Vervoerwijze Terugreis Vertrek Aankomst Reistijd Vervoerwijze 8

9 Verder te voet Vanaf het station Gent-Dampoort stap je naar het MIAT. De weg die jullie zullen afleggen is aangeduid op de kaart hieronder. Gebruik de schaal om te schatten hoe ver het MIAT is van het station. SCHAAL: 1: 5000 Wat is (ongeveer) de afstand tussen het station Gent-Dampoort en het MIAT op de kaart in cm? +/- 19 cm Wat is dan de werkelijke afstand tussen het station en het museum? De schaal is 1:5000. Dat betekent dat 1 cm op de kaart gelijk is aan 5000 cm in het echt cm is 0,05 km. De afstand in cm op de kaart (19 cm) wordt vermenigvuldigd met 0,05 km = 0,950 km. Als je weet dat je tegen een tempo van 5 km/u stapt, hoe lang zal het dan ongeveer duren om de weg af te leggen tussen Gent-Dampoort en het MIAT? Hiervoor gebruik je de regel van drie: 5 km (5000 m) stap je af in 60 minuten, over 1 meter doe je 60 minuten gedeeld door 5000 = 0,012 minuten, 950 m leg je af in 0,012 x 950 = 11,4 minuten. 9

10 De industriële revolutie Wat is de industriële revolutie? I VAN INDUSTRIE Verschillende technische uitvindingen zorgen er vanaf 1740 voor dat allerlei goederen niet meer met de hand, maar met machines worden gemaakt. In geen tijd groeien kleinschalige, ambachtelijke werkplaatsen uit tot grote fabrieken. Die verandering komt er eerst in Engeland, later ook op het Europese vasteland. Omdat er zoveel goederen worden gemaakt, daalt de prijs. Heel veel mensen kunnen zich nu dingen veroorloven die ze vroeger niet konden betalen. Voor de arbeiders en hun kinderen is het wel een hard bestaan, met lange werkuren voor iedereen. De stoommachine van James Watt is het symbool van de eerste industriële revolutie. De gemechaniseerde massaproductie in fabrieken leidt tot steeds meer consumptie bij de bevolking. In Vlaanderen is Gent de eerste industriestad. Door de ondernemer Lieven Bauwens en zijn Mule Jenny komt de katoennijverheid hier tot volle ontwikkeling. Op de hoogste verdieping van het museum bezoek je de expo over de evolutie van de industrie in Vlaanderen. Leesvaardigheid: Jacob Van Artevelde en de Gentse wol We beginnen bij het begin. Gent is al heel lang een belangrijke textielstad. Dat er ook in de 14e eeuw nog textiel bewerkt wordt, hebben de Gentenaars misschien wel te danken aan Jacob Van Artevelde. Hij zorgt er voor dat Gent vanaf 1340 weer wol krijgt uit Engeland. Dat kwam zo. In het begin van de 14de eeuw behoort het graafschap Vlaanderen tot het Franse koninkrijk. Edward III, de koning van Engeland, vindt echter dat hij evenveel recht heeft op de troon als de eigenlijke koning van Frankrijk Filips VI. Dat lijkt raar, maar de moeder van Edward is een Franse prinses. Waar Filips VI zelf vandaan komt, is niet erg duidelijk. De problemen raken niet opgelost en de 100-jarige oorlog tussen Engeland en Frankrijk breekt uit. 10

11 Op 12 augustus 1336 is de Engelse koning het moe. Hij weigert om nog Engelse wol en levensmiddelen uit te voeren naar Vlaanderen. Vlaanderen heeft nu een groot probleem, want de economie hangt heel erg af van de invoer van wol uit Engeland. Vanaf 1337 breekt er dan ook een bittere crisis uit met werkloosheid, hongersnood en onlusten. Voor Gent is dit rampzalig. De stad haalt bijna al haar inkomsten uit de textielnijverheid en de Gentse bevolking vervalt in armoede. Op dat moment verschijnt Jacob Van Artevelde. Hij brengt de volders en de wevers samen, sluit een stedenpact (een overeenkomst) met Ieper en Brugge en als kers op de taart roept hij Edward III uit tot Franse koning. In 1340 wordt de Engelse koning op de vrijdagmarkt in Gent tot koning van Frankrijk gekroond. Als dank herstelt Edward III de handelsrelatie tussen Vlaanderen en Engeland en de Engelse wol vindt opnieuw haar weg naar Gent. In de volgende jaren laait de rivaliteit tussen de verschillende ambachten weer hoog op. Tussen de volders en de wevers zijn er grote spanningen, met als hoogtepunt den quaden maendach op 2 mei Als de veldslag afgelopen is, liggen er honderden lijken op de Gentse Vrijdagmarkt. Twee maanden later, in juli, is er weer oproer en vermoordt een wever Jacob Van Artevelde voor zijn huis. Kijk, luister en zoek De woorden industriële revolutie komen regelmatig aan bod, zowel in deze bundel als in het museum. Maar wat is dat nu? Jullie herkennen wellicht het woord industrie in industriële. Zoek de betekenis van beide woorden op. Gebruik eventueel een (online) woordenboek. INDUSTRIE: bedrijf, fabriek, nijverheid, plaats waar men dingen maakt REVOLUTIE: omwenteling, verandering, ommekeer, ommezwaai INDUSTRIËLE REVOLUTIE: grondige verandering in het productieproces (de manier waarop men dingen maakt) 11

12 Een heel ander leven Vóór de industriële revolutie was het leven helemaal anders. Kijk aandachtig naar het filmpje en vervolledig het onderstaande tekstje. Er zijn twee manieren: ofwel vul je het juiste woord in, ofwel doorstreep je het foute antwoord. Als je een paar eeuwen geleden iets nodig had, moest je het zelf maken, of liet je het doen door een vakman. Dat kostte heel veel geld/tijd/moeite. De meeste mensen woonden op het platteland. Om het zware werk te doen gebruikten ze de kracht van paarden of van de wind. De man/de volwassenen/heel het gezin hielp mee. Vrouwen verdienden hun geld door te spinnen. Door steeds betere technieken in de landbouw, is er steeds meer eten. Daardoor groeit/verkleint de bevolking. Hierdoor komt er meer vraag naar kleding, lakens en ander textiel. De thuiswerkers kunnen de vraag niet volgen. Uitvinders zochten manieren om slimmer en sneller te weven: de eerste uitvindig was de schietspoel. Daarmee konden ze nu 2/4/10 keer sneller weven. Een andere uitvinding was de spinning jenny. Hiermee kon je 8 draden tegelijk spinnen. Om de machines volledig automatisch te laten werken, werden ze aangedreven door een waterrad (watermolen). Omdat de machines te groot worden, plaatsten ze deze in grote fabrieken. De industriële revolutie was begonnen! 12

13 Voor of na? Omcirkel of de onderstaande afbeeldingen VOOR of NA de industriële revolutie plaatsvonden. voor na voor na voor na Beter leven = meer mensen Tot rond 1500 is de groei van de wereldbevolking beperkt. Dat komt omdat er op dat moment nog veel hongersnood is. Allerlei epidemieën, waarvan de pest de meest bekende is, eisen veel levens. In de periode van de industriële revolutie zorgen nieuwe ontwikkelingen en uitvindingen voor een hogere productie van voeding. Betere voeding betekent sterkere mensen. Sterkere mensen betekenen minder sterfte. Rond 1800 leven er 1 miljard mensen op de aarde. Honderd jaar later, in 1900, zijn dat er 1,6 miljard. Vandaag zijn er 7,2 miljard mensen op de wereld. Surf op internet naar een site waarop je kan zien hoe de bevolkingstoename evolueert. 13

14 Los de vragen op aan de hand van de grafiek Wereldbevolkingsgroei (in miljard) Waarover gaat de grafiek? Over de groei van de wereldbevolking Welke gegevens lees je af op de y-as? Het aantal in miljard, na elk cijfer komen 9 nullen Welke gegevens lees je af op de x-as? De jaartallen Wat valt je op aan de grafiek? Dat er vanaf 1650 à 1700 een spectaculaire stijging is van het bevolkingsaantal Hoe zou dit komen? Vanaf dat moment verbeterden de landbouwmethodes, daardoor was er meer eten En wat voor de toekomst? Open vraag 14

15 A van Arbeid Op de vierde museumverdieping vind je de expo WereldWijdWerken. Hier beleef je de gevolgen van de industrialisatie. Felix, Aline en Monica komen uit een grote familie. Zij nemen je mee doorheen de tentoonstelling en vertellen over de turbulente veranderingen in deze periode. Denk aan de invoering van het betaald verlof, de opkomst van de vrije tijd en de toename van consumptie. Kijk binnen in hun woning, ga mee naar de dokter en volg hen op het werk. Diverse filmfragmenten en luisterposten maken de geschiedenis weer levend. Juist of fout? Bekijk het filmpje over de arbeiders in de tijd van de industriële revolutie Zijn de volgende beweringen juist of fout? Als het antwoord fout is, wat is dan wel het juiste antwoord? Bewering Juist Fout De arbeiders werkten wel 10 uur per dag X Fout: Ze werkten tot 14 uur per dag In de fabriek was er heel veel lawaai, maar je werd er goed voor betaald X Fout: De arbeiders kregen weinig loon Ook vrouwen en kinderen moesten werken, waardoor ze niet naar school konden X Fout: Als je ziek werd, kreeg je ziektegeld X Fout: geen werk, geen geld In de buurt van de fabrieken ontstonden er arbeiderswijken met kleine huisjes X Fout: Elk lid van het gezin had zijn eigen kamer X Fout: Het hele gezin leefde in 1 kamer 15

16 In die tijd had iedereen het moeilijk X Fout: De bazen van de fabriek hadden een goed leven Door zich te verenigen, slaagden de arbeiders er in om betere werkomstandigheden te eisen, met een hoger loon en kortere werkdagen X Fout: De regering voerde wetten in waardoor kinderen onder de 14 jaar niet meer mochten werken X Fout: Kinderen onder de 12 jaar mochten niet meer werken in de fabriek Zoals jullie ondertussen reeds weten, moesten ook de kinderen werken. In België kwam er in 1889 een verbod op de kinderarbeid. Die wet was nog maar een begin. Leesopdracht: Het verhaal van Kaatje Lees het aangrijpende verhaal van Kaatje, een meisje van 6 jaar. Ze leefde zo n 150 jaar geleden. Toen was het normaal dat ook kinderen gingen werken. Een oudere vriend vertelt haar verhaal. Onlangs leerde ik op de markt Stef kennen. Hij verkoopt lucifers. Zijn vader is gestorven en zijn moeder is ziek aan haar longen. Dus zorgt Stef alleen voor zijn zusje. Haar naam is Kaatje en zoals je ziet heeft ze haar arm verloren. Dat gebeurde tijdens het werk in de fabriek. Dat was pech voor haar. Ze moest de hele tijd onder de machines kruipen om afval weg te halen, en toen greep een rad haar arm. Ze werkte er nog maar drie weken. De directeur zette haar gewoon buiten, en nam iemand anders aan. Nu bedelt ze haar kostje bij elkaar. Een aalmoes alstublieft, God zal het u lonen! Zo fezelt 1 ze de hele dag, terwijl ze haar stompje goed vooruit steekt. Dat heeft Stef haar geleerd. De rijke mensen durven haar niet aan te kijken en ze krijgt meer geld dan Stef. Er zijn ook kinderen die kranten verkopen en speelgoed. En schoenpoetsertjes, hun gezichtjes zien altijd zwart van het schoensmeer. 1 Fezelen is zachtjes praten, fluisterend spreken 16

17 Vaak wachten Kaatje en Stef samen aan de kerk, want daar komt al wie geld heeft samen. Wanneer de mis uit is, komen ze in actie. Stef verliest zijn zusje geen ogenblik uit het oog. En zodra ze iets van geld hebben, hollen ze naar de winkel, om eten te kopen voor hun moeder, die bleek en ziek in bed ligt te wachten. Stef is bang dat ze dood zal gaan. Ze ziet er elke week slechter uit en geld voor de dokter is er niet. Bedelen is erg vernederend, maar ze hebben geen keuze. Ze lijden voortdurend honger. Soms geef ik hen stiekem een slokje van mijn melk. Als vader dat zou weten! Vergelijk het leven van Kaatje met dat van een kind vandaag. Kaatje Kaatje en haar broer hebben geen vader meer. Ze moeten zorgen voor hun moeder. Kaatje moet werken of bedelen om geld te verdienen. Hun moeder is ziek. Ze kan niet naar de dokter, omdat ze geen geld heeft. Omdat Kaatje een arm verloren heeft, is ze nergens meer welkom. Nu Vandaag is de kans klein dat een kind de zorg van het gezin op zich moet nemen. Kinderen moeten niet bedelen, ze gaan naar school. Meestal werken de ouders en zorgen zij voor het gezinsinkomen. Vandaag is er de ziekteverzekering. Toch is gezondheidszorg voor veel mensen nog duur. Vandaag mogen mensen omwille van een beperking niet meer uitgesloten worden. Discriminatie is bij wet verboden. Vandaag hebben kinderen in het Westen het meestal minder hard te verduren dan Kaatje en haar broer. Dat komt onder andere omdat in 1989 het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind door een heleboel landen, waaronder België, ondertekend werd. Vanaf 1992 ging het in België van kracht. 17

18 De rechten van het kind Hieronder staan de 12 belangrijkste Rechten van het Kind. Zet het cijfer van elk recht bij de juiste afbeelding. Zet daarna een kruisje bij elk recht dat bij Kaatje en haar broer wordt geschonden. 4 8 X X 12 X 3 10 X 7 X 9 X 5 1 Recht op onderwijs 7 Recht op bescherming 2 Geen kinderen in de cel 8 Recht op verzorging 3 Recht op zorg en liefde 9 Recht op kleding, voeding en wonen 4 Recht op een eigen mening 10 Recht op spel 5 Geen kinderen in de oorlog 11 Recht op samenkomen 6 Recht op een naam 12 Iedereen is gelijk 18

19 Over de toepassing van een aantal kinderrechten valt in het geval van Stef en Kaatje te discussiëren. Bespreek dit in de klas. Bij nr. 3 en 7 : misschien geeft hun moeder hen wel zorg, liefde of bescherming, maar is zij niet in de mogelijkheid om dat op een goede manier te doen. Ook bij nr. 4 kan gesteld worden dat kinderen die in de situatie van Stef en Kaatje zitten, moeilijk kunnen opkomen voor een eigen mening. Een beetje actualiteit Lees het onderstaande artikel. Veertig overlevenden gevonden in ingestort gebouw Bangladesh donderdag 25 april 2013, 17u58 Bron: AFP/KYODO Auteur: dgs, jvt Reddingswerkers hebben in het puin van het ingestorte gebouw van acht verdiepingen in Dhaka veertig mensen levend in een ruimte teruggevonden. Dat heeft een lokale tv-zender gemeld. De overlevenden wachten nog op hun bevrijding. De dodentol na de instorting van een acht verdiepingen tellend gebouw in Bangladesh is opgelopen tot meer dan 220 mensen. Er is ook sprake van zeker duizend gewonden. Reddingswerkers zijn druk in de weer om mogelijke overlevenden te bevrijden. Op de plaats zijn ook duizenden familieleden samengekomen. Het is niet duidelijk hoeveel mensen vastzitten. De politie zegt dat de eigenaars van het gebouw waarschuwingen hebben genegeerd om geen arbeiders meer in het gebouw toe te laten nadat dinsdag scheuren waren ontdekt. De eigenaars zouden nu op de vlucht zijn. Er waren mogelijk tot mensen aan de slag in het gebouw in de Bengaalse hoofdstad Dhaka, dat onderdak bood aan vele textielfabrieken, toen het woensdag om 9 uur lokale tijd als een kaartenhuisje in elkaar zakte. Alleen de onderste verdieping bleef overeind staan. Donderdag is uitgeroepen tot dag van nationale rouw. Duizenden textielwerkers hebben geprotesteerd tegen de onveilige omstandigheden waarin ze moeten werken. 19

20 Vul de tekst aan: De overlevenden van het ingestorte gebouw in Dhaka zijn nog niet bevrijd. Het gebouw telde acht verdiepingen. Er zijn zeker 220 doden en op zijn minst duizend gewonden. Waarschijnlijk waren er op het moment van de instorting 3000 textielarbeiders aan de slag. Eerder die week waren in het gebouw al scheuren ontdekt. Duizenden arbeiders hebben ondertussen geprotesteerd tegen de onveilige werkomstandigheden. Kleur Bangladesh rood op deze blinde wereldkaart. De hoofdstad van Bangladesh is: Dhaka. Bangladesh wordt aan bijna alle zijden omringd door een ander land: India. Kleur dat land groen. Veel van onze kledij wordt gemaakt in Bangladesh, China, Myanmar, India, enz. Is het niet eenvoudiger om onze kledij bij ons te laten maken? Waarom (niet)? Open vraag. 20

21 De Schone Kleren Campagne probeert hier iets aan te doen. Voor de arbeiders willen ze eerlijke lonen, goede werkomstandigheden, recht op verlof, enz MIAT en Kinderarbeid zoek op persoon Zoek op de site van het MIAT naar de rondleiding Werken is gezond? Van daaruit kan je naar de interactieve website Werken is gezond. > bezoek ons > groepen > rondleidingen > rondleiding Werken is gezond? > bezoek ook de interactieve website Werken is gezond Je vindt er tal van verhalen over hoe het er vroeger bij ons aan toeging. terug naar startpunt printen Dit zijn de jongeren met wie je een afspraak hebt op de website 'Werken is Gezond?'. - Vijf jongeren vertellen over hun leven en hun werk. - zoek de verhalen op titel MIAT Museum voor Industriële Archeologie en Textiel :42:57]

22 T van Textiel Gent was ooit de rumoerigste van alle Vlaamse textielsteden. Textiel is daarom een belangrijk thema van het MIAT. Je ziet de evolutie van de katoenplant tot het afgewerkt textielproduct. De machines maken een enorm kabaal. Ontdek ook de vele eigenschappen van textielvezels, zoals vlas, katoen, zijde, mohair... Naast natuurlijke grondstoffen is er hoogtechnologisch textiel, dat o.a. brandweermannen, sportmannen en poolreizigers de juiste kleding geeft. Wat is textiel? Zie je het? We beseffen niet altijd dat textiel overal aanwezig is. Kijk eens rond in de klas. Noteer hier enkele zaken die (deels) vervaardigd zijn van textiel. Kijk niet alleen naar kleren. Gordijnen Rugzakken Boekentassen Pennenzakken Tapijten Maar wat is de textielsector nu eigenlijk? Zoek een gepaste omschrijving op en noteer ze hier: De textielsector omvat : alles wat met stoffen te maken heeft, vanaf de grondstof tot het afgewerkte product. Een woordje uitleg Spinnen en weven zijn allebei zeer oude technieken. Tot het begin van de vorige eeuw gebruikt de mens voor zijn kleding bijna uitsluitend natuurlijke vezels. Die zijn van dieren of planten afkomstig. Dierlijke vezels zijn bijvoorbeeld de wol van schapen, de haren van kamelen of de zijde van zijderupsen. De meest gekende plantaardige vezels zijn katoen, vlas, jute. Sinds vorige eeuw komen daar ook kunstvezels bij. Kunstvezels komen niet zomaar voor in de natuur, denk maar aan nylon. De grondstof van nylon is geen plant of dier, maar aardolie. 22

23 Spinnen is het maken van een draad uit vezels. Om te spinnen draai je de vezels rond elkaar, zo krijg je een draad. Dat draaien noemen we torsen. Het spinnen zelf heeft een hele evolutie ondergaan. Helemaal in het begin torst men de draad met de hand of op het been. Later gaat men spininstrumenten gebruiken zoals de spintol. Nog later wordt het vleugelspinnewiel uitgevonden. Bij al deze spinmethodes kan elke persoon maar 1 draad tegelijkertijd maken. 23

24 Als John Kay in 1733 zijn vliegende schietspoel uitvindt, gaat het weven tien keer sneller dan voordien. Een wever heeft nu veel meer draad nodig. Er wordt dan ook ijverig gezocht naar manieren om sneller te spinnen. Het meest voor de hand liggende is dat één persoon verschillende draden tegelijkertijd maakt. Tussen 1764 en 1767 wordt zo n spinmachine uitgevonden. Het is de Spinning Jenny van James Hargreaves. De eerste Jennies kunnen acht draden tegelijk spinnen. Deze toestellen zijn heel eenvoudig van constructie en hoofdzakelijk in hout gebouwd. Ze zijn niet duur, en veel mensen kunnen ze aankopen. Het spinnen met de Spinning Jenny blijft wel een ambachtelijke handeling, het gebeurt nog thuis en niet in fabrieken. Daar komt verandering in als Richard Arkwright in 1769 zijn Waterframe uitvindt. Die machine werkt op waterkracht. Je kan ze niet zomaar verplaatsten. De Waterframe is ook een dure machine. Het gevolg is dat er spinnerijen ontstaan. Op het einde van de 18de eeuw stellen die in Engeland al meer dan 9000 arbeiders tewerk. 24

25 De Spinning Jenny en de Waterframe hebben allebei hun voor- en nadelen. Zo is de draad van de Spinning Jenny fijn en breekbaar. Die van de Waterframe is dan weer grof en sterk. De voordelen worden gecombineerd in een nieuwe machine: de Mule Jenny van Samuel Crompton. Die wordt rond 1779 ontwikkeld. De Mule Jenny wordt beschouwd als de allereerste industriële spinmachine. Ze kan zowel fijne als dikkere draden spinnen. De Mule Jenny kan meteen dertig draden gelijktijdig spinnen. 25

26 Weven doe je door verschillende groepen draden met elkaar te vervlechten. Dat gebeurt op een weefgetouw. De verticale draden noemt men de schering of de ketting. De ketting bepaalt de lengte van het stuk stof dat je wil maken. Omdat de stof meestal vrij lang zal zijn, worden de kettingdraden opgerold op een kettingboom. Doorheen de schering breng je haaks horizontale draden aan. Die heten de inslag. De inslag wordt tegen het weefsel aangedrukt met het riet. Als het weefsel vordert, wordt het opgerold op de doekboom. Dat gaat steeds verder door, tot de kettingboom op is en er niet meer kan geweven worden. Bij een weefgetouw kunnen de draden van de schering (of ketting) per groep worden opgetild door weeframen of schachten. Door dat in een bepaald patroon te doen, kan je patronen weven die soms heel ingewikkeld kunnen zijn. 26

27 De manier waarop de draden met elkaar verbonden zijn, heet de binding. De eenvoudigste binding is die waarbij de inslag telkens over en onder één kettingdraad gaat. Dat soort binding is de linnenbinding of platbinding. Een zeer gekende binding is de keperbinding. De meeste jeans zijn geweven in een keperbinding. LINNENBINDING KEPERBINDING Intelligent textiel België was ooit één van de pioniers op het vlak van textiel. De textielnijverheid in Gent was, op Engeland na, een van de grootste industrieën in Europa. Gent werd zelfs het Manchester van het vasteland genoemd. Vandaag hoort België nog steeds aan de top, niet meer met het gewoon textiel, maar dankzij het hoogtechnologisch textiel. Men spreekt ook van slim of intelligent textiel. De mens heeft het zichzelf altijd al gemakkelijk willen maken. Hij is altijd op zoek naar meer en beter. Voor de modewereld levert deze zoektocht naar meer en beter interessante combinaties op. Stel je eens voor je koopt een T-shirt waarmee je met één knop de kleur ervan kan doen veranderen. Op die manier kan jouw T-shirt passen bij elk ander kledingstuk uit je kleerkast. Voor de klerenwinkels is dit ook de ideale oplossing. Geen klanten meer die uren twijfelen of het wel de juiste kleur is die ze willen. Of wat denk je van kledingstukken die jouw wasmachine vertellen hoe ze gewassen moeten worden. Nooit geen broek meer die twee maten kleiner uit de wasmachine komt. Of nog beter, kledingstukken die zich aanpassen aan jouw lichaam. Zo ben je zeker dat die nieuwe jurk of dat nieuwe hemd niet enkel in de paskamer als gegoten zit, maar ook na een avondje pizza. 27

28 Opdrachten tijdens het museumbezoek Intelligent textiel Op de derde verdieping in het MIAT vind je allerlei textielsoorten met speciale eigenschappen. Ga in de pashokjes op zoek naar antwoorden op de volgende vragen Welke stof is brandwerend? Een brandweerpak is gemaakt van Nomex, een synthetische vezel die hitte- en vlambestendig is. Bij welke twee beroepen wordt die brandwerende stof verwerkt in een beschermend pak? een brandweerpak en een autoracepak zijn gemaakt van Nomex. Waarom is een kogelwerende vest uit verschillende lagen opgebouwd? Een kogelwerende vest is gemaakt van Kevlar. Die synthetische vezels zijn zeer sterk, licht in gewicht en moeilijk door te snijden. De lagen Kevlar remmen de snelheid van de kogel en werken hierdoor als een soort vangnet. Op die manier stopt de kogel voor hij het lichaam raakt. Waarvoor zorgt de lycra in een wielrennerpak? Een aëropak is een eendelig kledingstuk, gemaakt uit LYCRA en polyester. LYCRA zorgt er voor dat het pak nauw aansluit waardoor het de weerstand vermindert. LYCRA zorgt er ook voor dat het pak soepel, ademend, water- en windafstotend is en een hoog draagcomfort biedt. Een fast-skin badpak bootst de huid van een dier na. Weet je ook welk dier? De Fastskin is het eerste badpak dat de hydrodynamische eigenschappen van haaienhuid imiteert. Welke vezel maakt de broek van een skater sterk? De unieke combinatie van supersterk Kevlar met katoen verleent de broek een slijtvast en soepel karakter. 28

29 De mechanisatie van de textielindustrie Vind je volgende toestellen en machines terug in de expo op de vijfde verdieping? Noteer de naam van het toestel of de machine en haar uitvinder, alsook het jaar van uitvinding. toestel naam jaar Spinning Mule van James Hargreaves 1764 Waterframe van Richard Arkwright 1769 Mule Jenny van Samuel Crompton

30 Eindtermen, Leerplandoelstellingen en VOETen 2de graad PAV (gekoppeld aan een bezoek aan het MIAT) EINDTERMEN 1. Functionele taalvaardigheid 1 kunnen informatief luisteren en lezen. 2. Functionele rekenvaardigheid 14 kunnen een schematische voorstelling lezen en interpreteren. 3. Functionele informatieverwerving en -verwerking 17 onder begeleiding relevante en voor hen toegankelijke informatie in herkenbare concrete situaties vinden, selecteren en gebruiken. 4. Organisatiebekwaamheid 22 bij groepsopdrachten onder begeleiding: overleggen en actief deelnemen, instructies uitvoeren en reflecteren. 5. Tijd- en ruimtebewustzijn 28 kunnen in hun eigen regio de belangrijkste maatschappelijke voorzieningen situeren. 29 kunnen op grond van de actualiteit en de eigen ervaringen illustreren dat hun leven ingebed ligt tussen verleden en toekomst. 30 kunnen onder begeleiding aspecten van het dagelijks leven van mensen in een andere tijd of op een andere plaats met hun eigen leven vergelijken. 33 respecteren het historisch-cultureel erfgoed. Leerplandoelstellingen GO! en POV 1 de leerlingen kunnen informatief lezen. 15 de leerlingen kunnen een schematische voorstelling lezen en interpreteren. 18 de leerlingen kunnen onder begeleiding relevante en voor hen toegankelijke informatie in herkenbare concrete situaties vinden, selecteren en gebruiken. 23 de leerlingen kunnen bij groepsopdrachten overleggen en actief deelnemen, instructies uitvoeren, reflecteren. 24 de leerlingen kunnen omgaan met formele en informele afspraken, regels en procedures. 30 de leerlingen kunnen op grond van de actualiteit en de eigen ervaringen illustreren dat hun leven ingebed ligt tussen verleden en toekomst. 30

31 31 de leerlingen kunnen onder begeleiding aspecten van het dagelijks leven van mensen in een andere tijd of op een andere plaats met hun eigen leven vergelijken. 34 de leerlingen respecteren het historisch-cultureel erfgoed. Leerplandoelstellingen VVKSO Informatieverwerving en -verwerking 1 Onder begeleiding en in concrete situaties relevante en toegankelijke informatie vinden en selecteren uit: geschreven teksten; beeldmateriaal; tabellen, grafieken, diagrammen en kaarten. 2 Onder begeleiding en in concrete situaties relevante en toegankelijke informatie gebruiken. concrete informatie uit geschreven teksten; concrete informatie uit beeldmateriaal. 5 Bij het luisteren en het lezen, indien nodig en onder begeleiding, volgende strategieën gebruiken: gebruik maken van aangeboden beeldmateriaal; gebruik maken van de context. Probleemoplossend denken 8 Onder begeleiding en in relevante concrete situaties wiskundige technieken en denkmethoden met behulp van elektronische hulpmiddelen toepassen: schematische voorstellingen; procentrekenen. Individueel werk en groepswerk 12 Onder begeleiding opdrachten van beperkte omvang en van relatief korte duur in groep realiseren via volgende stappen : het overleg; de organisatie; de uitvoering; de reflectie; de bijsturing. Maatschappelijke participatie 19 Zich situeren, oriënteren en verplaatsen door gebruik te maken van gepaste informatie. 22 Aan de hand van concrete voorbeelden uit de eigen leefwereld verhelderen dat omgevingsfactoren en micro-organismen invloed hebben op de menselijke gezondheid zoals invloed van de omgeving. 31

32 23 Illustreren dat het dagelijkse leven ingebed ligt tussen verleden en toekomst: op basis van eigen ervaringen. 24 Onder begeleiding aspecten van het dagelijkse leven van mensen uit een andere tijd of op een andere plaats met het eigen leven vergelijken. 28 Respect opbrengen voor: het historisch-cultureel erfgoed; verschillen en gelijkenissen in leefwijze, waarden en normen. Leerplandoelstellingen OVSG 1. Functionele taalvaardigheid 1 Informatief kunnen luisteren en lezen 2 Samenhangende informatie kunnen begrijpen en analyseren door de betekenis van woorden, begrippen en zinnen uit de context af te leiden. 2. Functionele rekenvaardigheid 14 Het begrip percent functioneel kunnen gebruiken. 19 Een schematische voorstelling kunnen lezen en interpreteren. 3. Functionele informatieverwerving en -verwerking 26 Onder begeleiding relevante en voor hen toegankelijke informatie in herkenbare concrete situaties kunnen vinden, selecteren en gebruiken. 4. Organisatiebekwaamheid 38 Bij groepsopdrachten onder begeleiding kunnen: overleggen en actief deelnemen, instructies uitvoeren en reflecteren. 39 Met formele en informele afspraken, regels en procedures kunnen omgaan. 5. Tijd- en ruimtebewustzijn 50 Op de grond van de actualiteit en de eigen ervaringen kunnen illustreren dat hun leven ingebed ligt tussen verleden en toekomst. 51 Onder begeleiding aspecten van het dagelijks leven van mensen in een andere tijd of op een andere plaats met hun eigen leven kunnen vergelijken. 54 Respect tonen voor het historisch-cultureel erfgoed. VOETen Leren leren Informatieverwerving De leerlingen kunnen uit gegeven informatiebronnen en -kanalen kritisch kiezen en deze raadplegen met het oog op te bereiken doelen. 32

33 ict N.v.t. bij PAV 2 de graad. ttv N.v.t. bij PAV 2de graad. gemeenschappelijke stam Doorzettingsvermogen 4 blijven, ondanks moeilijkheden, een doel nastreven Empathie 5 houden rekening met de situatie, opvattingen en emoties van anderen Exploreren 8 benutten leerkansen in diverse situaties Initiatief 10 engageren zich spontaan Respect 18 gedragen zich respectvol Samenwerken 19 dragen actief bij tot het realiseren van gemeenschappelijke doelen Verantwoordelijkheid 20 nemen verantwoordelijkheid op voor het eigen handelen, in relaties met anderen en in de samenleving Contexten Context 1: Lichamelijke gezondheid en veiligheid N.v.t. Context 2 : Mentale gezondheid N.v.t. Context 3 : Sociorelationele ontwikkeling N.v.t. Context 4: Omgeving en duurzame ontwikkeling 2 herkennen in duurzaamheidsvraagstukken de verwevenheid tussen economische, sociale en ecologische aspecten en herkennen de invloed van techniek en beleid. 5 tonen interesse en uiten hun appreciatie voor de natuur, het landschap en het cultureel erfgoed. Context 5 : Politiek-juridische samenleving N.v.t. Context 6 : Socio-economische samenleving 8 geven kenmerken, mogelijke oorzaken en gevolgen van armoede aan. 9 lichten de rol toe van ondernemingen, werkgevers- en werknemersorganisaties in een nationale en internationale context. Context 7: Socioculturele samenleving 6 gaan actief om met de cultuur en kunst die hen omringen. 7 illustreren de wederzijdse beïnvloeding van kunst, cultuur en techniek, politiek, economie, wetenschappen en levensbeschouwing. 33

34 Bronnen Een betere wereld. (2009). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op Fabrieksarbeiders. (s.d.). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op clip/ _indusrevu03. Firmware Upgrade on Adidas 1. (2005). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op firmware-upgrade-adidas-1. Heeren en Helden van Haaksbergen. (s.d.). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op index.php?cat=boeken&pid=134. Intermezzo: De onverenigbare Nederlanden. (s.d.). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op tekst/lint011gesc06_01/lint011gesc06_01_0006.php. Je lijf als stroombron. (2010). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op Jeans. (s.d.). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op juni2005.html#10. Kan de aarde 10 miljard mensen dragen? (2012). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op Lancashire in Twente. (2004). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op cultuurwijs.nl/i html. Nederlandse Identiteit en Volkscultuur. (2009). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op forum/ /io9t/wat_werd_er_vroeger_gegeten/#. Schone Kleren Campagne. (2013). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op Veertig overlevenden gevonden in ingestort gebouw Bangladesh. (2013). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op Voor de Industriële Revolutie. (s.d.). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op clip/ _indusrevu01. Wat is intelligente kledij? (2005). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op files/watisintelligentekledij.pdf. We komen op stoom. (s.d.). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op index.php?option=com_content&task=view&id=226&itemid=1 Werken is gezond. (s.d.). Geraadpleegd op 7 mei 2013, op intro.htm. Worldometers. (2013). Geraadpleegd op 8 mei 2013, op Nieuwe vakoverschrijdende eindtermen voor het secundair onderwijs. (2010). Geraadpleegd op 6 mei 2013, op ned.pdf. Leerplan Secundair Onderwijs PAV 2 de graad BSO. (2012). Geraadpleegd op 6 mei 2013, op be/sites/portaal_nieuw/prikbordvoorleerkrachten/so/leerplannen/leerplannen/1213/ pdf. Project Algemene Vakken Leerplan Secundair Onderwijs 2 de graad BSO. (2012). Geraadpleegd op 6 mei 2013, op Leerplan Secundair Onderwijs Project Algemene Vakken 2 de graad BSO. (2012). Geraadpleegd op 6 mei 2013, op 34

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies. De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm!

Leergebied: Zuid Nederland. Constructies. De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm! Techniekkit: Domein: Competentie: Leergebied: Zuid Nederland Constructies Reflectie Geschiedenis De mens draagt al meer dan 5000 jaar iets om zijn lichaam. Zo blijft het lichaam warm! 1. Maar droegen de

Nadere informatie

~ 1 ~ selecteren. (LPD 1,8,27) (LPD 13,22,23,27)

~ 1 ~ selecteren. (LPD 1,8,27) (LPD 13,22,23,27) ~ 1 ~ Functionele taalvaardigheid/ tekstgeletterdheid Eindtermen (P)AV voor 2 de graad SO 3 de graad SO 3 de jaar 3 de graad SO DBSO niveau 2 de graad DBSO niveau 3 de graad DBSO niveau 3 de jaar 3 de

Nadere informatie

STOOM, MACHINES EN ARBEIDERS

STOOM, MACHINES EN ARBEIDERS ERFGOEDEDUCATIE Het zinvol beleven van het erfgoed is een centraal begrip in de didactiek voor erfgoededucatie. Het werken met het erfgoed wordt gestuurd door het stellen van betekenisvolle vragen. De

Nadere informatie

Geschiedenis en VOET

Geschiedenis en VOET Geschiedenis en VOET Per 1 september 2010 traden de nieuwe vakoverschrijdende eindtermen (VOET) in werking en vanaf 1 september 2011 zal de doorlichting de VOET meenemen in de focus van de scholen. De

Nadere informatie

(Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn sociale onrechtvaardigheid)

(Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn sociale onrechtvaardigheid) (Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn sociale onrechtvaardigheid) THEMA Sluit aan bij Mensenrechten of kinderrechten Doel Niveau Type KINDERARBEID TIJDENS DE INDUSTRIËLE REVOLUTIE

Nadere informatie

A B Het staat in ieders geheugen gegrift. De beelden van de instorting van Textielfabriek Rana Plaza in Bangladesh lieten niemand onberoerd. Meer dan 1100 mensen overleefden de ramp niet en de wereld stond

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 200) VOOR DE EERSTE GRAAD 2 2 AANSLUITING BIJ DE VAKKEN aardrijkskunde biologie sociaal-economische initiatie

Nadere informatie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.1 De Industriële Revolutie

Tijd van burgers en stoommachines 1800 1900. 8.1 De Industriële Revolutie Onderzoeksvraag: Hoe droegen veranderingen in de productiemethoden bij aan het ontstaan van een industriële en verstedelijkte samenleving? Kenmerkend aspect: De Industriële Revolutie die in de westerse

Nadere informatie

Eerste graad A-stroom

Eerste graad A-stroom EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Vijverbiotoopstudie Eerste graad A-stroom Vakgebonden eindtermen aardrijkskunde Het natuurlijk milieu Reliëf 16* De leerlingen leren respect opbrengen voor de waarde van

Nadere informatie

VRIENDSCHAPSBANDJES KNOPEN WELKE VEZEL GEBRUIK IK HET BEST? TOBO ACCENT 2004-05 WEST-VLAANDEREN. Gebruiksvoorwerpen

VRIENDSCHAPSBANDJES KNOPEN WELKE VEZEL GEBRUIK IK HET BEST? TOBO ACCENT 2004-05 WEST-VLAANDEREN. Gebruiksvoorwerpen TOBO ACCENT 2004-05 WEST-VLAANDEREN JONGSTE KLEUTERS OUDERE KLEUTERS EERSTE DERDE EERSTE So VRIENDSCHAPSBANDJES KNOPEN CONTEXTGEBIED Gebruiksvoorwerpen INTEGRATIEMOGELIJKHEDEN Boeiend textiel Begin en

Nadere informatie

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen)

AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) AANSLUITING BIJ VAKKEN & VAKOVERSCHRIJDENDE EINDTERMEN (VOETen) (VAN KRACHT VANAF SEPTEMBER 00) VOOR DE DERDE GRAAD AANSLUITING BIJ DE VAKKEN De ethische matri aardrijkskunde biologie ecologie economie

Nadere informatie

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade

FAIRTRADE. Een beter leven. Wat is Fairtrade Wat is Fairtrade EERLIJKE HANDEL STAAT VOOROP KEURMERK INTERNATIONALE SAMENWERKING HANDEL GEMEENTE DUURZAAMHEID Een beter leven Veel boeren en arbeiders in arme landen (ook wel ontwikkelingslanden ) hebben

Nadere informatie

Studiedag Duurzame Ontwikkeling

Studiedag Duurzame Ontwikkeling Studiedag Duurzame Ontwikkeling Wanneer je een schip wilt bouwen, breng dan geen mensen bij elkaar om hout aan te slepen, werktekeningen te maken, taken te verdelen en werk te plannen, maar leer de mensen

Nadere informatie

c. Waarom is het slecht voor het milieu om textiel weg te gooien bij het restafval?

c. Waarom is het slecht voor het milieu om textiel weg te gooien bij het restafval? Overal textiel! We zijn inmiddels een week verder. Hoe gaat het met het inzamelen van textiel? Zitten de bak en container van jullie school al helemaal vol? Kun je thuis bijna niet meer door de voordeur,

Nadere informatie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie

Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie Les 1 Van koffieboon tot pakje koffie VAKKEN PAV, Humane Wetenschappen, Aardrijkskunde DOELSTELLINGEN EN EINDTERMEN Gemeenschappelijke stam De leerlingen brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

En daarom werk ik,14 jaar later

En daarom werk ik,14 jaar later En daarom werk ik,14 jaar later opdrachtenblad Regie: Maarten Schmidt & Thomas Doebele Jaar: 2013 Duur: 55 minuten (film), 10 37 minuten (portret Raihan) Website: www.filmcompagnie.nl De jonge Raihan Opdrachten

Nadere informatie

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken?

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken? Werkblad Ω Een halve eeuw vooruitgang Werkblad Ω Les : Kinderarbeid Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 874 is dat anders. Kinderen Kinderarbeid moeten hun ouders helpen om geld te verdienen.

Nadere informatie

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010

EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum. A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 EINDTERMEN en ONTWIKKELINGSDOELEN Zoektocht in het Maascentrum Derde graad LO A. Eindtermen voor het basisonderwijs vanaf 01/09/2010 Lichamelijke opvoeding Motorische competenties 1.1 De motorische basisbewegingen

Nadere informatie

Profielen. Inhoud. 1. Het profielwerkstuk. Stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk

Profielen. Inhoud. 1. Het profielwerkstuk. Stappenplan, tips en ideeën Profielwerkstuk Ben je op zoek naar een onderwerp voor je profielwerkstuk? Dan is het Woudagemaal misschien interessant voor je. Profielen Volg je het profiel Natuur & Techniek, dan zit je goed! Want in dit stappenplan

Nadere informatie

www.deandereverbeeld.wordpress.com

www.deandereverbeeld.wordpress.com Tentoonstelling 24/04/2014 22/05/2014 BERINGEN www.deandereverbeeld.wordpress.com 1. Wie is KMS? Kerkwerk Multicultureel Samenleven (KMS) is een open socioculturele organisatie met als opdracht te sensibiliseren,

Nadere informatie

OUDERE KLEUTERS. Gebruiksvoorwerpen. WERO-thema: Spelen Schoolfeest, TV. Werkblad Stof tot nadenken Kopieerblad met pictogrammen (wasvoorschriften)

OUDERE KLEUTERS. Gebruiksvoorwerpen. WERO-thema: Spelen Schoolfeest, TV. Werkblad Stof tot nadenken Kopieerblad met pictogrammen (wasvoorschriften) TOBO ACCENT 2004-05 WEST-VLAANDEREN JONGSTE KLEUTERS OUDERE KLEUTERS EERSTE DERDE EERSTE So CONTEXTGEBIED Gebruiksvoorwerpen INTEGRATIEMOGELIJKHEDEN WERO-thema: Spelen Schoolfeest, TV TECHNOLOGISCH GEHALTE

Nadere informatie

Elk kind heeft het recht om...

Elk kind heeft het recht om... Elk kind heeft het recht om... Rechten is hetgeen je mag doen en mag hebben. Je hoeft er niet eerst iets anders voor te doen. Rechten heb je gewoon. Ook jij hebt rechten. Iedereen heeft ze. Kinderrechten

Nadere informatie

Informatie over Kinderarbeid.

Informatie over Kinderarbeid. Informatie over Kinderarbeid. (bron: lesbrief Per dag wijzer). Wat is kinderarbeid? Kinderen hebben recht op vrije tijd. Die kunnen ze gebruiken om te spelen, naar een museum of een popconcert te gaan,

Nadere informatie

De Oude Kaasmakerij. Algemeen

De Oude Kaasmakerij. Algemeen Lesbrief De Oude Kaasmakerij Algemeen Deze lesbrief is opgemaakt voor het lager onderwijs. Voor leerlingen uit eerste, tweede en derde graad van het basisonderwijs werd een specifieke rondleiding uitgewerkt

Nadere informatie

De tussenstand VOLG DE WEDSTRIJD VIA

De tussenstand VOLG DE WEDSTRIJD VIA LES 2 De tussenstand Wat gaan we doen vandaag? MEER LEREN OVER TEXTIELAFVAL KENNISMAKEN MET VERSCHILLENDE SOORTEN TEXTIEL EEN EIGEN KWARTETSPEL MAKEN (EN ZO BONUSPUNTEN VERDIENEN VOOR AFVAL THE GAME!)

Nadere informatie

werkbladen, telefoons en opnametoestel

werkbladen, telefoons en opnametoestel DE BAAN OP! De jongeren organiseren zelf één of meerdere bedrijfsbezoeken. Ze verzamelen informatie over verschillende bedrijven en op basis hiervan kiezen ze met de hele klas het meest interessante bedrijf

Nadere informatie

Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom. Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen

Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom. Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen Eindtermen en ontwikkelingsdoelen voor explorer in de B-stroom Gemeenschappelijke vakoverschrijdende eindtermen Gemeenschappelijke stam : (communicatief vermogen) brengen belangrijke elementen van communicatief

Nadere informatie

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel DOCUMENT VVKSO Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica Dit document is een aanvulling op het algemeen servicedocument

Nadere informatie

eindtermen basisonderwijs

eindtermen basisonderwijs STAM op schoolmaat eindtermen basisonderwijs inhoudstafel 1. inleiding...3 2. leergebied overschrijdende eindtermen...3 2.1. ICT...3 2.2. sociale vaardigheden...3 3. eindtermen leergebieden...4 3.1. muzische

Nadere informatie

Pakket 5: auteursrechten

Pakket 5: auteursrechten Pakket 5: auteursrechten Inhoud 5. PAKKET 5: AUTEURSRECHTEN ENZ. 5.1 Eindtermen voor het lager onderwijs 3 5.2 Eindtermen voor het secundair onderwijs 4 5.3 Doelen 5 5.4 Links 6 5.5 Tip voor de leerkracht

Nadere informatie

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2

BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGEN LESPAKKET 1.2 BIJLAGE 1 A4 BLADEN THEMA S BIJLAGE 2 DOMINO EMOTIES BIJLAGE 3 MATCHING OEFENING GEVOELENS BIJLAGE 4 VRAGENLIJST FILM BIJLAGE 5 VRAGENSTROOKJES HOEKENWERK BIJLAGE 6 ANTWOORDENBLAD

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker)

Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Lesvoorbereiding: Chemie, kunststoffen en life-sciences (beroep: Onderzoeker) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de sector

Nadere informatie

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL

WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL WORKSHOP HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: HET AFRIKAANSE SCHOONHEIDSIDEAAL. Beleef de schoonheid in Afrika DOELGROEP : Kleuter / Lager Onderwijs 3

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder)

Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder) Lesvoorbereiding: Bouw (tegelzetter, metselaar, schilder) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek over de sector Bouw Beginsituatie:

Nadere informatie

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken?

Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 1874 is dat anders. Kinderen. Waarom vinden mensen het goed dat kinderen werken? Werkblad Ω Een halve eeuw vooruitgang Werkblad Ω Les : Kinderarbeid Tegenwoordig werken jonge kinderen niet. Tot 874 is dat anders. Kinderen Kinderarbeid moeten hun ouders helpen om geld te verdienen.

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist)

Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Lesvoorbereiding: Kapper en schoonheidsspecialist (beroepen: kapper en schoonheidsspecialist) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren en specifiek

Nadere informatie

Lesvoorbereiding: Transport en logistiek (beroepen: planner, magazijnmedewerker en vrachtwagenchauffeur)

Lesvoorbereiding: Transport en logistiek (beroepen: planner, magazijnmedewerker en vrachtwagenchauffeur) Lesvoorbereiding: Transport en logistiek (beroepen: planner, magazijnmedewerker en vrachtwagenchauffeur) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m. de beroepssectoren

Nadere informatie

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen

Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen Eindtermen educatief project Korstmossen, snuffelpalen van ons milieu 2 de en 3 de graad SO Secundair onderwijs - Tweede graad ASO/KSO/TSO - Natuurwetenschappen - Vakgebonden eindtermen I. Gemeenschappelijke

Nadere informatie

WERK AAN DE WINKEL Hoe vind je een job?

WERK AAN DE WINKEL Hoe vind je een job? Hoe vind je een job? Inhoud Doelgroep Vakgebied Duur Materialen Doelen De leerlingen exploreren de verschillende manieren om aan een baan te geraken. Ze vertrekken van hun eigen ervaringen, interviewen

Nadere informatie

a. vakgebonden eindtermen p. 2 b. leerplandoelstelllingen in het vrij onderwijs (VSKO) p. 3

a. vakgebonden eindtermen p. 2 b. leerplandoelstelllingen in het vrij onderwijs (VSKO) p. 3 VELDWERK LANDSCHAP DOELEN Met dit educatief pakket, ontwikkeld door de natuur- en milieueducatie dienst van de Provincie West-Vlaanderen worden belangrijke doelen en leerplandoelstellingen bereikt in het

Nadere informatie

EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT

EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT Monitoraat op maat Academisch Nederlands 1 EEN E MAIL STUREN NAAR EEN DOCENT De communicatie tussen een student en een docent verloopt vaak per e mail. Een groot voordeel van het medium is namelijk de

Nadere informatie

OVERZICHT MODULES PAV

OVERZICHT MODULES PAV OVERZICHT MODULES PAV Inhoud PAV 3(2) Functionele rekenvaardigheid... 2 PAV 3(2) Functionele taalvaardigheid... 3 PAV 3(2) Maatschappelijk en ethisch bewustzijn, weerbaarheid en verantwoordelijkheid...

Nadere informatie

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT

GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT GESCHIEDENIS LES 2 STAP VOOR STAP VOORUIT Wie zei: Het is mijn taak om dit land goed te besturen. Maar al die ministers moeten zich er niet mee bemoeien. 1. koning Willem I 2. koning Willem II 3. koning

Nadere informatie

Resultaten & conclusies onderzoek:

Resultaten & conclusies onderzoek: Resultaten & conclusies onderzoek: Kinderen over armoede en vluchtelingen door Kinderen Goedgekeurd! Er hebben in totaal 50 scholen deelgenomen aan deze enquête. Dit gaat om een 3000-tal leerlingen. 1.

Nadere informatie

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO

Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Voorstel van de Taakgroep Vernieuwing Basisvorming voor nieuwe kerndoelen onderbouw VO Onderdeel van de eindrapportage

Nadere informatie

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO

DOCUMENT. Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica. Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VVKSO Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel DOCUMENT VVKSO Servicedocument VOET voor het vak ICT/Informatica Dit document is een aanvulling op het algemeen servicedocument

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

Naam: INDIA EN ARMOEDE

Naam: INDIA EN ARMOEDE Naam: INDIA EN ARMOEDE In India is het verschil tussen arme en rijke mensen erg groot. Een klein deel van de Indiërs is heel rijk. Maar de meeste mensen zijn er erg arm. Ze werken hard voor weinig geld

Nadere informatie

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40)

15 februari: Ik ben het brood dat leven geeft (Johannes 6:32-40) Liturgisch bloemstuk bij de 40 dagen tijd en Pasen 2015 Elke week wordt één kaars gedoofd, van de kandelaar met 8 kaarsen. Er is elke week een boog bekleed met klimop, als beeld van het verbond van God

Nadere informatie

Vakantieland of crisisland

Vakantieland of crisisland Vakantieland of crisisland Crisis graad 1 Lesvoorbereiding Projecteer de foto's van Zuid-Europa. Print de 4 tekeningen van kinderen: Dora uit Griekenland, Carlos uit Spanje, Sofia uit Italië, Thomas uit

Nadere informatie

A. Jouw rechten! Kinderrechten

A. Jouw rechten! Kinderrechten Dit werkblaadje is van... A. Jouw rechten! Kinderrechten Je hebt ongetwijfeld al gehoord van de Rechten van het Kind. De koningen, presidenten en andere leiders van over de hele wereld hebben gezegd dat

Nadere informatie

LES 1: De wereld in verandering

LES 1: De wereld in verandering LES 1: De wereld in verandering 1 Les 1: De wereld in verandering Vakken Zedenleer/godsdienst, economie, geschiedenis, aardrijkskunde, PAV Eindtermen Sociale vaardigheden, burgerzin, ICT, vakoverschrijdend,

Nadere informatie

Relatiecirkels als hulpmiddel voor systeemdenken

Relatiecirkels als hulpmiddel voor systeemdenken Relatiecirkels als hulpmiddel voor systeemdenken Leerdoelen: De leerlingen kunnen onder begeleiding de verwevenheid tussen economische, sociale en ecologische aspecten in duurzaamheidsvraagstukken herkennen.

Nadere informatie

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia

Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia Naam: Emil Idema Klas: B1D Schooljaar: 2009/2010 Naam van de school: Jan Arentsz Titel: Stage verslag Naam en adres van het bedrijf: Hollandia archeologen, Tuinstraat 27a, 1544 RS Zaandijk Inhoudsopgave

Nadere informatie

Werkblad Mijn huis staat in...

Werkblad Mijn huis staat in... Werkblad Mijn huis staat in... Mijn huis staat in: Ga naar kaart.cc. Je ziet twee kaarten. In de menubalk bovenin vul je rechts je woonplaats in. Kies in het linkervak de Bonnebladen 1901-1925. Kies in

Nadere informatie

Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les:

Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Werk graad 3 Lesvoorbereiding Werkloos, hoezo? Bij lesmateriaal, bij deze les op de site, vind je het nodige lesmateriaal voor deze les: Zet het luisterverhaal klaar op het smartboard. Print de memory

Nadere informatie

SPOT EEN JOB! Op bezoek bij een interimkantoor. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

SPOT EEN JOB! Op bezoek bij een interimkantoor. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS SPOT EEN JOB! Wie zoekt die vindt! Er zijn veel manieren om vacatures te vinden. In dit lespakket worden de jongeren aan het werk gezet om via verschillende kanalen vacatures te vinden: kranten, internet,

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2004-II

Eindexamen geschiedenis havo 2004-II Vraag 12 in dit examen is een stelopdracht. Reserveer voldoende tijd om deze opdracht te maken. Nederlanders en hun gezagsdragers 1950-1990: verzuiling, polarisatie en herwonnen consensus In de jaren zestig

Nadere informatie

SPOT EEN JOB! Vacatures zoeken. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

SPOT EEN JOB! Vacatures zoeken. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS SPOT EEN JOB! Wie zoekt die vindt! Er zijn veel manieren om vacatures te vinden. In dit lespakket worden de jongeren aan het werk gezet om via verschillende kanalen vacatures te vinden: kranten, internet,

Nadere informatie

En daarom werk ik, 14 jaar later

En daarom werk ik, 14 jaar later En daarom werk ik, 14 jaar later Regie: Maarten Schmidt & Thomas Doebele Jaar: 2013 Duur: 55 minuten (film), 7 24 minuten (portret Asia) Website: www.filmcompagnie.nl Opdrachtenblad De klas van 1998 Urenpakket

Nadere informatie

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)?

Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept (stam + contexten)? Vlaams Verbond van het Katholiek Secundair Onderwijs Guimardstraat 1, 1040 Brussel VOET EN STUDIEGEBIED ASO STUDIERICHTING : ECONOMIE Hoe kan de school in het algemeen werk maken van het nieuwe concept

Nadere informatie

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO

WORKSHOP. Type ASO TSO BSO KSO WORKSHOP NAAM ORGANISATIE _ Integratiedienst Leuven - Wereldkleur TITEL WORKSHOP Jongeren in Afrika DOELGROEP Lager Onderwijs 3 e graad Secundair Onderwijs 1 e graad 2 e graad 3 e graad 4 e graad Type

Nadere informatie

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft

Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Gezinsinterventie Gezinsgesprekken voor gezinnen waarbij de ouder psychische problemen heeft Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Zorgen en vragen 1 Gezinsinterventie 2 Tien praktische

Nadere informatie

herkennen - gebruik - eigenschappen - informatie over wol en wolbewerking

herkennen - gebruik - eigenschappen - informatie over wol en wolbewerking WOL IN NEDERLAND Samenstelling: Betty Stikkers & Diderica Westerveld m.m.v. Cecile Sarneel - Lyda Rump - Harm Harmsen handboek voor fokkers en gebruikers herkennen - gebruik - eigenschappen - informatie

Nadere informatie

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven.

TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. TITEL ACTIVITEIT + beschrijving: filosofisch gesprek over geloven. Beginsituatie: De lln doen als inleiding op het project rond geloven en de kerkwandeling, een filosofisch gesprek. Er komen verschillende

Nadere informatie

DE WIJZE KONING SALOMO

DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO

Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Bijbel voor Kinderen presenteert DE WIJZE KONING SALOMO Geschreven door: Edward Hughes Illustraties door: Lazarus Aangepast door: Ruth Klassen Vertaald door: Importantia Publishing Geproduceerd door: Bible

Nadere informatie

Handleiding/verbetersleutel voor de leerkracht bij themafiche 25 jaar IVRK

Handleiding/verbetersleutel voor de leerkracht bij themafiche 25 jaar IVRK Eindtermen: Wereldoriëntatie 3.1* ; 4.13 ; 4.15 ; 5.8 ; 5.9* Sociale vaardigheden 1.6 ; 3 Nederlands 2.9* ; 2.10* ; 3.4 ; 4.6 ; 4.7 Muzische vorming Handleiding/verbetersleutel voor de leerkracht bij themafiche

Nadere informatie

Docent: Judith van der Veen

Docent: Judith van der Veen Materialenkennis P1 2015-2016 Docent: Judith van der Veen Stof is voor de modeontwerper wat verf voor de schilder is: het materiaal waarmee hij zich uitdrukt. Sommige ontwerpers werken direct met de stof

Nadere informatie

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken

WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken WORKSHOP DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost-Afrikaanse keuken NAAM ORGANISATIE : AFRIKA AT HOME vzw TITEL WORKSHOP: DE SMAAK VAN AFRIKA : proeven van de Oost- Afrikaanse keuken DOELGROEP : Kleuter

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12

Inhoud. Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Inhoud Inleiding... 4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van de rechten... 6 Hoofdstuk 2 De belangrijkste rechten...12 Onderwerp 1 Gelijkheid...13 De rechten van Tim... 14 Onderwerp 2 Toegankelijkheid...17 De rechten

Nadere informatie

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis

Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis Streefniveaus NT2 Voorbeelden, kenmerken en inkijkjes in de les Route 2, 12 16 jaar vmbo basis Voorbeeld van een leerling Faysal is 12 jaar en komt uit Syrië. Hij heeft de afgelopen 3 jaar geen onderwijs

Nadere informatie

ALGEMENE VORMING PROJECT ALGEMENE VAKKEN MODERNE VREEMDE TALEN PROJECT ALGEMENE VAKKEN LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS

ALGEMENE VORMING PROJECT ALGEMENE VAKKEN MODERNE VREEMDE TALEN PROJECT ALGEMENE VAKKEN LEERPLAN SECUNDAIR ONDERWIJS ALGEMENE VORMING DEELTIJDS BEROEPSSECUNDAIR ONDERWIJS PROJECT ALGEMENE VAKKEN MODERNE VREEMDE TALEN NIVEAU TWEEDE GRAAD PROJECT ALGEMENE VAKKEN NIVEAU DERDE GRAAD NIVEAU DERDE LEERJAAR DERDE GRAAD LEERPLAN

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine?

Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? Thema Op het werk. Lesbrief 13. Hoe werkt de machine? is op het werk. moet aan de machine werken. De chef vertelt eerst hoe de machine werkt. Dan werkt met de machine. De machine doet het niet. roept een

Nadere informatie

OPDRACHTEN BIJ THEMA 9 FEEDBACK

OPDRACHTEN BIJ THEMA 9 FEEDBACK OPDRACHTEN BIJ THEMA 9 FEEDBACK Van positieve feedback leer ik niets. INLEIDING Feedback geven en ontvangen moet je eerst oefenen en dan toepassen. In de opdrachten hieronder ga je ermee aan de slag. Doelstellingen

Nadere informatie

Tijdvak van burgers en stoommachines (1800 1900) / 19 e eeuw

Tijdvak van burgers en stoommachines (1800 1900) / 19 e eeuw Tijdvakken Tijdvak van burgers en stoommachines (1800 1900) / 19 e eeuw K.A. * De Industriële Revolutie die in de westerse wereld de basis legde voor een industriële samenleving * De moderne vorm van imperialisme

Nadere informatie

LEERKRACHTGEDEELTE DOE-ACTIVITEIT: SMS. AMIRA EN ILIAS VAN MAART TOT MEI

LEERKRACHTGEDEELTE DOE-ACTIVITEIT: SMS. AMIRA EN ILIAS VAN MAART TOT MEI LEERKRACHTGEDEELTE DOE-ACTIVITEIT: SMS. AMIRA EN ILIAS VAN MAART TOT MEI Omschrijving van de activiteit De leerlingen lezen sms -jes van een verliefde jongere en bepalen aan de hand van de berichtjes het

Nadere informatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie

Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie RLLL-RLLL-EXT-ADV-007bijl10 Basiseducatie LEERGEBIED Maatschappijoriëntatie Opleiding Cultuur AO BE 027 (Ontwerp) Versie {1.0} (Ontwerp) Pagina 1 van 9 Inhoud Vlaams Ministerie van Onderwijs en Vorming

Nadere informatie

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen.

Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Vak: MUVO Lesonderwerp: Hocus pocus circus: Een nieuw dier samenstellen a.d.h.v. verschillende materialen. Doelen: Eindtermen: Muvo 1.2 De leerlingen kunnen door betasten en voelen (tactiel), door kijken

Nadere informatie

OPLEIDINGSPROGRAMMA ILW. DUUR: 36 maanden 24 maanden indien de competenties Logistieke hulp in de verzorgingssector reeds zijn verworven

OPLEIDINGSPROGRAMMA ILW. DUUR: 36 maanden 24 maanden indien de competenties Logistieke hulp in de verzorgingssector reeds zijn verworven VERZORGENDE OPLEIDINGSPROGRAMMA ILW DUUR: 36 maanden 24 maanden indien de competenties Logistieke hulp in de verzorgingssector reeds zijn verworven Competenties: CLUSTERS VAN COMPETENTIES De leerling kan

Nadere informatie

Digitale (r)evolutie in België anno 2010.

Digitale (r)evolutie in België anno 2010. ALGEMENE DIRECTIE STATISTIEK EN ECONOMISCHE INFORMATIE PERSBERICHT 23 februari 2011 Digitale (r)evolutie in België anno 2010. De digitale revolutie zet zich steeds verder door in België: 73% van de Belgische

Nadere informatie

Thema 1 LP 6: Formuleren dat ondernemingen een sociale verantwoordelijkheid hebben ten opzichte van alle stakeholders

Thema 1 LP 6: Formuleren dat ondernemingen een sociale verantwoordelijkheid hebben ten opzichte van alle stakeholders Thema 1 LP 6: Formuleren dat ondernemingen een sociale verantwoordelijkheid hebben ten opzichte van alle stakeholders Tijd 2 lesuren Doel 1 De leerlingen kunnen in eigen woorden het begrip stakeholder

Nadere informatie

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20

Burgers en Stoommachines. Tot 1:20 Burgers en Stoommachines Tot 1:20 Wat gaan we leren? 1. Welke gevolgen de technische uitvindingen hadden. 2. Wat er in de grondwet van 1848 stond. 3. Welke groepen minder rechten hadden dan andere groepen.

Nadere informatie

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen

GODS GEZIN. Studielessen voor 4-7 jarigen GODS GEZIN Studielessen voor 4-7 jarigen 2003 Geschreven door Beryl Voorhoeve en Judith Maarsen Oorspronkelijk bedoeld voor studie in kleine groepen in de Levend Evangelie Gemeente Gebruikte Bijbelvertaling

Nadere informatie

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen

Toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen 1. Print deze tekst 2. Download het geluidsbestand en luister Je gaat een toets Geletterdheid en Begrijpend Lezen maken. Dit is een leestoets. De toets heeft vijf delen. Deel A, B, C, D en E. Deze toets

Nadere informatie

Latijn: iets voor jou?

Latijn: iets voor jou? : n j i t a L r o o v s iet jou? De Romeinen en wij Waar komen onze letters vandaan? Hoe komen we aan de namen van de maanden? De antwoorden op vele van deze vragen vind je vaak in het verleden bij de

Nadere informatie

Lesmateriaal bovenbouw

Lesmateriaal bovenbouw Lesmateriaal bovenbouw Workshopdag Satellieten 8 oktober 2008 Space Expo, Noordwijk Bouw je eigen telescoop Benieuwd naar het oppervlak van de maan? Of de ringen van Saturnus? Deze dingen staan te ver

Nadere informatie

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004

Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 Examenopgaven VMBO-GL en TL 2004 tijdvak 2 woensdag 23 juni 9.00-11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING VBO-MAVO-D Gebruik het bronnenboekje. Dit examen

Nadere informatie

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B

Leydse Weelde. Marie de Brimeu - B Leydse Weelde Marie de Brimeu - B Welkom in Museum Boerhaave. Je gaat de tentoonstelling Leydse Weelde Groene ontdekkingen in de Gouden Eeuw bekijken. Met groene ontdekkingen worden natuurlijk planten

Nadere informatie

Jubelparkmuseum. Jubelparkmuseum. Het Jubelparkmuseum is een museum: - voor kunst - voor geschiedenis - voor archeologie

Jubelparkmuseum. Jubelparkmuseum. Het Jubelparkmuseum is een museum: - voor kunst - voor geschiedenis - voor archeologie Jubelparkmuseum Het Jubelparkmuseum is in Brussel. Het Jubelparkmuseum heet zo omdat het in het Jubelpark ligt. Het Jubelparkmuseum is een van de grootste musea van België. Het is een oud museum. Leopold

Nadere informatie

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan

Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan 08540 LerenLoopbaanBurgerschap 10-04-2008 08:28 Pagina 1 ontwikkelingsproces 1+2 1 2 3 4 5 6 7 Werken aan persoonlijke ontwikkeling en sturen van eigen loopbaan Leren, Loopbaan en Burgerschap Wat laat

Nadere informatie

Heilig Jaar van Barmhartigheid

Heilig Jaar van Barmhartigheid Heilig Jaar van Barmhartigheid van 8 december 2015 tot 20 november 2016 Paus Franciscus heeft alle mensen van de hele wereld uitgenodigd voor een heilig Jaar van Barmhartigheid. Dit hele jaar is er extra

Nadere informatie

Lesvoorbereiding : Voedingsindustrie (beroepen : kwaliteitsverantwoordelijke, productieoperator en onderhoudstechnicus)

Lesvoorbereiding : Voedingsindustrie (beroepen : kwaliteitsverantwoordelijke, productieoperator en onderhoudstechnicus) Lesvoorbereiding : Voedingsindustrie (beroepen : kwaliteitsverantwoordelijke, productieoperator en onderhoudstechnicus) Klas: 1ste graad secundair onderwijs Leervak: Techniek Onderwerp: Atelier i.v.m.

Nadere informatie

Voorbereidende les bij:

Voorbereidende les bij: Voorbereidende les bij: 1 U heeft een bezoek aan de tentoonstelling 24 uur met Willem in het Nationaal Archief gepland. Wij verheugen ons op uw komst, u bent van harte welkom! Om uw bezoek aan het Nationaal

Nadere informatie

Spelleidraad. Een educatief spel over Milieu, Mobiliteit, Duurzaamheid en Verkeersveiligheid

Spelleidraad. Een educatief spel over Milieu, Mobiliteit, Duurzaamheid en Verkeersveiligheid Spelleidraad Een educatief spel over Milieu, Mobiliteit, Duurzaamheid en Verkeersveiligheid Het bordspel in t kort Het verhaal Sam, een journalist van de plaatselijke krant, krijgt van zijn hoofdredacteur

Nadere informatie

DE BAAN OP! Een interessant bedrijf kiezen. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS

DE BAAN OP! Een interessant bedrijf kiezen. Inhoud. Doelgroep. Vakgebied. Materialen. Doelen STERKE SCHAKELS DE BAAN OP! De jongeren organiseren zelf één of meerdere bedrijfsbezoeken. Ze verzamelen informatie over verschillende bedrijven en op basis hiervan kiezen ze met de hele klas het meest interessante bedrijf

Nadere informatie

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62210 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

(Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn sociale onrechtvaardigheid)

(Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn sociale onrechtvaardigheid) (Uit: mensenrechteneducatie in het vak geschiedenis: leerlijn sociale onrechtvaardigheid) THEMA Sluit aan bij Mensenrechen of kinderrechten Doel niveau Type Duur Materiaal Doelstellingen Vakgebonden eindtermen

Nadere informatie