het kartel van de hel

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "het kartel van de hel"

Transcriptie

1 het kartel van de hel

2

3 Het kartel van de hel ig Farben, de nazi s en de holocaust Diarmuid Jeffreys Vertaald door Arthur de Smet 2009 de bezige bij amsterdam

4 Copyright 2008 Diarmuid Jeffreys Copyright Nederlandse vertaling 2009 Arthur de Smet Oorspronkelijke titel Hell s Cartel Oorspronkelijke uitgever Bloomsbury Publishing Plc, Londen Omslagontwerp Studio Jan de Boer Omslagillustratie Ullstein Bild Vormgeving binnenwerk CeevanWee, Amsterdam Druk Thieme Boekentuin, Apeldoorn isbn nur 680

5 Voor Laura en Joe

6

7 Inhoud Overzicht van de bedrijfsstructuur van IG Farben Kaart van het Auschwitzcomplex Proloog 11 1 Van Perkins paars tot Duisbergs medicijnen 23 2 De gouden jaren 55 3 De scheikundigenoorlog 82 4 De geboorte van een kolos Het plan-bosch In goede verstandhouding Aanpassing en collaboratie Van de lange messen tot het vierjarenplan Voorbereiding op de oorlog Oorlog en winst Buna in Auschwitz ig Auschwitz en de Endlösung Götterdämmerung De voorbereiding van het proces Het proces 474 Epiloog 505 Naschrift 515 Dankbetuiging 516 Noten 521 Bibliografie 571 Verantwoording foto s 582 Personenregister 585

8 Aufsichtsrat Raad van Commissarissen Verwaltungsrat Administratief College Vorstand Raad van Bestuur Arbeitsausschuss Werkcomité Zentralausschuss Centraal Bedrijfscomité Technische Commissie Commerciële Commissie Sparte I Productdivisie I Sparte II Productdivisie II Sparte III Productdivisie III Verkoopcombinatie Kleurstoffen Chemische Commissie Verkoopcombinatie Chemicaliën Kleurstoffencommissie Farmaceutische Commissie Verkoopcombinatie Farmaceutica Verkoopcombinatie Fotografie & Kunstvezels Verkooporganisaties voor nitraten, olieproducten etc. Berlijn Noordwest 7 Rechten en Patenten Overige Afdelingen Vermittlungsstelle Wehrmacht Bureau voor contacten met de Wehrmacht Kolenmijnen Regionale Fabriekscombinaties Oberrhein Mittelrhein Niederrhein Mitteldeutschland Auschwitz (Polen)

9 Weichsel Birkenau (dorp) Station Auschwitz & spoorwegemplacement Auschwitz (stad) Spoorwegemplacement Elektriciteitscentrale Station Dwory Monowitz (dorp) Brits krijgsgevangenenkamp Brits krijgsgevangenenkamp Het Auschwitzcomplex Juni kilometer Sola Auschwitz II (Birkenau) Plawy Rajsko Babice Auschwitz I Dwory I.G. Auschwitz Buna-Werke Auschwitz III (Monowitz)

10

11 Proloog De rechtszaal had iets griezelig vertrouwds. De meeste aanwezigen kenden het vertrek uit de bioscoopjournaals, hadden het horen beschrijven op de radio of erover gelezen in kranten of geïllustreerde tijdschriften. Dit was de plaats waar, nog maar twaalf maanden geleden, het beroemdste proces uit de geschiedenis was afgesloten, waar eenentwintig leidende figuren van Adolf Hitlers Derde Rijk zich hadden moeten verantwoorden voor misdrijven die zo ongehoord waren dat er nieuwe juridische termen moesten worden gevonden om ze te beschrijven. Die mannen waren nu natuurlijk afwezig: sommigen hadden zelfmoord gepleegd, anderen waren geëxecuteerd, weer anderen zaten lange gevangenisstraffen uit, in drie gevallen was het proces zelfs met vrijspraak geeindigd maar hun namen echoden nog door het gebouw en zouden dat waarschijnlijk altijd blijven doen: Göring, Hess, Speer, Sauckel, Dönitz, Von Ribbentrop, Streicher, Frank, Jodl, Keitel, Rosenberg, Schacht, Kaltenbrunner... Nu stond er een nieuw proces op het punt van beginnen in het Neurenbergse Paleis van Justitie, een nieuw drama waarin, net als bij dat beruchte eerste proces, allerlei belangwekkende kwesties aan de orde beloofden te komen, waardoor het, zeker op die eerste dag, minstens zoveel belangstelling trok. De rechtszaal was afgeladen. Driehonderd belangstellenden verdrongen elkaar op de publieke tribune en er was zoveel vraag naar plaatsen in de persafdeling dat verslaggevers loten moesten trekken of een plaatsje moesten zoeken in een aangrenzende gang om het proces via een luidspreker te volgen.

12 12 het kartel van de hel Degenen die bleven, staarden naar de hoofdrolspelers in de gelambriseerde ruimte beneden. Een groot deel van de ochtend waren vooral de bijrolacteurs actief geweest: de functionarissen, klerken, vertalers, technici en marechaussees van de administratieve staf van het proces over oorlogsmisdaden, mensen die de komende weken en maanden verantwoordelijk zouden zijn voor een vlot verloop van de zaak. Hoewel niet al deze mensen tegelijkertijd bij het proces aanwezig hoefden te zijn, was het een soort traditie geworden om op cruciale momenten van belangrijke zaken naar de rechtszaal te komen. Ze hadden allemaal wel een excuus gevonden om aanwezig te zijn, en hielden zich bezig met de documenten of de apparaten die hun aanwezigheid hielpen rechtvaardigen. Op een verhoging aan één kant van het vertrek zaten vier ernstig kijkende rechters in zwarte toga achter een lange houten tafel. Twee jaar eerder hadden soldaten van de Eerste Infanteriedivisie van het Amerikaanse leger dit meubelstuk tijdens een paar wanordelijke weken als bar gebruikt, met erboven, op de plaats waar ooit een portret van de Führer had gehangen, een uitdagende foto van de filmdiva Lana Turner. Nu was de enige decoratie een grote Amerikaanse vlag aan een standaard achter de stoel van de voorzitter. Aan de voet van de balie, in het diepere middendeel van de rechtszaal, rond tafels bezaaid met documenten en wetboeken, zaten de zestig advocaten van de verdediging en het dozijn mannen en vrouwen van het team van aanklagers. Recht tegenover de rechters zaten de gedaagden, op een getrapte beklaagdenbank van twee verdiepingen. De meeste beklaagden keken in sprakeloze verontwaardiging om zich heen, alsof ze nog steeds niet konden begrijpen waarom ze hier waren. De afgelopen twee uren waren in een soort roes voorbijgegaan. Eerst was hun gezegd dat ze moesten opstaan toen de rechters werden aangekondigd, en kwamen ze oog in oog te staan met de mannen die over hun lot zouden beschikken. Daarna had een woordvoerder van de verdediging, met veel misbaar maar zonder merkbare overtuiging, ervoor gepleit het proces uit te stellen, omdat de verdediging onvoldoende tijd en middelen gehad

13 proloog 13 zou hebben om zich behoorlijk voor te bereiden. Nadat het verzoek was afgewezen, ging een medewerker van de rechtbank met een microfoon aan een lange hengel de beklaagden langs en werd hun gevraagd wat ze op de aanklacht te zeggen hadden. Hadden ze een kopie van de tenlastelegging in het Duits ontvangen en hadden ze die gelezen? En zo ja, achtten ze zich dan schuldig of onschuldig? Iedereen had onschuldig geantwoord, en maar een enkeling had daarbij een uitdagende houding aangenomen. De anderen wachtten slechts op het begin van het echte proces. Er ging een zacht, verwachtingsvol gemompel door de publieke tribune toen achter de tafel van de aanklagers een in onberispelijk uniform gestoken man opstond en naar een katheder in het midden van de rechtszaal liep. Een klerk keek op de klok aan de muur en noteerde de tijd. Het was even voor twaalf uur s middags, 27 augustus Mijneer de voorzitter, leden van het tribunaal. Terwijl hij wachtte tot het stil werd, liet generaal Telford Taylor zijn blik glijden over de mannen tegenover hem in de beklaagdenbank. Ze waren stuk voor stuk ouder dan hij, de meesten van middelbare leeftijd of ouder, conservatief gekleed in pak met stropdas. In een andere omgeving had men hen kunnen houden voor een groep hoogwaardigheidsbekleders, bijeengeroepen voor een herdenkingsfoto. Taylor wist dat wat hij zou gaan zeggen, en hoe hij het zei, van grote invloed kon zijn op het leven van deze mannen, in positieve of negatieve zin. Hij hoopte vurig op het laatste. Het had bijzonder veel moeite gekost deze mannen voor het gerecht te brengen: uitputtende maanden van planning en voorbereiding, van frustrerende speurtochten naar bewijsmateriaal en getuigen, van het doornemen van duizenden pagina s aan obscure technische documenten in een vreemde taal en honderden verklaringen over schokkende misdrijven. Dit proces had zijn geduld danig op de proef gesteld en hij kon maar weinig sympathie opbrengen voor de heren van ig Farben. Hij wendde zich weer tot de rechters en vervolgde zijn betoog:

14 14 het kartel van de hel De ernstige beschuldigingen in deze zaak worden niet lichtvaardig of ondoordacht aan het Tribunaal voorgelegd. Deze mannen worden in de aanklacht in belangrijke mate verantwoordelijk gehouden voor het ontketenen van de meest gruwelijke en catastrofale oorlog uit de recente geschiedenis. De tenlastelegging behelst de grootschalige inzet van slavenarbeid, systematische roof en massamoord. Dit zijn bijzonder zware verwijten, die niemand achteloos, uit rancune of zonder een diep en nederig besef van de verantwoordelijkheid die hij hiermee op zich neemt behoort te onderschrijven. Er valt niets te lachen in deze zaak, maar er is ook geen plaats voor haat. De wereld om ons heen doet in geen enkel opzicht aan de Elysese velden denken. Het aangezicht van dit continent is vreselijk verminkt, zijn stem rauw van verbittering; overal ligt het werk van de mens in puin en het peil van het menselijk bestaan is gedaald tot een absoluut dieptepunt. De eerste helft van deze eeuw is een zwarte periode geweest, voornamelijk gekenmerkt door oorlog, door openlijke dreiging of door de pijnlijke nasleep van de oorlog, en wie vandaag de dag getuige wil zijn van onderdrukking, geweld of oorlogvoering, hoeft zijn bestemming niet zorgvuldig te kiezen, noch ver te reizen. Mogen we daarom zeggen dat wij allen, inclusief de verdachten, slechts kinderen zijn van een vergiftigd tijdperk? En is het daarom onmogelijk vast te stellen wie de schuld dragen van de verwoestingen en het menselijk leed van ons tijdsgewricht? Het is veel te gemakkelijk om met een filosofisch schouderophalen of een vermoeide zucht achterover te leunen. Men zou kunnen berusten en zich erbij neer kunnen leggen, maar dat zou een noodlottig plichtsverzuim zijn. God gaf ons deze aarde om haar als een tuin tot bloei te brengen, niet om er een stinkende put vol puin en afval van te maken. In tijden van ontwrichting mag men zich niet neerleggen bij het idee van een goddelijke straf of een ondoorgrondelijk lot waarop de mens geen invloed kan uitoefenen. Aan de wortel van deze problemen liggen menselijke te-

15 proloog 15 kortkomingen die alleen kunnen worden overwonnen door zuivering van de ziel en oefening van geest en lichaam (...) De misdrijven waar deze mannen van beschuldigd worden, zijn niet in een vlaag van woede of in een plotselinge opwelling begaan; het waren geen uitglijders of vergissingen van in wezen fatsoenlijke mensen. Men bouwt geen kolossale oorlogsmachine in een vlaag van hartstocht, men bouwt geen fabriek bij Auschwitz in een kortstondige aanval van wreedheid. Wat deze mannen deden gebeurde weloverwogen en ze zouden het, zo waag ik te veronderstellen, opnieuw doen als de gelegenheid zich voordeed. Er kan geen misverstand bestaan over de genadeloze vastberadenheid waarmee de beklaagden zich aan hun handelwijze hebben overgegeven. Terwijl de woorden van generaal Taylor door de rechtszaal klonken, zaten de toeschouwers op de inmiddels muisstille publieke tribune gebiologeerd te luisteren. Het was een gemengd gezelschap, met een sterk multinationaal karakter. Sommigen waren collega s van Taylor die verbonden waren aan het oorlogstribunaal van Neurenberg en die zich hadden losgerukt van hun overbelaste bureaus of van de lunchtafels in het Grand Hotel om te zien hoe de Amerikaanse hoofdaanklager zich van zijn moeilijke taak zou kwijten.* Anderen hadden honderden, soms zelfs duizenden kilo- * Taylor was in oktober 1946 benoemd tot Amerikaans hoofdaanklager in Neurenberg, enkele maanden nadat zijn voorganger, rechter Robert Jackson, naar Amerika was teruggekeerd, nadat het befaamde Internationale Militaire Tribunaal van de Grote Vier de zaak tegen Göring en de andere nazileiders had afgerond. Tijdens dat proces was Taylor Jacksons assistent geweest. Alle latere processen in Neurenberg (waaronder de ig Farben-zaak) vonden plaats onder Amerikaanse jurisdictie en werden voorgezeten door Amerikaanse rechters die internationale rechtsregels hanteerden. De andere bezettingsmogendheden de Sovjet-Unie, Groot-Brittannië en Frankrijk zouden later hun eigen processen tegen oorlogsmisdadigers organiseren in de gebieden die zij controleerden, of lieten dit aan de Amerikanen over.

16 16 het kartel van de hel meters gereisd om erbij te kunnen zijn. Een forse delegatie van de Britse, Franse en Amerikaanse militaire autoriteiten was met een speciale trein uit Berlijn gearriveerd, weer anderen waren uit Londen, Parijs en Washington overgekomen: juridische waarnemers en ambtenaren die de taak hadden om regelmatig verslag uit te brengen aan hun politieke bazen.* Het aantal buitenlanders overtrof verre dat van de enkele Duitse aanwezigen familieleden en vrienden van de beklaagden en één of twee voormalige collega s of werknemers die moedig genoeg waren om blijk te geven van hun steun. Verder was er weinig vraag naar plaatsen geweest onder de landgenoten van de verdachten. Deze kennelijke onverschilligheid lijkt wellicht merkwaardig, gezien de ernst van de aantijgingen die door Taylor aan de rechtbank werden voorgelegd. Het plannen, voorbereiden, initiëren en uitvoeren van veroveringsoorlogen en invasies van andere landen, plundering en beroving, slavernij en massamoord waren slechts enkele hoofdbeschuldigingen in de tenlastelegging. Maar er was weinig behoefte aan meer gewetensonderzoek in wat er nog restte van dit geruïneerde land. Buiten in de straten van Neurenberg en in de rest van Duitsland waren de mensen bezig met puinruimen, met het zoeken naar voedsel en naar vermiste familieleden, niet met wat werd gezien als de zoveelste obligate veroordeling van de oorlogsmisdrijven die in hun naam gepleegd waren. Als er werd doorgevraagd, legden de meesten de verantwoordelijkheid voor zulke zaken bij Hitler en de andere nazibonzen, of ze haalden hun schouders op en ontkenden ook maar iets van gruweldaden geweten te hebben. Twaalf maanden geleden had de internationale gemeenschap hier in Neurenberg Göring en de anderen al voor die misdaden veroordeeld. Was dat niet genoeg * Maar niemand uit Moskou de hectische dagen waarin Sovjetaanklagers in deze rechtszaal met hun westerse collega s hadden samengewerkt waren allang voorbij. Zoals we nog zullen zien, zou de steeds killere verhouding tussen de voormalige geallieerden nog een belangrijke rol spelen in de ig Farben-zaak.

17 proloog 17 geweest? Als de Amerikanen wraak wilden nemen op een andere groep nazi s, moesten ze dat vooral doen, maar niemand had zin om een nieuw proces bij te wonen dat schuldbewuste of beschamende herinneringen zou oproepen of lastige vragen opwerpen over collectieve verantwoordelijkheid. Bovendien, zoals sommige sceptici mompelden onder het genot van hun gerantsoeneerde surrogaatbier in de haveloze Keller van de stad, waarom werden nu juist deze mannen berecht? De naam ig Farben mocht ooit onmiddellijk herkenbaar zijn geweest als een trots symbool voor de industriële viriliteit van de natie, maar dat was op zichzelf geen bewijs voor een misdrijf. Hetzelfde gold voor de leidinggevenden, wetenschappers en technici, hoe belangrijk hun positie volgens de aanklagers ook geweest was. Als ze zich in tijden van oorlog voor het belang van de natie hadden ingezet, hadden ze immers niets anders gedaan dan hun patriottische tegenhangers in Groot-Brittannië en Amerika. Het was algemeen bekend dat sommige beklaagden belangrijke ontdekkingen hadden gedaan op het gebied van de scheikunde en de medische wetenschap. Het was absurd om te suggereren dat deze mannen ook maar enige invloed hadden kunnen uitoefenen op de catastrofale gebeurtenissen van de afgelopen jaren of dat ze direct betrokken waren geweest bij de groteske uitwassen van het naziregime. Het was één ding om zulke aantijgingen op het bordje van de ss, de Gestapo of zelfs van de Wehrmacht neer te leggen, maar het was onzinnig om de beschuldigende vinger uit te steken naar gewone zakenlieden en wetenschappers die alleen maar hun plicht hadden gedaan voor het land en de onderneming, en die bovendien waarschijnlijk onder dwang hadden gehandeld. Konden de Amerikanen hun energie en aandacht niet beter op de bolsjewieken richten? De Sovjet-Unie daar kwam het gevaar nu vandaan. Deze tegenwerpingen kwamen het team van aanklagers maar al te vertrouwd voor; binnen hun eigen kamp waren wekenlang vrijwel dezelfde bezwaren naar voren gebracht, en ze verwachtten ze in de komende maanden opnieuw te horen van de verdediging.

18 18 het kartel van de hel Maar Taylor en zijn collega s waren ervan overtuigd dat ze wisten wat voor lieden ze in de beklaagdenbank tegenover zich hadden. Dit waren zeker geen nederige zakenlieden: de drieëntwintig beklaagden en de enorme organisatie die ze geleid hadden, waren van cruciaal belang geweest voor het welslagen van het naziproject. Ze hadden willens en wetens de middelen en expertise van de grootste industriële onderneming van Duitsland ter beschikking van Hitler en zijn adjudanten gesteld. De gevolgen waren catastrofaal geweest voor de hele wereld en niemand mocht zijn verantwoordelijkheid ontlopen. Terwijl generaal Taylor pauzeerde om een slok water te nemen, lazen sommigen van zijn collega s de volgende paragraaf van de openingsverklaring. Als er één passage was waarin hij tot de kern van de zaak kwam, waarin de motieven, intenties en de aansprakelijkheid van de verdachten én de noodzaak hen te berechten werden samengevat, dan was het deze. De beklaagden, verklaarde Taylor, hadden maar één doel voor ogen gehad: Om de Duitse natie om te vormen tot een militaire machine en er zo n formidabel vernietigingsinstrument van te maken dat Duitsland door brutale dreiging en desnoods oorlog zijn wil en heerschappij op kon leggen aan Europa, en vervolgens aan andere naties overzee. De beklaagden waren gewillige en belangrijke participanten in dit arrogante en uiterst criminele avontuur. Samen zijn ze erin geslaagd de vlam van de vrijheid te vertrappen en het Duitse volk te onderwerpen aan de monsterlijke, vermorzelende tirannie van het Derde Rijk, die ten doel had de natie te ontmenselijken en haat te zaaien in de harten van de mensen. Ze hebben al hun omvangrijke middelen en aanzienlijke talenten ingezet om de wapens en andere veroveringsinstrumenten te smeden waarmee de Duitse terreur werd verspreid. Ze vormden de schering en de inslag van de donkere doodsmantel die over Europa is neergedaald.

19 proloog 19 In de zes decennia die sinds deze woorden door het Paleis van Justitie klonken zijn verstreken, is het Derde Rijk vanuit vrijwel elke denkbare invalshoek bestudeerd en onderzocht, wat heeft geleid tot een enorm scala aan geleerde en minder geleerde beschouwingen en analyses van deze uitzonderlijke periode in de geschiedenis. Toch zijn er opmerkelijk genoeg nog steeds gaten te vullen, facetten van het verhaal van nazi-duitsland die zijn genegeerd of over het hoofd gezien, of waarvan na verloop van tijd een vertekend beeld is ontstaan. ig Farben is een van die lacunes. Zestig jaar geleden stond de Amerikaanse hoofdaanklager tegenover vier rechters en verklaarde hij dat drieëntwintig employés van een particuliere chemische onderneming een enorme verantwoordelijkheid droegen voor het leed dat Hitler en het naziregime de mensheid berokkend hadden. Dit waren, zei hij, de mannen die de oorlog mogelijk hebben gemaakt (...) de tovenaars die de fantasieën van Mein Kampf werkelijkheid lieten worden. Het was een verbijsterende constatering, ook als we rekening houden met enige juridische overdrijving, en men zou verwachten dat deze woorden door de jaren heen zouden blijven resoneren. Maar dat is niet gebeurd. Buiten een toegewijde kring van gespecialiseerde historici en een steeds kleinere groep mensen die er persoonlijke herinneringen aan bewaren, hebben slechts weinigen meer dan een vaag idee van wat ig Farben eigenlijk was (de naam is een verkorte vorm van Interessengemeinschaft Farbenindustrie Aktiengesellschaft, ofwel Belangengemeenschap Kleurstoffenindustrie N.V.) of van de mate waarin de leidinggevenden van het bedrijf betrokken waren bij de gebeurtenissen die de aanklagers in Neurenberg beschreven. Wie zich verdiept heeft in de geschiedenis van het Derde Rijk zal wellicht gehoord hebben van de financiële ondersteuning die het bedrijf Hitler heeft geboden, van de productie van synthetische brandstof en rubber waarmee de Wehrmacht zich door Europa kon verplaatsen, of van de inzet van slavenarbeid en de betrokkenheid bij de gruwelen van Auschwitz. Maar allerlei andere zaken zoals de oorsprong en de ongeëvenaarde groei van

20 20 het kartel van de hel het bedrijf, het enorme economische en politieke belang voor het vooroorlogse Duitsland, het innovatieve wetenschappelijke onderzoek, de genadeloze zakenpraktijken en vooral het ingewikkelde complex van factoren dat tot het morele bankroet van de onderneming leidde zijn ofwel vergeten of genegeerd. Misschien is dit niet zo vreemd. ig Farben bestaat niet meer. Het bedrijf, dat ooit internationaal net zo beroemd was als Microsoft tegenwoordig, hield eind 1945 in feite op te bestaan (hoewel het om redenen die nog duidelijk zullen worden pas in 2003 definitief van het toneel verdween). Als de belangstelling voor nazi-duitsland zozeer gericht is op Hitler en zijn directe ondergeschikten, op de politieke en militaire aspecten van de Tweede Wereldoorlog en op de afschuwelijke wreedheden van de Holocaust, is het waarschijnlijk logisch dat sommige dingen over het hoofd worden gezien. Maar het is zeer te betreuren. Het verhaal van ig Farben is vandaag de dag nog net zo belangrijk en relevant (griezelig relevant, zouden sommigen wellicht zeggen) als toen generaal Taylor de rechtbank in Neurenberg toesprak. Het is een verhaal dat niet vergeten hoort te worden. Toen ig Farben in de jaren dertig op het toppunt van haar roem verkeerde, moet het onvoorstelbaar zijn geweest dat die ster eens zou verbleken of dat het concern in vergetelheid zou raken. Het bedrijf was een machtige industriële kolos, een enorme octopus die zijn tentakels naar ieder belangrijk land had uitgeslagen. De overheersende positie van het bedrijf in de mondiale chemische industrie economisch, politiek en wetenschappelijk een van de belangrijkste bedrijfstakken van de twintigste eeuw was onbetwistbaar en alomvattend. Door middel van een ingewikkeld netwerk van dochterondernemingen, holdings en internationale partnerschappen controleerde het de productie en verkoop van veel van de belangrijkste handelsartikelen ter wereld. Onder de tiendui - zenden producten bevonden zich medicijnen, chemische tussen - producten, kleurstoffen, explosieven, fotografische film, kunstmest, lichte metalen, brandstoffen, plastics, kunstzijde, synthetische rub-

21 proloog 21 ber, magneetband, verf, pesticiden, gloeilampen, autobanden, lucifers, wasmiddelen en schoonmaakartikelen, en nog veel, veel meer. Hoewel het kartel in grootte slechts slechts het vierde industriële concern ter wereld was (na de Amerikaanse bedrijven General Motors, us Steel en Standard Oil), was het het grootste van Europa en van zo n enorm strategisch belang voor Duitsland dat Gustav Stresemann, kanselier ten tijde van de Weimarrepubliek, ooit verklaarde: Zonder kolen en de ig Farben zou ik geen buitenlands beleid kunnen hebben. Maar het ging altijd om meer dan alleen agressief kapitalisme. Een tijdlang behoorden de leidinggevenden van het bedrijf tot de gewiekste, invloedrijkste en meest innovatieve zakenlieden ter wereld. Wetenschappers in dienst van het bedrijf hadden een reeks Nobelprijzen in de wacht gesleept en waren wereldberoemd vanwege hun bijdragen aan de ontwikkeling van de medische wetenschap en de vele nuttige producten die ze de maatschappij geschonken hadden. Als de economische omstandigheden het toestonden, behoorden de honderdduizenden werknemers tot de best opgeleide, best betaalde en meest vakbekwame van Europa. Ze konden beschikken over goed gebouwde bedrijfshuisvesting, gesponsorde orkesten en bibliotheken, gesubsidieerde scholen en medische faciliteiten. De fabrieken en laboratoria van het bedrijf waren een voorwerp van afgunst voor scheikundigen in ieder ontwikkeld land, de filantropische activiteiten ongeëvenaard. Kortom, ig Farben was zowel machtig als vooruitstrevend, een trots symbool van Duitse gründlichkeit en Duits succes, een stralend voorbeeld van de ondernemingszin, de wetenschappelijke kennis en de technologische prestaties van het land. Wat was er dan misgegaan? Wat hadden de leidinggevenden precies gedaan om te worden beschuldigd van directe betrokkenheid bij de wandaden van de meest inhumane dictatuur die de wereld ooit had voortgebracht, van een samenwerking zonder welke, zoals Taylor het verwoordde, Hitler en zijn partijgenoten nooit de macht hadden kunnen grijpen in Duitsland, hun positie nooit

22 22 het kartel van de hel hadden kunnen consolideren, en het Derde Rijk het nooit gewaagd zou hebben om zich in de oorlog te storten? Volgens de Neurenbergse aanklacht waren ig Farben en haar managers, als gevolg van hun relatie met het regime, net zo schuldig aan de catastrofe waardoor Europa halverwege de twintigste eeuw werd getroffen als Hitler en zijn coterie. Waren de beklaagden inderdaad de oorlogsmisdadigers die de aanklagers in hen zagen meedogenloze mannen met een egoïstische mentaliteit als gevolg van jaren van competitie in een harde industrie, die uit hebzucht en ambitie een immorele alliantie met de nazi s waren aangegaan? Of waren het alleen maar roekeloze, patriottische zakenlieden die betrokken waren geraakt bij gebeurtenissen waarover ze geen controle hadden; mannen die hoogstens verweten kon worden dat ze zo naïef waren geweest om te geloven dat de risico s van een associatie met het Hitlerregime op zouden wegen tegen de uiteindelijke voordelen voor hun onderneming en hun land? De beste manier om deze vragen te beantwoorden, om inzicht te krijgen in de intenties en invloeden van de mannen die ig Farben hebben gemaakt en geleid, om te begrijpen hoe de onderneming zo n hoge vlucht kon nemen en vervolgens zo diep kon zakken, is de ontstaansgeschiedenis van het kartel te volgen: van de oorsprong in de negentiende eeuw, toen de opkomende Duitse chemische industrie onder druk van de intense nationale en internationale concurrentie vastbesloten raakte in haar streven naar wereldwijde dominantie; via de gouden jaren, toen niets onmogelijk leek door de grote successen van het bedrijf in de synthetische scheikunde; en ten slotte de fatale alliantie met de nazi s, de Tweede Wereldoorlog en het proces dat erop volgde. Het is een boeiend verhaal vol onverwachte wendingen, waaruit we veel kunnen leren over de feilbaarheid en tekortkomingen van de menselijke soort en over de manier waarop een natie haar ziel verkocht. Maar bovenal bevat het een duidelijke waarschuwing met betrekking tot de inherente risico s van al te hechte banden tussen de zakenwereld en de staat en wat er zoal mis kan gaan als politieke doelen en winstbejag gevaarlijk verstrengeld raken.

23 1 Van Perkins paars tot Duisbergs medicijnen Het is opmerkelijk dat een verhaal dat eindigt tussen het grauwe achromatische grijs en zwart van het verwoeste Duitsland, begint met een felgekleurde vlek op een lapje zijde. Toch kan de oorsprong van ig Farben worden herleid tot een toevallige ontdekking van een Engelse scheikundestudent in de paasweek van Want op dat ene moment kwam op een zolderkamertje in het Londense havenkwartier zeventig jaar van wetenschappelijke, sociale en technologische evolutie samen in de lukrake experimenten van een tiener een gebeurtenis die tot het ontstaan van een nieuwe industrie zou leiden. Rond het midden van de negentiende eeuw had de organische scheikunde zich tot een levendige intellectuele discipline ontwikkeld. Wat ooit vrij algemeen was afgedaan als een buitenissig tijdverdrijf voor excentrieke alchemisten en bemiddelde amateurs, was een belangrijk tandwiel geworden in de grote veranderingsmachines oorlog, politieke onrust en nieuwe ideeën op het gebied van de economie, filosofie, natuurwetenschap en technologie die de maatschappij sinds het begin van de industriële revolutie een nieuw aanzien hadden gegeven. In de loop der jaren was een nieuwe generatie van professionele scheikundigen begonnen om, gebruikmakend van innovatieve technieken voor systematisch onderzoek, het basismateriaal van de hen omringende wereld te bestuderen. De oorsprong van de moderne industriële chemie lag in die weetgierigheid, want wat begon als puur wetenschappelijke interesse, het simpele verlangen om te weten waar alledaagse sub-

24 24 het kartel van de hel stanties uit bestonden, ontwikkelde zich al snel tot een wedloop om die substanties kunstmatig na te maken. Lang voordat er een beslissend punt werd bereikt op die zolder in Londen, bruiste het in de laboratoria van de oude Europese universiteiten en de nieuwere technologische instituten van experimenten om de chemische samenstelling te achterhalen van materialen die tot dan toe als een gegevenheid waren beschouwd. En waar onderzoekende geesten voorgingen, volgden al snel mensen die werden gedreven door ondernemingszin. De wetenschap hield voor veel van deze pioniers de belofte in van enorme beloningen, een scala aan nieuwe ontdekkingen met praktische toepassingen en een groot commercieel potentieel. Een van de curieuze figuren die de vruchten van dit enthousiasme plukten was William Henry Perkin. In 1856 was hij een achttienjarige student aan het Royal College for Chemistry, dat kort tevoren in Londen was opgericht als reactie op de publieke vrees dat Groot-Brittannië in een belangrijk nieuw wetenschappelijk vakgebied achterop zou raken bij zijn Europese concurrenten. Perkin doorliep met duidelijk gemak het basisprogramma van het instituut, waarna hij werd opgemerkt door de jonge Duitse directeur, August Wilhelm von Hofmann. Deze inspirerende leraar, die zijn wetenschappelijke sporen had verdiend aan de vermaarde scheikundefaculteit van de Universiteit van Giessen, was altijd op zoek naar studenten met een bijzonder talent voor puur laboratoriumonderzoek. Toen hij begreep waar Perkins belangstelling naar uitging, vroeg hij hem te helpen bij een aantal van zijn eigen projecten. Bij een daarvan ging het om het vinden van een procedé voor het vervaardigen van kinine, de werkzame stof in de bast van de Peruaanse kinaboom, al meer dan tweehonderdvijftig jaar de meest effectieve behandeling tegen malaria. Omdat kinabast duur en moeilijk verkrijgbaar was de boom gedijde alleen in Zuid- Amerika probeerden ambitieuze wetenschappers al tientallen jaren een synthetische versie te ontwikkelen. Hofmann was ervan

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940)

Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Naam: NEDERLAND IN OORLOG Begin WO2 (1932 tot 1940) Adolf Hitler In 1933 kwam Adolf Hitler in Duitsland aan de macht. Hij was de leider van de nazi-partij. Hij zei tegen de mensen: `Ik maak van Duitsland

Nadere informatie

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak I. 31 oktober 2013 8: 30-10:00. 1 SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS 31 oktober 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit 38 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler?

Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Hitler op weg naar de macht Wie was Adolf Hitler? Iedereen heeft wel eens van Adolf Hitler gehoord. Hij was de leider van Duitsland. Bij zijn naam denk je meteen aan de Tweede Wereldoorlog. Een verschrikkelijke

Nadere informatie

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00.

Tijdvak II. november 2013 8: 30-10:00. SCHOOLONDERZOEK Tijdvak II GESCHIEDENIS november 2013 8: 30-10:00. Dit onderzoek bestaat uit vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad.

Nadere informatie

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen.

Welke wapens worden voor het eerst gebruikt in de Eerste Wereldoorlog? 1. Geweren en gifgas. 2. Machinegeweren en gifgas. 3. Gifgas en pistolen. Tussen welke twee landen is de Eerste Wereldoorlog begonnen? 1. Engeland en Frankrijk 2. Duitsland en Frankrijk 3. Duitsland en Engeland Nederland blijft neutraal. Wat betekent dat? 1. Nederland kiest

Nadere informatie

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS

SCHOOLONDERZOEK GESCHIEDENIS SCHOOLONDERZOEK Tijdvak I GESCHIEDENIS Dit onderzoek bestaat uit 40 vragen. Bij dit onderzoek behoort een antwoordblad. Beantwoord de antwoorden uitsluitend op het antwoordblad. Meerkeuze antwoorden worden

Nadere informatie

Hartstocht voor je financiën

Hartstocht voor je financiën INHOUDSOPGAVE 1. Hartstocht voor je financiën................................ 5 2. Geld!...................................................... 7 3. De wet van de geleidelijke groei............................

Nadere informatie

Interview Alexander Fehling over Im Labyrinth des Schweigens

Interview Alexander Fehling over Im Labyrinth des Schweigens Interview Alexander Fehling over Im Labyrinth des Schweigens Geplaatst: 27 april om 12:00 door Elise van Dam Tags: Alexander FehlingIm Labyrinth des SchweigensInterview 0 Bekijk meer foto's Zat hij in

Nadere informatie

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst

Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Tekst herdenking Brabantse gesneuvelden: Wie de ogen sluit voor het verleden, is blind voor de toekomst Dames en heren, allen hier aanwezig. Het is voor mij een grote eer hier als pas benoemde burgemeester

Nadere informatie

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf?

Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? Les 5 - Redding Vier feiten die je moet kennen om het Evangelie goed te begrijpen In deze bijbelstudies wordt gebruik gemaakt van de NBG-vertaling Dag 1 Waarom was het noodzakelijk dat Jezus stierf? In

Nadere informatie

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag

Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Toespraak Gerdi Verbeet bij de Indiëherdenking 15 augustus 2014 in Den Haag Elk jaar op de ochtend van 14 augustus is er een korte plechtigheid in de ontvangsthal van de oude Tweede Kamer. Een kleine groep

Nadere informatie

Welke angst leefde bij de broers van Jozef na het overlijden van hun vader?

Welke angst leefde bij de broers van Jozef na het overlijden van hun vader? Wat hield Jozef zijn hele leven in Egypte voor ogen? Welke angst leefde bij de broers van Jozef na het overlijden van hun vader? Genesis 50:15, 17 15 Toen de broers van Jozef zagen dat hun vader dood was,

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-12-2-b Bijlage VMBO-KB 2012 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-12-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een beschrijving van een politieke stroming (rond 1870): Zij

Nadere informatie

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg

2 maart 1945. 2 maart 2016. Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg 2 maart 1945 2 maart 2016 Leerlingen groep 7 en 8 De Meeander Heelweg Er kwamen 4 Duitsers bij de Bark. Ze slaan piketten, voor het plaatsen van batterijen veldartillerie. Maar op die dag gingen de verzetsgroepen

Nadere informatie

In 1918 is na vier lange jaren vechten de eerste wereldoorlog voorbij. In een trein in frankrijk wordt de wapenstilstand getekend.

In 1918 is na vier lange jaren vechten de eerste wereldoorlog voorbij. In een trein in frankrijk wordt de wapenstilstand getekend. Een wapenstilstand is niet hetzelfde als een vrede. Daarover gaan de landen vanaf januari 1919 in het paleis van versailles bij parijs lang over praten... In 1918 is na vier lange jaren vechten de eerste

Nadere informatie

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde.

Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Toespraak commissaris van de Koning Max van den Berg, Viering Bevrijdingsdag, 5 mei 2013, Ter Apel, gemeente Vlagtwedde. Dames en heren, Het is een mooie gewoonte om een boom te planten om een ingrijpende

Nadere informatie

Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945

Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945 Adolf Hitler: Braunau am Inn, 20 april 1889 Berlijn, 30 april 1945 Hij was een in Oostenrijk geboren Duits politicus en de leider van de Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij (NSDAP). Hij was

Nadere informatie

Achtergrond van het onderzoek:

Achtergrond van het onderzoek: Bureau van de Europese Unie voor de Grondrechten (FRA) MEMO / 26 januari 2010 De Holocaust bezien vanuit mensenrechtenperspectief: het eerste EU-brede onderzoek naar Holocaust-onderwijs en mensenrechtenonderwijs

Nadere informatie

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden.

En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze veiligheid de hoogste prijs betaalden. Toespraak minister A. van der Steur, Tuin van Bezinning, 10 juni 2015, Warnsveld. Majesteit, Dames en heren, Vrijheid kan niet bestaan zonder veiligheid. En vandaag herdenken wij de mensen die voor onze

Nadere informatie

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D

RESEARCH CONTENT. Loïs Vehof GAR1D RESEARCH CONTENT Loïs Vehof GAR1D INHOUD Inleiding ------------------------------------------------------------------------------------------------------------------ blz. 2 Methode -----------------------------------------------------------------------------------------------------------------

Nadere informatie

WIE ZIT WAAR IN DE RECHTBANK?

WIE ZIT WAAR IN DE RECHTBANK? WIE ZIT WAAR IN DE RECHTBANK? APRIL 2015 - POLITIEK IN PRAKTIJK #2 DE WERKVORM IN HET KORT De leerlingen vullen bij een plaatje van de rechtszaal in waar de rechter zit, en waar de verdachte, de advocaat,

Nadere informatie

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten

Arigato. opdrachtenblad. Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Arigato opdrachtenblad Regie: Anielle Webster Scenario: Sandra Beerends Jaar: 2012 Duur: 10 minuten Lesuurpakket Arigato Thema s: oorlogsverleden; mensenrechten; vergeven; herdenken. Verdiepingsopdrachten:

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-15-2-b Bijlage VMBO-KB 2015 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-15-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een tekst op een website over de viering van 200 jaar koninkrijk

Nadere informatie

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt

Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt Naam: DE GOUDEN EEUW en Rembrandt De Gouden Eeuw duurde niet precies honderd jaar. Hij begon aan het eind van de 16de eeuw, beleefde zijn hoogtepunt rond 1675 en was in de 18de eeuw voorbij. De Gouden

Nadere informatie

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt.

Het is niet voor het eerst dat Europa door extreem terreurgeweld wordt geraakt. MdV, De terreur in Parijs heeft in heel Europa afschuw gewekt. Nietsontziende moslimradicalen hebben met hun aanslagen op Charlie Hebdo en op de Joodse supermarkt onze westerse samenleving in het hart

Nadere informatie

WAT ALS... 5,95 DE GESCHIEDENIS ANDERS WAS GELOPEN? De wat als - zomerthrillers van Knack: een alternatieve. historische reeks. vanaf.

WAT ALS... 5,95 DE GESCHIEDENIS ANDERS WAS GELOPEN? De wat als - zomerthrillers van Knack: een alternatieve. historische reeks. vanaf. 5,95 per boek* WAT ALS... DE GESCHIEDENIS ANDERS WAS GELOPEN? De wat als - zomerthrillers van Knack: een alternatieve historische reeks ROBERT HARRIS - C.J. SANSOM - BRENDAN DUBOIS - MICHAEL CHABON - PHILIP

Nadere informatie

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG LICHTERVELDE TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG Voor de oorlog LI_07 Er is veel volk op de dorpsplaats samengekomen en overal hangen vlaggen. Niemand is aan het werken. Het is waarschijnlijk zondag, en mooi

Nadere informatie

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen

Les 1: Kinderarbeid. Bedelende jongen Les 1: Kinderarbeid Les 1: Kinderarbeid Het fenomeen kinderarbeid Kinderarbeid bestaat al net zolang als de mensheid bestaat. In de prehistorie gingen kinderen vaak mee op jacht of hielpen ze bij het verzamelen

Nadere informatie

Claudel Het kleine meisje 12e:Claudel Het kleine meisje 2e 21-09-2009 11:18 Pag

Claudel Het kleine meisje 12e:Claudel Het kleine meisje 2e 21-09-2009 11:18 Pag Meneer Linh luistert naar de stem van de dikke man, de stem die hem zo vertrouwd is, ook al zegt hij dingen die hij niet begrijpt. De stem van zijn vriend is diep en hees. Hij lijkt langs stenen en enorme

Nadere informatie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie

Lesbrief Van Papa, voor Sammie Lesbrief Van Papa, voor Sammie 1 Inhoudsopgave Inleiding 3 Introductie 4 Tweede Wereldoorlog 5 Concentratiekamp 6 Stripverhaal (opdracht) 8 Collage maken (opdracht) 9 Colofon 10 2 Inleiding Voor u ligt

Nadere informatie

De tijd van: Wereldoorlogen

De tijd van: Wereldoorlogen De tijd van: Wereldoorlogen WoI Interbellum WoII Wereldoorlog I Casus Belli (Latijn, de oorzaak van de oorlog) Wereldoorlog I Tweefronten oorlog: Oostfront/Westfront Tannenberg 1914: Bewegingsoorlog: Verdun

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

filosofie vwo 2016-I Opgave 1 Twijfel in de rechtbank

filosofie vwo 2016-I Opgave 1 Twijfel in de rechtbank Opgave 1 Twijfel in de rechtbank tekst 1 De film 12 Angry Men uit 1957 wordt beschouwd als een ode aan het Amerikaanse rechtssysteem. Centraal staat een rechtszaak tegen een jongen van 18 jaar die met

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve

Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede. heb ik meegekregen van mijn. vader, die de gastvrijheid van. de Duitse bezetter aan den lijve Dames en heren, Mijn besef van oorlog en vrede heb ik meegekregen van mijn vader, die de gastvrijheid van de Duitse bezetter aan den lijve heeft mogen ondervinden. Mijn vader heeft in Scheveningen gezeten,

Nadere informatie

IEPERBOOG BELEGERDE STAD

IEPERBOOG BELEGERDE STAD IEPERBOOG BELEGERDE STAD Beste leerling, Dit werkblad heeft als doel je iets langer bij bepaalde zaken in het museum te laten stil staan. Laat dit werkblad je er echter niet van weerhouden alles met de

Nadere informatie

Het verhaal van Europa

Het verhaal van Europa Het verhaal van Europa 2010 Uitgeverij Manteau / Standaard Uitgeverij en Rob Heirbaut & Hendrik Vos Standaard Uitgeverij nv, Mechelsesteenweg 203, B-2018 Antwerpen www.manteau.be info@manteau.be Deze reeks

Nadere informatie

HITLER OVERLEEFDE IN ARGENTINIË

HITLER OVERLEEFDE IN ARGENTINIË Abel Basti Jan van Helsing Stefan Erdmann HITLER OVERLEEFDE IN ARGENTINIË MJVertaalservice.nl Hitler overleefde in Argentinië Vertaald uit het Duits Vertaald door Martin Jan Spiering - MJVertaalservice

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. KB-0125-a-16-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. KB-0125-a-16-1-b Bijlage VMBO-KB 2016 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB KB-0125-a-16-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een Nederlandse munt (voor- en achterzijde): Op de munt links staat: Willem

Nadere informatie

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad

Waar gebeurde het? Korte omschrijving. Lesdoel. Lesbeschrijving. Materiaal. Docentenblad Docentenblad Waar gebeurde het? Korte omschrijving In de strip worden vaak plaatsen genoemd. Er zijn drie kaartjes (Nederland, Europa en de wereld) en een aantal stripplaatjes waarin plaatsen genoemd worden.

Nadere informatie

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005

rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 rijm By fightgirl91 Submitted: October 17, 2005 Updated: October 17, 2005 Provided by Fanart Central. http://www.fanart-central.net/stories/user/fightgirl91/21803/rijm Chapter 1 - rijm 2 1 - rijm Gepaard

Nadere informatie

Opsporingsberichtgeving

Opsporingsberichtgeving Opgave 4 Opsporingsberichtgeving Bij deze opgave horen de teksten 8 en 9 uit het bronnenboekje. Inleiding Een van de middelen die een officier van justitie kan inzetten in het opsporingsonderzoek is opsporingsberichtgeving.

Nadere informatie

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood?

Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Jozefs broers bij de onderkoning. Welke opdracht gaf Jakob aan zijn zonen vanwege de hongersnood? Genesis 42:1-2 1 Toen Jakob zag dat er koren in Egypte was, zei Jakob tegen zijn zonen: Waarom kijken jullie

Nadere informatie

Speech van minister Van der Steur, minister van Veiligheid en Justitie op de EU-dag tegen straffeloosheid op 23 mei 2016

Speech van minister Van der Steur, minister van Veiligheid en Justitie op de EU-dag tegen straffeloosheid op 23 mei 2016 Speech van minister Van der Steur, minister van Veiligheid en Justitie op de EU-dag tegen straffeloosheid op 23 mei 2016 Hartelijk dank aan mevr. Coninsx en Eurojust. De rol van Eurojust als medeorganisator

Nadere informatie

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011

Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Violette van Zandbeek Social research Datum: 15 april 2011 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Naam: Violette van Zandbeek Vak: Social research Datum: 15 april 2011 1 Kennis, hoe te benaderen en hoe te funderen..? Als onderdeel van het vak social research

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-13-2-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje. KB-0125-a-13-2-b Bijlage VMBO-KB 2013 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-13-2-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een prentbriefkaart uit 1908 Dit is Kenau, die in 1573 in Haarlem

Nadere informatie

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB

GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Examen VMBO-KB 2005 tijdvak 1 woensdag 25 mei 9.00 11.00 uur GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE KB Gebruik het bronnenboekje. Dit examen bestaat uit 35 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 50 punten

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 1. Bronnenboekje. KB-0125-a-14-1-b Bijlage VMBO-KB 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje KB-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke prent over een biddende fabrikant (1907): Onderschrift

Nadere informatie

Hoe bouwde de koning van Medo Perzië zijn wereldrijk bestuurlijk gezien uit?

Hoe bouwde de koning van Medo Perzië zijn wereldrijk bestuurlijk gezien uit? In de leeuwenkuil. Hoe bouwde de koning van Medo Perzië zijn wereldrijk bestuurlijk gezien uit? Daniël 6:1-3 1 Darius, de Meder, ontving het koningschap toen hij ongeveer tweeënzestig jaar oud was. 2 Het

Nadere informatie

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief

1 Tessalonicenzen 1. Begin van de brief 1 Tessalonicenzen 1 Begin van de brief Paulus groet de christenen in Tessalonica 1 Dit is een brief van Paulus, Silvanus en Timoteüs, aan de christenen in de stad Tessalonica. Jullie horen bij God, de

Nadere informatie

Toespraak G. Verbeet Zwolle, 15 augustus 2016

Toespraak G. Verbeet Zwolle, 15 augustus 2016 Toespraak G. Verbeet Zwolle, 15 augustus 2016 Dames en heren, jongens en meisjes, Dank voor de uitnodiging om vandaag te mogen spreken bij deze bijzondere herdenking bij het monument Indië-Nieuw-Guinea

Nadere informatie

2 Petrus 1. Begin van de brief

2 Petrus 1. Begin van de brief 2 Petrus 1 Begin van de brief Petrus groet alle christenen 1 Dit is een brief van Simon Petrus, een dienaar en apostel van Jezus Christus. Aan alle mensen die zijn gaan geloven. Jullie geloof is net zo

Nadere informatie

Versie van 20 juni. 17 uur

Versie van 20 juni. 17 uur Spreektekst voor bijeenkomst Vereniging van Hogere Functionarissen Jaarbeurs Utrecht, 28 juni 2012 [1190 woorden] [Introductie] Beste mensen, Hartelijk dank voor de uitnodiging om met jullie van gedachten

Nadere informatie

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool)

Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Een les rekenen: de maten van de ark (voorbeeldles basisschool) Paul Knöps Dit materiaal is onderdeel van het compendium christelijk leraarschap dat samengesteld is door het lectoraat Christelijk leraarschap

Nadere informatie

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll

Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Een dag uit het leven van een au pair Doëlla Kroll Weer een dag dat ik vroeg moet op staan, de ellende weer begint. De dagen worden steeds langer en vermoeiender. De dingen waaraan ik gedacht heb om het

Nadere informatie

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking

Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Naam: JODENVERVOLGING Kristallnacht en Februaristaking Jodenvervolging in Duitsland De reden dat de joden vervolgd en vermoord werden tijdens de Tweede Wereldoorlog was, dat de joden rijk en succesvol

Nadere informatie

'De dialoog met Rusland herstellen is broodnodig: net dat ontbrak 100 jaar geleden'

'De dialoog met Rusland herstellen is broodnodig: net dat ontbrak 100 jaar geleden' 'De dialoog met Rusland herstellen is broodnodig: net dat ontbrak 100 jaar geleden' Dirk Rochtus www.knack.be 13/08/2014 Glijden we in 2014 af in een oorlog met Rusland, net zoals honderd jaar geleden?

Nadere informatie

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren,

Majesteit, Koninklijke Hoogheid, excellenties, dames en heren, Toespraak van de minister-president, mr. dr. Jan Peter Balkenende, bijeenkomst ter ere van de 50 ste verjaardag van de Verdragen van Rome, Ridderzaal, Den Haag, 22 maart 2007 Majesteit, Koninklijke Hoogheid,

Nadere informatie

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht

SO 1. Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014. Historisch Overzicht SO 1 Tijdvak II AVONDMAVO 2013-2014 Historisch Overzicht 1. Welke doelstelling had Wilhelm II bij zijn aantreden als Keizer van Duitsland? 2. Welk land behoorde niet tot de Centralen tijdens de Eerste

Nadere informatie

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje b

Bijlage VMBO-KB. geschiedenis en staatsinrichting CSE KB. tijdvak 2. Bronnenboekje b Bijlage VMBO-KB 2008 2 tijdvak 2 geschiedenis en staatsinrichting CSE KB Bronnenboekje 800045-2-736b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Reclame voor fietsrijlessen voor vrouwen (1896). bron 2 Op de

Nadere informatie

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info

Spreekbeurten.info Spreekbeurten en Werkstukken http://spreekbeurten.info De Chinese Muur 1. Voorwoord. 2. Wat is de Chinese Muur? 3. Waar ligt de Chinese Muur? 4. Waarom bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 5. Hoe bouwden de Chinezen de Chinese Muur? 6. Hoe lang en hoe groot

Nadere informatie

10. Gebarentaal [1/3]

10. Gebarentaal [1/3] 10. Gebarentaal [1/3] 1 Gebarentalen Stel, je kunt niets horen. Je bent doof. Hoe praat je dan met andere mensen? Je kunt liplezen, maar dat is moeilijk en je mist dan toch nog veel van het gesprek. Bovendien

Nadere informatie

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost.

De twee zaken waarover je in dit boek kunt lezen, zijn de meest vreemde zaken die Sherlock Holmes ooit heeft opgelost. Sherlock Holmes was een beroemde Engelse privédetective. Hij heeft niet echt bestaan. Maar de schrijver Arthur Conan Doyle kon zo goed schrijven, dat veel mensen dachten dat hij wél echt bestond. Sherlock

Nadere informatie

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Salo Muller. Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen

HOLOCAUST BIBLIOTHEEK. Salo Muller. Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen HOLOCAUST BIBLIOTHEEK Salo Muller Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen Tot vanavond en lief zijn hoor! 1 Salo Muller Tot vanavond en lief zijn hoor! oorlogsherinneringen 2 3 Voor Conny

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In 1792 begon de eerste Coalitieoorlog. 1p 1 Welk politiek doel streefde Oostenrijk met de strijd tegen Frankrijk na? Gebruik

Nadere informatie

Le s b r i e f. Codenaam Coco. Vijftien jaar en bij het verzet

Le s b r i e f. Codenaam Coco. Vijftien jaar en bij het verzet Le s b r i e f Codenaam Coco. Vijftien jaar en bij het verzet Voor je gaat lezen Dit is een lesbrief over het boek Codenaam Coco. Vijftien jaar en bij het verzet, geschreven door Carmen Reid. Hoe ver zou

Nadere informatie

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de tentoonstelling over het kindertransport vanuit Vught. Kamp Vught 5 juni 2011

Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de tentoonstelling over het kindertransport vanuit Vught. Kamp Vught 5 juni 2011 Toespraak van Kamervoorzitter Gerdi Verbeet bij de opening van de tentoonstelling over het kindertransport vanuit Vught. Kamp Vught 5 juni 2011 Dames en heren, Bij de tentoonstelling die wij hier vandaag

Nadere informatie

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG

INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG INGELMUNSTER TIJDENS DE EERSTE WERELDOORLOG 31 juli 1914: ten oorlog! Op 31 juli 1914 staat de gemeente in rep en roer: het is oorlog! Overal wordt erover gepraat. De volgende dag al moeten de dienstplichtigen

Nadere informatie

geschiedenis geschiedenis

geschiedenis geschiedenis Examen HAVO 2009 tijdvak 1 woensdag 20 mei 9.00-12.00 uur tevens oud programma geschiedenis geschiedenis Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 30 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL 2005

Bijlage VMBO-GL en TL 2005 Bijlage VMBO-GL en TL 2005 tijdvak 1 GESCHIEDENIS EN STAATSINRICHTING CSE GL EN TL Bronnenboekje 500010-1-582b DE KOUDE OORLOG NEDERLAND EN DE VERENIGDE STATEN NA DE TWEEDE WERELDOORLOG + bron 1 de verdeling

Nadere informatie

ANNE FRANK EEN HERDENKINGSTOCHT IN ACTUELE BEELDEN FRANKFURT AM MAIN AKEN AMSTERDAM KAMP WESTERBORK AUSCHWITZ-BIRKENAU BERGEN-BELSEN

ANNE FRANK EEN HERDENKINGSTOCHT IN ACTUELE BEELDEN FRANKFURT AM MAIN AKEN AMSTERDAM KAMP WESTERBORK AUSCHWITZ-BIRKENAU BERGEN-BELSEN ANNE FRANK EEN HERDENKINGSTOCHT IN ACTUELE BEELDEN FRANKFURT AM MAIN AKEN AMSTERDAM KAMP WESTERBORK AUSCHWITZ-BIRKENAU BERGEN-BELSEN 80 FRANKFURT AM MAIN AKEN AMSTERDAM KAMP WESTERBORK AUSCHWITZ-BIRKENAU

Nadere informatie

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties

Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Samenvatting geschiedenistoets hoofdstuk 6: Een tijd van revoluties Dit hoofdstuk gaat over opstand in Amerika, Frankrijk en Nederland. Deze opstanden noemen we revoluties. Opstand in Amerika (1775). De

Nadere informatie

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14

Inhoud. Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inhoud Inleiding...4 Hoofdstuk 1 Het ontstaan van mensenrechten...6 Hoofdstuk 2 Dertig mensenrechten...14 Inleiding Je hoort of leest vaak over mensenrechten. Maar kun je ook een paar mensenrechten opnoemen?

Nadere informatie

Hoe begin je een toespraak over een wereld in complete verdeeldheid? Dat was het eerste wat in me opkwam: de zichtbare verdeeldheid.

Hoe begin je een toespraak over een wereld in complete verdeeldheid? Dat was het eerste wat in me opkwam: de zichtbare verdeeldheid. 4 mei 2016, Hoe begin je een toespraak over een wereld in complete verdeeldheid? Dat was het eerste wat in me opkwam: de zichtbare verdeeldheid. We kennen allemaal de beelden van televisie. Huilende kinderen

Nadere informatie

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015

Dodenherdenking. Beuningen, 4 mei 2015 Dodenherdenking Beuningen, 4 mei 2015 Voor het eerst in mijn leven bezocht ik twee weken geleden Auschwitz en Birkenau. Twee plekken in het zuiden van Polen waar de inktzwarte geschiedenis van Europa je

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I

Eindexamen geschiedenis havo 2009 - I Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen In de Coalitieoorlogen voerde de Franse regering de dienstplicht in. 2p 1 Leg uit dat zij hiermee de betrokkenheid van Franse

Nadere informatie

Beoordeling. h2>klacht

Beoordeling. h2>klacht Rapport 2 h2>klacht Verzoeker klaagt erover dat politieambtenaar S. van de Politieacademie voorafgaand aan het sollicitatiegesprek met verzoeker op 14 februari 2008, informatie heeft ingewonnen over een

Nadere informatie

Vandaag is rood. Pinksteren 2014. Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen

Vandaag is rood. Pinksteren 2014. Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen Vandaag is rood. Pinksteren 2014 Rood is al lang het rood niet meer Het rood van rode rozen De kleur van liefde van weleer Lijkt door de haat gekozen Dat mooie rood was ooit voor mij Een kleur van passie

Nadere informatie

Het leven van Adolf Hitler

Het leven van Adolf Hitler Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Matthijs Admiraal 22 november 2016 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie https://maken.wikiwijs.nl/91671 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijs van Kennisnet.

Nadere informatie

Jezus, het licht van de wereld

Jezus, het licht van de wereld Jezus, het licht van de wereld Het evangelie naar Johannes 8: 1-30 1 Overzicht 1. De overspelige vrouw 2. Jezus als het Licht der wereld 3. Twistgesprekken met de Farizeeën 2 De overspelige vrouw Bijbeltekst

Nadere informatie

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK

Brandaan. Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK 6 Brandaan Geschiedenis WERKBOEK THEMA 4 Eindredactie: Monique Goris Leerlijnen: Hans Bulthuis Auteurs: Katrui ten Barge, Wilfried Dabekaussen, Juul Lelieveld, Frederike

Nadere informatie

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam

Elena Ferrante. De geniale vriendin. Jeugd, puberteit. wereldbibliotheek amsterdam Elena Ferrante De geniale vriendin Jeugd, puberteit wereldbibliotheek amsterdam Vertaald uit het Italiaans door Marieke van Laake Omslagontwerp Karin van der Meer Omslagillustratie Herman Wouters/Hollandse

Nadere informatie

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1

35 oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1 35 Oefenvragen over de Tweede Wereldoorlog 1. De Tweede Wereldoorlog dankt zijn naam aan: a. Het aantal landen dat erbij betrokken was b. Het feit dat de oorlog in meerdere werelddelen werd uitgevochten

Nadere informatie

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te

Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te Hij had dezelfde soort helm op als in het beeld vooraf...2 Mijn vader was verbaasd dat ik alles wist...3 Ik zat recht overeind in mijn bed te kijken...4 De mensenmenigte opende zich in het midden...5 Toen

Nadere informatie

Als het licht weer aan gaat

Als het licht weer aan gaat Als het licht weer aan gaat Als het licht weer aan gaat Joyce de Groot Copyright Joyce de Groot Coverontwerp: Gerrit Hendriks ISBN: 978.94.021.5289.0 Inhoudsopgave Voorwoord blz. 7 Het boek wordt geboren

Nadere informatie

J A N U A R I

J A N U A R I A L G E M E E N De is ontwikkeld om tussendoor of als start van een les uit te voeren. Het is een korte opdracht waarbij leerlingen en wellicht ook uzelf worden geïnspireerd om met (een onderdeel van de)

Nadere informatie

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog

LEVEN IN DE OORLOG LES 1. Het begin van de oorlog Wereldoorlogen en Holocaust LES 1 LEVEN IN DE OORLOG JE LEERT wat er in het begin van de Tweede Wereldoorlog gebeurt; wat er verandert in het dagelijks leven van de mensen; wat de mensen doen bij een luchtalarm.

Nadere informatie

Auto. Inleiding. Geschiedenis van de auto

Auto. Inleiding. Geschiedenis van de auto Auto Inleiding Ik heb dit onderwerp gekozen omdat veel mensen dagelijks gebruik van de auto maken en onze wereld zonder auto's nauwelijks meer voor te stellen is. Bovendien wist ik er zelf ook nog niet

Nadere informatie

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam:

Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom. Naam: Een weg door de geestelijke stromingen vragenlijst voor het jodendom Naam: Het jodendom Hallo, dit is de vragenlijst die hoort bij de website over geestelijke stromingen. Je kunt de website vinden op www.geloofik.nl.

Nadere informatie

GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT

GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT 1 GESCHIEDENIS VAN DEN HAAG ALS STAD VAN VREDE EN RECHT Den Haag staat internationaal bekend als stad van Vrede en Recht. Ruim 19.500 mensen in zo n 160 internationale organisaties werken hier aan één

Nadere informatie

Krakau. Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij

Krakau. Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij Fotoreis 14 t/m 19 oktober Krakau Weelde, Wonder en Waanzin. Hans van Rhoon en Eduard Evenblij KRAKAU We maken een reis door het heden en verleden van Krakau. De stad wordt wel het "Florence van Polen"

Nadere informatie

Voorafgaand aan de film

Voorafgaand aan de film Die Welle Opdrachtenblad Regie: Dennis Gansel Jaar: 2008 Duur: 110 minuten Filmkeuring: 12 (geweld, angst en discriminatie) Website: www.welle.film.de Voorafgaand aan de film De legendarische film The

Nadere informatie

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten

Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten Doortje Eerste druk, september 2009 2009 Tiny Rutten isbn: 978-90-484-0769-9 nur: 344 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgenomen

Nadere informatie

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800

Tijd van pruiken en revoluties 1700 1800 Onderzoeksvraag: Hoe probeerde men tijdens de Franse Revolutie enkele Verlichtingsidealen in praktijk te brengen? Kenmerkende aspect: De democratische revoluties in westerse landen met als gevolg discussies

Nadere informatie

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten

Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Jagers & boeren Waarvan leefden de jagers-verzamelaars? Jagers & boeren Waarvan leefden de boeren? Van de jacht en van vruchten en planten Van de oogst van hun land en van hun dieren Jagers & boeren Wat

Nadere informatie

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom

Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Welkom in deze dienst Voorganger is ds. L.P. Blom Schriftlezing: Johannes 19 vers 1 t/m 15 Lied 250 (Op Toonhoogte) Psalm 95 vers 1 (Schoolpsalm) Psalm 22 vers 1 en 12 (Nieuwe Berijming) Psalm 119 vers

Nadere informatie

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna.

100 jaar geleden. t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. 100 jaar geleden t Is Oorlog! Een lesmap voor het vierde, vijfde en zesde leerjaar, door juffrouw Anita en de papa van Anna. t Is oorlog! Binderveld, Kozen, Nieuwerkerken en Wijer 100 jaar geleden is een

Nadere informatie

Amerikaanse topwetenschappers verliezen geduld met aanhoudende tw... twijfel rond klimaatverandering

Amerikaanse topwetenschappers verliezen geduld met aanhoudende tw... twijfel rond klimaatverandering 1 van 5 23-9-2016 09:35 mo.be Amerikaanse topwetenschappers verliezen geduld met aanhoudende twijfel rond klimaatverandering De topwetenschappers ergeren zich aan het feit dat de klimaatverandering nog

Nadere informatie

Eindexamen geschiedenis vwo II

Eindexamen geschiedenis vwo II Ten oorlog! Europese oorlogen 1789-1919. Oorlog als maatschappelijk fenomeen Vanaf de zomer van 1789 trokken veel Franse vluchtelingen naar Oostenrijk. 1p 1 Waarom vormde dit voor het Franse revolutionaire

Nadere informatie

Bijlage VMBO-GL en TL

Bijlage VMBO-GL en TL Bijlage VMBO-GL en TL 2014 tijdvak 1 geschiedenis en staatsinrichting CSE GL en TL Bronnenboekje GT-0125-a-14-1-b Staatsinrichting van Nederland bron 1 Een politieke tekening (rond 1900), met als titel:

Nadere informatie