VAN DE COMMISSIE. De commissie wenst een ieder sfeervolle feestdagen en een plezierige vakantie

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "VAN DE COMMISSIE. De commissie wenst een ieder sfeervolle feestdagen en een plezierige vakantie"

Transcriptie

1 Nieuwsbrief van de Commissie PA-BO van de VGN Redactie: Cees van der Kooij VAN DE COMMISSIE De commissie wenst een ieder sfeervolle feestdagen en een plezierige vakantie Agenda De eerstvolgende vergadering van de Commissie PA-BO is op woensdag 11:12-01 Heeft u vragen of wilt u iets inbrengen stuur dan een naar secretaris Ronald Stroo: Op 11:06-04 vindt in de Driestar-pabo in Gouda de volgende zaakvakkenstudiedag (ak-gesch-natuur) plaats, die in het teken zal staan van de kennisbases voor de zaakvakken. Nadere informatie volgt. Commissie De commissie vergaderde op 10: Helaas kon het plan om afscheid te nemen van Ron Meijer geen doorgang vinden omdat Ron verhinderd was. Misschien gaat het lukken op 11: Verschillende docenten die benaderd waren, bleken bereid te zijn om zitting te nemen in de commissie. De keuzes van de commissie zijn teruggegespeeld naar de kandidaten en op 11:12-01 hopen we de commissie weer op volle sterkte te hebben. Omdat de verzendlijst van de commissie verre van compleet bleek is de commissie gestart met een nieuwe inventarisatie van geschiedenisdocenten op de pabo s. Besproken werd de stand van zaken van de Kennisbasis Geschiedenis aan de hand van de reactie van Cees van der Kooij op het concept. De commissie ging akkoord met de plaatsing van de nieuwsbrief van de commissie op Marjan de Groot berichtte over de noodzaak i.v.m. subsidies van Brussel om Euroclio om te zetten van een stichting in een vereniging. Ook gaf ze vast een indruk van de komende Eurocliobijeenkomsten. Een deel van de vergadering ging over het 4 en 5 mei-comité. Aanwezig was voormalig pabo-docente Yvonne Ahrend, bij het comité werkzaam als educatief medewerker. Aan de orde kwamen de nieuwe taak van het comité op het gebied van voorlichtingsbeleid (overgenomen van het ministerie van VWS), het leermiddelenoverzicht van het comité, het boekje Nationaal aandenken, een speciale aflevering van het schooltv-weekjournaal, het project Adopteer een monument (ook mogelijk voor pabo s) en de nadruk op het wereldwijde karakter van oorlogen (i.pv. de focus uitsluitend op Nederland). Een interessante uitwisseling van ideeën en plannen, waarbij in de toekomst ook de nieuwsbrief van de commissie ingezet gaat worden als communicatiekanaal naar o.m. de pabo s.

2 2 Activiteiten Onder deze kop worden activiteiten van commissieleden vermeld, die verwant zijn aan het commissiewerk, maar veelal budgettair neutraal uitgevoerd worden voor het VGNbudget: in het oktobernummer van Kleio stond een artikel van Marjan de Groot en Cees van der Kooij over verhalend ontwerpen op basis van hun workshop Sam s suitcase tijdens de laatste Euroclioconferentie, op 10:05-11 was Cees van der Kooij aanwezig bij de presentatie in de INHollandpabo in Dordrecht van het boek van Jan de Bas De pabotoets geschiedenis haal je zo. Zie verder hoofdstuk III van deze Nieuwsbrief. Op ongeveer hetzelfde tijdstip werd het door Ton van der Schans samengestelde boek met opstellen van Van deursen de geest is meer dan het lichaam gepresenteerd (zie hieronder). op 10:08-11 was Marjan de Groot aanwezig bij de expertmeeting over de conceptkennisbasis cultuureducatie, op 10:10-11 waren Ton van der Schans en Cees van der Kooij aanwezig op de expertmeeting in Utrecht over het concept van de Kennisbasis Geschiedenis, op 10:27-11 en 10:28-11 was Marjan de Groot in Den Haag voor de bestuursvergadering van Euroclio over de omzetting van de stichting in een vereniging. Nieuwsbrief Wat een geweldige nieuwsbrief was de reactie van een nieuwe nieuwsbrieflezer. De Lerarenopleiding van de Universiteit van Amsterdam heeft gevraagd of Historie Gesignaleerd geplaatst mag worden op De commissie is hiermee akkoord gegaan. November was de maand van het afscheid nemen van Harry Mulisch. De historische boeken, die in november de meeste aandacht trokken, waren: David Van Reybroek, Congo, een geschiedens Koen Koch, Een kleine geschiedenis van de Grote Oorlog Auke van der Woud, Koninkrijk vol sloppen. Wie nog niet in bezit is van de schitterende boeken van Sebastian Haffner kan zijn boekenkast ruim aanvullen nu vrijwel al zijn werk uit de Mets &Schilt-boedel in de ramsj ligt. Historisch vergelijken kwam ruimschoots in discussie door de vergelijking die Rob Riemen maakte van aspecten van het fascisme met die van de PVV. Op politiek terrein uitgebreide aandacht in november voor de discussie over democratisering van de PVV, over de rol van de Koningin in formaties en over het algemeen in de politiek en over Nederland en de mensenrechten, veelal gekoppeld aan pleidooien voor een constitutionele toetsingsrecht in Nederland. Het ministerie van OCW kondigde voor 2011 een geschiedenispabo-toets aan, Cito kwam met de uitkomsten van de periodieke peiling geschiedenis op basis van gegevens uit 2008 en verder in november veel discussie over het Nationaal Historisch Museum en veel aandacht voor Sint Maarten en Sinterklaas. De volgende nieuwsbrief staat gepland voor begin januari CvdK 2

3 3 Geschiedenis en Geschiedenisonderwijs in het nieuws in de maand november 2010 Samenstelling Cees van der Kooij - Hoofdstuk I Geschiedenisinhoud - blz. 3 Hoofdstuk II Geschiedenisdidactiek - blz. 83 Hoofdstuk III Geschiedenis in de opleiding - blz AR = artikel ACD = audio-cd BJ = jeugd gebruikte afkortingen BV = volwassenen B(J)R = ramsj TE = tentoonstelling I GESCHIEDENISINHOUD 1 BRONNEN VAN HET VERLEDEN ARCHEOLOGIE Bijlen Een team van archeologen en neurologen van het Imperial College is tot de conclusie gekomen dat de eerste mens nadat hij geleerd had om scherpe stenen te gebruiken als wapen en gereedschap er twee miljoen jaar over deed om een handbijl te ontwikkelen vanwege een te klein brein en niet vanwege een gebrek aan motorische vaardigheden. De hersencapaciteit zou zo n 2,5 miljoen jaar geleden onvoldoende zijn geweest om een bijl te bedenken. Die vaardigheid kreeg de prehistorische mens met de ontwikkeling van het hersengebied, waarmee hij tegelijk leerde spreken. Vroege oermens kon bijl niet bedenken in: de Volkskrant, 10:06-11, blz. 3 [Wetenschap]. Archeologen hebben in Australië een stuk van stenen bijl gevonden van jaar oud. Volgens archeoloog David het oudste stuk bijl ter wereld. Eerdere vondsten waren niet ouder dan jaar. Door deze vondst zou het verhaal over de Europese oorsprong van de bijl dus niet wereldwijd opgaan. De bijl werd gevonden te midden van eeuwenoude rotstekeningen op heilige grond van de Aboriginals. Oudste bijl ter wereld gevonden in Australië in: Dagblad van het Noorden, 10:06-11, blz. 7. Engelsmanplaat De Stichting Verdronken Geschiedenis heeft een archeologische expeditie ondernomen naar de Engelsmanplaat tussen Ameland en Schiermonnikoog op zoek naar overblijfselen die zouden kunnen bewijzen dat Schiermonnikoog ooit op de huidige plaats van de 3

4 4 Engelsmanplaat lag. Ook werd er gezocht naar resten van het kofschip Frederik Hendrik dat in 1856 strandde, waarbij de voltallige bemanning omgekomen is. Zoektocht naar verleden Engelsmanplaat in: Dagblad van het Noorden, 10:06-11, blz. 3. De oogst van het archeologisch onderzoek bleef beperkt tot restanten van houten palen, die waarschijnlijk ooit gediend hebben als kaap (baken). Dekker, W., De motorzaag ronkt op stille Engelsmanplaat in: Dagblad van het Noorden, 10:08-11, blz Archeologische objecten: van wie? Peru eist van de Amerikaanse Yale-universiteit duizenden archeologische objecten terug, die opgegraven zijn in de Incastad Machu Picchu. Deze stad werd in 1911 ontdekt door Hiram Bingham III van Yale. Overeengekomen werd destijds dat Yale de objecten achttien maanden mocht bestuderen. Het gaat om tombes, grafdecoraties, botten, gewaden en aardewerk. Yale hoopt te kunnen onderhandelen over een verdeling. Peru heeft de hulp van Obama ingeroepen om tot een oplossing te komen. Hoekzema, A., Peru eist schatten van Inca s terug van Yale in: de Volkskrant, 10:09-11, blz. 12. Het Metropolitan Museum in New York gaat negentien oudheidkundige objecten afkomstig uit het graf van farao Toetanchamon, gevonden tijdens de ontdekking door Howard Carter in 1922, teruggeven aan Egypte. Sinds het begin van de 20 ste eeuw bevinden deze voorwerpen zich in de collectie van het museum. Egypte heeft altijd gezegd dat deze voorwerpen destijds illegaal het land verlaten hebben. Zahi Hawass noemde de teruggave een geweldige geste van het museum. Tot januari 2011 zullen de objecten tentoongesteld worden op een grote Toetanchamon-tentoonstelling in New York. Vanaf juni 2011 zijn ze te zien in het Egyptisch museum in Kairo. De uiteindelijke bestemming zal het nieuwe Egyptische museum in Gizeh zijn, dat vermoedelijk in 2012 open zal gaan. Smallenburg, S., Egypte krijgt 19 objecten terug in: NRC Handelsblad, 10:11-11, blz. 9. In de Volkskrant een overzicht van teruggegeven en nog niet teruggegeven erfgoed: Teruggegeven 2004: Aboriginal artefacten van het British Museum terug naar Australië. 2008: Een deel van het Parthenonfries van Italië naar Griekenland. 2008: Euphronios Krater, een grote Griekse vaas, van het Metropolitan Museum in New York naar Italië 2009: Fragmenten van muurschilderingen uit de Vallei der Koningen in Luxor van het Louvre naar Egypte. 2009: Obelisk van Axum van Italië naar Ethiopië. 2010: Hoofd van koning Badu Bonso II van het Anatomisch Museum in Leiden naar Ghana. 2010: Faraokunst van het Metropolitan Museum in New York naar Egypte. Nog niet teruggeven, opgeëist Elgin Marbles - British Museum, opgeëist door het Akropolis Museum in Athene Steen van Rosetta - British Museum door Egypte Grieks kuras - Rijksmuseum van Oudheden in Leiden zou terug moeten naar Zuid- Italië Bronzen beelden uit de collectie van Yves Saint Laurent in Frankrijk zouden terug moeten naar China. Hoogstraten, D. van, Schatten Toetanchamon naar Egypte in: de Volkskrant, 10:12-11, blz. 6. Een onbekende Chinese bieder heeft ruim 60 miljoen euro betaald voor een keizerlijke porseleinen vaas. Deze vaas werd in Londen aangetroffen bij het opruimen van een huis. 4

5 5 Het gaat om een 40 centimeter hoge Qianlong-vaas uit ongeveer 1740, waarschijnlijk door een Engels officier meegenomen uit het Zomerpaleis in Peking tijdens de plundering door Britse troepen in In China speculeert men over wie zich in deze als een goede vaderlander gedragen heeft, door geroofd erfgoed terg te brengen naar China. Een aanwijzing kan zijn of de vaas terecht komt in het Paleismuseum of in het museum van de Poly Group. Moleman, H., Zestig miljoen om een vaas terug te halen, Peking kent gulle patriotten in: de Volkskrant, 10:13-11, blz. 7. De Universiteit van Yale is overeengekomen met Peru om ruim voorwerpen terug te geven aan Peru. Yale houdt dan 350 museumwaardige voorwerpen in eigen bezit. De onderhandelingen liepen al vanaf De voorwerpen gaan naar de Universiteit van Cuzco. In Cuzco zal in samenwerking met Yale een speciaal museum en een onderzoekscentrum komen. Toebosch, Th., Alleen de brokstukken uit Machu Picchu gaan terug in: NRC Handelsblad, 10:25-11, blz. 10. Oudste snijsporen Drei onderzoekers hebben in Proceedings of the National Academy of Sciences (early edition, online) aangegeven dat de twee botten uit Dikika (Ethiopië) uit 3,4 miljoen jaar geleden, waarop volgens andere wetenschappers de oudste snijsporen ter wereld voorkomen, te sterk verweerd zijn om daaruit te concluderen dat de Australopithecus afarensis al dieren slachtte en vlees at. Kritiek op 3,4 mln jaar oude snijsporen in: NRC Handelsblad, 10:16-11, blz. 11. Tandenonderzoek Een nieuwe methode om tanden te onderzoeken is met een synchroton, een deeltjesversneller, die een zeer gefocuste röntgenstraal kan opwekken. Daarmee kunnen zeer kleine groeilijnen (soms per dag) van de tanden zichtbaar gemaakt worden. Zo kan in de groeilijnen op de eerste kies (M1) goed het moment van geboorte en bij kinderen ook de sterfteleeftijd vastgesteld worden. Spiering, H., Neanderthaler was al op zijn zestiende volwassen in: NRC Handelsblad, 10:16-11, blz. 11. Domplein Utrecht Al eerder werd in Historie Gesignaleerd bekend gemaakt dat het Domplein in Utrecht archeologisch rijksmonument is geworden. Als aanvulling kan nog gelden dat het Domplein opgenomen is in het Odyssee-programma: het programma om onaf archeologisch onderzoek uit de 20 ste eeuw nader uit te werken. Schreurs, J., Domplein archeologisch rijksmonumnt. Van Trajectum tot palts in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, herfst 2010, blz Citaten In ons vak (archeologie) komt het altijd anders dan je denkt, maar dit heb ik nog nooit meegemaakt. Je graaft naar de dertiende eeuw en je vindt ontaarde kunst. Het is een zeer, zeer spectaculaire vondst. Hermann Parzinger, voorzitter van de stichting Pruisisch cultuurbezit, zelf archeoloog, over de vondst van ontaarde kunstsculpturen in Berlijn, geciteerd in: Vaart, J. van der, Kunstvondst doet denken aan krimi in: NRC Handelsblad, 10:09-11, blz. 11. Publicaties (BV) Alders, P. e.a., Van bodemvondst tot database. Handboek voor de amateurarcheoloog. Matrijs, 24,95. Bespreking in Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, herfst 2010, blz. 34. Tijdschrift ARCHEOLOGIE MAGAZINE Nr. 06 is in november nog niet verschenen. 5

6 6 GESCHIEDENIS Historici c.s. Hugh Trevor-Roper Willem Otterspeer bespreekt de biografie over de Britse historicus Trevor-Roper / Lord Dacre Trevor-Roper schreef klassiekers over de opkomst van de middenklasse in Engeland en over de algemene crisis in de 17 e eeuw. Ook was hij bezig met WO II met als bestseller The Last Day of Hitler, waarvan hij zelf stelde: een eindeloze, gouden fontein van dollars vloeide mijn zakken in. Hij was de essayist van zijn generatie: een onafhankelijke geest die even oorspronkelijk dacht als helder schreef. Een dieptepunt in zijn carrière was in 1983 de aarzelende steun, die hij voor de publicatie van de dagboeken van Hitler in de The Times gaf, dagboeken die later toch vals bleken te zijn. (BV) Sisman, A., Hugh Trevor-Roper. The Biography. Weidenfeld & Nicholson, ca. 33,00. Bespreking Willem Otterspeer Engelands beste pen in: de Volkskrant, 10:06-11, blz. 5 [Boeken]. Bespreking door Patrick van IJzendoorn Hoffelijk, venijnig, recalcitrant, Brits in: NRC Handelsblad, 10:26-11, blz. 15 [Boeken]. David van Reybrouck Na de Libris Geschiedenis Prijs en de Jan Greshoff-prijs heeft David Van Reybrouck voor zijn boek Congo, een geschiedenis ook de AKO Literatuurprijs gewonnen, een prijs van euro. Papa Maurice Mbwiti, Congolees schrijver, is blij met deze prijstoekenning aan Van Reybrouck en hoopt dat het boek nu snel in het Frans vertaald gaat worden, zodat de Congolezen het boek ook kunnen lezen: opdat onze geschiedenis hier in alle universiteiten en scholen kan worden onderwezen. Daar hebben wij behoefte aan. ( ) David heeft ons een nu eindelijk op papier en in stemmen bewaard gebleven verleden gegeven, een verleden met een kloppend hart. Dat is een mooi geschenk voor een volk. Peters, A., Van Reybrouck wint AKO Literatuurrijs met Congo in: de Volkskrant, 10:09-11, blz. 2. Luyten, A., Een mooi geschenk voor het volk in: NRC Handelsblad, 10:09-11, blz. 10. Elsbeth Etty interviewde Van Reybrouck voor NRC Handelsblad. Citaten uit dit interview zijn verspreid door deze nieuwsbrief te vinden. Etty, E., De stelling van David Van Reybrouck: Het publiek vraagt om standvastige schrijvers en media in: NRC Handelsblad, 10:13-11, blz [Opinie & Debat]. Eva Rovers Eva Romers promoveerde op een studie over het leven en het werk van Helene Kröller- Müller ( ). Rovers had als eerste toegang tot uniek bronnenmateriaal: 3400 brieven uit het archief van Sam van Deventer, een vertrouwensman van Kröller-Müller. De handelseditie van haar proefschrift verschijnt onder de titel De eeuwigheid verzameld. Biografie van Helene Kröller-Müller in: Dagblad van het Noorden, 10:10-11, blz. 2. Johan Huizinga De Britse historica Lisa Jardine, University of London, stelt dat Johan Huizinga in zijn eigen land onvoldoende op waarde geschat wordt. Zij pleit voor een herwaardering van Huizinga, gezien de invloed van zijn Herfsttij der Middeleeuwen (1919) en Homo Ludens (1938) op de internationale cultuurgeschiedenis. Jardine geeft aan dat Nederland altijd al een probleem had met Huizinga, omdat hij zijn tijd ver vooruit was. In december houdt Jardine de Huizinga-lezing: The afterlife of homo ludens, from Huizinga to Zemon Davis and beyond? Johan Huizinga wordt niet op waarde geschat in: NRC Handelsblad, 10:19-11, blz. 1. Donker, B., Huizinga is een deel van mij in: NRC Handelsblad, 10:19-11, blz. 4-5 [Cultureel Supplement]. 6

7 7 Huizinga-biograaf Anton van der Lem heeft een oproep geplaatst in het bulletin van de Leidse Universiteitsbibliotheek Omslag. Hij wil graag weten welke titels deel uitmaakten van de bibliotheek van Huizinga. Aan de hand van zo n reconstructie is mogelijk te traceren door wie Huizinga beïnvloed is. Eén van Huizinga s studenten heeft aangegeven dat deze bibliotheek bescheiden afmetingen had: een wandje in een studeerkamer. Gezocht: Huizinga s boeken in: de Volkskrant, 10:20-11, blz. 4 [Boeken]. Eén van Huizinga s beroemdste werken Homo Ludens (1938) is door Amsterdam University Press opnieuw uitgegeven, voorzien van foto s van Vincent Mentzel. (BV) Huizinga, J., Homo ludens. Amsterdam University Press, 39,50. Persbericht Amsterdam University Press, 10: Auke van der Woud Robert Slagt interviewde Auke van der Woud voor het Geschiedenis Magazine o.m. over zijn publicaties, waaronder Koninkrijk vol sloppen: (AR) Slagt, R., Land van krotten en knechting in: Geschiedenis Magazine, november-december 2010, blz Theo Spek Theo Spek, snior onderzoeker historische geografie bij de Rijksdienst voor Cultureel Erfgoed en deeltijd bijzonder hoogleraar aan de RUG is benoemd tot gewoon hoogleraar Landschapsgeschiedenis in Groningen. Hij gaat een nieuw universitair Kenniscentrum Landschap oprichten, dat o.m. één- en tweejarige masteropleidingen landschapsgeschiedenis gaat verzorgen en vernieuwend wetenschappelijk landschapsonderzoek gaat verrichten. Nieuw Kenniscentrum Landschap in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, herfst 2010, blz. 3. Vergeten [vervolg, zie Historie Gesignaleerd, november 2010] Suzanne Weusten interviewde Douwe Draaisma over zijn Vergeetboek aan de hand van Draaisma s centrale vragen: Waarom vergeten we? Waardoor? En: Hebben we er zelf iets over te zeggen? Allereerst wijst Draaisma op ouderdomsklachten: niet op namen kunnen komen. Dat noemt hij slijtage van de associatie. Omdat delen van het geheugen afhankelijk zijn van associatie en namen van zichzelf geen associatie hebben, wordt het moeilijk om namen als eerste naar boven te halen. Draaisma, nu 57, merkt dat er ook in zijn hersenen veel gewist wordt. Met de toename van de middelen om ons geheugen te ondersteunen, realiseren we ons steeds vaker wat er uit ons natuurlijk geheugen is verdwenen. Hij ergert zich aan metaforen voor het geheugen, zoals de computer. De beste metafoor voor het geheugen is volgens Draaisma een palimpsest, een hergebruikt stuk perkament. Na hergebruik kon je de oude tekst weer door de nieuwe heen zien schemeren, een beeld voor de gelaagdheid van het geheugen: er komt nieuwe informatie bij, oude informatie wordt gewist, maar in wezen komt de oude herinnering door de nieuwe heen te zitten. Volgens Draaisma wordt het geheugen gedomineerd door het vergeten. Het vergeten heeft een beschermende functie. Alle informatie dagelijks opnemen en bewaren zou leiden tot een grote blur. Draaisma koppelt de selectiviteit van het geheugen aan onze evolutionaire geschiedenis. Sommige dingen zijn voor het leven in je geheugen gegrift, andere zijn er bijna niet in te krijgen. Het geheugen is ongezeglijk, het gaat zijn eigen gang.( ) de ongezeglijkheid van het geheugen biedt een excuus. Je kunt niet persoonlijk verantwoordelijk gesteld worden voor wat je bent vergeten. Weusten, S., Het geheugen is ongezeglijk in: de Volkskrant, 10:03-11, blz In zijn recensie van Draaisma s Vergeetboek gaat Guus Middag bij zichzelf te rade: Ik heb vreemde ervaringen met mijn geheugen volledig verkeerd opgeslagen herinneringen, volledig vergeten gebeurtenissen en personen. Maar ook: haarscherp en tot in alle details herinnerde episodes die alleen ik me herinner, en niemand anders. 7

8 8 Middag sluit zijn recensie af: Dat is dan misschien een punt van kritiek: er staat te veel in. En: er had daarom ook wel een zaakregister in opgenomen mogen zijn. Verder niets dan lof voor dit leerzame boek met zijn mooie titel. Middag, G., Graven in het eerste vergeten in: NRC Handelsblad, 10:05-11, blz. 3 [Boeken]. Tomas Vanheste interviewde Douwe Draaisma voor Vrij Nederland. Enkele citaten uit het interview: Niet kunnen vergeten is een handicap. Het kladschrift van ons geheugen wordt aangepast, lijdende vorm, we herschrijven onze herinneringen niet zelf, dat wordt voor ons gedaan. Het geheugen heeft een ontwerper en een bezitter. Wij zijn de bezitter, maar het gehoorzaamt aan de ontwerper. Filosofen hebben een veel grotere beheersing ten opzichte van andere competenties dan neurologen. Vanheste, T., Douwe Draaisma: Het geheugen gehoorzaamt de evolutie - niet ons in: Vrij Nederland, 10:20-11, blz Non-fictie gids Vrij Nederland publiceerde de Non-fictie gids, de beste non-fictie van 2010 volgens VNrecensenten. Hieronder de boeken, die betrekking hebben op geschiedenis of aanverwante zaken, en die kort gerecenseerd worden: Achterhuis, H., De utopie van de vrije markt. Lemniscaat, 19,95. Blom, Ph., Het verdorven genootschap. De Bezige Bij, 29,90 [over radicale Verlichters). Boom, J., Als een nacht met duizend sterren. Podium, 21,50 [over Uruzgan]. Buijnsters, P.J., Geschiedenis van de Nederlandse bibliofilie. Boek- en prentverzamelaars Vantilt, Hagen, P., Politicus uit hartstocht. Biografie van Pieter Jelles Troelstra. Arbeiderspers, 39,95. Hannam, J., Gods Filosofen. Hoe in de Middeleeuwen de basis werd gelegd voor de moderne wetenschap. Nieuw Amsterdam, 29,95. Kloek, E., Vrouw des huizes. Balans, 19,95. Lemaire, T., De val van Prometheus. Ambo, 24,95 [over de keerzijde van de vooruitgang]. Panhuysen, L., Een Nederlander in de wildernis. De ontdekkingsreizen van Robert Jacob Gordon in Zuid-Afrika. Nieuw Amsterdam, 18,95. Rajchman, C., Een van de laatsten. Meulenhoff, 18,95 [overlevende van Treblinka]. Reinders, M., Gedrukte chaos. Populisme en moord in het Rampjaar Balans, 19,95. Reybrouck, D. Van, Congo. Een geschiedenis. De Bezige Bij, 24,90. Schuyt, K., Het spoor terug. J.B. Charles/W.H. nagel Balans, 24,95. Scott, M., Het wrede ontwaken van een nieuwe wereld. Ondergang en herrijzenis van het antieke Griekenland. Bert Bakker, 29,,95. Woud, A. van der, Koninkrijk vol sloppen. Bert Bakker, 29,95. Zondergeld, G., Ons Socialisme uw Toekomst. Henk Woudenberg en het Nederlandse Arbeidsfront ( ). Spinhuis Uitgevers, 39,50. Zeeman, M., Aan mijn voormalig vaderland. De Bezige Bij, 29,90. Non-fictie gids in: Vrij Nederland, 10:20-11, blz Kamerstukken Op 10:11-11 heeft Tweede Kamervoorzitter Verbeet de website symbolisch geopend. De website bevat twee eeuwen officiële Kamerstukken (Handelingen, Kamerbrieven en aanhangsels) van zowel de Tweede als de Eerste Kamer. Het is een project van de Tweede Kamer en de Koninklijke Bibliotheek, waaraan zes jaar gewerkt is. 8

9 9 Tweehonderd jaar Kamerstukken op internet in: Dagblad van het Noorden, 10:05-11, blz. 4. Gebouwd Indisch erfgoed Het Haags Historisch Museum en Monumentenzorg gaan het gebouwde Indische erfgoed uit de periode in Den Haag in kaart brengen. Het project heet Sporen van Smaragd en startte op 10: Den Haag brengt Indisch erfgoed in kaart op: 10: Geschiedenis als beleidsinstrument Dirk Vlasblom benaderde een aantal historici over het Nederlands verleden als politiek beleidsinstrument. De teneur is: het Nederlands verleden bindt niet. Er was altijd ruzie. De eensgezindheid is een mythe. Dat kennis van het verleden een band schept tussen Nederlanders is een misverstand, zeggen historici uit binnen- en buitenland. Enkele citaten uit het betoog van historicus Frijthoff: De Nederlandse staat is een staat die zichzelf steeds opnieuw uitvindt en die zijn identiteit in het heden zoekt. Geschiedenis is voor ons een verhaal van verdeeldheid, soms zelfs van haat en nijd. We hebben geen duidelijke gecanoniseerde staatsidee: we kennen onze eigen Onafhankelijkheidsverklaring en Magna Charta niet eens. Vlasblom, D., Niets dan tweedracht in: NRC Handelsblad, 10:08-11, blz. 8-9 [Wetenschap]. Verleden, heden, toekomst Het architectuurcentrum Arcam en het Nederlands Architectuur Instituut hebben UAR ontwikkeld: urban augmented reality, een applicatie voor een smartphone. Met deze applicatie kun je een reis door de tijd maken aan de hand van foto s en bouwtekeningen ter plaatse. Je richt de telefoon op een bepaalde plek en op het scherm zijn van die plek verleden, heden en toekomst te zien. Voor Amsterdam zijn er vijf routes, waarin een paar honderd Amsterdamse gebouwen opgenomen zijn. Voor Rotterdam is er ook al zo n opzet en later volgen Den Haag, Utrecht en mogelijkerwijs Almere en Den Bosch.. Architectuur-applicatie in: de Volkskrant, 10:10-11, blz. 42. Metz, T., App maakt van de iphone een wichelroede van de stad in: NRC Handelsblad, 10:11-11, blz. 9. In Experimental Psychology, 2010, nr. 6, doen Italiaanse onderzoekers verslag van onderzoek naar hoe mensen zich toekomstige gebeurtenissen voorstellen. Conclusie: meestal verzinnen ze die niet vanuit het niets, maar baseren ze zich grotendeels op hun herinneringen van gebeurtenissen, die ze al meegemaakt hebben. Ze herinneren zich dus als het ware de toekomst. Bruin, E. de, Mensen herinneren zich hun toekomst zo als hun verleden in: NRC Handelsblad, 10:13-11, blz. 7 [Wetenschap]. European Holocaust Research Infrastructure (EHRI) Op 10:16-11 is in Brussel het European Holocaust Research Infrastructure gelanceerd, een online platform van zo n twintig onderzoeksinstellingen uit dertien landen, die hun archieven gaan koppelen. Via deze samenwerking moet er gekomen worden tot standaardisering en het samenbrengen van de versnipperde Holocaustarchieven. De leiding van het project is in handen van NIOD in de persoon van Conny Kristel. Zij verwacht dat op deze manier het Holocaustonderzoek een echt Europees karakter krijgt. Tot op heden was het genocide-onderzoek toch vooral lokaal gericht. Het project wordt vanwege de Europese dimensie ondersteund door de Europese Unie met 7 miljoen euro voor de eerste vier jaar. Het is voor het eerst dat historici geld uit Brussel ontvangen om Europees te gaan samenwerken. Naast de wetenschappelijke wens voor het project is er ook een politieke: het borgen van het collectieve geheugen inzake de Holocaust en mensen eraan herinneren dat Europa uit de as van Auschwitz is opgekrabbeld. Het gaat overigens niet alleen om de Holocaust van de treinen, maar ook om de Holocaust van de kogels. Kristel hoopt dat via het project de 9

10 10 slachtoffers duidelijker in beeld zullen komen: je kunt geen geschiedenis schrijven zonder de stemmen van de slachtoffers. De EHRI bundelt archieven, maar voor onderzoek zal de onderzoeker zelf erop uit moeten gaan, want de documenten staan niet on line. EHRI zal onderzoekers de weg wijzen welke archieven van belang zijn voor het onderzoek. Geest, M. van der, Alle Holocaust onder één knop in: de Volkskrant, 10:12-11, blz. 7 [Wetenschap]. Identiteit In haar column in NRC Handelsblad worstelt Marjolijn Februari met het begrip identiteit, naar aanleiding van de stellingname van de Staatscommissie Grondwet dat in de Grondwet geen lofzang op de identiteit hoort. Februari: Enerzijds heb je een maatschappelijk proces, waarin mensen een identiteit aannemen, vormgeven, verfijnen en uitdragen, en aan de andere kant een afgeleid proces waarin die identiteit wordt vastgelegd en gebruikt voor allerlei zeer uiteenlopende doelen. Ze verwijst naar Amartya Sen die stelt dat identiteit een dynamisch begrip is, dat je niet moet willen bevriezen. Het betekent bijvoorbeeld dat de overheid je niet automatisch moet aanspreken als woordvoerder van je gemeenschap en je zo voor altijd opsluiten in je profiel. En zou ik eraan willen toevoegen, het betekent ook dat de overheid ons profiel niet moet bevriezen in databestanden en uitleveren aan kwade krachten. Februari, M., Je identiteit is alleen van jezelf in: NRC Handelsblad, 10:15-11, blz. 9. In Frankrijk is een nieuwe regering samengesteld. Het Ministerie van identiteit, integratie en immigratie komt niet meer voor. Immigratie is verhuisd naar Binnenlandse Zaken en identiteit is verdwenen. De minister van identiteit, integratie en immigratie is nu minister van energie en digitalisering. Korteweg, A., En weg is het ministerie van nationale identiteit in: de Volkskrant, 10:16-11, blz. 14. Immaterieel erfgoed De UNESCO heeft op een vergadering in Nairobi de lijst met beschermd immaterieel erfgoed uitgebreid. Het gaat om erkenning van gebruiken die een volk wil doorgeven aan volgende generaties. Van de 51 voordrachten zijn er 22 goedgekeurd, waaronder de Italiaanse mediterrane keuken, de Peking-Opera, het ritueel van de Franse maaltijd, de Spaanse flamenco, acupuntuur in China, de springprocessie in Echternach, de scharendans in Peru, de Iraanse vechtkunst Sport voor Helden, de tonnekensbrand in het Vlaamse Geraardsbergen en het Turkse olieworstelen. Nederland had geen voordrachten gemaakt, want Nederland heeft het Verdrag voor de Bescherming van Immaterieel Cultureel Erfgoed niet geratificeerd. Chin-A-Fo, H., Flamenco. De Franse keuken. De Peking Opera. Wat staat er op de lijst van immaterieel cultureel erfgoed? in: NRC Handelsblad, 10:17-11, blz. 2. Zweeden, C. van, Franse gastronomie als werelderfgoed in: Dagblad van het Noorden, 10:17-11, blz. 7. Historisch vergelijken Ten aanzien van het opereren van de PVV worden door Rob Riemen en door CDA-Tweede Kamerlid Biskop historische vergelijkingen gemaakt. Zie daarvoor verderop in de Tijd van Televisie en Computer, het onderdeel Politiek Nederland/actueel/PVV. CvdK. De geschiedenis leert Sander Donkers en Robert van de Griend ergerden zich in Vrij Nederland over de terughoudende recensies van de memoires van Bush vanwege het feit dat het nog te vroeg was om te bepalen hoe de geschiedenis over zijn presidentschap zou oordelen. Irritant is dat. Alsof de geschiedenis een scheidsrechter is die, terwijl de hele wereld heeft gezien dat het meters buitenspel was, jaren later alsnog ijskoud een doelpunt kan toekennen. Verderop stellen ze: We hádden van de geschiedenis kunnen leren dat een explosief groeiende populistische partij nou eenmaal een onweerstaanbare 10

11 11 aantrekkingskracht uitoefent op non-valeurs, fantasten, freaks en vechtersbazen. En dat enige voorzichtigheid in het stemhokje dus geboden was. Donkers, S. en R. van de Griend, De Week Waarin de geschiedenis haar eigen oordeel vormde en we er weer niets van leerden in: Vrij Nederland, 10:20-11, blz. 9. Foto s Hollandse Hoogte Hollandse Hoogte is de grootste Nederlandse fotoleverancier aan kranten en tijdschrften. Het bureau in Amsterdam vertegenwoordigt 300 fotografen en zo n honderd internationale fotobureaus. Op de website Hollandse-hoogte.nl kan gezocht worden in een beeldbank van 7,5 miljoen foto s. Ter gelegenheid van het 25-jarig bestaan stelde directeur Zaal een top tien van de best verkochte foto s samen met op nummer 1 topcrimineel Klaas Bruinsma en op nr. 3 Ayaan Hirsi Ali. De top tien staat met toelichting van Zaal afgedrukt in NRC Weekblad. Zaal constateert dat er eigenlijk nauwelijks nog echte nieuwsfotografen zijn. Vergeleken met twintig jaar geleden zie je nauwelijks meer harde nieuwsfoto s in kranten. De foto s van branden en ongelukken op nu.nl zijn veelal gemaakt door amateurfotografen. Ribbens, A., 10 foto-bestsellers in: NRC Weekblad, 10:27-11, blz Versnelling In NRC Handelsblad een uitgebreid interview met Hartmut Rosa, hoogleraar aan de universiteit van Jena met als specialisatie tijdsociologie, over zijn ideeën over de versnelling in de maatschappij en de gevolgen ervan. Rosa waarschuwt dat mensen op een dag een hoge prijs betalen voor het steeds moordende tempo waarin ze leven. In 2005 schreef hij een wetenschappelijke studie Beschleunigung. Die Veränderung der Zeitstrukturen in der Moderne. Daarin beschrijft hij hoe de versnelling mede door de economische en financiële liberalisering van de laatste decennia zo n vlucht heeft genomen, dat burgers en politici hun greep op de samenleving zijn kwijtgeraakt. Rosa reist de wereld rond om lezingen te geven en krijgt overal de hamvraag: hoe kan in een samenleving die schreeuwt om instantbeslissingen nog ruimte gemaakt worden voor de reflectie die nodig is voor beleid op langere termijn. De versnelling komt voort uit technologische ontwikkelingen, die aangedreven door het kapitaal, elkaar steeds sneller opvolgen. Vroeger zorgde innovatie ervoor dat het leven elke twee generaties structureel veranderde. Nu begrijpen sommige ouders de wereld van hun kinderen al niet meer: binnen één generatie voltrekken zich meerdere radicale transformaties. De versnelling die er altijd is geweest gaat harder dan ooit. Financiële markten hebben een ander tempo dan de echte economie. De connectie tussen die twee is verbrokenen; die mismatch veoorzaakte de kredietcrisis en daarna de economische crisis. Sinds de Verlichting is versnelling als iets positiefs gezien. Het bracht dynamiek en de economieën groeiden ervan. Van groei kwam welvaart. Snelheid leidde tot goede dingen en vormde de kern van ons vooruitgangsdenken. Maar: we zijn de slaaf geworden van de versnelling. Overal in de samenleving zijn uitvalsverschijnselen. Versnelling is geen belofte meer, maar een dreiging. Competitie - op zich goed - is te ver doorgeslagen. Wetenschappers worden beoordeeld op het geld dat ze binnenhalen in plaats van op onderzoek en publicaties. Dat noemt Rosa gevaarlijk. Rosa ziet geen mogelijkheden voor individuen zich hiertegen te verzetten: het systeem is krachtiger dan jij, stelt hij. Zijn advies: mee laten drijven en goede prioriteiten te kiezen om niet aan stress ten onder te gaan. Rosa vindt zijn werk fascinerend en dankbaar. Hij houdt mensen die geen tijd meer hebben een spiegel voor voor reflectie. Tegelijkertijd is hij pessimistisch omdat uiteindelijk de maakbaarheid van de samenleving een illusie blijkt. In plaats van een steeds beter leven en een steeds vrijere mens is het krachtige leven uiteindelijk een vorm van totalitarisme. Gruyter, C. de, Permanent opgejaagde slaven van de versnelling in: NRC Handelsblad, 10:30-11, blz

12 12 Zie ook: en Rosa. Rosa s boek Beschleunigung. Die Veränderung der Zeitstruktur in der Moderne verscheen in2005 bij Suhrkamp Verlag en kost 17,00 (538 blz.). CvdK. Genealogie Het septembernummer van het kwartaalblad Genealogie van het Centraal Bureau voor Genealogie, Centrum voor Familiegeschiedenis, is gratis te downloaden van de website In het nummer o.m. uitgebreid aandacht voor de tv-serie Verborgen Verleden. septembernummer+genealogie+beschikbaar+op+internet, 10: Grenzen in het verleden De Duits-Amerikaanse cultuurhistoricus Mosse creëerde een overgangsperiode van 1870 tot 1900 om duidelijk te maken hoe de wereld veranderde. In 1900 was veel niet meer hetzelfde als in Martijn van Lieshout filosofeert op basis hiervan over grenzen in het verleden en komt o.m. uit bij Virginia Woolf die stelde: In of nabij december 1910 veranderde de menselijke aard Lieshout, M. van, December 1910: begin van de moderne tijd in: Geschiedenis Magazine, november-december 2010, blz Citaten De geschiedenis in een land als Oeganda wordt, in elk geval de afgelopen halve eeuw, steeds opnieuw uitgevonden. Als er weer een nieuwe dictator aantreedt, wordt veel van wat daarvoor gebeurde ontkend. Geschiedschrijving is er daardoor niet of nauwelijks. De enige stabiele versie die er is, is de westerse. Kadu Wasswa in: Bos, K. en A. Stultiens, Afrikaans archief. Een Oegandese duizendpoot in: Vrij Nederland, 10:30-10, blz. 45. Het is goed dat de tijd van de koloniale trots voorbij is, maar die moet niet enkel vervangen worden door postkoloniale schaamte als die niet gepaard gaat met nieuwe vormen van betrokkenheid. David Van Reybrouck in: Etty, E., De stelling van David Van Reybrouck: Het publiek vraagt om standvastige schrijvers en media in: NRC Handelsblad, 10:13-11, blz [Opinie & Debat]. De politieke en historische gebeurtenissen in Nederland van de afgelopen decennia schreeuwen om duiding, om toelichting, om standpuntbepaling en zouden gefundenes Fressen moeten zijn voor elke auteur, die zijn deur open heeft staan, maar ik zie daar maar heel weinig van terechtkomen. David Van Reybrouck in: Etty, E., De stelling van David Van Reybrouck: Het publiek vraagt om standvastige schrijvers en media in: NRC Handelsblad, 10:13-11, blz [Opinie & Debat]. Sterk aan Philip Roths historische fictie is hoe hij daarin een vervlogen tijd aanraakbaar en nabij maakt en tegelijkertijd het verschil met nu laat uitkomen. Jeroen Vullings in: Vullings, J., Philip Roths Nemesis : We weten het niet in: Vrij Nederland, 10:13-11, blz. 56. Ik schrijf over de toekomst omdat het zo n fantastische manier is om over het heden te schrijven. De narratieve afstand die de toekomst biedt, geeft mij de ruimte om stil te staan bij alle hoop en angst die ik heb over vandaag. Cory Doctorow, geciteerd in: Martijn, M., Het idee van Cory Doctorow: Vermijd de ipad als de pest in: Vrij Nederland, 10:13-11, blz. 59. Het belang van geschiedenis is dat je patronen uit het verleden gebruikt om het heden te begrijpen. Lisa Jardine, geciteerd in: Donker, B., Huizinga is een deel van mij in: NRC Handelsblad, 10:19-11, blz. 4-5 [Cultureel Supplement]. 12

13 13 Films/dvds Verborgen verleden Op 10:07-11 was er op Nederland 2 weer een aflevering van de serie Verborgen verleden, waarin ditmaal de familiegeschiedenis van actrice Carry Tefsen centraal stond. Tefsen bleek een unieke naam: alle Tefsens zijn familie. Verborgen verleden in: Dagblad van het Noorden, 10:06-11, blz. 53. CvdK. De aflevering van 10:14-11 was gewijd aan het verleden van Jouri Mulder, die van vaderskant terecht kwam bij Oost-Groningse dagloners en van moederskant bij schippers en handelaren in scheepsbenodigdheden in de Kop van Overijssel. Verborgen verleden in: Dagblad van het Noorden, 10:13-11, blz. 55. CvdK. Publicaties (BV) Bod, R., De vergeten wetenschappen. Een geschiedenis van de humaniora. Bert Bakker, 24,90. Bespreking door Geertje Dekkers Alfa s aan zet in: de Volkskrant, 10:27-11, blz. 9 [Wetenschap]. (BV) Deursen, A. Th. van, De geest is meer dan het lichaam. Opstellen over geschiedenis en cultuur. Bert Bakker, 19,95 [ selectie van artikelen en toespraken, gemaakt door Ton van der Schans]. Aankondiging in Pas Verschenen in: NRC Handelsblad, 10:19-11, blz. 4 [Boeken]. Bespreking door Wim Berkelaar Van Deursen hamert op het geloof. God had een betere boodschapper verdiend in: Historisch Nieuwsblad, november 2010, blz (BR) Köbben, A.J.E., De tijdgeest en andere ongemakken. Mets & Schilt, van 19,90 voor 6,90. Steven Sterk - Utrecht - tel (BR) Roelstraete, J., Je stamboom, je familiegeschiedenis. Stap voor stap. Davidsfonds, van 25,95 voor Steven Sterk - Utrecht - tel (BV) Sense and Sensitivity. The Dutch and Delicate Heritage Issues. ICOM Nederland en Erfgoed Nederland, 21,75 [een bundel artikelen over gevoelige kwesties (ethische vragen) in de museum-/erfgoedsector]. (BR) Stokvis, P., Geschiedenis van een Privéleven. Bronnen en benaderingen. SUN, van 42,40 voor 12,50. Steven Sterk - Utrecht - tel (BR) Winkler, J. en J. Nijen Twilhaar, Achternamen in Nederland & Vlaanderen. SdU, van 49,95 voor 19,90. Steven Sterk - Utrecht - tel (ADC) Zijlmans, K., Wat is kunstgeschiedenis? De geschiedenis van de kunst als moderne wetenschap. Home Academy, vier cd s, ,95. Bespreking door Joep van Ruiten Gauguin als vroege sekstoerist in: Dagblad van het Noorden, 10:24-11, blz. 39. Tentoonstellingen (TE) Monumentalisme - Geschiedenis, nationale identiteit en hedendaagse kunst - Stedelijk Museum - Amsterdam - t.e.m. 11: Catalogus 19,50. Zie ook Bespreking Marina de Vries Stedelijk wacht een rijk oogstjaar in: de Volkskrant, 10:03-09, blz. 53: uit de selectie blijkt een wijd uitwaaierende belangstelling voor de verre of nabije geschiedenis, die van invloed is op het heden. 13

14 14 Bespreking door Lucette ter Borg Hallucinerend mooie zandcirkels van Job Koelewijn in: NRC Handelsblad, 10:14-09, blz. 9: Alles wat naar establishment, vaderlandsliefde, traditie of nationalisme ruikt is verdacht geworden in de moderne kunst. (TE) Wereldverbeteraars! 75 jaar IISG Universiteit Amsterdam Bijzondere Collecties t.e.m. 11:30-01 [topstukken uit het IISG-archief, o.m. een pagina van het Communistisch Manifest, de Utopia van Thomas More en een kunstwerk van Robert Jasper Grootveld]. Aankondiging in Historisch Nieuwsblad, oktober 2010, blz. 97. Bespreking door Peter Giesen Parels van de mestvaalt van de geschiedenis in: de Volkskrant, 10:30-10, blz. 2-3 [Wetenschap]: een prachtige tentoonstelling Tijdschriften GESCHIEDENIS MAGAZINE november-december In het gecombineerd november-december 2010-nummer van Historie Gesignaleerd zijn de belangrijkste artikelen: Baar, H. van, Ultieme Europeanen [over de Roma in de Europese geschiedenis] Clerinx, H., Lucy, twintig en tweebenig [over Lucy, Australopithecus afarensis] Slagt, R., Land van krotten en knechting [interview met Auke van der Woud over zijn nieuwste boek Koninkrijk vol sloppen] Smits, I., Een eeuwigheid voor Jacob de Zoet. Nederlanders in Japan rond 1800 Offenberg, G., De tuinbaas op de tocht [over het verdwijnende beroep van tuinbaas bij buitenhuizen] Damme, L. van, De decembermoorden als excuus. De ontwikkelingsrelatie tussen Nederland en Suriname Blom, Ph., Snakkend naar gezelschap en uitdagende ideeën. Thiry d Holbach, mentor van de radicale Verlichting [voorpublicatie uit Bloms nieuwste boek Het Verdorven Genootschap. De vergeten radicalen van de Verlichting [Amsterdam, 2010, 29,90]. Het centrale thema in dit nummer is Tolstoj met de volgende artikelen: Lieshout, M. van, Tolstoj schrijver profeet. Inleiding. Runia, E., Een oorlogsverklaring aan de geschiedenis Staaij, A. van de, Soldaatjes-kameraadjes. Het Russische leger ten tijde van Oorlog en Vrede Kluveld, A., Vrede in Blaricum. Een Tolstojaans experiment. En verder de gebruikelijke columns, boekbesprekingen en de agenda met de tentoonstellingen. CvdK HISTORISCH NIEUWSBLAD november In het Historisch Nieuwsblad van november 2010 zijn de belangrijkste artikelen: Lavèn, A., Geen gezeik, iedereen rijk. In beeld: populisme [fotoreportage]. Welgraven, C., Hoe het leger kon oprukken [dossier Suriname]. Welten, A., Misleide migranten [dossier Suriname: Hindoestanen]. Blessing, M., Eigenzinnige hoogvlieger [Fokker, ]. Hartmans, R., Revolutionair in dienst van Rome [Copernicus] Tames, I. en J. Withuis, Stilte na de oorlog? [WO II na WO II]. En verder de gebruikelijke columns, boekbesprekingen, signalementen en een beknopte tentoonstellingsagenda. CvdK. 14

15 15 2 TIJD VAN JAGERS EN BOEREN TOT 50 VOOR CHRISTUS ALGEMEEN: voor de tijd van de mens American Museum of Natural History H.J.A. Hofland doet in NRC Handelsblad verslag van een bezoek aan het American Museum of Natural History in New York: Zo kom je onvermijdelijk aan het prachtstuk, de Tyrannosaurus Rex. Telkens weer niet te geloven.( ) Daar staat dit geraamte, altijd weer groter dan ik het in mijn geheugen had bewaard Nog meer fauna uit de prehistorie, allemaal van een geweldige vervaarlijkheid. Maar dit wezen slaat alles. En het wordt omringd door opgewonden kinderen. dat is het eigenaardige met de prehistorische wereld: vooral kinderen worden erdoor aangesproken. ( ) De prehistorie (en de geschiedenis van de ontdekkingsreizen) horen tot de onvergetelijke herinneringen en het plezier van mijn jeugd. De opwinding van de kinderen in dit museum doet me vermoeden dat ze over vijftig, zestig, zeventig jaar over dezelfde ervaringen zullen vertellen. Zo n zorgvuldig ingericht museum is geen linkse hobby. Het geeft je een kostbare en onvergetelijke ervaring. H.J.A. Hofland, Prehistorisch geraamte in: NRC Handelsblad, 10:19-11, blz. 19 [Cultureel Supplement]. Tentoonstellingen (TE) Ptero s boven Rotterdam Natuurhistorisch Museum Rotterdam t.e.m. 11: zie ook Gratis boekje. Nieuwstadt, M. van, Vliegend reptiel gehuld in nepbont in: NRC Handelsblad, 10:21-09, blz. 8. Zweefvliegers op platvoeten in: de Volkskrant, 25-09, blz. 9 [Wetenschap] [foto]. ALGEMEEN: de mens Quetzalcoatlus op jacht - impressie Mark Witton (www.nmr.nl) Eerste boeren De eerste bewoners van het Duitse landbouwdorpje Derenberg (ca voor Chr.) blijken genetisch verwant met de huidige bevolking van Centraal-Europa én met de huidige bevolking van Turkije, Syrië en Irak. Vooral die laatste verwantschap is een 15

16 16 belangrijke aanwijzing voor de theorie dat de eerste landbouw in Europa (de Bandceramiek ) zich verspreidde door volksmigratie en niet door culturele invloed. Het onderzoek is gepubliceerd in PLos Biology en is gebaseerd op DNA onderzoek van 21 individuen, afkomstig uit de prehistorische begraafplaats bij Derenberg. Eerste boeren uit Midden-Oosten in: NRC Handelsblad, 10:11-11-, blz. 8. Neanderthalers Onderzoek met een röntgenlaser - zie de rubriek Archeologie hierboven onder Tandneonderzoek - van tanden van Neanderthalers, vroege Homo sapiens en moderne mensen heeft uitgewezen dat de Neanderthalers zo n twee à drie jaar vroeger volwassen werden dan de latere mens. Conclusie: in de evolutie werd de jeugd steeds langer. De Neanderthaler maakte duidelijk een iets snellere jeugd door dan de later mens. Die langere kindertijd van de latere mens zal ontstaan zijn om kinderen de tijd te geven om de rijke mensencultuur te leren: taal, jachttechnieken, omgevingskenmerken en sociale gewoonten. Spiering, H., Neanderthaler was al op zijn zestiende volwassen in: NRC Handelsblad, 10:16-11, blz. 11 [met tabel over de jeugdjaren van chimpansee tot en met Homo sapiens]. Tussen 2000 en 2003 onderzocht het Archeologisch Centrum van de Vrije Universiteit het Rosveld bij Nederweert. Archeologen troffen menselijke sporen aan uit de periode 1500 voor tot 1500 na Chr. Daartussen bleken bewerkte vuurstenen werktuigen van Neanderthalers. Maar die werden gevonden in een zandlaag die jaar jonger is dan de laatst levende Neanderthalers. Aan de hand van de dateringstechniek optical stimulated luminescense is het nu beter mogelijk dan voorheen om zandlagen te dateren. Nieuw onderzoek wees uit dat het hier moet gaan om cryoturbatie: strenge vorst en dooi verstoorden de natuurlijke gelaagdheid van de ondergrond, waardoor de vuurstenen werktuigen naar de oppervlakte zijn gekomen. Müller, A., Vuurstenen werktuigen in foute grond in: Tijdschrift van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed, herfst 2010, blz Jagers-verzamelaars Sophie Derkzen bespreekt in Vrij Nederland de ideeën van Sarah Blaffer Hrdy, o.m. uit haar boek Een kind heeft vele moeders. Daarin stelde Hrdy dat jagerverzamelaargemeenschappen samenwerkten om hun kinderen te verzorgen en eten te geven. Niet de jagervader die af en toe met wat vlees thuiskwam was cruciaal. Nee, de moeder zorgde samen met de vrouwen van haar familie, al verzamelend voor een continue voedselvoorziening. Let wel, zo stelt Hdry, jagers en verzamelaars waren coöperatief ingesteld, omdat ze zich aan steeds veranderende omstandigheden moesten aanpassen. Maar sinds mensen zich op vaste plekken gingen vestigen, is onze samenleving weer veel competitiever geworden. De chimpansee in ons kwam weer boven. Derkzen, S., Zorg delen moet! in: Vrij Nederland, 10:20-11, blz Stonehenge In Engeland is besloten om de omgeving van Stonehenge op te knappen. Het uitzicht op de steencirkel wordt bedorven door twee drukke wegen, waarvan er één vlak langs het monument voert. Ook worden de faciliteiten voor bezoekers uitgebreid. Momenteel komen jaarlijks ongeveer 1 miljoen bezoekers naar Stonehenge. Stonehenge voor miljoenen opgeknapt in: Dagblad van het Noorden, 10:22-11, blz. 50. Witte Revolutie van de Prehistorie Dertien onderzoeksinstituten in Europa hebben vastgesteld dat de relatief snelle verspreiding van de landbouw in Europa deels te danken is aan het drinken van melk. Genetisch onderzoek wees uit dat de eerste groep boeren opvallend veel mensen telde met het gen dat melkdrinken mogelijk maakte. Daarmee hadden ze een evolutionair voordeel omdat dank zij de koeienmelk de kindersterfte daalde. Antropoloog Joachim Burger van de universiteit van Mainz noemt de verspreiding van de landbouw dan ook de witte revolutie van de prehistorie. 16

17 17 Melk hielp landbouw te verspreiden in: Geschiedenis Magazine, november-december 2010, blz. 5. IJstijden In het kader van het 40-jarig bestaan van Arctisch Centrum in Groningen worden er allerlei activiteiten georganiseerd, o.m. ijstijdenexcursies, waar getoond wordt hoe de ijstijden het Nederlandse landschap gevormd hebben. Esther van der Meer doet daarvan verslag: drie ijstijden hebben hun sporen in (Noord)Nederland duidelijk nagelaten: Nederland deels onder ijs of Nederland als poolwoestijn. Nadere informatie: Meer, E. van der, Voor geologen is ijstijd kort geleden in: Dagblad van het Noorden, 10:27-11, blz. 10. Citaat De vroegste verwijzingen naar een wereld na de dood stammen uit de oude steentijd ofwel het Vroeg-Paleolithicum ( tot jaar geleden). In deze tijd kregen de doden al grafgiften mee, zoals sieraden en werktuigen. Citaat uit Geïllustreerde Atlas van het Hiernamaals van Guido Derksen, Martin van Mousch en Jop Mijwaard [Nieuw Amsterdam, 24,95], geciteerd in: Eerste zin in: de Volkskrant, 10:20-11, blz. 4 [Boeken]. Publicaties (AR) Clerinx, H., Lucy, twintig en tweebenig [over een in 1974 ontdekt menselijk wezen, Austalopithecus afarensis, dat de naam Lucy kreeg] in: Geschiedenis Magazine, november-december 2010, blz. 27. (AR) Lindert, H. van, Op de rots geblazen ossen [70 jaar geleden werden de grotschilderingen van Lascaux ontdekt - zie in: NRC Handelsblad, 10:20-11, blz. 16 [Wetenschap] De Kleine Wetenschap. Tentoonstellingen (TE) Expeditie Steentijd. Vlaardingencultuur: jagers worden boeren Museum Het Valkhof Nijmegen t.e.m. 11: Aankondiging in Archeologie Magazine 2010, nr. 4 blz. 42. HUNEBEDDEN vroege landbouwers Hunebed Highway Hein Klompmaker, directeur van het Hunebedcentrum in Borger, heeft voorgesteld om de N34 vanaf de A28 (De Punt) naar Coevorden in navolging van Route Napoleon en Route 66 om te dopen in Hunebed Highway, een toeristische route met internationale allure. Daarbij verwijst hij niet alleen naar het project Geopark de Hondsrug - de Hondsrug was in feite de A1 van de prehistorie -, naar de aftocht van Bommen Berend in 1672 van Groningen naar Coevorden en naar de vele cultuurhistorische monumenten langs de route, maar ook naar de vele andere toeristische attracties langs de route als o.m. Plopsaland, het Boomkroonpad, het Sprookjeshof en Kabouterland. Pomp, W., De N34: Hunebed Highway in: Dagblad van het Noorden, 10:03-11, blz, 33. Publicatie (BJ) Roux, F. le en R. Wijtsma, De schedel van Mag-Hun. Meppel/Borger: 17

18 18 Edu Actief/Hunebedcentrum, 2010, 6,95. Deel 5 van de serie Arin en het volk van de Hunebedbouwers. Tentoonstelling (TE) Spaanse Steentijd in Borger. Mysterieuze dolmens van Antequera (Spanje) - Hunebedcentrum - Borger - t.e.m. 11:28-02, en catalogus ( 19,95) en dvd ( 7,95). Informatie Hunebedcentrum. Aankondiging Spaanse Steentijd in Borger in: Dagblad van het Noorden, 10:23-10, blz. 52. Dolmen Menga in Antequera Foto: Spaanse Steentijd in Borger Het Hunebedcentrum besteedt in een overzichtelijke tentoonstelling aandacht aan de dolmens van Antequera in het Spaanse Andalusië. Dicht bij elkaar liggen daar twee ganggraven, de Menga en de Viera, en een (vals) koepelgraf (tholos) El Romeral. De tentoonstelling begint met een maquette van het gebied, waar ook nog een rots lijkend op een slapend vrouwengezicht op voorkomt: de Peňa. De prehistorische monumenten stammen uit ongeveer 5000 jaar geleden. De Menga en de Viera zijn langgraven opgebouwd uit grote wandstenen (orthostaten) en enorme dekstenen uit de nabijheid van de dolmens. El Romeral bestaat uit gestapelde stenen. De tentoonstelling toont een aantal bodemvondsten als fraai geslepen bijlen, maar ook stampers, mokers en maalstenen. Op veertien panelen wordt verteld over de ontdekkingsgeschiedenis van de dolmens, die doorloopt tot op heden met opgravingactiviteiten van de universiteiten Granada en Sevilla. De dolmens zijn gebouwd door vroege landbouwvolken op de overgang van de nieuwe steentijd naar de kopertijd. Ze waren centra van rituelen, mogelijkerwijs gebaseerd op voorouderverering. De dolmens zijn de meest bijzondere overblijfselen van de Zuid- Spaanse megalithische cultuur. Ze trekken dan ook veel bezoekers: in mensen. Voor de tentoonstelling is een aparte website ingericht met enige achtergrondinformatie en foto s: Een Engelstalig gids met achtergrondinformatie is in het museum te koop, evenals de dvd Menga, proceso de construccion. Op deze dvd van de Junta de Andalucía - Nederlands gesproken - wordt het landschap beschreven en komen in de vorm van een animatie de eerste bewoners, die het langgraf Menga gaan bouwen, in beeld. Dat bouwproces wordt in animatievorm stap voor stap boeiend in beeld gebracht, wat je voortdurend doet vergelijken met de theorieën over de bouw van de hunebedden. Opvallend is dat men in Spanje in de 17 de eeuw ook - net als in Drenthe - dacht aan reuzen als bouwers en dat aangenomen wordt dat de dolmens een markeringsfunctie hadden (aanwezigheid en vestiging). Trouwens aangenomen wordt ook dat het niet alleen grafheuvels waren, maar cultusplaatsen, die tot in de Middeleeuwen in gebruik waren! Een echte aanrader deze dvd. CvdK 18

19 19 ALGEMEEN 3 TIJD VAN GRIEKEN EN ROMEINEN 3000 voor tot 500 na Chr. Voor de Lage Landen:50 voor tot 500 na Chr. Publicaties (BR) Armstrong, K., De Bijbel. Mets & Schilt, van 18,00 voor 6,90. Steven Sterk - Utrecht - tel (BR) Blackburn, S., Politeia van Plato. Mets & Schilt, van 18,00 voor 6,90. Steven Sterk - Utrecht - tel (BR) Manguel, A., De Ilias en de Odyssee van Homerus. Mets & Schilt, van 18,00 voor 6,90. Steven Sterk - Utrecht - tel (BJ) Moeyaert, B. en W. Erlbruch, Het paradijs. Querido, 22,50 (10+). Bespreking door Joukje Akveld Fictie in: Vrij Nederland, 10:27-11, blz. 62 (1 ster). (BV) Pfeijffer, I. L., De Griekse mythen. Prometheus, 19,95 [naverteld voor lezers van nu]. Aankondiging in Pas Verschenen Non-Fictie in: de Volkskrant, 10:27-11, blz. 7. (BV) Singor, H., De komst van Alexander. Alexander de Grote en zijn nalatenschap. Ambo, 15,00. Aankondiging door Frank Smits in Signalementen in: Historisch Nieuwsblad, november 2010, blz (BV) Vergeer, Ch., Marcus. De man met de verminkte vingers. Damon, 18,90 [aanzet tot een biografie van evangelist Marcus] Bespreking door Job van Schaik Op zoek naar Marcus in: Dagblad van het Noorden, 10:02-11, blz. 39. Tentoonstellingen (TE) MegaGrieken - Rijksmuseum van Oudheden - Leiden - t.e.m. 11:02-01, zie ook [speciale jeugdtentoonstelling 6 tot 12 jaar over de betekenis van de klassieke Grieken]. Op de website bevindt zich de game MegaMythen, waar je het kunt opnemen tegen de Griekse goden en helden in een strijd om als eerste op de top van de Olympus te komen. Voorbeschouwing RMO Klassieke Grieken blijken springlevend. Mega-Grieken in Leiden in: Archeologie Magazine, 2010, nr. 1, blz MegaGrieken, tentoonstelling Leiden in: de Volkskrant, 10:20-04, blz. 42. (TE) Egyptische magie - Rijksmuseum van Oudheden - Leiden - t.e.m. 11:13-03 [met topstukken uit het Louvre en het British Museum]. Bespreking door Anne Versloot, Magie bij de oude Egyptenaren in: Archeologie Magazine, 2010, nr. 05, blz [afbeeldingen]. Bespreking door Marieke Prins de Egyptenaren geloofden in toveren in: Historisch Nieuwsblad, november 2010, blz

20 20 (TE) De onsterfelijke Alexander de Grote. De mythe, de werkelijkheid, zijn reis, zijn erfenis - Hermitage - Amsterdam t.em. 11: Zie ook Aankondiging in Dagblad van het Noorden, 10:15-06, blz. 37. Aankondiging in Archeologie Magazine, 2010, nr. 4, blz. 42. Bespreking Pieter Steinz Alexander is de mooiste wereldveroveraar in: NRC Handelsblad, 10:22-09, blz. 11. Bespreking Wieteke van Zeil Mens in een tijd van goden in: de Volkskrant, 10:24-09, blz. 44. Zie ook hierboven: Publicaties: Overbeek. Bespreking Fik Meijer Alexander de Grote. Held of god? in: Vrij Nederland, 10: Bespreking De onsterfelijke Alexander de Grote. Zijn mythe, werkelijkheid, reis en erfenis in Hermitage Amsterdam in: Archeologie Magazine, 2010, nr. 05, blz Bespreking Marieke Prins Wat een man! De magie van Alexander de Grote in: Historisch Nieuwsblad, oktober 2010, blz. 95: Lees liefst voor uw bezoek het levensverhaal van Alexander de Grote, bijvoorbeeld op de site van de Hermitage, dan is alles beter te plaatsen. (TE) Alexanders Erfenis Grieken in Egypte Allard Pierson Museum Amsterdam t.e.m. 11: Aankondiging in Archeologie Magazine, 2010, nr. 4, blz. 42. Bespreking Wieteke van Zeil Mens in een tijd van goden in: de Volkskrant, 10:24-09, blz. 44. Bespreking Jurriaans-Helle, G., Alexanders erfenis. Tentoonstelling in Allard Pierson Museum over Grieken in Egypte in: Archeologie Magazine, 2010, nr. 05, blz Bespreking Marieke Prins Wat een man! De magie van Alexander de Grote in: Historisch Nieuwsblad, oktober 2010, blz. 95: Lees liefst voor uw bezoek het levensverhaal van Alexander de Grote, bijvoorbeeld op de site van de Hermitage, dan is alles beter te plaatsen. (TE) De Etrusken in Europa - Jubelparkmuseum - Brussel - t.e.m. 11: Aankondiging in Archeologie Magazine, 2010, nr. 05, blz. 57, ROMEINEN Pompeï De Schola Armatuarum Juventutis Pompeianae, de wapenschool voor de jeugd van Pompeï, is ingestort. Mogelijk is de fundering aangetast door een waterlek. De Schola was niet toegankelijk voor publiek, maar wel zichtbaar vanaf de straat. Vermoedelijk was de Schola vroeger een onderkomen voor de gladiatoren, die zich hier voorbereidden op de strijd. Op de muren wijzen wandschilderingen in deze richting. Door de instorting groeit de discussie over het gebrekkig onderhoud in Pompeï. De Italiaanse president Napolitano sprak van een schande voor Italië. Slecht onderhoud: gebouw gladiatoren Pompeii ingestort in: Dagblad van het Noorden, 10:08-11, blz. 7. Hoogleraar Klassieke Archeologie aan de Radboud Universiteit te Nijmegen, Eric Moormann, noemt de situatie in Pompeï buitengewoon ernstig. Er is de afgelopen tweeëneenhalve eeuw veel te veel opgegraven, terwijl er geen geld is voor onderhoud. Het zou hem niet verbazen als er meer instort. De ingestorte schola is de enige in zijn soort die overgebleven is uit de antieke oudheid en betekent dus een groot verlies. Pompeï wordt jaarlijks door twee miljoen mensen bezocht en is zo een van de grootste attracties van Italië. Maar het geld dat verdiend wordt moet ingeleverd worden bij het ministerie. Rijghard, R., Toestand Pompeï is zeer ernstig in: NRC Handelsblad, 10:11-11, blz. 9. De Italiaanse oppositie heeft een motie van wantrouwen aangekondigd tegen minister Bondi van Cultuur vanwege de instorting van het Huis van de Gladiatoren in Pompeï. Bondi geeft toe dat er meer gebouwen in Pompeï op instorten staan. Hij stelde dat hij daar niets aan kon doen aangezien de problemen al jaren spelen. Volgens staatsecretaris 20

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen

Toetsvragen Geschiedenis Toelatingstoets Pabo. Tijdvak 1 Toetsvragen Tijdvak 1 Toetsvragen 1 De meeste kennis over de periode waarin de eerste mensen leefden, komt van archeologen. Wat houdt het werk van archeologen in? A Zij bestuderen de verschillende theorieën over de

Nadere informatie

De steentijd Jagers en verzamelaars

De steentijd Jagers en verzamelaars De steentijd Jagers en verzamelaars De prehistorie is de geschiedenis van de mensheid voordat mensen konden lezen en schrijven. We hebben uit de prehistorie daarom geen boeken, dagboeken of andere geschreven

Nadere informatie

Canon en kerndoelen geschiedenis PO

Canon en kerndoelen geschiedenis PO Canon en kerndoelen geschiedenis PO bron: http://www.entoen.nu/primair-onderwijs/didactisch-concept/leerplan-(slo)/geschiedenis In dit hoofdstuk over canon en geschiedenis wordt eerst ingegaan op de recente

Nadere informatie

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren

Geschiedenis kwartet Tijd van jagers en boeren Geschiedenis kwartet jagers en boeren jagers en boeren jagers en boeren Reusachtige stenen die door mensen op elkaar gelegd zijn. Zo maakten ze een begraafplaats. * Hunebedden * Drenthe * Trechterbekers

Nadere informatie

Tijd van jagers en boeren

Tijd van jagers en boeren Tijd van jagers en tot 3000 v. Chr. De prehistorie Prehistorie 3000 v. Chr. Evolutietheorie: Eerste mensen ong. 3 miljoen jaar geleden in Afrika ontstaan. Hij is geëvolueerd (Theorie Charles Darwin) en

Nadere informatie

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst)

Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Mens en maatschappij (aardrijkskunde, economie, geschiedenis, godsdienst) Kerndoelen 36. De leerling leert betekenisvolle vragen te stellen over maatschappelijke kwesties en verschijnselen, daarover een

Nadere informatie

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC

Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Project Prehistorie, Grieken en Romeinen ABC Week 1ABC: Algemeen Info: Prehistorie De geschiedenis in Nederland begint al heel lang geleden. Lang voordat de Romeinen in Nederland kwamen, waren er al mensen.

Nadere informatie

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson

De Jefferson Bijbel. Thomas Jefferson De Jefferson Bijbel Thomas Jefferson Vertaald en ingeleid door: Sadije Bunjaku & Thomas Heij Inhoud Inleiding 1. De geheime Bijbel van Thomas Jefferson 2. De filosofische president Het leven van Thomas

Nadere informatie

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p.

Foundation for Dutch Heritage Overseas BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020. Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2. Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. BELEIDSPLAN NEW HOLLAND FOUNDATION 2016-2020 Hoofdstuk 1 Inleiding p. 2 Hoofdstuk 2 Huidige situatie p. 2 Hoofdstuk 3 Visie en Missie p. 3 Hoofdstuk 4 Ambities p. 4 Hoofdstuk 5 Stappenplan p. 5 1 Hoofdstuk

Nadere informatie

Een Egyptische collectie in Leiden

Een Egyptische collectie in Leiden Een Egyptische collectie in Leiden Naam: Klas:.. Het Rijksmuseum van Oudheden, de naam zegt het al, toont voorwerpen uit oude tijden. De collectie bestaat uit objecten van beschavingen die vandaag de dag

Nadere informatie

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht

Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht DE HISTORISCHE SENSATIE, TOEN EN NU Gerard Drosterij Praktische opdracht, Geschiedenis HAVO 2006-2007, Luzac College Dordrecht Het eindcijfer voor geschiedenis is opgebouwd uit vier cijfers: 1. het schoolexamen

Nadere informatie

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be

Voor/na het bezoek. Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Voor/na het bezoek Museum voor Natuurwetenschappen.be Vautierstraat, 29 1000 Brussel info@natuurwetenschappen.be Wat is de prehistorie? Prehistorie betekent letterlijk voorgeschiedenis, het tijdperk voor

Nadere informatie

Oerboeren in de Friese Wouden.

Oerboeren in de Friese Wouden. Stichting IJstijdenmuseum Buitenpost. www.ijstijdenmuseum.nl. Oerboeren in de Friese Wouden. Het grootste deel van de geschiedenis van ons mensen ligt in de prehistorie. Met prehistorie duiden we een tijd

Nadere informatie

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd

een zee Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de van tijd een zee van tijd Werkblad Ω Een tijd geleden... Ω Les : Rendierjagers Rendierjagers De rendierjagers leefden in de prehistorie in ons land. Dat is de tijd voordat de mensen konden schrijven. Ze woonden niet op een vaste

Nadere informatie

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis

TIJDLIJN. Een reis door de geschiedenis De OERKNAL! Wetenschappers denken dat zo n 13,7 miljard aardse jaren geleden alles in het heelal samengeperst was tot een gloeiend heet punt. Tijdens een enorme oerexplosie ontstonden uit dat punt materie

Nadere informatie

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- )

Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Koninklijk Zeeuwsch Genootschap Der Wetenschappen (1768- ) Oprichting In 1768 werd het Zeeuwsch Genootschap der Wetenschappen officieel opgericht. De aanleiding vormde een initiatief uit Vlissingen tot

Nadere informatie

Vrijheid daar strijd je voor Symposium 21 Mei 2015 Van 14.00 17.00 uur Bredero College Amsterdam

Vrijheid daar strijd je voor Symposium 21 Mei 2015 Van 14.00 17.00 uur Bredero College Amsterdam Vrijheid daar strijd je voor Symposium 21 Mei 2015 Van 14.00 17.00 uur Bredero College Amsterdam Beste mensen, Uitnodiging Stichting Spanje 1936-1939 nodigt u uit om op donderdag 21 mei a.s. het Symposium

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen VWO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 25 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 76 punten te behalen. Voor elk vraagnummer

Nadere informatie

Jaarverslag 2012. Universiteitsmuseum Groningen. Universiteitsmuseum Groningen. www.rug.nl/museum. Museum voor mens, natuur en wetenschap

Jaarverslag 2012. Universiteitsmuseum Groningen. Universiteitsmuseum Groningen. www.rug.nl/museum. Museum voor mens, natuur en wetenschap Jaarverslag 2012 Universiteitsmuseum Groningen Universiteitsmuseum Groningen Museum voor mens, natuur en wetenschap Oude Kijk in t Jatstraat 7a 9712 EA Groningen T 050 36 35 083 E universiteitsmuseum@rug.nl

Nadere informatie

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt.

Als bij een vraag een verklaring of uitleg gevraagd wordt, worden aan het antwoord geen punten toegekend als deze verklaring of uitleg ontbreekt. Examen HAVO 2008 tijdvak 2 woensdag 18 juni 9.00-12.00 uur geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 27 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 78 punten te behalen. Voor elk

Nadere informatie

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus

Tijdwijzer. Het begin. Voor en na Christus 138 Tijdwijzer Het begin Op deze tijdbalk past niet de hele geschiedenis van de mens. Er lopen namelijk al zo n 100.000 jaar mensen rond op aarde. Eigenlijk zou er dus nog 95.000 jaar bij moeten op de

Nadere informatie

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210

Soorten bronnen hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62210 Auteur VO-content Laatst gewijzigd 25 June 2015 Licentie CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie Webadres http://maken.wikiwijs.nl/62210 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

De presentatie rond de trap

De presentatie rond de trap Kijktocht OER! Plus 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de prehistorie; de tijd van de jagers en boeren. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Deze kijktocht helpt je ontdekken

Nadere informatie

Jaarverslag 2012. Universiteitsmuseum Groningen. Universiteitsmuseum Groningen. www.rug.nl/museum. Museum voor mens, natuur en wetenschap

Jaarverslag 2012. Universiteitsmuseum Groningen. Universiteitsmuseum Groningen. www.rug.nl/museum. Museum voor mens, natuur en wetenschap Jaarverslag 2012 Universiteitsmuseum Groningen Universiteitsmuseum Groningen Museum voor mens, natuur en wetenschap Oude Kijk in t Jatstraat 7a 9712 EA Groningen T 050 36 35 083 E universiteitsmuseum@rug.nl

Nadere informatie

Titel Beschrijving Onderwerp. volksverhuizingen - byzantium - duitse rijk. wereld geschiedenis deel 5. renaissance - reformatie - ontdekkingsreizen

Titel Beschrijving Onderwerp. volksverhuizingen - byzantium - duitse rijk. wereld geschiedenis deel 5. renaissance - reformatie - ontdekkingsreizen Object Object c00250 boek Titel Beschrijving Onderwerp wereld geschiedenis deel 5 volksverhuizingen - byzantium - duitse rijk c00253 boek c00251 boek c00252 boek c00246 boek c00247 boek c00248 boek c00249

Nadere informatie

Hunebedden de steentijd

Hunebedden de steentijd Deze les hoort bij het prentenboek Het grote bouwwerk, geschreven door Rian Visser in de serie Terugblikken van Uitgeverij Delubas. Met tekeningen van Irene Goede. Doel: leerlingen bekend maken met hunebedden

Nadere informatie

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1

Introductie. De val van het Romeinse Rijk 2.1 2? 66 Introductie Dit hoofdstuk gaat over de vroege middeleeuwen. De middeleeuwen zijn namelijk op te delen in drie delen: de vroege, hoge en late middeleeuwen. De vroege middeleeuwen beginnen rond het

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit.

8*. Na de dood van Karel de Grote werd de eerste grondslag gelegd voor Grenzen in Europa. Leg uit. Gebruik bron 1 en 2 In 1897 werd in de venen bij Yde het lijk van een ongeveer zestienjarig meisje gevonden. Deze vondst gaf aanleiding tot twee voorlopige conclusies over de leefwijze van het volk waartoe

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. Deze luchtfoto is gemaakt rond 1930. Toen was Schokland nog echt een eiland. Waarom

Nadere informatie

Mentor Datum Groep Aantal lln

Mentor Datum Groep Aantal lln Lesvoorbereidingsformulier Fontys Hogeschool Kind en Educatie, Pabo Eindhoven Bron: Didactisch model van Gelder Student(e) Klas Stageschool Plaats Dilia Couwenberg P14EhvADT t Startblok Eindhoven Mentor

Nadere informatie

De presentatie van Cultuurwijzer en Cultuurwijs

De presentatie van Cultuurwijzer en Cultuurwijs Inhoudsopgave Inleidend De presentatie van Cultuurwijzer en Cultuurwijs Collecties online via de Cultuurwijzer Jaarverslag EAD studiemiddag den website Aanmelden DEN-brief Wilt u automatisch op de hoogte

Nadere informatie

Nieuwsbrief 1 maart 2012

Nieuwsbrief 1 maart 2012 Nieuwsbrief 1 maart 2012 De Heemshof Het gebied rond De Heemshof in Heemskerk wordt bedreigd door nieuwbouwplannen van de gemeente. Op verzoek van Lambert Koppers, eigenaar van De Heemshof en deelnemer

Nadere informatie

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4

Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen bij Eureka 1 Prehistorie H. 1 t/m 4 Antwoordkernen zijn vrijwel nooit volledige zinnen. Antwoordkernen geven alleen aan, wat er beslist in het antwoord moet staan. De bedoeling is, dat je

Nadere informatie

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw

Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Latijn en Grieks in de 21ste eeuw Kiezen voor Latijn en/of Grieks? Als leerling in het laatste jaar van de basisschool sta jij voor een belangrijke keuze. Welke studierichting moet je gaan volgen in het

Nadere informatie

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd

Collectie archeologie Laatst aangepast zondag 23 maart 2008 00:33. De Steentijd De Steentijd Het HVR museum beschikt over een uitgebreide steentijdcollectie waarvan een representatief gedeelte permanent wordt tentoongesteld. De collecties zijn gevormd uit schenkingen en bruiklenen

Nadere informatie

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/

http://www.trouw.nl/cultuur/boeken/ - Trouw 1 van 7 16/03/2009 09:26 16 maart 2009 We hebben niks meer met elkaar Een indrukwekkende rij intellectuelen sombert in een handvol boeken over onze samenleving. Volgens Willem Breedveld biedt de

Nadere informatie

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt.

Archeologie. Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Archeologie Dit werkstuk is gemaakt door: Lonneke Surstedt. Inhoudsopgave Wat is een archeoloog? Bekende archeologen. Opleiding. Soorten archeologen. Tempel van Empel. Opgravingen. Mijn buurman. 1 Wat

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II

Eindexamen geschiedenis havo 2008-II De koloniale relatie tussen Nederland(ers) en Nederlands-Indië Gebruik bron 1. Bij elk bronfragment past één van de volgende, in willekeurige volgorde staande, onderwerpen: 1 de Bersiap-tijd; 2 de Napoleontische

Nadere informatie

Voorwoord. Rome en de Romeinen

Voorwoord. Rome en de Romeinen Voorwoord Rome en de Romeinen Dit verhaal speelt in Rome, ongeveer 2000 jaar geleden. Rome was toen een rijke stad, met prachtige gebouwen. Zoals paleizen voor de keizers, voor de Senaat en voor de grote

Nadere informatie

Is het moeilijk voor de mensen om de opdrachten van Jezus uit te voeren? Zo ja, waarom, zo nee waarom niet?

Is het moeilijk voor de mensen om de opdrachten van Jezus uit te voeren? Zo ja, waarom, zo nee waarom niet? Bidden, praten met God LES 5 DEEL 5 DISCIPLE OPDRACHT: Lees de vier tekstgedeelten en beantwoord de 4 bijbehorende vragen. Hand 1:12-14, Hand 2:42, Hand 4:23-31 Hand 6:3-6 Hand 8:17, Hand 16:18, Hand 28:8

Nadere informatie

Inleiding op het thema

Inleiding op het thema Inleiding op het thema In de bijbel en in het geloof zijn beelden en symbolen belangrijk. God is zo anders dan wij kunnen bedenken, dat je niet zomaar over Hem kunt spreken. Over die onbekende wereld van

Nadere informatie

Interview over de geschiedenis van Joodse Hagenaars

Interview over de geschiedenis van Joodse Hagenaars Interview over de geschiedenis van Joodse Hagenaars In deze opdracht maak je een interview met een of meer personen over de Joodse bevolkingsgroep in Den Haag tijdens de Tweede Wereldoorlog. Je moet in

Nadere informatie

WAT IS DE LIBERATION ROUTE EUROPA

WAT IS DE LIBERATION ROUTE EUROPA EUROPA INHOUDSOPGAVE Inhoud Liberation Route Europa 3 Stichting 4 Route 4 Arrangementen 5 Evenementen 5 Luisterplekken 6 App 7 Financiele ondersteuning 7 Pagina 2. Liberation Route Europa Liberation Route

Nadere informatie

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam

Amsterdam DNA is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam INTRODUCTIE is een project voor NT2 cursisten. Het is ontwikkeld door het Amsterdam Museum. In het wordt de geschiedenis verteld aan de hand van schilderijen en voorwerpen. Je gaat met de groep naar het

Nadere informatie

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is

Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is rcheobode Opwindende ontdekkingen in oud-oosterhout! Wo uter is archeoloog. Hij hoort bij de groep archeologen die nu aan het opgraven is in Oosterhout in het gebied Vrachelen. Daar wordt over een jaar

Nadere informatie

Het eerste schrift hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62211

Het eerste schrift hv123. CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/62211 Auteur VO-content Laatst gewijzigd Licentie Webadres 25 June 2015 CC Naamsvermelding-GelijkDelen 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/62211 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem

Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Reflectie I Het is druk in Jeruzalem Vijftig dagen na de dood van Jezus, is het druk hier in Jeruzalem. Maar dat heeft met Jezus niets te maken. De meeste bezoekers van de stad weten niet eens dat hij

Nadere informatie

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels

LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels LIEFHEBBEN: Elkaar aanvaarden in een gemeenschap van mafketels Zoals de Vader mij zond, zend ik ook jullie. Jezus We houden van iemand wanneer we het goede voor hen zoeken als doel op zich. Dallas Willard

Nadere informatie

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek.

Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. Speech tijdens opening tentoonstelling Oorlog! Van Indië tot Indonesië 1945-1950, Bronbeek. 19 februari 2015 Goedemiddag, Ik ben heel blij met deze tentoonstelling. Als dochter van een oorlogsvrijwilliger

Nadere informatie

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap

Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Voorpublicatie Vertrouwen in de wetenschap Augustus 2015 Het meeste wetenschappelijk onderzoek wordt betaald door de overheid uit publieke middelen. De gevolgen van wetenschappelijke kennis voor de samenleving

Nadere informatie

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent

Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR. Officiële Opening Studio Alijn - Gent Vrijdag 1 april 2011 Toespraak van JOKE SCHAUVLIEGE VLAAMS MINISTER VAN LEEFMILIEU, NATUUR EN CULTUUR Officiële Opening Studio Alijn - Gent Mijnheer de burgemeester, meneer de schepen, Dames en heren,

Nadere informatie

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij?

Nederland. Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Welke bekende persoon is er altijd bij? Nederland Op welke dag is deze foto gemaakt?.. Waar? (vul in) Op de. in (plaats) Waarom zijn al die mensen daar?... Welke bekende persoon is er altijd bij?. Hoe heet het meisje rechts? Haar moeder viert

Nadere informatie

VTO-cultuurvragen. Pagina 1 van 12 Cultuurvragen uit VTO SCP/CBS

VTO-cultuurvragen. Pagina 1 van 12 Cultuurvragen uit VTO SCP/CBS VTO-cultuurvragen Onderstaand zijn de vraagformuleringen zoals gehanteerd in VTO2012 afgedrukt. De respondenten kregen een brief toegestuurd waarin ze uitgenodigd werden om de VTOenquête via het internet

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis vwo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de landen die Napoleon veroverde, voerde hij een beleid dat: enerzijds paste binnen het gelijkheidsideaal van de Franse Revolutie

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op?

Aanwijzing: Lees de verhalen op de borden boven de kist goed; er staan aanwijzingen op. Kijk goed in de kist. Valt je daar iets bijzonders op? Ondergronds Opdrachten groepen 5, 6 en 7 In Ondergronds gaan kinderen aan de slag als een echte archeoloog. Ondergronds is een reconstructie van een archeologische opgraving. De leerlingen werken met echte

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info Paspoort Ik houd mijn spreekbeurt over paspoorten. Sommige van jullie zijn vast wel eens naar het gemeentehuis geweest om met jullie vader of moeder een paspoort te halen. Ik moest ook een keer mee en

Nadere informatie

geschiedenis (nieuwe stijl)

geschiedenis (nieuwe stijl) Examen HAVO 2008 tijdvak 1 dinsdag 20 mei 9.00-12.00 uur geschiedenis (nieuwe stijl) Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 29 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 77 punten te behalen.

Nadere informatie

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE

VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE VOORBEREIDING DOCENTENHANDLEIDING INFORMATIE 1 Utrecht, 2013 Beste docent, Wij hopen u en uw groep binnenkort te mogen verwelkomen in het Centraal Museum, waar u met de groep deelneemt aan het programma

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II

Eindexamen geschiedenis n.s.havo 2007-II Prehistorie en Oudheid In Drenthe zijn veel prehistorische vuurstenen werktuigen gevonden. Het vuursteen van deze werktuigen is afkomstig uit de ondergrondse vuursteenmijnen bij Ryckholt in Zuid-Limburg

Nadere informatie

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1

GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 GROTE-LIJN-OVERZICHT VAN TIJDVAKKEN BEHANDELD IN LEERJAAR 1 Tijdvak Jagers en boeren; van de eerste mensen 3000 v. C. prehistorie; van de eerste mensen - 3000 v.c. Samenlevingstype: eerst jagers/verzamelaars,

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO Bijna zeven miljoen boeken, miljarden pagina s, honderden miljarden woorden, beelden en ideeën. Eeuwen van onderzoek en werk om ze te begrijpen,

Nadere informatie

Project Gouvernementsarts in Nederlands- Indie (werktitel)

Project Gouvernementsarts in Nederlands- Indie (werktitel) Project Gouvernementsarts in Nederlands- Indie (werktitel) Getekend en gefotografeerd dagboek van Annie Wijers-van Puffelen, kinderarts in Indonesië van 1930-1952. Een uniek ego-document van een onafhankelijke,werkende

Nadere informatie

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je?

b. Bekijk het laatste deel van de maquette, de kwelders. Waarom staat daar geen dorpje, denk je? Kijktocht OER! basis 6000 jaar geleden woonden er al mensen in dit gebied. Het is de tijd van de jagers en verzamelaars. De mensen noemen we Swifterbantmensen. Hoe ze leefden en hoe hun gebied eruitzag,

Nadere informatie

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID

TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID TOESPRAAK DOOR KRIS PEETERS VLAAMS MINISTER-PRESIDENT EN VLAAMS MINISTER VAN ECONOMIE, BUITENLANDS BELEID, LANDBOUW EN PLATTELANDSBELEID Inhuldiging standbeeld Willem van Oranje & Marnix van Sint-Aldegonde

Nadere informatie

9 daagse kameeltrektocht door de woestijn van Sudan de schatten van Meroe

9 daagse kameeltrektocht door de woestijn van Sudan de schatten van Meroe Desert Trail Sudan 9 daagse kameeltrektocht door de woestijn van Sudan de schatten van Meroe Profiel Per 4x4 en Soedan kameel Over zandduinen, langs bergmeren en historische plaatsen Sprookjesachtige landschappen

Nadere informatie

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en):

A. LEER EN TOETSPLAN. Vak: Geschiedenis Leerjaar: 3 Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en 2) Kerndoel(en): A. LEER EN TOETSPLAN Vak: Geschiedenis Leerjaar: Onderwerp: De Eerste en Tweede Wereldoorlog (H1 en ) Kerndoel(en): 7. De leerling leert een kader van tien tijdvakken te gebruiken om gebeurtenissen, ontwikkelingen

Nadere informatie

Historisch denken. Historische benaderingen

Historisch denken. Historische benaderingen Historisch denken Inleiding Mensen hebben een besef van verleden, heden en toekomst. Ze hebben een bepaald beeld van wat er in hun leven is gebeurd tot op de dag van vandaag. Ze kunnen hun bestaan in het

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

Geschiedenis hoofdstuk 3

Geschiedenis hoofdstuk 3 Geschiedenis hoofdstuk 3 Romeinse rijk 500 v Christus 500 na Christus Rome de eeuwige stad : deze stad bestaat al eeuwenlang. De tijdlijn Het Romeinse rijk begint 500v Chr. En eindigt 500 na Christus.

Nadere informatie

Beleef de prehistorie HUNEBEDQUIZ. Door: Nadine Lemmers 1 februari 2016

Beleef de prehistorie HUNEBEDQUIZ. Door: Nadine Lemmers 1 februari 2016 Beleef de prehistorie HUNEBEDQUIZ Door: Nadine Lemmers 1 februari 2016 RONDE 1: HUNEBEDDEN 1. Wat is een hunebed? A. Een graf B. Een huis C. Een opslag D. Weten we niet 2. Hoe oud zijn de Nederlandse hunebedden?

Nadere informatie

Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar. Docentenhandleiding

Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar. Docentenhandleiding Ontdek Europa! - een boekje en educatief onlinespel voor kinderen van 9-12 jaar Docentenhandleiding I. DOELSTELLINGEN de belangstelling voor Europa en de Europese Unie bevorderen bij kinderen in de leeftijdsgroep

Nadere informatie

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander

verwerkingsopdrachten Willem-Alexander verwerkingsopdrachten Willem-Alexander Van kind tot koning Vragen bij Stamboom van het Koninklijk huis (bladzijde 6 en 7) 1 Als je goed kijkt, zie een schild met het wapen van Nederland. Op het schild

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

Saving Mes Aynak Docenten

Saving Mes Aynak Docenten Doelgroep: 5 e en 6 e klassen van HAVO en VWO Voor u ligt de lesbrief die hoort bij een bezoek aan het wetenschapsfilmfestival InScience. Tijdens het festivalbezoek gaan uw leerlingen de documentaire Saving

Nadere informatie

Munten schrijven geschiedenis. Werkbrochure muntschatten

Munten schrijven geschiedenis. Werkbrochure muntschatten Munten schrijven geschiedenis Werkbrochure muntschatten Archeologie en munten Colofon Samenstelling en redactie Inge Baetens Grafische vormgeving en DTP Lieve Delestinne Tekeningen Erik Pijl, Lieve Delestinne

Nadere informatie

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk

Nieuwsbrief mei 2013. Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk Onderzoek naar resten Kasteel Rietwijk In de kastelenbuurt van Heemskerk werd in november 2012 vanwege de sloop en nieuwbouwplannen een proefsleuvenonderzoek verricht. Dit werd uitgevoerd door het archeologische

Nadere informatie

De Aankomst: Molukkers naar Nederland

De Aankomst: Molukkers naar Nederland www.prismaproject.nl Fris je geheugen op 1 De Aankomst: Molukkers naar Nederland Op 19 maart 2004 werd de website De Aankomst: Molukkers naar Nederland gelanceerd. Dit was een gezamenlijk product van het

Nadere informatie

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO

DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 HAVO DEEL 1 DE NATIONALE WETENSCHAPSAGENDA VOOR SCHOLIEREN - DEEL 1 In Nederland wordt veel wetenschappelijk onderzoek gedaan. Maar wie bepaalt wat er onderzocht wordt? In het voorjaar van 2015 hebben Nederlanders

Nadere informatie

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees

Digitale catalogus abonnees. Geschiedenis in de klas. Digitale catalogus. Niet-abonnees Digitale catalogus abonnees Geschiedenis in de klas Digitale catalogus Niet-abonnees Publicaties Algemeen Facsimile-uitgaven van oude kranten 1848 en 1900 GidK heeft enkele kranten volledig en op ware

Nadere informatie

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling

Lesbrief Voorleestekst: Over dertien hectare Vragen: Voorleestekst: Over het thema van de tentoonstelling Lesbrief Over dertien hectare dertien hectare organiseert elke twee jaar een tentoonstelling in Heeswijk-Dinther. De eerste was in 2003. De tentoonstelling van de kunstwerken was altijd buiten op een grasveld

Nadere informatie

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen!

Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Hallo, ik ben Leo! Leuk om kennis met je te maken! Ik ben lang en dun en ik heb heel veel krullen. Ik moet eerlijk zeggen...ik mag er best wezen! Maar om nog eerlijker te zijn, gisteren zag ik er heel

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 12 september 2006 OWB/AI-2006/12668

logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag 12 september 2006 OWB/AI-2006/12668 logoocw De voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Den Haag Ons kenmerk 12 september 2006 OWB/AI-2006/12668 Onderwerp Uitvoering motie 249, Nationaal Historisch

Nadere informatie

HC zd. 6 nr. 32. dia 1

HC zd. 6 nr. 32. dia 1 HC zd. 6 nr. 32 wie Jezus wil kennen moet de verhalen over hem lezen beschreven door Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes terecht worden ze evangelisten genoemd ze beschrijven het evangelie ze vertellen

Nadere informatie

Cultuur is een eerste levensbehoefte

Cultuur is een eerste levensbehoefte 10 Cultuur is een eerste levensbehoefte Interview Tekst Kelly Bakker Foto s Tessa Wiegerinck Journalist, cultuurkenner en ondernemer in één Je stapt in die achtbaan en kan dan eigenlijk niet meer anders

Nadere informatie

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST

Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST Koninklijke Bibliotheek van België EDUCATIEVE DIENST INTRO No furniture so charming as books, verkondigde de Engelse schrijver Sydney Smith twee eeuwen geleden. Boeken hebben we in de Koninklijke Bibliotheek

Nadere informatie

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels.

Ik ben Steenkool. Nooit meer oorlog groep 7-8. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. De Steenkool, een beetje Limburg is hem niet vreemd. En hij is niet zo goed in Engels. Hi! I am de steenkool. De cole of de stone. I am black, zwart. And I kan fire geven. Jongens, dat is wat die Europese

Nadere informatie

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf

Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Breien in de late middeleeuwen Een stukje geschiedenis over een geliefd tijdverdrijf Madonna met breiwerk, 1400-1410. Geschilderd door Bertram von Minden (1340-1414), detail uit het Buxtehude Altaar Onderzoek

Nadere informatie

KONINKLIJK MUSEUM VAN MARIEMONT

KONINKLIJK MUSEUM VAN MARIEMONT KONINKLIJK MUSEUM VAN MARIEMONT Wetenschappelijke instelling van de Franse Gemeenschap van België Programma voor groepen 2014 Rondleidingen permanente collecties «De schatten van Mariemont»: de pronkstukken

Nadere informatie

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1

1 Korintiërs 12 : 27. dia 1 1 Korintiërs 12 : 27 kerk in deze (21 e ) eeuw een lastige combinatie? want juist in deze tijd hoor je veel mensen zeggen: ik geloof wel in God maar niet in de kerk kerk zijn lijkt niet meer van deze tijd

Nadere informatie

De vijftig vensters en de kenmerkende aspecten van de tien tijdvakken van de commissie De Rooy

De vijftig vensters en de kenmerkende aspecten van de tien tijdvakken van de commissie De Rooy De vijftig vensters en de kenmerkende aspecten van de tien tijdvakken van de commissie De Rooy In blauw: de tijdvakken en de kenmerkende aspecten (alleen uitgewerkt voor het en ). In oranje: de canonvensters,

Nadere informatie

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12

EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12 EINSTEINBRAIN-QUIZ PART VI - RONDE 12 1. GESCHIEDENIS Vandaag is het een onbeduidend stadje in de Italiaanse regio Campania, maar in de 3de en de 4de eeuw v. Chr was het de rijkste stad van Campania en

Nadere informatie

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin

Examen Geschiedenis. Geef de 7 tijdsvakken: Mintiens Quintin Examen Geschiedenis Geef de 7 tijdsvakken: Prehistorie :... 3500 v.c Stroomculturen : 3500 v.c 800 v.c Klassieke Oudheid : 800 v.c 500 n.c Middeleeuwen : 500 n.c 1450 n.c Nieuwe tijd : 1450 n.c 1750 n.c

Nadere informatie

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven

Levend Water. (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Levend Water (= de Heilige Geest) Hij zou u levend water hebben gegeven Joh.4:10 wie gedronken heeft van het water, dat Ik hem zal geven, zal geen dorst krijgen in eeuwigheid, maar het water, dat Ik hem

Nadere informatie

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31

OOGGETUIGE. Johannes 20:30-31 1 januari OOGGETUIGE Johannes 20:30-31 Een nieuw jaar ligt voor ons. Wat er gaat komen, weten we niet. Al heb je waarschijnlijk mooie plannen gemaakt. Misschien heb je goede voornemens. Om elke dag uit

Nadere informatie