Strandjutters van Kennemerland

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Strandjutters van Kennemerland"

Transcriptie

1 Strandjutters van Kennemerland Groep 7, 8 Handleiding voor leerkrachten

2 Nationaal Park Zuid-Kennemerland Het Nationaal Park Zuid-Kennemerland (NPZK) is een samenwerkingsverband van de terreinbeheerders Vereniging Natuurmonumenten, Staatsbosbeheer en NV PWN Waterleidingbedrijf Noord-Holland, particuliere eigenaren, het IVN, de omliggende gemeenten Zandvoort, Haarlem, Bloemendaal en Velsen en de provincie Noord-Holland. Dit samenwerkingsverband richt zich op de bescherming en natuurontwikkeling van het duingebied tussen IJmuiden en Zandvoort. Het beslaat ruim 3800 hectare en omvat naast kalkrijke duinen en strand, ook fraaie binnenduinbossen, historische landgoederen en veenpolders. Bezoekerscentrum De Kennemerduinen Zeeweg EC Overveen Telefoonnummer: Midden in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland ligt Bezoekerscentrum De Kennemerduinen. Hier kan iedere natuurliefhebber informatie krijgen over het duin- en bosgebied en onze prachtige landgoederen. Het NPZK organiseert, in samenwerking met het centrum, talrijke activiteiten en excursies in de buitenlucht. Ook binnen zijn er veel mogelijkheden om de natuur te beleven. In het bezoekerscentrum vindt u een: - vaste tentoonstelling - informatiebalie met winkel - film-, vergaderzaal en veldwerkruimte - restaurant 2 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

3 Inleiding Het lesprogramma Strandjutters van Kennemerland is ontwikkeld om de leerlingen op locatie de natuur te laten onderzoeken. De excursie van het lesprogramma Strandjutters van Kennemerland wordt op het strandgegeven, waar veel metingen gedaan kunnen worden. Onder leiding van een ervaren gids krijgt uw klas de kans om het strand- en zeeleven op een unieke manier te onderzoeken. Opbouw Dit lesprogramma bestaat uit 4 activiteiten. De strandexcursie staat centraal in het lesprogramma. De 2 lessen dienen als voorbereiding en als verwerking op de excursie en dan is er nog een evaluatie. Herzien Het lesprogramma Strandjutters van Kennemerland (voorheen Verdronken Land van Kennemer ) is een van de langstlopende lesprogramma s in het Nationaal Park Zuid-Kennemerland. In al die jaren hebben duizenden kinderen Verdronken Land Kennemer met veel plezier beleefd. In 2013 is het lesprogramma echter geheel herzien en aangepast aan de normen van deze tijd, in samenwerking met Ecomare op Texel. Dit herziene lesprogramma is samengesteld op basis van bevindingen van leerkrachten en gidsen, trends in het onderwijs en ontwikkelingen in het Natuur- en milieueducatie werkveld. Bij de ontwikkeling is een groep ervaren gidsen betrokken geweest. Mede op basis van hun ervaring is dit lesprogramma samengesteld. Wij wensen u en uw klas veel plezier met Strandjutters van Kennemerland Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8 3

4 Verantwoording Doelgroep Voor het thema duinen en strand zijn twee lessen ontworpen die een doorgaande leerlijn in dit thema waarborgen: Voor groep 3-6: Land van Wind en Water Voor groep 7-8: Strandjutters van Kennemerland Algemeen doel Aan het einde van de les kunnen de leerlingen verschillende aspecten van het duin-, strand- en zeeleven verklaren met behulp van diverse meetinstrumenten. Leerdoelen Cognitief De leerlingen kunnen het verschil tussen eb en vloed verklaren De leerlingen kunnen natuurlijke en onnatuurlijke materialen onderscheiden De leerlingen krijgen inzicht in de leefomgeving van zeedieren en planten De leerlingen herkennen diverse zeediertjes en zeeplanten De leerlingen kunnen zich oriënteren op het strand De leerlingen weten hoe duinen ontstaan en kunnen dit zelf nabootsen De leerlingen zijn op de hoogte van de voedselketen in zee De leerlingen weten waar de afkorting NAP voor staat Motorisch De leerlingen ervaren de weersomstandigheden aan zee De leerlingen kunnen verschillende schelpen en zeedieren determineren De leerlingen kunnen met behulp van instrumenten de verschillende aspecten van het weer onderzoeken De leerlingen kunnen een kompas aflezen De leerlingen kunnen met een duwnetje zeedieren vangen, voorzichtig behandelen en levend weer terugzetten. Affectief De leerlingen zien wat de gevolgen zijn van onnatuurlijk afval in de zee De leerlingen leren de natuur meer te respecteren door levende dieren uit zee te zien en aan te kunnen raken Didactische uitgangspunten Het opdoen van informatie en ervaringen in de natuur vormt de motivatie om te leren. Bij onze lessen staat het opdoen van ervaringen met de natuur dan ook centraal. Deze buitenles krijgt pas vorm voor de leerlingen als er voor en na deze les in de klas aandacht aan wordt besteed. U vindt in deze handleiding dan ook suggesties voor een inleidende en verwerkende les. De benodigde materialen ontvangt u bij de handleiding. 4 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

5 Aansluiting bij de kerndoelen Bij het ontwikkelen van deze les is rekening gehouden met de herziene kerndoelen voor het basisonderwijs. Het lesprogramma sluit aan bij de volgende kerndoelen: Kerndoel 1: De leerlingen leren informatie te verwerven uit gesproken taal. Ze leren tevens die informatie, mondeling of schriftelijk, gestructureerd weer te geven. Kerndoel 2: De leerlingen leren zich naar vorm en inhoud uit te drukken bij het geven en vragen van informatie, het uitbrengen van verslag, het geven van uitleg, het instrueren en bij het discussiëren. Kerndoel 4: De leerlingen leren informatie te achterhalen in informatieve en instructieve teksten, waaronder schema s, tabellen en digitale bronnen. Kerndoel 37: De leerlingen leren zich te gedragen vanuit respect voor algemeen aanvaarde waarden en normen. Kerndoel 39: De leerlingen leren met zorg om te gaan met het milieu. Kerndoel 40: De leerlingen leren in de eigen omgeving veel voorkomende planten en dieren onderscheiden en benoemen en leren hoe ze functioneren in hun leefomgeving. Kerndoel 41: De leerlingen leren over de bouw van planten, dieren en mensen en over de vorm en functie van hun onderdelen. Kerndoel 42: De leerlingen leren onderzoek doen aan materialen en natuurkundige verschijnselen, zoals licht, geluid, elektriciteit, kracht, magnetisme en temperatuur. Kerndoel 43: De leerlingen leren hoe je weer en klimaat kunt beschrijven met behulp van temperatuur, neerslag en wind. Organisatie en Materialen Voorbereidende les Excursie Afsluitende les in de klas Evaluatie - Materiaal uit de handleiding - Brief voor ouders (bijlage 2) Linnen tsje via het NPZK - Werkblad en antwoorden (bijlage 1) - Zoekkaarten (bijlage 4) - Achtergrondinformatie (bijlage 5) Evaluatieformulier (bijlage 3) Zelf voor zorgen, geschikte kleding, laarzen Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8 5

6 Begrippen Jonge duinen Oude duinen Strandwal Maanstand Getij Eb Vloed Strandjutten Schelpen Weekdier Wieren Zee Strand Zeereep IJstijd Duinvorming Plankton Milieu Ecologisch evenwicht Voedselketen Weer Windsnelheid Bewolking Kompas Magnetisch noorden Windrichting Korrelgrootte Helmgras Leefomgeving Onnatuurlijk materiaal Natuurlijk materiaal Aansluiting lesmethodes Leefwereld: Groep 6: Les 14, les 18, les 24 Groep 7 :Les 1, les 7, les 8, les 24 Groep 8 : Les 2, les 8, les 15, les 24 Natuniek: Groep 6: thema 3: les 1, 3 Groep 7: thema 2: les 1, les 2; thema 4 les 2 Groep 8: thema 3: les 1, les 2, les 4 Wijzer door de natuur : Groep 7: thema 5: les 2, thema 6: les 1, les 2 Groep 8 : thema 5 : les 1-3, thema 6 : les 1-3 In vogelvlucht: Groep 6: thema 1: les 1, 4 Groep 7: thema 2: les 4, extra 2 Groep 8: thema 2: les 2, thema 4: les 2 6 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

7 Achtergrondinformatie bij het lesprogramma Dit lesprogramma is opgebouwd uit 4 fasen, te weten: Geschatte tijd: 1. Inleiding in de klas 45 minuten 2. Excursie 120 minuten + reistijd 3. Afsluitende les in de klas 30 minuten 4. Evaluatie 20 minuten Onderzoek heeft aangetoond dat Natuur- en milieueducatie(nme) het meeste effect heeft als u alle 4 de onderdelen van dit lesprogramma doorloopt. Mocht het echter niet lukken om alle 4 de fasen te doorlopen, dan kunt u eventueel onderdeel 3 en/of 4 achterweg laten. Wij raden dat echter af. Organisatorische zaken bij de excursie U deelt de klas in groepen van maximaal 15 leerlingen. Bij meer dan 30 leerlingen deelt u de klas in 3 groepen. Elke groep wordt begeleid door 1 gids en 2 of 3 begeleiders vanuit school. Duur van de excursie: ± 120 minuten Verzamelplaats: Het informatiepaneel van het NPZK op het parkeerterrein bij restaurant Parnassia, Bloemendaal aan Zee. NB: Om te parkeren kunt u van te voren, of op de dag zelf, uitrijkaarten kopen ( 1,10 per kaart) aan de balie van Bezoekerscentrum De Kennemerduinen, Zeeweg 12, Overveen. De inrijkaarten trekt u bij de slagboom van het parkeerterrein uit de automaat. Openingstijden Bezoekerscentrum De Kennemerduinen : 1 november t/m 31 maart: di t/m zo van uur 1 april t/m 31 oktober: di t/m zo van uur. Routebeschrijving Aan het einde van de Zeeweg in Bloemendaal aan Zee rechtsaf, richting Restaurant Parnassia aan Zee. De parkeerplaats helemaal oprijden. De verzamelplaats is het informatiepaneel van het Nationaal Park Zuid-Kennemerland bij de strandopgang. N.B. Tot slot: het toiletgebruik bij het Restaurant Parnassia is niet gratis. Als kinderen gebruik willen maken van deze toiletten, dan dient de leerkracht dit te melden aan een medewerker van het restaurant bij de kassa en een afspraak te maken over de betaling daarvan. Tegen betaling van een redelijk bedrag kunnen alle kinderen dan van het toilet gebruik maken. Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8 7

8 Lesprogramma Introductieles in de klas Materialen: - beamer en laptop of digibord. 1. Kennismaking strand Associatieweb over strand Schrijf midden op het bord het woord strand. Schrijf dingen waar leerlingen aan denken eromheen. Je kunt meteen groeperen in wolken : bijvoorbeeld recreatie; natuur; zee, omgeving. Associatieweb over leven uit zee Doe hetzelfde maar dan met het woord leven uit zee. Laat de leerlingen zoveel mogelijk levende zaken uit zee noemen. Help ze om verder te komen dan vis. Laat ze ook soorten vis en andere dieren en planten bedenken. 2. Geschiedenis van land en water Op het strand spoelt van alles aan. Het is enorm leuk om op zoek te gaan naar aanspoelsels. Je kan gaan jutten. Wat is dat? Strandjutten wat is dat? Strandjutten is het zoeken op het strand van aangespoelde spullen. Het jutten is ontstaan uit pure armoede. Mensen zochten op het strand naar spullen die ze konden gebruiken. Wrakhout ging in de kachel of er werden schuren van gebouwd. Soms legde men zelfs een vuur aan op het strand om de schepen te misleiden en ze naar de kust te lokken om zo de lading te bemachtigen. Tegenwoordig wordt er nog steeds gejut alhoewel dit eigenlijk verboden is. Strandjutten is namelijk illegaal in Nederland. Alles wat men vindt moet men naar de politie brengen of naar een strandvonder. De hoofdstrandvonder, vaak de burgemeester, en de hulpstrandvonders waken over het strand. Vlieland heeft als enige gemeente in Nederland een strandjutter in dienst. Wanneer er spullen aanspoelen begint er vaak een spannende race tussen de strandvonders en de jutters. De waardevolle spullen die de jutters vinden, worden verstopt in de duinen. Later worden ze op een rustig moment weer opgehaald. Tegenwoordig is jutten een hobby. In dit schoolprogramma krijgen jullie op het strand een versnelde opleiding tot strandjutter. Dan weet je later altijd waar je op moet letten om strandvondsten te doen. Geschiedenis van de kust: Waar woont de strandjutter? 1. Stel dat je jaar geleden strandjutter was, waar zou je dan willen wonen? Dichtbij zee; maar waar was die? Wat was er jaar geleden aan de hand? Een ijstijd! Het was erg koud en de zee lag een heel eind noordelijker. > Start Google maps op en tik plaatsnaam Peterhead in. Dan kom je ongeveer op de zuidgrens van de Noordzee van jaar geleden uit. 2. We maken even een sprongetje in de tijd jr geleden woonde je als jutter goed in > tik Amersfoort in op Google maps. Want het werd warmer en het ijs smolt, de zeespiegel steeg en het water overstroomde een groot deel van Noord-Holland. 8 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

9 jr geleden ontstonden ter hoogte waar nu Haarlem ligt bulten zand: strandwallen. Daarachter ontstond een binnenzee, een soort Waddenzee. Deze zee werd moerassig en soms stond het daar droog en soms brak de zee weer door de strandwallen en duinenrij heen jr geleden kon je als jutter in de nieuwe duinen rond waar nu Haarlem ligt wonen. > Tik in: Haarlem. 5. Langzaam werd de duinenrij steeds breder. Waar zou je nu bij jou in de buurt kunnen strandjutten? Dat kun je natuurlijk het beste in. > Tik in: Zandvoort. Hoe ontstaan de duinen van Nederland? Filmpje Schooltv beeldbank Nederlandse duinen Water Op de wereld zijn twee soorten water, welke? : Zout en zoet. Noem plekken waar we natuurlijk water tegenkomen? : Zee, rivier, sloot, maar ook regen, sneeuw en ook waterdamp, ijs en wolken. Oefening waterkringloop Verdeel de klas in groepjes van 6 leerlingen. In elk groepje is een leerling: zee, waterdamp, wolk, regen, ijs, rivier. Eventueel houden ze een kaartje vast met het woord daarop. Laat de leerlingen in een kring gaan staan volgens de waterkringloop. Laat ze nadenken of het goed is dat er een kringloop is. Ja; anders zou het water verdwijnen en er straks niet voldoende water meer op aarde zijn. Wat gebeurt er met vervuild water? Om de waterkringloop gezond te houden, is het belangrijk dat we het water niet vervuilen. Praktische informatie voor de excursie Vertel vervolgens dat de klas binnenkort op excursie naar het strand van het Nationaal Park Zuid- Kennemerland gaat. Leg uit dat ze onder begeleiding van een gids, samen met de begeleiders gaan onderzoeken / meten hoe bijvoorbeeld duinen ontstaan, welk weer het op het strand is en hoe de voedselketen van de zee eruit ziet. Maak meteen de volgende afspraken met de leerlingen: De leerlingen kleden zich zo nodig warm aan en nemen (rubber)laarzen mee De leerlingen blijven gedurende de excursie bij hun begeleider(s) Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8 9

10 Excursie Benodigde materialen Geschikte kleding (regen/wind/zon) en (rubber)laarzen. Inleiding Welkomstverhaal door de schoolgidsen. De leerlingen en begeleiders worden door de docent verdeeld over de gidsen. Daarna worden de regels tijdens deze strandexcursie door de gidsen toegelicht. Regels: geen rugzakjes meenemen naar het strand van de ouders wordt een actieve rol verwacht teken afspreken om te verzamelen teentje tikken: vorm een kring zodat de gids goed verstaanbaar is Kern: De onderstaande punten zijn richtlijnen over onderdelen die aan bod kunnen komen tijdens de excursie. Afhankelijk van de weersomstandigheden, de tijd, het niveau van de leerlingen, de begeleiding vanuit de school en de voorbereiding op school zullen sommige onderdelen achterwege gelaten kunnen worden. Dit gids heeft hierin de leiding. De excursie Introductie van de gids > gids stelt zich voor en legt uit wat de bedoeling van de excursie is De leerlingen zijn strandjutters in opleiding. Daarvoor wordt er eerst naar allerlei omgevingsaspecten van het jutten gekeken: 1. Getij/water Leerlingen doen zelf eenvoudige bepalingen welke fase van het getij het is en leren uitleggen hoe getij ontstaat. > a. er wordt bij de waterlijn ervaren hoe het tij is > b. aan het eind van het programma wordt het verschil bekeken met het begin en via tekeningen en spelvormen wordt de werking van het getij nagebootst. 2. Zand Leerlingen zien het verschil in typen zand. Leren hoe duinen ontstaan. > a. er wordt kort gerefereerd aan de informatie die door de docent ter voorbereiding in de klas is verteld over vorming van de huidige kust na de laatste ijstijd. > b. Leerlingen doen een klein onderzoekje over duinvorming > c. korrelgrootte van zand wordt met loep bekeken 10 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

11 3. Weer Leerlingen leren zich oriënteren, de windrichting bepalen. Ze doen een eenvoudige weersbepaling aan de hand van de wolken en de wind. > a. Leerlingen bepalen de temperatuur van het water en de lucht > b. Leerlingen bepalen de windrichting m.b.v. een kompas en windvaan > c. Leerlingen bepalen de windsterkte m.b.v. een golvenkaart. > d. Leerlingen doen een weersbepaling aan de hand van een wolkenkaart 4. Jutten Leerlingen leren over natuurlijke en onnatuurlijke materialen. Afbreekbaarheid en schadelijkheid van afval in zee. En denken na over de herkomst. Leerlingen leren aan de hand van aanspoelsels enkele zeedieren en hun leefgewoonten kennen. Ze maken kennis met de voedselketens in de zee. 5. Vissen Leerlingen gaan met duwnetjes dieren vangen: garnalen, krabben, kwallen, vissen. Ze leren ze op naam te brengen, maken kennis met specifieke kenmerken en gewoontes. Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

12 AFSLUITENDE LES IN DE KLAS Voor de docent staat er achtergrondinformatie in bijlage 5 Jutvondsten Leg alle jutvondsten op een tafel (of de grond) en ga er ineen kring om heen staan. Leerlingen vertellen over hun ervaringen tijdens de excursie. De docent kan de onderdelen die tijdens de excursie aan bod zijn geweest gestructureerd behandelen: ontstaan van de duinen zee wat is een jutter? het weer (noteer de resultaten v/d leerlingen op het bord) kompas milieu voedselketen leefwijze en voortplanting schelpen natuurlijke/ onnatuurlijke materialen optie: Met behulp van zoekkaarten (bijlage 5) determineren ze de belangrijkste vondsten. Afval Op youtube staat een heel leuk filmpje over het lot van een plastic zak. De film is wel in het Engels. Maar wanneer de docent vooraf kort vertelt waar het over gaat, is Engels geen probleem. De plastic zak wordt gefilmd alsof het een zeldzaam en bedreigd dier is. De weg van een plastic zak die uit een winkelwagentje waait, wordt gevolgd. Die leidt via een park met bedreigende honden en afvalprikkers naar een kanaal en uiteindelijk de zee in waar allerlei dieren de zak dreigen op te eten. Uiteindelijk komt de plastic zak terecht bij zijn einddoel: de plastic soep. > Werkblad Deel de werkbladen uit, per tweetal en laat ze invullen. Spreek ze vervolgens kort na. Zie antwoorden in bijlage Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

13 Noordzee Werkblad duinen en strand Haarlem 1. Duinen: Waar is de zeereep? Teken dit met geel in de kaart Waar vind je jonge duinen? Teken dit met groen in de kaart Waar vind je strandwallen met oude duinen? Teken dit met zwart in de kaart Vul in: kies uit: Zeereep, oude duinen, jonge duinen, strandwal Hoe heet de eerste duinenrij aan zee? De stad Haarlem is gebouwd op een: De duinen die vanaf 1100 na Christus zijn ontstaan, noemen we: Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

14 Welke planten zorgen ervoor dat het zand niet wegwaait en nieuwe duinen ontstaan? - 2. Oriënteren: Vul in: oosten, westen, noorden of zuiden Je staat op het strand bij Parnassia (waar de excursie was) Waar ligt IJmuiden? IJmuiden ligt in het Waar ligt Zandvoort? Zandvoort ligt in het En waar ligt Engeland? Engeland ligt in het En waar ligt Haarlem? Haarlem ligt in het 3. Zee: Streep het foute antwoord door: Zeewater is: zoet/zout Rivierwater is: zoet/zout Hoe vaak is het eb op een dag? En hoe vaak is het vloed per dag? 14 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

15 Vul de onderstaande woorden in bij de juiste pijl: Eb, vloed, hoog water, laag water, maan, aarde, zon 4. Voedselketen: Wie eet wie? Tijdens de excursie is het begrip voedselketen besproken: Bedenk nu zelf een voedselketen. Teken de dieren/planten in de hokjes en schrijf de namen eronder. Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

16 5. Schelpen: Waar leven schelpen? Ken je een schelpennaam? Welk soort dier leeft in een schelp? Waarvoor dient een schelp? 16 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

17 Nog meer doen met de klas? werkstuk Verdeel de leerlingen per groepje en geef ze een onderwerp uit de excursie. De leerlingen verdiepen zich in dit onderwerp en schrijven (of knutselen) er een (digitaal) stukje over. Alle stukjes te samen vormen een naslagwerk over de zee en het strand. Dit naslag werk kunnen de leerlingen zelf op de digiboard of website van de school plaatsen, zodat andere klassen en ouders dit kunnen bekijken. Presenteren tijdens ouderavond of themaweek kan ook. Mogelijke onderwerpen: Duinen Zee Kringloop van het water Schelpen Voedselketen Het weer Vervuiling van strand en zee Oriëntatie (school)bibliotheken en internet zijn handige informatiebronnen. Meer over waterkringloop, weer en wind Waterkringloop Hoe ontstaan wolken? Waterdamp en wind zorgen dat er wolken in de lucht zijn. Hoe ontstaat waterdamp? Water op aarde wordt door de zon verwarmt en stijgt op. Ook zeewater verdampt. De vochtige lucht komt hoger in de lucht en koelt af, condenseert; verandert in waterdruppels/sneeuw en valt weer terug op de aarde. Zeewind Verschil land- en zeewind s morgens en s avonds Hoe komt het dat bij een warme dag s morgens de wind van land naar zee waait en aan het einde van de middag vanaf de zee? Op een warme dag met weinig wind warmt het land sneller op dan het zeewater. Warme lucht boven land stijgt op en wordt aangevuld met koude en vochtige van zee. In de loop van de dag gaat er een wind van zee waaien. In het vroege voorjaar neemt dat vaak mist mee. Boven het land stijgt de vochtige lucht op en hier ontstaan wolken. Hoe ontstaat wind? De docent kan meer vertellen over hoe wind ontstaat: hoge luchtdruk/lage luchtdruk. Verschil van windsterkte hoog en laag in de lucht. Wat is onweer? Vertel over het ontstaan van onweer en hoe te handelen. De docent kan met de leerlingen een oefening in de klas doen: Wat doe je bij onweer? Wanneer onweer zich binnen een cirkel van 5 km van jou bevindt, zoek je het liefst beschutting, maar schuil nooit onder een boom! Kun je niet schuilen, zoals op het strand, maak je dan zo klein mogelijk en hou je voeten tegen elkaar. Tel heel rustig het aantal seconden tussen een bliksemflits en een donder. Deel het aantal door 3, dan weet je hoeveel kilometer het onweer bij je vandaan is. Waait de wind jouw kant op, worden het aantal seconden tussen flits en knal korter, dan komt het onweer dichterbij. Oefening in de klas: Een leerling zegt flits en de docent klapt na een aantal tellen in de handen en zegt boem. Hoever is het onweer bij je vandaan? Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

18 Nog meer leuke doe-opdrachten: Benoem de natuurlijke materialen met briefjes (wat is het, waar en wanneer gevonden en naam jutter) en maak een tentoonstelling in de klas. Maak in een groepje golven in de klas http: filmpje van Willem Wever: Maak in een groepje een windmeter, zie: Horloge gebruiken als kompas: Maak een zeewier-herbarium. 18 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

19 EVALUATIE Verzoek aan de docent om bijgevoegd evaluatieformulier in te vullen en toe te sturen aan Heeft u nog een leuke strandfoto gemaakt, die u met het Nationaal Park Zuid- Kennemerland wilt delen? Mail die dan ook. Geef daarbij aan of de foto gebruikt mag worden voor publicitaire doeleinden. Evalueren van het geleerde In deze fase evalueert u het product en het proces. Het proces kunt u evalueren door uzelf en de leerlingen de volgende vragen te stellen: Hoe verliep de uitwerking van deze lessenserie? Wat kan er de volgende keer beter? Wat kan er de volgende keer anders? De medewerkers van het NPZK stellen het op prijs als u het evaluatieformulier (Bijlage 3) zou willen invullen en opsturen. Uw aanbevelingen en bevindingen zullen door ons verwerkt worden zodat andere docenten daar in de toekomst hun voordeel mee kunnen doen. Alvast bedankt voor uw medewerking. Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

20 BIJLAGE 1 Antwoorden Werkblad duinen en strand 1. Duinen: Waar is de zeereep? Teken dit met geel in de kaart Waar vind je jonge duinen? Teken dit met groen in de kaart Waar vind je strandwallen met oude duinen? Teken dit met zwart in de kaart Vul in: kies uit: Zeereep, oude duinen, jonge duinen, strandwal Hoe heet de eerste duinen-rij aan zee? ZEEREEP De stad Haarlem is gebouwd op een: STRANDWAL De duinen die vanaf 1100 na Christus zijn ontstaan, noemen we: JONGE DUINEN Welke planten zorgen ervoor dat het zand niet wegwaait en nieuwe duinen ontstaan? HELMGRAS- BIESTARWEGRAS 2. Oriënteren: Vul in: oosten, westen, noorden of zuiden Je staat op het strand bij Parnassia (waar de excursie was) Waar ligt IJmuiden? IJmuiden ligt in het NOORDEN Waar ligt Zandvoort? Zandvoort ligt in het ZUIDEN En waar ligt Engeland? Engeland ligt in het WESTEN En waar ligt Haarlem? Haarlem ligt in het OOSTEN 20 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

21 3. Zee: Streep het foute antwoord door: Zeewater is: zoet/zout Rivierwater is: zoet/zout Hoe vaak is het eb op een dag? TWEE KEER En hoe vaak is het vloed per dag? TWEE KEER Vul de onderstaande woorden in bij de juiste pijl: Eb, vloed, hoog water, laag water, maan, aarde, zon AARDE EB HOOG WATER MAAN VLOED LAAG WATER 4. Voedselketen: Wie eet wie? Tijdens de excursie is het begrip voedselketen besproken: Bedenk nu zelf een voedselketen. Teken de dieren in de hokjes en schrijf de namen eronder. ZEEHOND SCHOL KOKKEL PLANKTON Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

22 5. Schelpen: Waar leven schelpen? IN OF OP DE BODEM VAN DE ZEE Ken je een schelpennaam? KOKKKEL, MOSSEL, (JAPANSE) OESTER; NONNETJE; ZAAGJE ENZ. Welk soort dier leeft in een schelp? WEEKDIER Waarvoor dient een schelp? BESCHERMING VAN HET DIER EN STEVIGHEID GEVEN AAN HET DIER. 22 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

23 BIJLAGE 2 Brief aan de ouders Beste ouder/ verzorger, Op dag om uur, gaan wij op excursie naar het strand. Omdat de weersomstandigheden op het strand onstuimig en extreem kunnen zijn, verzoeken wij uw kind geschikte kleding te voorzien. U kunt daarbij denken aan: Rubberlaarzen Regenkleding Warme trui/jas Als iedereen hier rekening mee houdt, wordt de excursie zeker een succes. Bedankt voor uw medewerking. Met vriendelijke groet, Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

24 Bijlage 3 Evaluatieformulier Lespakket Strandjutters van Kennemerland groep 7-8 S.v.p. invullen en opsturen naar: Bezoekerscentrum De Kennemerduinen t.a.v. medewerker educatie Zeeweg EC Overveen Of mail naar : 1) Op welke datum en tijdstip vond de excursie plaats?.../.../ 20.. om...uur Begeleider: 2) Wat zijn uw gegevens? Schoolnaam: roep : Telefoon: Straat: Plaats: 3) Voldeed het toegezonden informatiepakket? Ja / Nee, omdat ) Heeft u de excursie op school met de leerlingen voorbereid Zo ja, hoe dan en zo nee, waarom niet? ) Voldeed de excursie aan uw verwachtingen? Ja / Neen 6) Welk rapportcijfer zou u aan de excursie als geheel willen geven?... 7) Heeft u zich aan zaken gestoord? Nee / Ja, welke ) Welk onderdeel sprak u het meeste aan en welk onderdeel het minst? Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

25 9) Wilt u uw mening geven over de volgende punten? Omcirkel het goede antwoord en vul eventueel aan. ontvangst en kennismaking: Goed matig slecht Tijdsduur (1,5 a 2 uur): Goed matig slecht kwaliteit van materialen: Goed matig slecht afwisseling in programma: goed matig slecht activiteiten onderweg: Goed matig slecht afstemming op niveau leerlingen: Goed matig slecht Afsluiting: Goed matig slecht 10) Heeft er verwerking achteraf plaatsgevonden? Zo ja hoe dan en nee waarom niet? ) Heeft u nog opmerkingen en tips voor verbetering van de excursie? Wat vonden de kinderen ervan? 12) Wat vonden ze het leukste onderdeel van de les? 14) Wat vinden ze dat ze hebben geleerd?. Bedankt voor uw medewerking en graag tot ziens! Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

26 Bijlage 4 Zoekkaarten - Schelpen - Aanspoelsels Ook te downloaden van t wad voor kids 26 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

27 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

28 28 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

29 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

30 Bijlage 5 Achtergrondinformatie Geschiedenis van de duinen jaar gelden was er de laatste grote ijstijd. Het was koud, maar er was in onze streken geen Noordzee en dus ook geen ijs. De zuidelijke grens van de Noordzee liep in die tijd ongeveer van NO-Schotland naar ZW-Noorwegen. Sinds die laatste ijstijd is het water alleen maar gestegen jaar geleden was het hele huidige Noord-Holland zee jaar geleden ontstonden er strandwallen, o.a. op de plek waar nu Haarlem ligt. Over en tegen die strandwallen aan werd zand geblazen waardoor er duinen ontstonden. Dit begon 2000 jaar geleden, dit noemen we de oude duinen, die rondom Haarlem liggen. Zo n 1100 na Christus veranderde het klimaat, het werd weer wat kouder en er was veel wind. Strandwallen werden afgebroken, maar het zand werd op nieuwe duintjes gespoeld en gewaaid. Dit zijn de jonge duinen die we meer naar het strand toe vinden. Het zand van het strand en de duinen is ooit via rivieren naar de zee gestroomd. In de zee zakte het zand naar de bodem en spoelde met de golven terug naar de kust. De duinen zijn omstreeks 1100 na Christus ontstaan doordat de wind zand ophoopt rondom een polletje gras. Dat gras biestarwegras, groeit steeds boven het zandheuveltje uit en de wortels houden het zand bij elkaar. Het gras kan goed tegen harde en zoute wind. In de luwte van de duinen zijn juist planten gaan groeien die wat minder goed tegen de wind kunnen. En zo is het duinlandschap ontstaan. Strand Een strand is een strook land langs het water (een zee, oceaan of een meer), die relatief vlak is. Een strand loopt zeewaarts af naar beneden, en gaat over in de zeebodem. Veelal bestaat een strand uit voornamelijk zand (zandstrand), soms uit voornamelijk kiezelstenen (kiezelstrand) of schelpen (schelpenstrand). Sommige stranden bestaan uit vulkanisch zand en zijn zwart van kleur. Een strand is weinig of niet begroeid, hoewel op rustige stranden, zoals bij IJmuiden er lokaal wel wat zoutminnende planten groeien en wat helmgras. Een kuststrook die uit vaster materiaal bestaat, zoals rotsen, of begroeid is, wordt vaak oever genoemd. Een strand langs een zee of oceaan loopt (deels) onder water als het hoogwater wordt. Op een strand langs een zee of oceaan treft men in het algemeen zeewier, kwallen en schelpen aan. Ook spoelen veel dingen aan, zoals wrakhout, afval, dingen die van schepen afgevallen zijn. Vloedlijn Bij vloed komt de zee op het strand tot een bepaalde hoogte. Die lijn noemen we de vloedlijn. Tot daar komt dus de zee. De rommel en de schelpen die door de zee worden meegenomen, worden door de zee op de vloedlijn neergelegd. Zee Een zee is een stukje oceaan dat door twee of drie kanten wordt ingesloten door land. De Noordzee is gemiddeld circa 30 meter diep. Bij Noorwegen is de Noordzee het diepst namelijk 200 meter. Schelpen Schelpen beginnen hun leven als kleine larve van nog geen halve millimeter groot. Ze zwemmen dan vrij rond in het water. Eerst lijken ze nog niet op hun grote broeders en is het moeilijk om de soort vast te stellen. Maar na een aantal weken veranderen ze van vorm en zakken ze naar de zeebodem om zich daar te vestigen. Jonge schelpdieren moeten om de zeebodem te bereiken, eerst de 'bodemgrenslaag' zien te passeren. Dit is een dunne laag water vlak boven de bodem, waar de stroomsnelheid sterk afneemt. De dieren die in een schelp leven, worden weekdieren genoemd. Deze dieren hebben geen graat of beenderen waardoor ze erg kwetsbaar zijn. De schelp dient dan ook als bescherming. 30 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

31 Aan de achterzijde van de schelp, steken bij een levend dier de sipho s naar buiten. Hiermee wordt het water langs de maag en kieuwen gevoerd en gezuiverd. Aan de voorzijde bevindt zich de voet, waarmee het dier zich in de zeebodem ingraaft. Kwallen Kwallen zijn holtedieren, met de vorm van een paraplu met 4 of 8 tentakels (vangdraden) aan de rand, of soms veel tentakels die een krans daarom heen vormen. Daar weer omheen liggen de zintuigcellen. Hiermee kunnen ze proeven, licht opvangen en ze kunnen er hun evenwicht mee bewaren. De tentakels bevatten netelcellen waaraan harpoentjes zijn bevestigd, gevuld met een verlammend gif. Raakt een prooidier de tentakels aan, dan worden de harpoentjes afgeschoten. De dode prooi wordt vervolgens met de tentakels naar de mondopening gebracht. Als een kwal in de branding terecht komt, is hij ten dode opgeschreven. Zijn spieren zijn niet sterk genoeg om tegen de stroming in te zwemmen. In Nederland komen vooral de oorkwal, de blauwe haarkwal, de kompaskwal en de zeepaddenstoel voor. De blauwe haarkwal kun je in de zomer vinden bij oostenwind. Met de netelcellen op zijn lange tentakels kan hij ons lelijk steken. Oorkwallen vind je vooral in het voorjaar. Oorkwallen kun je rustig oppakken. De netelcellen van deze kwallen kunnen niet door onze huid heen steken. Zeepaddenstoelen verschijnen aan het eind van de zomervakantie en kunnen tot in november gevonden worden. Het zijn de grootste kwallen uit de Noordzee, ze kunnen wel een halve meter breed worden. Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

32 Eb en vloed Iedere dag is het twee keer eb en twee keer vloed. Beide duren ongeveer 6 uur. Tijdens eb stroomt het water van het strand weg. Bij vloed is dat omgekeerd. Tussen eb en vloed staat het water even stil. Het hoogteverschil tussen eb en vloed is niet altijd gelijk. Dit komt door de wind en de aantrekkingskracht van de zon die de aantrekkingskracht van de maan verzwakt of versterkt. Hoog en laag water ontstaat door de aantrekkingskracht die de maan op de aarde uitoefent. De delen van de aarde die naar de maar zijn toegekeerd, worden sterker aangetrokken dan de rest van de aarde. Jutten Strandjutten is het zoeken op het strand van aangespoelde spullen. Het jutten is ontstaan uit pure armoede. Mensen zochten op het strand naar spullen die ze konden gebruiken. Wrakhout ging in de kachel of er werden schuren van gebouwd. Daarnaast legde men soms een vuur aan op het strand om de schepen naar de kust te lokken om zo de lading te bemachtigen. Tegenwoordig wordt er nog steeds gejut, alhoewel dit eigenlijk verboden is. Strandjutten is illegaal in Nederland. Wieren Wieren groeien op stenen. Op het strand vind je allerlei soorten wieren die zijn aangespoeld. Blaasjeswieren, riemwier en knotswier. Riemwier Riemwier is een bruinwier dat niet op de Nederlandse kust groeit. Maar elders losgelagen exemplaren spoelen regelmatig op het strand aan. Het wier bestaat uit twee à drie meter lange groenbruine slierten. Deze slierten komen samen in een 'voetje' dat vastgehecht zit aan een steen of schelp. Dit voetje is het eigenlijke riemwier. De slierten zijn de voortplantingsorganen. Blaaswier Blaaswier is een bruinwier. Het is meestal te herkennen aan de drijfblazen, maar sommige blaaswieren hebben deze luchtkussentjes niet. Met behulp van deze drijfblazen kan het verticaal groeien in het water. Blaaswier kan gevonden worden langs de dijken, op houten palen en op het wad. Knotswier Knotswier is een bruinwier met aan de stengels kleine blaasjes met slijmerige inhoud, waarin de voortplantingsorganen zitten. In de stengels zitten ook grote knobbels, gevuld met gas, die ervoor zorgen dat de plant onder water rechtop staat. Knotswier komt voor in de Noordzee en aan de Atlantische kusten. Wanneer het losraakt van de rotsen kan het nog lang in leven blijven. 32 Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep 7-8

33 Meteorologie KNMI (Koninklijk Nederlands Meteorologisch Instituut) Het KNMI bestaat sinds 31 januari Het is per Koninklijk Besluit door Koning Willem III opgericht. De eerste plannen om het KNMI op te richten zijn van Buys Ballot. Hij is een beroemde weerkundige. Hij ontdekt een manier om de richting en de kracht van de wind te voorspellen. Het KNMI is een van de eerste in de wereld met stormwaarschuwingen en weerkaarten. Nu is het KNMI het nationale centrum van kennis over en onderzoek naar klimaat, klimaatverandering, en seismologie. Het KNMI is verantwoordelijk voor de dagelijkse weersverwachtingen voor de waarneming van aardbevingen. Zeeklimaat Nederland heeft een gematigd zeeklimaat. Geen strenge koude winters dus, en geen hete zomers. Nederland ligt aan zee, en die zee heeft veel invloed op ons klimaat, omdat de wind meestal van zee waait. De temperatuur van het zeewater verandert maar heel langzaam: het warmt niet snel op en koelt ook niet snel af. Na de zomer wordt het warme zeewater daardoor niet echt koud. De lucht boven het zeewater is dan ook nog een beetje warm. In Nederland komt de wind vaak uit de richting van de zee: een zuidwestenwind. Die zuidwestenwind blaast s winters de nog enigszins warme zeelucht over het land en daarom wordt het in de winter nooit echt heel koud. In de zomer is het precies andersom: de lucht boven de zee blijft na de winter een beetje koel, en dat zorgt ervoor dat de temperatuur niet echt heel hoog kan worden als de wind van zee waait. Luchtdruk Rond de aarde hangt een laag lucht van ongeveer 100 kilometer dik. De lucht erin bestaat uit een mengsel van zuurstof en stikstof en andere gassen. Zuurstof is het gas dat alle levende wezens nodig hebben om in leven te blijven. Het gewicht waarmee de lucht op de aarde drukt noemen we de luchtdruk. Bij nul graden en een normale luchtdruk weegt een liter lucht ongeveer 1,3 gram. In de bergen is de luchtdruk lager dan bijvoorbeeld in Nederland. Als de berg vijf kilometer hoog is, drukt er een luchtlaag van 95 kilometer dik op dat berggebied. Bovendien zitten de meeste luchtdeeltjes in de onderste kilometers. Boven op de bergen is daardoor weinig zuurstof. Hoe hard de luchtlaag op de aarde drukt, kun je met een barometer meten. Als je hiermee de luchtdruk meet, zie je dat deze steeds verandert. De luchtdruk is af te lezen in millibar of centimeters kwikdruk. Een luchtdruk tussen de 1000 en 1020 millibar (rond de 76 cm kwik) is normaal, daar boven is ze hoog en daar beneden laag. Dalende druk duidt op slechter weer en stijgende druk op mooier weer. Die veranderingen in luchtdruk komen door dat het niet overal even warm is. De aarde wordt door de zon ongelijk verwarmd. Door die verschillen verwarming ontstaan verschillen in luchtdruk. Warme lucht is licht en stijgt op (zoals een heteluchtballon), hierdoor ontstaat een lage luchtdruk. Koude lucht is zwaar en daalt dus, hierdoor ontstaat een gebied met hoge luchtdruk. Het gevolg is dat er lucht gaat stromen van het hogedrukgebied naar het lagedrukgebied. Deze luchtstroom is de wind. Wind Wind is bewegende lucht. Lucht stroomt altijd van een hogedrukgebied naar een lagedrukgebied. Op het noordelijk halfrond waait de wind rond een lagedrukgebied in een richting tegen de wijzers van de klok in en met de klok mee rond een hogedrukgebied. Op het zuidelijk halfrond is dit precies omgekeerd. Dat komt door de draaiing van de aarde. Bij westenwind is de lucht afkomstig van zee en bij oostenwind is de lucht afkomstig van land. Westenwind bevat veel waterdamp en voert altijd wolken mee. Oostenwind is droog en meestal zonder wolken. Noordenwind brengt koude lucht en zuidenwind warme lucht. Is de windrichting ieder uur anders, dan is de kans groot dat het weer verandert. Behalve de windrichting is de kracht van de wind erg belangrijk voor het weer. Als een gebied met hoge luchtdruk dicht bij een lagedrukgebied ligt zal het harder waaien. Hoe hard het waait, staat aangegeven op de schaal van Beaufort. Zijn schaal loopt van windkracht 1 tot en met 12. Strandjutters van Kennemerland, leerkrachten - Groep

Strandjutters van Kennemerland

Strandjutters van Kennemerland Strandjutters van Kennemerland Groep 7 en 8 Leerkrachtenhandleiding Bezoekerscentrum De Kennemerduinen: Zeeweg 12 2051 EC Overveen Tel: 023-54 11 123 Mail: info@np-zuidkennemerland.nl Website: www.np-zuidkennemerland.nl

Nadere informatie

Land van wind en water

Land van wind en water Land van wind en water Groep 5 en 6 Leerkrachtenhandleiding Bezoekerscentrum De Kennemerduinen: Zeeweg 12 2051 EC Overveen Tel: 023-54 11 123 Mail: info@np-zuidkennemerland.nl Website: www.np-zuidkennemerland.nl

Nadere informatie

Les met werkblad - biologie

Les met werkblad - biologie Les met werkblad - biologie Doel: Leerlingen hebben na de deze les een idee hoe het is om te wadlopen. Ze weten wat ze onderweg tegen kunnen komen. Materialen: - Werkblad 5: Wadlopen - Platte bak (minimaal

Nadere informatie

Het strand, kwallen en krabben

Het strand, kwallen en krabben Het strand, kwallen en krabben Eb en vloed Door de getijden en de invloed van wind en zee is het strand nooit even breed. Soms gebeurt het dat als je terugkomt van het zwemmen, het water wel heel dicht

Nadere informatie

De Noordzee HET ONTSTAAN

De Noordzee HET ONTSTAAN De Noordzee De Noordzee is de zee tussen Noorwegen, Groot-Brittannië, Frankrijk, België, Nederland, Duitsland en Denemarken. De Noordzee is een ondiepe (30-200 m) randzee van de Atlantische oceaan met

Nadere informatie

neerslag: regen, hagel en sneeuw ringen in het weer waarnemen regen meten

neerslag: regen, hagel en sneeuw ringen in het weer waarnemen regen meten Het weer GROEP 3-4 26 45 minuten (dag 1) & 5 minuten (dag 2 t/m 4) & 20 minuten (dag 5) 1, 23, 43, 44 en 45 De leerling: neerslag: regen, hagel en sneeuw ringen in het weer waarnemen regen meten van 10

Nadere informatie

Regen en het weer voorspellen

Regen en het weer voorspellen Uitdager van de maand Regen en het weer voorspellen Natuur en Techniek, Groep 7/8 Algemeen Titel Regen en het weer voorspellen Cognitieve doelen en vaardigheden voor excellente leerlingen Het maken van

Nadere informatie

Lespakket Strandvondsten

Lespakket Strandvondsten Lespakket Strandvondsten Instructieblad groep 1 & 2 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op www.rotterdam.nl/lesmateriaalnatuuronderwijs - Instructieblad groep 1 & 2 - Materialen van het pakket:

Nadere informatie

Naam: WATER. pagina 1 van 8

Naam: WATER. pagina 1 van 8 Naam: WATER Geen leven zonder water Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te

Nadere informatie

Werkblad:weersverwachtingen

Werkblad:weersverwachtingen Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

Uitsterven of wegwezen

Uitsterven of wegwezen Klimaatverandering 7 en 8 5 Uitsterven of wegwezen Voedselwebspel Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: kennen een aantal oorzaken waardoor dieren uitsterven of verdwijnen, waaronder de klimaatverandering.

Nadere informatie

Ontdekkingstocht duin, bos en strand

Ontdekkingstocht duin, bos en strand Ontdekkingstocht duin, bos en strand Opdracht 1 Het noorden van de kaart Start deze ontdekkingstocht op de parkeerplaats van Ecomare. Om te weten of je goed loopt, is het belangrijk dat je de kaart goed

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden.

Manieren om een weersverwachting te maken Een weersverwachting kun je op verschillende manieren maken. Hieronder staan drie voorbeelden. Weersverwachtingen Radio, tv en internet geven elke dag de weersverwachting. Maar hoe maken weerdeskundigen deze verwachting, en kun je dat niet zelf ook? Je meet een aantal weergegevens en maakt zelf

Nadere informatie

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4)

H4 weer totaal.notebook. December 13, 2013. dec 4 20:10. dec 12 10:50. dec 12 11:03. dec 15 15:01. Luchtdruk. Het Weer (hoofdstuk 4) Het Weer (hoofdstuk 4) Luchtdruk Om te begrijpen wat voor weer het is en ook wat voor weer er komt zijn een paar dingen belangrijk Luchtdruk windsnelheid en windrichting temperatuur luchtvochtigheid dec

Nadere informatie

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water.

Water kan ook veranderen is waterdamp. Het wordt dan een gas. Maar heter als 100 graden kan water niet worden. Dit is het kookpunt van water. Water Zonder water kun niet Zonder water kun je niet leven. Als je niet genoeg drinkt, krijgt je dorst. Als je dorst hebt, heeft je lichaam water tekort. Je raakt dit water vooral kwijt door te plassen

Nadere informatie

Het weer: docentenblad

Het weer: docentenblad Het weer: docentenblad Over weerstations Overal in de wereld zijn weerstations te vinden. Daar wordt op eenzelfde manier en met dezelfde instrumenten, namelijk volgens eisen van de Wereld Meteorologische

Nadere informatie

Inhoud. Praktische gegevens 3 - Doelgroep - Leerdoelen - Tijdsduur - Aansluiting bij lesmethoden - Keuze van de onderzoeksplek

Inhoud. Praktische gegevens 3 - Doelgroep - Leerdoelen - Tijdsduur - Aansluiting bij lesmethoden - Keuze van de onderzoeksplek Inhoud Praktische gegevens 3 - Doelgroep - Leerdoelen - Tijdsduur - Aansluiting bij lesmethoden - Keuze van de onderzoeksplek Handleiding 4 - Voorbereiding in de klas - Inleiding - Praktische organisatie

Nadere informatie

Leerkrachtenhandleiding

Leerkrachtenhandleiding Ko Duinkonijn Groep 1,2 en 3 Leerkrachtenhandleiding Bezoekerscentrum De Kennemerduinen: Zeeweg 12 2051 EC Overveen Tel: 023-54 11 123 Mail: info@np-zuidkennemerland.nl Website: www.np-zuidkennemerland.nl

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde

aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde Het klimaat GROEP 3-4 27 45 minuten 1, 42 en 43 De leerling: aan het water koeler is dan op het land langzamer afkoelt dan aarde landklimaat en zeeklimaat blauwe kleurpotloden Zorg voor de activiteit De

Nadere informatie

BOUW JE EIGEN WEERSTATION

BOUW JE EIGEN WEERSTATION BOUW JE EIGEN WEERSTATION Als je wilt weten wat voor weer het is, dan moet je de verschillende weerselementen kunnen meten. Met enkele heel gewone dingen kan je jouw eigen weerstation bouwen. De thermometer

Nadere informatie

Kustlijn van de Noordzee

Kustlijn van de Noordzee International Wadden Sea School www.iwss.org 150.000 jaar geleden - 150.000 jaar geleden was het hele Noordzeebekken bedekt met een dikke ijslaag: dit was de Saale ijstijd. - Alle zeewater was in gletsjers

Nadere informatie

WIE EET WAT OP HET WAD

WIE EET WAT OP HET WAD Waddenzee De prachtige kleuren, de zilte geuren en de geluiden van de vele vogels, maken de Waddenzee voor veel mensen tot een geliefd gebied. Maar niet alleen mensen vinden het fijn om daar te zijn, voor

Nadere informatie

Voedselweb van strand en zee

Voedselweb van strand en zee Spel Doel: Materialen: Groepsgrootte: Duur: De leerlingen leren dat verschillende zeedieren en planten van elkaar afhankelijk zijn, doordat ze elkaar eten. Alle dieren en planten zijn met elkaar verbonden,

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Een les met WOW - Wind

Een les met WOW - Wind Een les met WOW - Wind Weather Observations Website HAVO - VWO WOW handleiding 1 Colofon Deze les is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het KNMI Redactie:

Nadere informatie

Het kleine proefjesboek. Ik ben weerman/weervrouw

Het kleine proefjesboek. Ik ben weerman/weervrouw Het kleine proefjesboek Ik ben weerman/weervrouw Ik ben weerman/ weervrouw pasfoto Deze week help ik de meteorologen van het KNMI in De Bilt. Een meteoroloog is een wetenschapper die het weer bestudeert.

Nadere informatie

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken)

Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Water en drinkwater (waterhardheid en ontkalken) Ik vertel jullie in mijn spreekbeurt meer over water en drinkwater. Eerst vertel ik wat water is, waarom water het allerbelangrijkste is voor leven, en

Nadere informatie

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen?

Sheet 2: Bekijk met de kinderen de tussenstand van Afval the Game op Instagram en/of Facebook. Hoe gaat het bij de kinderen met inzamelen? Afval the Game Docentenhandleiding les 2 Duur Voor deze les hebt u ongeveer 80 minuten nodig. Leerdoelen De kinderen hebben in de vorige les geleerd dat het belangrijk is om plastic te scheiden, zodat

Nadere informatie

In deze lesbrief besteden we aandacht aan meteorologie, de belangrijkste weersverschijnselen en enkele instrumenten om het weer te meten.

In deze lesbrief besteden we aandacht aan meteorologie, de belangrijkste weersverschijnselen en enkele instrumenten om het weer te meten. 31 januari Oprichting van de KNMI in 1854 Inleiding Het KNMI werd bij Koninklijk Besluit door Koning Willem III opgericht op 31 januari 1854. Prof. C.H.D Buys Ballot (1817-1890), de eerste hoofddirecteur,

Nadere informatie

Geschiedenis van de duinen

Geschiedenis van de duinen Geschiedenis van de duinen Bijna de hele Nederlandse kust bestaat uit duinen. We weten hier niet beter, dan dat dat heel normaal is. Toch is dat niet zo. De kust van Frankrijk, Spanje en Portugal bijvoorbeeld

Nadere informatie

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet?

1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? 1 Kun je aan planten zien wat je aan moet? Hoofdstuk 1 Les 1 Zoek het op Bij de evenaar staat de zon hoog. Het is er warm en daardoor verdampt het water. Die warme damp stijgt op en koelt af: dan gaat

Nadere informatie

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw

Wadden. Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz. VO onderbouw Wadden VO onderbouw Wat eet ik vanavond? Spelcircuit - quiz Doel: Materialen: De leerlingen maken kennis met het wad, de dieren en planten die er leven en ondervinden wie wie eet. - Foto wadpierenhoopje

Nadere informatie

Beach Clean-up 2013. Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden

Beach Clean-up 2013. Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden Beach Clean-up 2013 Naam: Klas: Mentor: Vakgroep Biologie (2013-2014) Penta college CSG Scala Rietvelden Inhoudsopgave Inleiding 3 1. De zee: een bron van plezier 4 2. Eten en gegeten worden 5 3. Vervuiling

Nadere informatie

Anders voeren. Les b r i e f

Anders voeren. Les b r i e f Anders voeren Les b r i e f Uitgave: Amsterdams NME Centrum Anders voeren Les b r i e f Een samenwerkingsproject van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Amsterdam en het Amsterdams NME Centrum met ondersteuning

Nadere informatie

Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool

Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs. Algemene uitgangspunten waddenzeeschool Leerlijn Waddenzeeschool Basisonderwijs Algemene doelen Waddenzeeschool Zoveel mogelijk scholieren in aanraking brengen met het Waddengebied, zowel op school als op het wad, om zo het draagvlak voor het

Nadere informatie

Texel (5 minuten) Het eiland Texel Op Texel schijnt de zon langer, regent het minder en waait het meer dan in de rest van Nederland. D. C........ D. K... D. W... O........ D.. H..... D.. B... O.........

Nadere informatie

Anders voeren. lesbrief

Anders voeren. lesbrief Anders voeren lesbrief Uitgave: ANMEC Anders voeren Lesbrief Een samenwerkingsproject van de Gemeentelijke Gezondheidsdienst Amsterdam en ANMEC. Redactie/layout: Mirella Vierveijzer, Jolanda van der Heijden

Nadere informatie

Een les met WOW - Luchtdruk

Een les met WOW - Luchtdruk Een les met WOW - Luchtdruk Weather Observations Website VMBO WOW handleiding 1 Colofon Deze handleiding is gemaakt door het Koninklijk Nederlands Aardrijkskundig Genootschap (KNAG) in opdracht van het

Nadere informatie

Voorbereiding post 1. De kringloop van het water Groep 6-7-8

Voorbereiding post 1. De kringloop van het water Groep 6-7-8 Voorbereiding post 1 De kringloop van het water Groep 6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 1: De kringloop van het water, voor groep 6, 7 en 8. Inhoud: Algemeen

Nadere informatie

Het begin van de winter

Het begin van de winter WINTER 21 december WINTER 2 Het begin van de winter Vanaf 21 juni worden de dagen weer langzaam korter. De zomer duurt tot 22 of 23 september. Dan zijn de dag en de nacht overal even lang. Met andere woorden:

Nadere informatie

Bedreigingen. Broeikaseffect

Bedreigingen. Broeikaseffect Bedreigingen Vroeger gebeurde het nogal eens dat de zee een gat in de duinen sloeg en het land overspoelde. Tegenwoordig gebeurt dat niet meer. De mensen hebben de duinen met behulp van helm goed vastgelegd

Nadere informatie

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6

Kijk uit! Pas OP! LEERlingenblad van:... speurles. basisonderwijs groep 4, 5 & 6 LEERlingenblad van:... Kijk uit! Pas OP! speurles basisonderwijs groep 4, 5 & 6 weetje Professoren hebben uitgerekend dat er op de aarde 1.386.000.000.000.000.000.000 liter water is. 2 Kijk uit! Loop jij

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

S C I E N C E C E N T E R

S C I E N C E C E N T E R HIER EN DAAR EEN BUI Soms klopt de voorspelling van de weerman. Maar vaak ook helemaal niet. Donkere wolken in plaats van de hele dag zon. Kunnen jullie dat beter? Jullie gaan een eigen weerstation bouwen

Nadere informatie

Les 1 Ontstaan aardgas

Les 1 Ontstaan aardgas Les 1 Ontstaan aardgas In 1959 werd onder het land van boer Boon in de buurt van Slochteren gas ontdekt. Het bleek één van de grootste gasvelden van de wereld te zijn! Hoe is dat gas in de boden van Nederland

Nadere informatie

Opdrachtkaarten Lente

Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Zandspoor Opdrachtkaarten Lente Je onderzoekt straks in het duingebied allerlei dingen die met zand te maken hebben. De materialen die daarvoor nodig zijn, zitten in de

Nadere informatie

Opdrachten thema. Veluwe

Opdrachten thema. Veluwe Opdrachten thema Schema groepjes en opdrachten bij vorm 2: elke opdracht vaste begeleider Groepje 1: schaatsenrijders Groepje 2: beekprikken Groepje 3: schrijvertjes Groepje 4: bloedzuigers Groepje 5:

Nadere informatie

Leerdoelen en kerndoelen

Leerdoelen en kerndoelen Leerdoelen en kerndoelen De leerdoelen in de leerlijn vallen in het leerdomein Oriëntatie op jezelf en de wereld. Naast de gebruikelijke natuur en milieukerndoelen (kerndoelen 39, 40 en 41) zijn ook de

Nadere informatie

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar

Spelen met zand. Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Spelen met zand Zoals je hebt kunnen zien is zand heel interessant, maar zand is ook heel erg leuk. Je kunt er namelijk onwijs goed mee spelen! Zandpaspoort voor kinderen van 7 tot en met 12 jaar Schrijf

Nadere informatie

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6

blaadjes THEMA 9 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 Docentenhandleiding Groep 1/2/3/4/5/6 THEMA 9 blaadjes Dit materiaal is ontwikkeld in opdracht van IVN, in het kader van Gezonde Schoolpleinen. Tekst: Dieuwertje Smolenaars, NME Amsterdam-Noord. Vormgeving

Nadere informatie

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken

Grafieken. 10-13 jaar. Rekenles over het maken van grafieken. Rekenen. 60 minuten. Weerstation, data, grafieken Grafieken Rekenles over het maken van grafieken 10-13 jaar Rekenen Weerstation, data, grafieken 60 minuten Op het digitale schoolbord bekijkt de leerkracht met de klas verschillende grafieken over het

Nadere informatie

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien:

Bewoners. Noordzee. Introductie. Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: Gemiddelde: diepte 94 meter Oppervlak: 572.000 km2 Bodem: hoofdzakelijk zand Bewoners van de Noordzee Introductie Als de Noordzee een paspoort zou hebben dan zou het er zo uitzien: De Noordzee is natuurlijk

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn

Waar halen ze de ENERGIE. vandaan? Leerlijn Leerlijn Waar halen ze de ENERGIE vandaan? Inleiding De lesmethode van Solarkids heeft een doorgaande leerlijn voor het basisonderwijs. De leerlijn is gebaseerd op de kerndoelen die zijn opgelegd door

Nadere informatie

Duinen en mensen. In zes groepjes wordt de discussie voorbereid. De discussie is klassikaal.

Duinen en mensen. In zes groepjes wordt de discussie voorbereid. De discussie is klassikaal. 2 en mensen Rollenspel Doel: Leerlingen kunnen argumenten noemen voor of tegen het openstellen van de duinen voor vrij wandelen. Ze kunnen zich inleven, in de rol van dierbeschermer, plantbeschermer, dijkwacht,

Nadere informatie

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland

Tropisch Nederland. 1. Aanzetten. 1.a Tropisch Nederland 1. Aanzetten Tropisch Nederland 1.a Tropisch Nederland Jij gaat aan de slag met het dossier Tropisch Nederland. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN STAP ONDERDEEL

Nadere informatie

Mens, natuur & milieu

Mens, natuur & milieu Mens, natuur & milieu Lesbrief Biologie. In dit thema ga je aan de gang met opdrachten die gaan over de ontwikkelingen in het havengebied en de gevolgen voor natuur en milieu. Deze opdracht is een lesbrief

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud

Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud Aanbod N.M.E. in Het Groene Woud 1. Paddenstoelen/ Herfstsafari In de herfst voor de groepen 1 Tot in de vorige eeuw werden paddenstoelen gezien als geheimzinnige, duivelse wezens. Ze verschenen plotseling,

Nadere informatie

Les 2: Tekstopbouw: alinea s

Les 2: Tekstopbouw: alinea s Les 2: Tekstopbouw: alinea s OEFENING 1 ALINEA S HERKENNEN Vul aan. Kies uit de woorden: een samenvatting, het onderwerp, de naam, alinea s, vier, laatste Een tekst bestaat uit.. delen: 1) De titel De

Nadere informatie

De Veluwe Opdrachten en Overzichten voor begeleiders

De Veluwe Opdrachten en Overzichten voor begeleiders De Opdrachten en Overzichten voor begeleiders Inhoud van de map ALGEMEEN Over Woordvoerders van de natuur Over de opdrachten en voorbereiding Praktisch: 2 vormen van begeleiden Overzicht opdrachten per

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs

Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs Leerlijn Waddenzeeschool Voortgezet onderwijs Algemene doelen Waddenzeeschool Zoveel mogelijk scholieren in aanraking brengen met het Waddengebied, zowel op school als op het wad, om zo het draagvlak voor

Nadere informatie

Thema: De K van Moeilijkheid : ** Ruimte aarde milieu Tijdsduur : *** Weerboekje. Na deze opdracht weet meer over temperatuur, onweer en de weerkaart

Thema: De K van Moeilijkheid : ** Ruimte aarde milieu Tijdsduur : *** Weerboekje. Na deze opdracht weet meer over temperatuur, onweer en de weerkaart Thema: De K van Moeilijkheid : ** Ruimte aarde milieu Tijdsduur : *** Weer en klimaat Juf Carolien temperatuur Weerboekje Doel: Na deze opdracht weet meer over temperatuur, onweer en de weerkaart Uitleg

Nadere informatie

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING Het Wetterskip Fryslân is gestart met versterkingen en verhogingen van verschillende dijken in het beheersgebied. De werkzaamheden maken deel uit van

Nadere informatie

Voor jongeren in het praktijkonderwijs

Voor jongeren in het praktijkonderwijs PrO -weekkrant Week 44 oktober/november 2013 Voor jongeren in het praktijkonderwijs 28 oktober - 3 november 2013 Eenvoudig Communiceren Doden door zware storm Foto: ANP Foto: ANP Het stormde maandag in

Nadere informatie

Handleiding leerkracht

Handleiding leerkracht Meer van Galilea Inleiding Thema: het Meer van Galilea en de watervoorziening. Er komt aan de orde waar het Meer van Galilea ligt, bijzonderheden van het meer, het Meer Galilea van de Bijbel en het meer

Nadere informatie

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2

Lesbrief. biologie NATUUR EN MILIEU OPDRACHT 1 - MAASVLAKTE 2 Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO NATUUR EN MILIEU De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip in Rotterdam binnen.

Nadere informatie

Lang leve de buitenkids!

Lang leve de buitenkids! Contact Bezoekerscentrum Oisterwijk Natuurmonumenten van Tienhovenlaan 5 5062 SK Oisterwijk Tel. 013-5231800 @ i bc.oisterwijk@natuurmonumenten.nl www.natuurmonumenten.nl facebook.com/natuurmonumenten

Nadere informatie

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief

Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius. Lesbrief Onder onze voeten Schoolbezoek Min40Celsius Lesbrief Lesbrief Onder onze voeten U gaat met uw klas een bezoek brengen aan Min40Celsius, aan de hand van deze lesbrief kunt het bezoek (kort) voorbereiden.

Nadere informatie

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler

DE GEWONE ZEEHOND. Huiler DE GEWONE ZEEHOND Huiler Je gelooft het bijna niet als je in die mooie zwarte ogen kijkt, maar een gewone zeehond is een echt roofdier. Zijn scherpe tanden en gestroomlijnde lichaam zijn perfect voor het

Nadere informatie

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen.

Amfibieën. Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker. 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Amfibieën Les 1 Kenmerken amfibieën en de kikker Inhoud 1. De leerkracht vertelt dat de les gaat over hoe je amfibieën kunt herkennen. Hulpmiddel Prezi les 1: http://prezi.com/hwpatwdyvqpv/?utm_campaign

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

Lessuggesties voor groep 5-8

Lessuggesties voor groep 5-8 Lessuggesties voor groep 5-8 1 Inhoud pakket - Achtergrondinformatie vindt u op: www.rotterdam.nl/downloadslesmateriaal - Leskaarten met lessuggesties groep 5-8 - Materialen van het pakket: Leskaart 1

Nadere informatie

Montessorischool Steigereiland:

Montessorischool Steigereiland: Montessorischool Steigereiland: Leerlijn Wetenschap en Techniek Middenbouw in drie jaar cyclus per 2010-2011 Doel techniek in de middenbouw Montessorischool Steigereiland biedt de kerndoelen techniek in

Nadere informatie

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4

1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 Inhoudsopgave Pagina: 1. Inleiding 3 2. Waarom heb ik voor deze verzameling gekozen? 3 3. Foto s verzameling 4 3.1. 9 september: Huisduinen, Donkere Duinen 4 3.2. 20 september: Donkere Duinen 5 3.3. 27

Nadere informatie

Te veel, te rijk, te weinig. Waterpark Lankheet

Te veel, te rijk, te weinig. Waterpark Lankheet Waterpark Lankheet Erfgoed/NME project voor groep 8 Handleiding leerkracht Opdrachtgever: Waterpark Lankheet en Commissie Culturele Vorming Haaksbergen Bronmateriaal: Waterpark Lankheet/Historische Kring

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Met het water mee Groep 4

Voorbereiding post 3. Met het water mee Groep 4 Voorbereiding post 3 Met het water mee Groep 4 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Met het water mee, voor groep 4. Inhoud: Algemeen Infoborden Spel Werkblad

Nadere informatie

Beet! 1. Aanzetten. 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent.

Beet! 1. Aanzetten. 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. 1. Aanzetten Beet! 1a. Beet! Jij gaat aan de slag met het dossier Beet!. Welke onderdelen van het dossier ga jij maken? Overleg met je docent. GA IK DOEN 2 UITNODIGING 15 minuten 3 UITZOEKEN 30 minuten

Nadere informatie

Projectintroductie e. Projectintroductie les 1

Projectintroductie e. Projectintroductie les 1 Projectintroductie les 1 Projectintroductie e Doel: De leerlingen ontdekken wat zij al weten over de Schelde. Ook ontdekken ze dat er soms andere belangen liggen vanuit deze thema s Lesduur: 50 minuten

Nadere informatie

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat

GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Naam GROOT-BRITTANNIË en zeeklimaat Groot Brittannië Groot-Brittannië is Schotland, Engeland en Wales samen. Engeland is het grootst van Groot-Brittannië en Wales het kleinst. Engeland heeft meer dan 46

Nadere informatie

21. Lichaamslengte, deel 2: in een grafiek

21. Lichaamslengte, deel 2: in een grafiek 21. Lichaamslengte, deel 2: in een grafiek Leeftijdsgroep Ongeveer 12-16 jaar Kerndoel Deze les levert een bijdrage aan kerndoel 4: De leerlingen leren meten en leren omgaan met meetinstrumenten, gangbare

Nadere informatie

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland.

DE DAPPERE REIZIGER WERKBLAD DE STEKELBAARS: 1. DE STEKELBAARS IN BEELD 2. DAPPERE REIZIGER. De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. WERKBLAD DE STEKELBAARS: DE DAPPERE REIZIGER Naam 1. DE STEKELBAARS IN BEELD Groep 2. DAPPERE REIZIGER De stekelbaars is een veelvoorkomend visje in Nederland. Bekijk het clipje De dappere reiziger. Bekijk

Nadere informatie

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken

Groep 8 Basisles: Elektriciteit opwekken Leerkrachtinformatie Lesduur: 35 tot 40 minuten Deze basisles kunt u op verschillende manieren organiseren: A. Klassikaal (35 minuten) U verzorgt en begeleidt de les. U gebruikt hierbij deze leerkrachtinformatie

Nadere informatie

WOW-NL in de klas. Les 2 Aan de slag met WOW-NL. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 2 1

WOW-NL in de klas. Les 2 Aan de slag met WOW-NL. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 2 1 WOW-NL in de klas Les 2 Aan de slag met WOW-NL Primair Onderwijs bovenbouw WOW-NL Les 2 1 Colofon Het lespakket WOW-NL is ontwikkeld door De Praktijk in opdracht van het KNMI, op basis van lesmaterialen

Nadere informatie

De leerling: weet wat luchtdruk is weet dat je met een barometer de luchtdruk kunt meten

De leerling: weet wat luchtdruk is weet dat je met een barometer de luchtdruk kunt meten Het weer GROEP 5-6 46 40 minuten (dag 1), 5 minuten (dag 2) & 15 minuten (dag 3) 1, 6, 8, 42, 43 en 45 De leerling: weet wat luchtdruk is weet dat je met een barometer de luchtdruk kunt meten 24 materiaalbakken

Nadere informatie

De waddendijk. Kringgesprek werkblad meten

De waddendijk. Kringgesprek werkblad meten Randje Texel 6 De waddendijk Kringgesprek werkblad meten Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat Texel tussen de Waddenzee en de Noordzee in ligt. weten dat de duinen ons beschermen tegen

Nadere informatie

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit?

... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? ... Hoe ziet een Rijke Noordzee eruit? Samen voor een gezonde zee!... Stichting De Noordzee is de onafhankelijke natuur- en milieuorganisatie die zich inzet voor een duurzaam gebruik van de Noordzee en

Nadere informatie

WOW-NL in de klas. Les 1 Het weerstation. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 1 1

WOW-NL in de klas. Les 1 Het weerstation. Primair Onderwijs. bovenbouw. WOW-NL Les 1 1 WOW-NL in de klas Les 1 Het weerstation Primair Onderwijs bovenbouw WOW-NL Les 1 1 Colofon Het lespakket WOW-NL is ontwikkeld door De Praktijk in opdracht van het KNMI, op basis van lesmaterialen van Science

Nadere informatie

Zondag zeer zware onweersbuien?

Zondag zeer zware onweersbuien? Zondag zeer zware onweersbuien? Zondag kan een interessante dag worden voor onweersliefhebbers. Het wordt waarschijnlijk een tropisch hete dag (meer dan 30 graden). Het kan een dag worden die mensen lang

Nadere informatie

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam:

Ruimteschip Aarde. Jouw werkbladen. In de klas. Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Mijn naam: Ruimteschip Aarde Jouw werkbladen In de klas Mijn naam: Mijn school: Ik zit in groep: Ontdek zélf hoe de wereld werkt! Ruimteschip Aarde Groep 5-7 Leerlingen In de klas versie 10-2013 1 Ruimteschip Aarde

Nadere informatie

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron!

Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Energie 5 en 6 3 Fossiele brandstoffen? De zon is de bron! Filmpjes werkblad Doelen Begrippen Materialen Duur De leerlingen: weten dat fossiele brandstoffen hele oude resten van planten zijn. kunnen een

Nadere informatie

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar)

WERKBUNDEL SEAFRONT ZEEBRUGGE Niveau 2 (3-6 de leerjaar) GEBOUW 1 1. De cyclus van water 1.1 Vul de volgende tekst aan. Maak gebruik van onderstaande woorden: rivieren wolken zee regen afkoeling zon beken ondergronds wind 1. Water verdampt door de warmte van

Nadere informatie

Voorbereiding post 3. Met het water mee Groep 5-6-7-8

Voorbereiding post 3. Met het water mee Groep 5-6-7-8 Voorbereiding post 3 Met het water mee Groep 5-6-7-8 Welkom bij IVN Valkenswaard-Waalre Dit is de digitale voorbereiding op post 3: Met het water mee, voor groep 5, 6, 7 en 8. Inhoud: Algemeen Infoborden

Nadere informatie