Dicht op elkaar. Achtergrondinformatie. 2 Zee en natuur. 1 Wonen en werken. 3 Varen en vliegen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Dicht op elkaar. Achtergrondinformatie. 2 Zee en natuur. 1 Wonen en werken. 3 Varen en vliegen"

Transcriptie

1 5 Dicht op elkaar Achtergrondinformatie Hoofdstuk 5 gaat over het westelijk deel van Nederland. Centraal in les 1 staat de Randstad als dichtbevolkt, economisch belangrijk deel van Nederland. In les 2 draait het om de economische en natuurlijke kenmerken van West-Nederland. In les 3 komen de havens van Rotterdam en de luchthaven Schiphol aan de orde. 1 Wonen en werken Het stedelijk gebied de Randstad De Randstad is een stedelijk gebied met een aaneenschakeling van steden en dorpen. De steden van de Randstad liggen als een ring om een landelijk gebied: het Groene Hart. De Randstad wordt als één gebied gezien, maar niet als zodanig bestuurd. Dat levert problemen op. Het economisch belang van de Randstad voor Nederland is heel groot, maar steden hebben onderling soms tegenstrijdige belangen. Ruim de helft van de inwoners van Nederland woont in de Randstad. Mediapark Hilversum Het Mediapark is een bedrijventerrein in Hilversum waar veel televisie- en radioproducties worden gemaakt. In 1961 ontving de Nederlandse Televisie Stichting (nu NOS) de vergunning voor de bouw van de eerste radiostudio s op een groot braakliggend terrein in Hilversum-Noord. Toen het gebouwencomplex klaar was, verhuisden de radiocollega s van de Nederlandse Radio Unie ernaartoe. Tegenwoordig herbergt het Mediapark, behalve radio- en televisiestudio s, ook veel toe leveringsbedrijven voor de media. En in 2006 ging de Media Experience van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid open. De Media Experience bestaat uit een spraakmakende interactieve presentatie en een unieke museumcollectie van ruim tachtig jaar omroepgeschiedenis. 2 Zee en natuur Bloemen Mede dankzij Schiphol is de bloemenveiling in Aalsmeer heel belangrijk geworden in de internationale handel van bloemen. Zestig procent van de totale wereldhandel van bloemen wordt via Schiphol geïmporteerd of geëxporteerd. Vanuit Afrika en Zuid-Amerika worden dagelijks ongeveer twee vrachtvliegtuigen met bloemen ingevlogen. Die bloemen worden geveild in Aalsmeer en gaan nog dezelfde dag naar bijvoorbeeld Azië of Noord-Amerika. In augustus is het extra druk vanwege de export van honderden tonnen bloembollen naar allerlei bestemmingen over de gehele wereld. Het Groene Hart Het Groene Hart is een, relatief gezien, landelijk gebied tussen de steden van de Randstad. Het gebied is een belangrijk landbouwgebied. Ook zijn er een aantal natuurgebieden. Mensen komen er voornamelijk om te recreëren. In het gebied liggen een aantal grote en kleine plaatsen. Hoewel de regering heeft bepaald dat het Groene Hart daadwerkelijk groen moet blijven, verschijnen er steeds meer woningen, snelwegen en spoorlijnen (HSL). 3 Varen en vliegen De Rotterdamse haven Rotterdam was tussen 1962 en 2004 de grootste haven ter wereld, maar deze positie is inmiddels overgenomen door Sjanghai. De haven van Rotterdam is een wereldhaven, door n de gunstige ligging aan de Noordzee; n de grote diepte van de Eurogeul en de havenbekkens op de Maasvlakte; n de goede verbindingen via de Maas en Rijn, pijpleidingen, de Betuwelijn en de snelweg naar de rest van Europa; n een groot en koopkrachtig achterland. 31

2 Tip: De Rotterdamse haven is opgenomen in de Canon van Nederland. Op de site staan naast inhoudelijke achtergrondinformatie ook verwijzingen naar jeugdliteratuur en activiteiten over dit onderwerp. Maasvlakte II Sinds het ontstaan van de haven zijn er veel uitbreidingen geweest. In het midden van de 20e eeuw werd de Botlek aangelegd. Daarna volgde in de jaren zestig de Europoort en in de jaren zeventig de Eerste Maasvlakte. De Tweede Maasvlakte, die in 2013 in gebruik genomen zal worden, ontstaat door zand op te spuiten tot zo n 5 meter boven NAP. De havens worden zo breed en diep dat zelfs de allergrootste schepen van de wereld kunnen afmeren. De werkgelegenheid zal toenemen van naar banen. Schiphol In april 1916 werd door de minister van Oorlog goedkeuring verleend voor de aankoop van grond aan de rand van de Stelling van Amsterdam, om er een militair vliegveld in te richten. Schiphol is de derde luchthaven van Europa op het gebied van vracht en nummer zestien in de wereld. Via Schiphol gaat ruim 1,5 miljoen ton aan goederen de wereld over. Daarnaast zijn er ruim 46 miljoen passagiers, waardoor Schiphol qua passagiervervoer op de vierde plaats in Europa en op de twaalfde plaats in de wereld staat. Schiphol beschikt over zes start- en landingsbanen: de Buitenveldertbaan, de Kaagbaan, de Oostbaan (ook wel Fokkerbaan), de Aalsmeerbaan, de Zwanenburgbaan en de Polderbaan. De Polderbaan ligt het verst van de terminal. Taxiën naar deze baan duurt minimaal vijftien minuten. 32

3 1 Wonen en werken Leskern Centraal staat de Randstad als dichtbevolkt, economisch belangrijk deel van Nederland. Lesdoelen De kinderen weten dat er in West-Nederland een kring van (grote) steden ligt. Ze weten dat bepaalde voorzieningen en steden aan elkaar gebonden zijn. Ze weten dat in Nederland de meeste mensen een dienstverlenend beroep hebben. Ze kennen de vijf categorieën dienstverlenende beroepen. Ze kunnen uit elke categorie een beroep beschrijven. 1 Introductie 10 minuten 2 Opdrachten voorbespreken 5 minuten 3 Opdrachten maken 25 minuten 4 Kort nabespreken 5 minuten leerlingenboek bladzijde werkboek bladzijde 34-35, 40 en 70 antwoordenboek bladzijde 34-35, 40 en 70 kopieerblad Lastige woorden 5.1 Junior Bosatlas eventueel software voor extra activiteit 1: atlassen voor extra activiteit 2: internet Aandachtspunten Neem met de taalzwakke kinderen van tevoren de lastige woorden door. De kinderen kunnen de topografie oefenen op de computer. Sleutelbegrippen en lastige woorden de hoofdstad, de file, het mediapark, het station, de goederen, de handel, de horeca, het vervoer, de overheid, de zorg, de Randstad, het Groene Hart, de tentoonstelling, de mode ontwerper, de diamantwinkel, de artiest, de presentator, de zorg Topografie Noord-Holland, Amsterdam, Haarlem, Zaandam, Alkmaar, Den Helder, Hilversum, Haarlemmermeer, Schiphol, Noordzeekanaal, Texel, Zuid-Holland, Den Haag, Rotterdam, Leiden, Gouda, Dordrecht, Delft, Zoetermeer, Schiedam, Alphen aan den Rijn, Rijnmond, Nieuwe Waterweg, Utrecht (provincie), Utrecht (stad), Amersfoort, Amsterdam-Rijnkanaal, Lek, Groene Hart, Randstad, Purmerend, Amstelveen, Hoofddorp, Nieuwegein, Enkhuizen, Wieringermeer 1 Introductie Vraag de kinderen naar hun ervaringen met en kennis over Amsterdam, Utrecht, Rotterdam en Den Haag. In groep 5 ging in hoofdstuk 5 een les over Amsterdam. Daarbij kwamen onder andere de opbouw van de stad, de grote huizen aan de grachten en de Jordaan aan bod. Vertel de kinderen dat hoofdstuk 5 van groep 6 gaat over de steden in West-Nederland. 2 Opdrachten voorbespreken Wijs de kinderen op de kaart van Nederland, boven aan bladzijde 40 van het leerlingenboek. Weten de kinderen over welk deel van Nederland dit hoofdstuk gaat? Welke provincies zijn dat? (West-Nederland: Noord- en Zuid-Holland en Utrecht) Kijk ook samen met de kinderen naar de kaart op bladzijde 40-41: de legenda geeft aan dat het bewoonde gebied (= oranje) de Randstad heet en de akkers en weilanden (= groen) het Groene Hart. Deze termen komen uitgebreider aan bod in les 2. De cijfers op de kaart komen overeen met de genummerde afbeeldingen en met de tekstjes eromheen. Besteed extra aandacht aan afbeelding 4 op bladzijde 42: dit schema laat zien welke beroepsgroepen je vooral tegenkomt in de Randstad. Opdracht 7 is misschien lastig, omdat de kinderen zelf de link moeten leggen tussen een beroep en een beroepsgroep én omdat er twee keuzemogelijkheden overblijven. 3 Opdrachten maken De kinderen die dit aankunnen, verwerken zelfstandig de leerstof met behulp van het werkboek. Ze kunnen ook de steropdrachten 9 en/of 10 maken. Voor opdracht 10 hebben de kinderen tekenpapier nodig. U gaat aan de slag met de zwakkere kinderen. 4 Kort nabespreken Bespreek de antwoorden eventueel klassikaal met de kinderen. Controleer of ze bij opdracht 7 de juiste beroepsgroepen hebben geschreven onder de foto s van beroepen. 33

4 Extra activiteiten 1 Het DAM-spel In groep 5 hebben de kinderen geleerd dat Amsterdam in het jaar 1200 bestond uit een aantal huizen die bij een dam in de Amstel stonden. Daar werden goederen verhandeld. Er zijn nog veel meer steden bij een dam ontstaan. Geef (groepjes) kinderen een atlas en papier. Wie kent of zoekt de meeste damsteden? (bijvoorbeeld: Rotterdam, Schiedam, Zaandam, Spaarndam, Obdam, Monnickendam, Volendam, Edam, Leidschendam, Hardinxveld- Giessendam, Leerdam) Vertel de kinderen dat ze op de kaarten van Noord- en Zuid-Holland moeten zoeken. 2 Film over Amsterdam Bekijk op de aflevering Amsterdam die grote stad uit de serie Vroeger & zo. Het filmpje over de geschiedenis van het ontstaan van de stad, de verschillende uitbreidingen en de pakhuizen duurt 2:11 minuten. 34

5 2 Zee en natuur Leskern Centraal staat het multiperspectief kijken naar West-Nederland: de economie (de visserij, de marine, het Westland, de bollenstreek) en het sociale aspect (verstedelijking tegenover recreatie). Lesdoelen De kinderen kunnen voorbeelden geven van hoe mensen in West-Nederland hun geld verdienen. Ze weten dat in het dichtstbevolkte deel van Nederland twee belangrijke landbouwgebieden liggen: het Westland en de Bollenstreek. Ze weten dat in de Randstad wordt gezorgd voor open ruimte (het Groene Hart). 1 Introductie 5 minuten 2 Opdrachten voorbespreken 5 minuten 3 Opdrachten maken 30 minuten 4 Kort nabespreken 5 minuten leerlingenboek bladzijde werkboek bladzijde en 40 antwoordenboek bladzijde en 40 kopieerblad Lastige woorden 5.2 eventueel Junior Bosatlas eventueel software paprika of andere kasgroente voor activiteit 1: verschillende kleuren crêpepapier, eventueel kleurplaten voor activiteit 2: begeleiders Aandachtspunten Neem met de taalzwakke kinderen van tevoren de lastige woorden door. In deze les wordt teruggegrepen op de kaart van les 1 (afbeelding 1 op bladzijde van het leerlingenboek). De kinderen kunnen de topografie oefenen op de computer. Sleutelbegrippen en lastige woorden de vissershaven, de trawler, sonar, de Koninklijke Marine/de marine, de Randstad, de tuinbouw, de kassen, de bloembol, de veiling, het Groene Hart, de tuinder, het Westland, het bloemencorso, de verkoopplaats, de kustwacht 1 Introductie Laat een paprika (of andere kasgroente) aan de kinderen zien en stel vragen zoals: Wat is dit? Waar is het gegroeid? Als ik met Kerstmis een paprika wil eten, kan dat dan? Hoe kan dat? Groeien zulke planten ook in het wild? Waar dan? 2 Opdrachten voorbespreken Besteed even aandacht aan afbeelding 3 in het leerlingenboek op bladzijde 44. De legenda zegt dat het groene gebied (het Groene Hart) voor landbouw en recreatie is. Wat kun je dan in het Groene Hart tegenkomen? Het blauwe gebied is voor tuinbouw. Weten de kinderen nog wat dat is? Bij opdracht 5a in het werkboek moeten de kinderen de passende zin uit de gelezen tekst in hun leerlingenboek overschrijven. 3 Opdrachten maken De kinderen maken zelfstandig de opdrachten in het werkboek. Ze doen dit individueel of in groepjes. U helpt de zwakkere kinderen. Kinderen die klaar zijn met de opdrachten, kunnen de steropdrachten 9 en/of 10 maken. 4 Kort nabespreken Bespreek alleen de werkboekopdrachten als u is opgevallen dat de kinderen een bepaalde opdracht lastig vonden. Bij opdracht 7 moeten de kinderen hebben begrepen dat het Groene Hart geen natuurgebied is! Het is wel landelijk (weilanden), met een paar recreatiemogelijkheden. Extra activiteiten 1 Creatieve corso De kinderen ontwerpen op een vel papier (niet te groot!) een tekening met duidelijke in te kleuren vakken (of gebruik hiervoor mooie kleurplaten). Ze draaien van diverse kleuren crêpepapier kleine balletjes: deze stellen bloemen voor. Ze beplakken hun tekening met de balletjes tot een kunstwerk een corso waardig! 2 Op bezoek in de kas Ga eens met de kinderen op bezoek bij een tuinkas in de buurt. Tip: Veel mensen hebben een kleine kas in hun volkstuintje staan! 35

6 3 Varen en vliegen Leskern Centraal staan de luchthaven Schiphol en de zeehaven Rotterdam. Aan bod komen de kenmerken van de haven in Rotterdam en de kenmerken van Schiphol. Lesdoelen De kinderen weten dat de haven van Rotterdam en de luchthaven Schiphol voor veel werkgelegenheid zorgen. Ze kennen verschillende soorten vervoermiddelen die in de haven aanwezig zijn. Ze weten dat de haven van Rotterdam de rest van Europa (met name Duitsland) als achterland heeft. 1 Introductie 10 minuten 2 Opdrachten voorbespreken 5 minuten 3 Opdrachten maken 25 minuten 4 Kort nabespreken 5 minuten leerlingenboek bladzijde werkboek bladzijde antwoordenboek bladzijde kopieerblad Lastige woorden 5.3 eventueel Junior Bosatlas eventueel software voor extra activiteit 1: internet Aandachtspunten Neem met de taalzwakke kinderen van tevoren de lastige woorden door. De kinderen kunnen de topografie oefenen op de computer. Sleutelbegrippen en lastige woorden de zeehaven, de vracht, de loods, de sleepboot, het zeeschip, de Betuwelijn, de container, het binnenvaartschip, de tanker, het massagoed, de lading, de havenmeester, de douane, de import/invoer, de export/uitvoer, de doorvoer, de exportgoederen, inchecken, het bagageruim, de lopende band 1 Introductie Vraag de kinderen of ze wel eens met het vliegtuig op reis zijn geweest. Wat weten ze te vertellen over Schiphol? 2 Opdrachten voorbespreken Controleer of de kinderen begrijpen dat de cijfers van afbeelding 1 op bladzijde in het leerlingenboek overeenkomen met de genummerde teksten eromheen. Neem het schema boven aan bladzijde 47 nog even door met de kinderen. Hierin worden belangrijke begrippen voor deze les duidelijk uitgelegd. Controleer of de kinderen weten hoe ze een woordspin moeten maken bij opdracht 7 in het werkboek. 3 Opdrachten maken De kinderen die dit aankunnen, verwerken zelfstandig de leerstof met behulp van het werkboek. Zij kunnen ook de steropdrachten 9 en/of 10 maken. U gaat aan de slag met de zwakkere kinderen. 4 Kort nabespreken Bespreek de opdrachten eventueel kort na met de kinderen. Beseffen ze nu hoeveel banen de haven van Rotterdam en de luchthaven Schiphol opleveren? Kunnen ze hier zelf voorbeelden bij bedenken? Extra activiteiten 1 Filmpje Op de site zijn filmpjes te vinden over verschillende onderwerpen die met de haven van Rotterdam te maken hebben, bijvoorbeeld over olietankers, het schip en containers. 2 Schipholtoneel Verdeel de klas in tweetallen. Elk tweetal speelt een beroep op Schiphol. Welke beroepen kunnen de kinderen bedenken? (baliemedewerk(st)er (grondsteward(es), douane, paspoortcontrole (marechaussee), chauffeur (om koffers en goederen naar het vliegtuig te brengen), laadpersoneel (om koffers en goederen in het vliegtuig te laden), steward(es), pilo(o)t(e)). Twee andere kinderen spelen de passagiers. Wie komen ze allemaal tegen en wat doen/zeggen ze? 36

7 4 Toets Doel De kinderen laten hun kennis en inzicht zien met betrekking tot de leerstof van hoofdstuk 5: Dicht op elkaar. 1 Samenvatting lezen 10 minuten 2 Toets maken 2 x 15 minuten 3 Toets bespreken 5-10 minuten kopieerblad Samenvatting 5, blad 1-2 kopieerblad Toets 5.1, blad 1-2 kopieerblad Toets 5.2, blad 1-2 kopieerblad Antwoorden toets 5.1, blad 1-2 kopieerblad Antwoorden toets 5.2, blad 1-2 eventueel software Aandachtspunten Geef de kinderen als voorbereiding op Toets 5.1 één of meer dagen van tevoren de samenvatting mee naar huis om te leren. U kunt de toetsen ook op een ander moment laten maken en nabespreken. Toets 5.1 bestaat uit kennis-, inzicht- en vaardigheidsvragen over de basisstof. Toets 5.2 checkt de kennis van de topografie en kan ook op de computer worden gemaakt. Bereid eventueel de verdiepingsopdrachten van de volgende les voor. Voor verdiepingsopdracht 5.1: eventueel boeken uit het documentatiecentrum. Voor verdiepingsopdracht 5.2: stuk stevig papier/karton, eventueel een plattegrond van Schiphol, plastic plakpapier of lamineerfolie. Voor verdiepingsopdracht 5.3: eventueel wegenkaarten, busboekje, treinboekje enzovoort, computer met mailprogramma en printer. Voor verdiepingsopdracht 5.4: boeken uit het documentatiecentrum/de bibliotheek, eventueel een (digitale) camera (met geluid). Sleutelbegrippen alle sleutelbegrippen uit les 1, 2 en 3 Topografie alle topografie uit les 1, 2 en 3 1 Samenvatting lezen Lees samen met de kinderen de samenvatting nog een keer door. Geef hun de gelegenheid vragen te stellen. 2 Toets maken Deel de toetsen uit of laat de kinderen de toets opzoeken op de computer. De kinderen maken de toetsen zelfstandig. U vindt de antwoorden op kopieerblad Antwoorden toets 5.1 en 5.2, blad 1-2. Normering toets 5.1: per goed opdracht antwoord maximaal 1 2,5 punten 8 x 2,5 = punten 5 x 2 = ,5 punten 6 x 2,5 = ,5 punten 4 x 2,5 = punten 3 x 5 = ,5 punten 4 x 2,5 = ,5 punten 4 x 2,5 = punt 5 x 2 = 10 totaal 100 Normering toets 5.2: per goed opdracht antwoord maximaal 1 3 punten 10 x 3 = punten 5 x 3 = ,5 punten 16 x 2,5 = punten 5 x 3 = 15 totaal 100 Daarbij kunt u het volgende als leidraad per toets gebruiken: Aantal punten Beheersing goed voldoende minder dan 60 onvoldoende 3 Toets bespreken Ga ook eens vanuit een andere invalshoek in op zaken die voor de meeste kinderen nog lastig blijken te zijn. 37

8 5 Kies wijzer Doelen A Kinderen die de toetsen goed of voldoende maakten, verdiepen hun kennis en inzicht met behulp van een verdiepingsopdracht (volg de aanwijzingen onder A). B Kinderen die de toets met betrekking tot de aardrijkskundige inhoud onvoldoende hebben gemaakt, maken herhalingsopdrachten (volg de aanwijzingen onder B). C Kinderen die de topografietoets onvoldoende hebben gemaakt, maken herhalingsopdrachten (volg de aanwijzingen onder C). 1A Verdiepingsopdracht maken 45 minuten 1B Herhalingsopdrachten maken 20 minuten 1C Herhalingsopdrachten maken 25 minuten 2 Kort nabespreken 10 minuten 1A werkboek bladzijde 41 1A kopieerbladen Verdiepingsopdracht 5.1 tot en met 5.4 1A voor verdiepingsopdracht 5.1: eventueel boeken uit het documentatiecentrum 1A voor verdiepingsopdracht 5.2: stuk stevig papier/karton, eventueel een plattegrond van Schiphol, plastic plakpapier of lamineerfolie 1A voor verdiepingsopdracht 5.3: eventueel wegenkaarten, busboekje, treinboekje enzovoort, computer met mailprogramma en printer 1A voor verdiepingsopdracht 5.4: boeken uit het documentatiecentrum/de bibliotheek, eventueel een (digitale) camera (met geluid) 1A Verdiepingsopdracht maken De kinderen die de toetsen voldoende of goed hebben gemaakt, nemen bladzijde 41 van het werkboek voor zich. U vertelt kort welke vier verdiepingsopdrachten er zijn (opdracht 3 tot en met 6 van de Kies wijzer). De kinderen kiezen vervolgens een opdracht en gaan daarmee zelfstandig aan de slag. De aanwijzingen daarvoor vinden ze op de kopieerbladen Verdiepingsopdracht 5.1 tot en met 5.4. Daarna hebt u de gelegenheid om met de kinderen die de toetsen onvoldoende hebben gemaakt de herhalingsopdrachten door te nemen. U kunt er ook voor kiezen om dit op een ander tijdstip te doen. 1B Herhalingsopdrachten maken De kinderen die de toets met betrekking tot de aardrijkskundige inhoud onvoldoende hebben gemaakt, maken de opdrachten op Herhalingsblad 5.1. Ze hebben daarbij het leerlingenboek nodig. Daarna nemen ze de samenvatting nog een keer door. 1C Herhalingsopdrachten maken De kinderen die de topografietoets onvoldoende hebben gemaakt, maken de opdrachten op Herhalingsblad 5.2, blad Kort nabespreken Tot slot controleert u of de kinderen de stof nu wel voldoende beheersen. Stel hun mondeling nog enkele vragen. Laat ook de kinderen die een verdiepingsopdracht hebben gemaakt aan het woord over de opdracht. 1B kopieerblad Herhalingsblad 5.1 1B kopieerblad Antwoorden herhaling 5.1 1B leerlingenboek bladzijde B kopieerblad Samenvatting 5, blad 1-2 1C kopieerblad Herhalingsblad 5.2, blad 1-2 1C kopieerblad Antwoorden herhaling 5.2, blad 1-2 1C Junior Bosatlas Aandachtspunt De kinderen kunnen de verdiepingsopdracht op een ander moment afmaken. 38

9 6 Help! Natte voeten! Achtergrondinformatie Dit hoofdstuk gaat over Nederland en de strijd tegen het water. In les 1 staan de polders centraal. Les 2 gaat in op de strijd tegen het zeewater en de Deltawerken. Les 3 behandelt de strijd tegen het rivierwater. 1 Nederland: polderland De Beemster en andere droogmakerijen In de 17e eeuw veranderen 52 meren in Noord- Holland, met een oppervlakte van ongeveer hectare, in land. De waterbouwkundige Jan Adriaanszoon Leeghwater was betrokken bij de drooglegging van de Beemster, de Purmer, de Wijde Wormer, de Heerhugowaard en de Schermer. De Beemster werd tussen 1608 en 1612 door 43 molens drooggemalen. De inpoldering werd betaald door rijke kooplieden. Zij investeerden het geld dat ze in deze Gouden Eeuw verdienden. Men wilde de grond benutten voor landbouw en om buitenhuizen op te bouwen. De IJsselmeerpolders In 1916 was er een hoge waterstand in de Zuiderzee. Dagenlange noordwesterstorm, hevige regen en een hoge waterafvoer door de rivieren leidden tot dijkdoorbraken. Delen van Noord-Holland, Utrecht, Noord-Overijssel en Fryslân overstroomden. Het hele eiland Marken kwam onder water te staan en daarbij vielen zestien doden. De overstroming leidde ertoe dat het plan van ir. Cornelis Lely uit 1913 om de Zuiderzee af te sluiten en in te polderen, werd geaccepteerd in de Tweede kamer. Allereerst werden de Afsluitdijk (1932) en de proefpolder Andijk aangelegd. In de polder, die 40 hectare groot was, kon men uitproberen hoe men moest omgaan met de verzilte (zoute) bodem. In de jaren daarna werden de Wieringermeerpolder, de Noordoostpolder, Oostelijk Flevoland en de dijk Enkhuizen-Lelystad aangelegd. Deze dijk was bedoeld ten behoeve van de drooglegging van het Markermeer, maar de politiek besliste anders: de laatste polder werd niet de Markerwaard, maar Zuidelijk Flevoland. 2 De Deltawerken Springtij, stormvloed, springvloed De zon en de maan hebben aantrekkingskracht op het water. Daardoor ontstaan de getijden: eb en vloed. Als de zon, de maan en de aarde op één lijn staan (bij nieuwe en volle maan) is de aantrekkingskracht het grootst en is het springtij (springvloed) ofwel een hoge vloed. Bij halve maan werken de zwaartekracht van de zon en de maan elkaar tegen. De getijdenverschillen zijn dan minder groot. Dit noemt men: doodtij. Als het ten tijde van springtij stormt, komt het zeewater extreem hoog te staan. Dat gebeurde in de nacht van 31 januari Doordat het getij zoals we dat in Nederland kennen vooral wordt veroorzaakt door de invloed van maan en zon op het water van de Atlantische Oceaan, treedt springtij in Nederland op ongeveer drie dagen ná volle maan. Zo lang heeft de vloedgolf nodig om bij Nederland te komen. De Maeslantkering Bij Hoek van Holland ligt de Maeslantkering. Dit laatste onderdeel van de Deltawerken was in 1997 gereed. Bij een dreigende overstroming door zware storm vanuit zee sluiten twee enorme deuren de Nieuwe Waterweg (360 meter breed) af. Op deze manier worden ongeveer 1 miljoen inwoners van Zuid-Holland beschermd tegen het hoge water. De stormvloedkering is bijna even lang als de Eiffeltoren in Parijs en is in gewicht zelfs vier keer zo zwaar. Naar verwachting moet de kering eenmaal per tien jaar worden afgesloten. Over vijftig jaar zal, vanwege de stijging van de zeespiegel, de stormvloedkering vaker moeten sluiten: eenmaal per vijf jaar. 3 Ruimte voor de rivier! Ruimte voor de rivier Het klimaat verandert: de winters worden natter en er vallen vaker extreme hoeveelheden neerslag. Een gevolg is dat rivieren meer water moeten verwerken, waardoor de kans op overstromingen toeneemt. Alleen de dijken verhogen biedt geen 39

10 oplossing. Soms is de ondergrond zo slap dat dat niet mogelijk is zonder speciale constructies (die erg veel geld kosten). Ook hebben dijkverhogingen nadelige gevolgen voor het (cultuurhistorische) landschap en de natuur. Bovendien neemt het risico op grote problemen toe: wanneer een zeer hoge dijk toch bezwijkt, zijn de gevolgen voor het land veel groter dan bij een eventuele dijkdoorbraak in de huidige situatie. Daarom wordt het plan Ruimte voor de rivier uitgevoerd. Dit beleidsplan bestaat uit veertig maatregelen die het Nederlandse stroomgebied van de Rijn en een gedeelte van de Maas beter moeten beschermen tegen overstromingen. Er worden bijvoorbeeld dijken verlegd, nevengeulen gegraven of uiterwaarden verlaagd. De overheid probeert de aanpassingen aan de rivier te combineren met de ontwikkeling van nieuwe natuur of met economische activiteiten zoals grind- of kleiwinning. Bronnen voor meer informatie: (de Canon van Nederland) 40

11 1 Nederland: polderland Leskern Deze les gaat over polders, vroeger en nu, met als voorbeelden het ontstaan van de Beemster (in de 17e eeuw) en de IJsselmeerpolders (in de 20e eeuw). Lesdoel De kinderen weten wat polders zijn, hoe ze zijn ontstaan en hoe ze worden gebruikt. 1 Introductie 10 minuten 2 Opdrachten voorbespreken 5 minuten 3 Opdrachten maken 25 minuten 4 Kort nabespreken 5 minuten leerlingenboek bladzijde werkboek bladzijde 42-43, 48 en 71 antwoordenboek bladzijde 42-43, 48 en 71 kopieerblad Lastige woorden 6.1 Junior Bosatlas eventueel software voor extra activiteit 1: internet voor extra activiteit 2: vouwblaadjes, gekleurd knutselpapier, splitpennen, keukenrol, karton, een voorbeeldtekening van een windmolen Aandachtspunten Neem met de taalzwakke kinderen van tevoren de lastige woorden door. Deze les geeft veel informatie in een compacte tekst, en kan daarom lastig zijn. De kinderen kunnen de topografie oefenen op de computer. Sleutelbegrippen en lastige woorden de overstroming, de ringdijk, de dijk, de droogmakerij, de ringvaart, de watersnoodramp, de polder, de waterbouwkundige, de polder, het gemaal, NAP, de waterstand, het polderland, de Afsluitdijk Topografie Zeeland, Middelburg, Vlissingen, Goes, Terneuzen, Noordzee, Oosterschelde, Westerschelde, Walcheren, Schelde-Rijnkanaal, Zeeuws-Vlaanderen, Flevoland, Noordoostpolder, Oostelijk Flevoland, Zuidelijk Flevoland, Almere, Lelystad, Emmeloord, IJsselmeer, Markermeer 1 Introductie Deze les gaat over polders. Herinneren de kinderen zich nog uit hoofdstuk 3 wat dat zijn? Waarom ging Nederland waterland droogleggen en op die manier nieuw land vormen? (bevolkingsgroei en angst voor overstromingen) Vertel de kinderen dat ze daarover gaan lezen. 2 Opdrachten voorbespreken Wijs de kinderen op de kaart van Nederland, boven aan bladzijde 49 van het leerlingenboek. Weten de kinderen over welke delen van Nederland dit hoofdstuk gaat? (Zeeland en Flevoland) De Beemster, die ook aan de orde komt in deze les, ligt in Noord-Holland, maar dient als voorbeeld hoe polders vroeger werden drooggelegd. Attendeer de kinderen op de afbeeldingen 1-4 op bladzijde 49: het stripverhaal moeten ze lezen van linksboven naar linksonder en daarna van rechtsboven naar rechts onder. Kijk ook samen met de kinderen naar de kaarten op bladzijde 50 en 51 van het leerlingenboek. Vergelijk afbeelding 5 met afbeelding 6: Zien de kinderen wat er is veranderd? Welke verschillen vallen hun op? Op afbeelding 8 zien ze in de legenda dat het over gemalen gaat (die malen het water met pompen weg). Afbeelding 7 laat het gemaal van de buitenkant zien. Bij opdracht 6 zoeken de kinderen alle gewassen die ze kunnen vinden in de woordzoeker. In het leerlingenboek worden ze verder niet behandeld. 3 Opdrachten maken De kinderen die dit aankunnen, verwerken zelfstandig de leerstof met behulp van het werkboek. Let op! Deze les geeft veel informatie in een compacte tekst, en kan dus lastig zijn. U helpt de zwakkere kinderen in groepjes of individueel. Kinderen die klaar zijn met de opdrachten, kunnen de steropdrachten 9 en/of 10 maken. 4 Kort nabespreken Bespreek de opdrachten eventueel met de kinderen. Bij opdracht 4 is de tweede zin (Er is geen eb en vloed meer) niet expliciet in het leerlingenboek behandeld! Hebben de kinderen begrepen dat de Afsluitdijk ervoor heeft gezorgd dat de eb en vloed van de zee geen rol meer spelen in het IJsselmeer? Controleer of de kinderen begrijpen dat bij opdracht 5 in het werkboek geen van de verklaringen uitdrukkelijk fout is, maar dat het gaat om de beste verklaring. 41

12 Extra activiteiten 1 Droppie water De site is de website van de Unie van Waterschappen die speciaal is gemaakt voor kinderen van de basisschool. De site bestaat uit verschillende onderdelen die ingedeeld zijn per groep. Voor groep 4, 5 en 6 zijn er voornamelijk interactieve tekeningen. 2 Windmolens bouwen In de tijd van Leeghwater waren er nog geen gemalen. Windmolens langs de ringdijk moesten het water wegpompen. De kinderen bouwen zelf windmolens van kosteloos materiaal. Ten slotte proberen ze hun molens buiten uit: draaien de wieken in de wind? 42

13 2 De Deltawerken Leskern De Deltawerken staan in deze les centraal. Lesdoelen De kinderen kennen de oorzaken en gevolgen van de Watersnoodramp in Ze kunnen verschillende oplossingen noemen die overlast in de toekomst moeten voorkomen. Ze kunnen voor- en nadelen van deze oplossingen noemen. Ze weten dat de verbeterde voorzieningen voor meer werk en verkeer hebben gezorgd. 1 Introductie 5 minuten 2 Opdrachten voorbespreken 5 minuten 3 Opdrachten maken 30 minuten 4 Kort nabespreken 5 minuten leerlingenboek bladzijde werkboek bladzijde en 48 antwoordenboek bladzijde en 48 kopieerblad Lastige woorden 6.2 Junior Bosatlas eventueel software Watersnoodramp 1953 op Schooltv-beeldbank (http://beeldbank.schooltv.nl) of het boek Oosterschelde Windkracht 10, Jan Terlouw voor extra activiteit 2: tekenpapier en houtskool (om te tekenen) Aandachtspunten Neem met de taalzwakke kinderen van tevoren de lastige woorden door. De kinderen kunnen de topografie oefenen op de computer. Sleutelbegrippen en lastige woorden de Deltawerken, de springvloed, de dijk, de dam, de watersnoodramp, de overstroming, het Deltaplan, de zee-arm, de stormvloedkering, het binnenwater, de zeevis, de mossel, de oester, het toeristenseizoen 1 Introductie Begin deze les door beelden te laten zien van de Watersnoodramp van Bekijk bijvoorbeeld met de kinderen Watersnoodramp 1953 (1:27 min) op Schooltv-beeldbank (http://beeldbank.schooltv.nl). Vertel de kinderen dat men na deze ramp besloot ervoor te zorgen dat dit nooit meer zou kunnen gebeuren. Hoe dat werd aangepakt, leren de kinderen in deze les. Als start van de les kunt u ook (een hoofdstuk uit) het boek Oosterschelde Windkracht 10 van Jan Terlouw voorlezen. Het boek gaat over de Watersnoodramp van 1953 in Zeeland. 2 Opdrachten voorbespreken Besteed kort aandacht aan afbeelding 2 op bladzijde 53 van het leerlingenboek. Begrijpen de kinderen dat de afbeeldingen 1-4 (met stukjes tekst) corresponderen met de cijfers op de kaart? Bij opdracht 3 in het werkboek zoeken de kinderen Terneuzen op in hun atlas (kaart: Zeeland). 3 Opdrachten maken De kinderen maken zelfstandig de opdrachten in het werkboek. U kunt de zwakkere kinderen hierbij, individueel of in groepjes, helpen. Kinderen die klaar zijn met de opdrachten, kunnen de steropdrachten 9 en/of 10 maken. 4 Kort nabespreken Bespreek alleen de werkboekopdrachten als u is opgevallen dat de kinderen een bepaalde opdracht lastig vonden. Controleer tot slot of ze nu het verschil weten tussen een dijk, een dam en een stormvloedkering. Extra activiteiten 1 Stellen De Watersnoodramp van 1953 was een van de ergste rampen uit de Nederlandse geschiedenis. De kinderen schrijven een verslag alsof ze er zelf bij waren. Ze beschrijven de paniek; of ze wel of niet konden vluchten; hoe ze op hulp moesten wachten; in welke vorm die hulp uiteindelijk kwam, enzovoort. Ze kunnen kiezen voor een dagboekvorm of voor een artikel voor de krant. 2 Tekenen De kinderen maken een eenvoudige tekening (met houtskool) van een schrijnende situatie tijdens de Watersnoodramp. 43

14 3 Ruimte voor de rivier! 44 Leskern Centraal in deze les staat dat het Nederlands waterprobleem niet alleen van de zee komt, maar tevens van de regen en rivieren (aanvoerwater). Lesdoelen De kinderen weten dat het water Nederland ook bedreigt via de rivieren. Ze weten dat veel smeltwater en regenval de rivieren overvol doen raken. Ze weten dat de overheid de rivieren meer ruimte geeft en dat combineert met natuurontwikkeling. 1 Introductie 10 minuten 2 Opdrachten voorbespreken 5 minuten 3 Opdrachten maken 25 minuten 4 Kort nabespreken 5 minuten leerlingenboek bladzijde werkboek bladzijde antwoordenboek bladzijde kopieerblad Lastige woorden 6.3 Junior Bosatlas eventueel software voor extra activiteit 1: internet voor extra activiteit 2: begeleiders of internet voor extra activiteit 3: internet Aandachtspunten Neem met de taalzwakke kinderen van tevoren de lastige woorden door. De kinderen kunnen de topografie oefenen op de computer. Sleutelbegrippen en lastige woorden het smeltwater, de zijrivier, de wateroverlast, de rivierdijk, de zomerdijk, de winterdijk, de uiterwaard, het binnendijks land, het buitendijks land, het natuurgebied, de Rijn, het bergstroompje 1 Introductie U kunt deze les starten met een gesprek met de kinderen over in bad gaan: Wat gebeurt er als je de kraan niet op tijd dichtdraait? Maak dan de overstap naar rivieren: die kunnen extra vol water zitten (door regen en smeltwater) en daardoor over de dijk (de rand ) stromen. Deze les gaat in op hoe de overlast van rivierwater wordt opgelost. 2 Opdrachten voorbespreken Controleer of de kinderen begrijpen dat de cijfers van afbeelding 1 op bladzijde 55 in het leerlingenboek overeenkomen met de genummerde teksten ernaast. Wijs de kinderen er ook op dat de afbeeldingen 3, 4 en 5 horen bij de tekst Help! Hoog water! Wijs de kinderen erop dat de bovenste afbeelding van opdracht 4 in het werkboek zware regenval laat zien. 3 Opdrachten maken De kinderen die dit aankunnen, verwerken zelfstandig de leerstof met behulp van het werkboek. Kinderen die klaar zijn met de opdrachten, kunnen de steropdrachten 9 en/of 10 maken. U gaat aan de slag met de zwakkere kinderen. 4 Kort nabespreken Bespreek de opdrachten kort na met de kinderen. Besteed extra aandacht aan opdracht 1, die gaat over de rivier in hun omgeving. Vergelijk opdracht 5 met afbeelding 5 in het leerlingenboek. Extra activiteiten 1 Beheer zelf het water De interactieve site laat de kinderen zien wat er gebeurt bij het uitvoeren van verschillende maatregelen en wat het effect van zo n maatregel is op het waterpeil. De kinderen kiezen zelf of ze het waterpeil laten stijgen of dalen en of ze binnendijks of buitendijks bouwen. 2 Watermuseum Bezoek met de klas het Watermuseum in Arnhem. Er zijn meer dan vijftig interactieve presentaties. Die laten bijvoorbeeld zien hoe sluizen en gemalen een overstroming voorkomen, hoe ons rioleringsstelsel werkt en hoe mensen over de hele wereld omgaan met water. De vaste tentoonstelling in het souterrain is onderverdeeld in drie thema s: Water en natuur, Water in Nederland en Water en de wereld. Is een bezoekje niet mogelijk? Bezoek dan de website Er staan leuke opdrachten voor kinderen op, bijvoorbeeld SuperBever helpen een dijkdoorbraak te voorkomen. 3 Filmpje U kunt de kinderen een filmpje op Schooltv-beeldbank (http://beeldbank.schooltv.nl) laten zien, bijvoorbeeld Overstroming van de rivier (1:12 minuten).

15 4 Toets Doel De kinderen laten hun kennis en inzicht zien met betrekking tot de leerstof van hoofdstuk 6: Help! Natte voeten! 1 Samenvatting lezen 10 minuten 2 Toets maken 2 x 15 minuten 3 Toets bespreken 5-10 minuten kopieerblad Samenvatting 6, blad 1-2 kopieerblad Toets 6.1, blad 1-2 kopieerblad Toets 6.2, blad 1-2 kopieerblad Antwoorden toets 6.1, blad 1-2 kopieerblad Antwoorden toets 6.2, blad 1-2 eventueel software Aandachtspunten Geef de kinderen als voorbereiding op Toets 6.1 één of meer dagen van tevoren de samenvatting mee naar huis om te leren. U kunt de toetsen ook op een ander moment laten maken en nabespreken. Toets 6.1 bestaat uit kennis-, inzicht- en vaardigheidsvragen over de basisstof. Toets 6.2 checkt de kennis van de topografie en kan ook op de computer worden gemaakt. Bereid eventueel de verdiepingsopdrachten van de volgende les voor. Voor verdiepingsopdracht 6.1: boeken uit de bibliotheek en/of het documentatiecentrum, eventueel een printer. Voor verdiepingsopdracht 6.2: boeken uit de bibliotheek en/of het documentatiecentrum, een zandtafel, stokjes, karton in verschillende kleuren, eventueel een digitale camera. Voor verdiepingsopdracht 6.3: twee grote vellen papier, boeken uit de bibliotheek en/of het documentatiecentrum. Sleutelbegrippen alle sleutelbegrippen uit les 1, 2 en 3 Topografie alle topografie uit les 1, 2 en 3 1 Samenvatting lezen Lees samen met de kinderen de samenvatting nog een keer door. Geef hun de gelegenheid vragen te stellen. 2 Toets maken Deel de toetsen uit of laat de kinderen de toets opzoeken op de computer. De kinderen maken de toetsen zelfstandig. U vindt de antwoorden op kopieerblad Antwoorden toets 6.1 en 6.2, blad 1-2. Normering toets 6.1: per goed opdracht antwoord maximaal 1 3 punten 6 x 3 = punten 3 x 4 = punten 4 x 2 = punten 2 x 5 = punten 4 x 3 = punten 2 x 5 = ,5 punten 8 x 2,5 = ,5 punten 4 x 2,5 = 10 totaal 100 Normering toets 6.2: per goed opdracht antwoord maximaal 1 4 punten 8 x 4 = punten 6 x 3 = punten 4 x 3 = punten 6 x 3 = punten 4 x 5 = 20 totaal 100 Daarbij kunt u het volgende als leidraad per toets gebruiken: Aantal punten Beheersing goed voldoende minder dan 60 onvoldoende 3 Toets bespreken Besteed aandacht aan zaken die u zijn opgevallen en geef aan hoe u een en ander hebt gewaardeerd. Ga ook eens vanuit een andere invalshoek in op zaken die voor de meeste kinderen nog lastig blijken te zijn. 45

16 5 Kies wijzer Doelen A Kinderen die de toetsen goed of voldoende maakten, verdiepen hun kennis en inzicht met behulp van een verdiepingsopdracht (volg de aanwijzingen onder A). B Kinderen die de toets met betrekking tot de aardrijkskundige inhoud onvoldoende hebben gemaakt, maken herhalingsopdrachten (volg de aanwijzingen onder B). C Kinderen die de topografietoets onvoldoende hebben gemaakt, maken herhalingsopdrachten (volg de aanwijzingen onder C). 1A Verdiepingsopdracht maken 45 minuten 1B Herhalingsopdrachten maken 20 minuten 1C Herhalingsopdrachten maken 25 minuten 2 Kort nabespreken 10 minuten 1A werkboek bladzijde 49 1A kopieerbladen Verdiepingsopdracht 6.1 tot en met 6.4 1A voor verdiepingsopdracht 6.1: boeken uit de bibliotheek en/of het documentatiecentrum, eventueel een printer 1A voor verdiepingsopdracht 6.2: boeken uit de bibliotheek en/of het documentatiecentrum, een zandtafel, stokjes, karton in verschillende kleuren, eventueel een digitale camera 1A voor verdiepingsopdracht 6.3: twee grote vellen papier, boeken uit de bibliotheek en/of het documentatiecentrum 1A Verdiepingsopdracht maken De kinderen die de toetsen voldoende of goed hebben gemaakt, nemen bladzijde 49 van het werkboek voor zich. U vertelt kort welke vier verdiepingsopdrachten er zijn (opdracht 3 tot en met 6 van de Kies wijzer). De kinderen kiezen vervolgens een opdracht en gaan daarmee zelfstandig aan de slag. De aanwijzingen daarvoor vinden ze op de kopieerbladen Verdiepingsopdracht 6.1 tot en met 6.4. Daarna hebt u de gelegenheid om met de kinderen die de toetsen onvoldoende hebben gemaakt de herhalingsopdrachten door te nemen. U kunt er ook voor kiezen om dit op een ander tijdstip te doen. 1B Herhalingsopdrachten maken De kinderen die de toets met betrekking tot de aardrijkskundige inhoud onvoldoende hebben gemaakt, maken de opdrachten op Herhalingsblad 6.1. Ze hebben daarbij het leerlingenboek nodig. Daarna nemen ze de samenvatting nog een keer door. 1C Herhalingsopdrachten maken De kinderen die de topografietoets onvoldoende hebben gemaakt, maken de opdrachten op Herhalingsblad 6.2, blad Kort nabespreken Tot slot controleert u of de kinderen de stof nu wel voldoende beheersen. Stel hun mondeling nog enkele vragen. Laat ook de kinderen die een verdiepingsopdracht hebben gemaakt aan het woord over de opdracht. 1B kopieerblad Herhalingsblad 6.1 1B kopieerblad Antwoorden herhaling 6.1 1B leerlingenboek bladzijde B kopieerblad Samenvatting 6, blad 1-2 1C kopieerblad Herhalingsblad 6.2, blad 1-2 1C kopieerblad Antwoorden herhaling 6.2, blad 1-2 1C Junior Bosatlas Aandachtspunt De kinderen kunnen de verdiepingsopdracht op een ander moment afmaken. 46

Lastige woorden 5.1. Wonen en werken. de tentoonstelling Een verzameling van bijzondere dingen. Mensen kunnen dit komen bekijken.

Lastige woorden 5.1. Wonen en werken. de tentoonstelling Een verzameling van bijzondere dingen. Mensen kunnen dit komen bekijken. Lastige woorden 5.1 Wonen en werken de tentoonstelling Een verzameling van bijzondere dingen. Mensen kunnen dit komen bekijken. de modeontwerper Iemand die voor zijn beroep kleding bedenkt en laat maken.

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 0-5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de kaart aan. Een legenda...... geeft aan

Nadere informatie

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Dijken. Kijken naar dijken. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Dijken Kijken naar dijken www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Kijken naar dijken Zonder de duinen en de dijken zou jij hier niet kunnen wonen: bijna de

Nadere informatie

5.1 De kaart van Nederland

5.1 De kaart van Nederland LB 40-4 5. De kaart van Nederland Wat betekent dit bord, denk je? Je rijdt de provincie Utrecht in. Welke zin hoort bij welk woord? Trek lijnen. Een schaalstok...... geeft de vier windrichtingen op de

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

hfst. groep 5 groep 6 groep 7 groep 8 4 Rondom de stad Aan het werk Het oosten van Europa Grote verschillen in Afrika

hfst. groep 5 groep 6 groep 7 groep 8 4 Rondom de stad Aan het werk Het oosten van Europa Grote verschillen in Afrika Algemene inleiding 1 Leerstof groep 5 t/m 8 1.1 Aardrijkskundige inhoud De inhoud van Wijzer door de wereld is gebaseerd op de kerndoelen van het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld uit het domein

Nadere informatie

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export

Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Naam HAVEN ROTTERDAM import en export Als er één plek is die duidelijk maakt waarom Nederland in de moderne tijd zo n belangrijk handelsland is, dan is het Rotterdam wel. De haven ligt in de delta van

Nadere informatie

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE

Lesbrief MAASVLAKTE 2 OPDRACHT 1 - TOPOGRAFIE EN AARDRIJKSKUNDE Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - HAVO MAASVLAKTE 2 De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen. Daarom komt er een nieuw stuk haven: Maasvlakte

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals China.

Nadere informatie

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs

DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs DOCENTENHANDLEIDING basisonderwijs 1 Inleiding Welkom bij het lesmateriaal over het ir. D.F. Woudagemaal! Wat leuk dat u binnenkort met uw groep het ir. D.F. Woudagemaal gaat bezoeken. Dit lesmateriaal

Nadere informatie

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden.

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden. Thema 1 Water De watersnoodramp In 1953 braken tijdens een zware storm de dijken door in Zeeland en delen van Noord-Brabant en Zuid-Holland. Het land overstroomde. Bij deze watersnoodramp kwamen veel mensen

Nadere informatie

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408

Aardrijkskunde Toets. Leontine Helmer. CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie. http://maken.wikiwijs.nl/67408 Auteur Laatst gewijzigd Licentie Webadres Leontine Helmer 15 October 2015 CC Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie http://maken.wikiwijs.nl/67408 Dit lesmateriaal is gemaakt met Wikiwijsleermiddelenplein.

Nadere informatie

Samenvatting. 1 Kan jouw school overstromen? Weet je nu of jouw school kan overstromen?

Samenvatting. 1 Kan jouw school overstromen? Weet je nu of jouw school kan overstromen? 1 Kan jouw school overstromen? Weet je nu of jouw school kan overstromen? Om deze vraag te beantwoorden, moet je weten op welke manier Nederland kan overstromen. Verder moet je weten in welk deel van Nederland

Nadere informatie

Werken met de atlas. Achtergrondinformatie. 1 De kaart van Nederland. 2 Amsterdam

Werken met de atlas. Achtergrondinformatie. 1 De kaart van Nederland. 2 Amsterdam 5 Werken met de atlas Achtergrondinformatie Deze les vormt de overgang naar het schaalniveau van heel Nederland. Voor het eerst komt een gebied groter dan de regio aan bod. Les 1 begint met de verdeling

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VMBO DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen,

Nadere informatie

BENODIGDHEDEN o Werkbladen o Antwoordkaarten o Eventueel verdiepingsopdracht

BENODIGDHEDEN o Werkbladen o Antwoordkaarten o Eventueel verdiepingsopdracht Leerkrachtinformatie Groep 6 Zeehavens in Zeeland Lesduur:90 minuten (klassikaal en in tweetallen) DOEL De leerlingen weten op een kaart van Zeeland de zeehavens te vinden en te benoemen; kunnen de werking

Nadere informatie

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. Watersysteem. Droge voeten en schoon water. www.wshd.nl/lerenoverwater. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief Watersysteem Droge voeten en schoon water www.wshd.nl/lerenoverwater Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Droge voeten en schoon water Waterschappen zorgen ervoor dat jij en ik droge

Nadere informatie

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ...

Vraag 1b. Wat was de oorzaak van deze ramp? Vraag 1a. In welke provincie was de Watersnoodramp van 1953? ... Naam: DE WATERSNOOD- RAMP Het is 31 januari 1953. Het stormde vreselijk In Zeeland. Toch waren de meeste mensen gewoon rustig naar bed gegaan. Zij werden in hun slaap overvallen door een zware stormvloed.

Nadere informatie

Nederland Waterland Basisonderwijs

Nederland Waterland Basisonderwijs Nederland Waterland Basisonderwijs Introductie Nederland is een land vol met water. Water in rivieren en meren. De zee klotst tegen onze duinen. En de zachte bodem van Nederland zit ook vol met water.

Nadere informatie

Deel 1 Toen en nu 13

Deel 1 Toen en nu 13 Deel 1 Toen en nu 13 14 Historie Het huidige typisch Nederlandse landschap met polders en dijken kent een lange historie. Na de laatste grote ijstijd, ongeveer 10.000 jaar geleden, werd door een stijgende

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? maatschappijleer/geschiedenis theoretische opdracht

What s up Zuiderzeeland? maatschappijleer/geschiedenis theoretische opdracht What s up Zuiderzeeland? Maatschappijleer/ geschiedenis theoretische opdracht, 2VMBO Naam: Klas: Theoretische Opdracht De geschiedenis van Flevoland en Waterschap Zuiderzeeland begint duizenden jaren geleden.

Nadere informatie

DOCENT. Thema: water DROOG NAAR DE OVERKANT. groep 3 en 4. Stadshagen

DOCENT. Thema: water DROOG NAAR DE OVERKANT. groep 3 en 4. Stadshagen In groep 1 en 2 hebben de leerlingen ontdekt dat er veel water in is en hebben ze onderzocht welke dieren in en bij het water leven. In groep 3 en 4 verdiepen de leerlingen hun kennis over het water in

Nadere informatie

Onderdeel 1, basale vragen

Onderdeel 1, basale vragen Introductietekst De risicokaart is een kaart op internet (www.risicokaart.nl) met informatie over risico s in uw omgeving. Denk bijvoorbeeld aan transporten met gevaarlijke stoffen, bedrijven die met gevaarlijke

Nadere informatie

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd.

Inhoudsopgave Fout! Bladwijzer niet gedefinieerd. Gemaakt door: Bjorge Buysman IPABO 2007 1 Inhoudsopgave Inhoudsopgave 2 Inleiding 3 Start van het project 4 Start lessen 4 Geschiedenis 5 Aardrijkskunde 6 Taal 7 Bronnen: 7 Bijlage 1: 8 Bijlage 2 Fout!

Nadere informatie

1 Vul in. 2 Vul in. Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3

1 Vul in. 2 Vul in. Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3 Herhaling Ω groep 6 Ω Nederland (blad 1) Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3 1 Vul in. Het land waarin ik woon heet N. Amsterdam

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS ONDERBOUW OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

Cluster Beheer en Onderhoud Team BBG September 2008. Historisch onderzoek plangebied Schiphol

Cluster Beheer en Onderhoud Team BBG September 2008. Historisch onderzoek plangebied Schiphol Cluster Beheer en Onderhoud Team BBG September 2008 Historisch onderzoek plangebied Schiphol Inhoudsopgave Fout! Geen indexgegevens gevonden. HOOFDSTUK 1: Inleiding... 1 HOOFDSTUK 2: Historie... 1 2.1.

Nadere informatie

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden.

De ramp in 1953 waarbij grote stukken van Zeeland, Noord-Brabant en Zuid- Holland overstroomden. Meander groep 6 Thema 1 Water De watersnoodramp In 1953 braken tijdens een zware storm de dijken door in Zeeland en delen van Noord-Brabant en Zuid-Holland. Het land overstroomde. Bij deze watersnoodramp

Nadere informatie

Ontdek het verborgen verleden van Schokland

Ontdek het verborgen verleden van Schokland Ontdek het verborgen verleden van Schokland Methodelink bij het lespakket Archeoroute Schokland De culturen en landschappen op Schokland vormen een veelzijdig onderwerp voor uw les in de groepen 6, 7 en

Nadere informatie

Overijssel FRYSLÂN DRENTHE FLEVO- LAND DUITSLAND. Zwolle GELDERLAND. Steenwijk* Giethoorn* Hardenberg* Kampen* Vecht* Ommen* Nijverdal* Almelo

Overijssel FRYSLÂN DRENTHE FLEVO- LAND DUITSLAND. Zwolle GELDERLAND. Steenwijk* Giethoorn* Hardenberg* Kampen* Vecht* Ommen* Nijverdal* Almelo Vecht* 1 met namen Overijssel FRYSLÂN DRENTHE Steenwijk* Giethoorn* FLEVO- LAND Hardenberg* Kampen* DUITSLAND Zwolle Ommen* SALLAND* IJssel Deventer Nijverdal* Rijssen* Almelo Oldenzaal* TWENTE Hengelo

Nadere informatie

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009

Het probleem is: 160 miljard. September2009 (niet ingewerkt in het Technisch rapport 2003) September2009 Het probleem is: De zeespiegel stijgt! De rivieren stijgen mee! De bodem daalt! Grondwaterdruk stijgt! Nederland verzilt! Door Deltacommissie geschatte kosten, deze eeuw 120-160 160 miljard 1 September2009

Nadere informatie

D C B F. Welke provincie ligt in het midden van het land? Utrecht of Drenthe? Utrecht

D C B F. Welke provincie ligt in het midden van het land? Utrecht of Drenthe? Utrecht X E F G I L J K Thuistopo. oem de letter (behalve de X) en zeg welke provincie het is. = Friesland, = oord-olland, = Utrecht, = Zuid-olland, E = Groningen, F = renthe, G = Flevoland, = Gelderland, I =

Nadere informatie

hfst. groep 5 groep 6 groep 7 groep 8 4 Rondom de stad Aan het werk Het oosten van Europa Grote verschillen in Afrika

hfst. groep 5 groep 6 groep 7 groep 8 4 Rondom de stad Aan het werk Het oosten van Europa Grote verschillen in Afrika Algemene inleiding 1 Leerstof groep 5 t/m 8 1.1 Aardrijkskundige inhoud De inhoud van Wijzer door de wereld is gebaseerd op de kerndoelen van het leergebied Oriëntatie op jezelf en de wereld uit het domein

Nadere informatie

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014

Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Ontdekkersgroep dag 25 25 maart 2014 Onderwijsactiviteit 11 Water Water. We denken er niet vaak over na, maar het is belangrijk voor het leven op aarde. Het is dan ook één van de vier elementen. In dit

Nadere informatie

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12

Inhoudsopgave atlas. antwoorden met uitleg voorbeeldopgaven Aardrijkskunde. Wereldorientatie-pabo antwoord 1 van 12 antwoord 1 van 12 Inhoudsopgave atlas kaart 1 De Aarde Godsdiensten kaart 2 De Aarde Ziekenhuizen per land kaart 3 De Aarde Talen kaart 4 Azië Grote steden kaart 5 Azië Telefoons kaart 6 Amerika Auto's

Nadere informatie

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING

HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING HANDLEIDING LESMATERIAAL KIJK OP DE DIJK INLEIDING Het Wetterskip Fryslân is gestart met versterkingen en verhogingen van verschillende dijken in het beheersgebied. De werkzaamheden maken deel uit van

Nadere informatie

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta

Lesbrief. watersnoodramp. 1 februari 1953. www.wshd.nl/1953. Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta Lesbrief watersnoodramp 1 februari 1953 www.wshd.nl/1953 Afdeling Communicatie waterschap Hollandse Delta 1 februari 1953 Op zaterdagmiddag 31 januari 1953 stak een hevige wind op. Die wind groeide s nachts

Nadere informatie

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water

Lesbrief DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS. Van ijs tot water Lesbrief Onderbouw voortgezet onderwijs - VWO DIJKEN BOUWEN OPDRACHT 1 - EEN DIJK VAN EEN GESCHIEDENIS De haven van Rotterdam wordt te klein, omdat we steeds meer goederen bestellen uit verre landen, zoals

Nadere informatie

De omgekeerde quiz Wie weet het meest van de Nederlandse provincies?

De omgekeerde quiz Wie weet het meest van de Nederlandse provincies? ARGUS CLOU AARDRIJKSKUNDE LESSUGGESTIE GROEP 6/7/8 De omgekeerde quiz Wie weet het meest van de Nederlandse provincies? Lesduur: 20 minuten Lesvorm: spel Werkwijze: groep Wat heb je nodig? kaart van Nederland

Nadere informatie

Naam: Werken voor geld

Naam: Werken voor geld Naam: Werken voor geld Dat niet alle Nederlanders koeien melken en kaas maken voor hun werk wist je waarschijnlijk al. Maar wat doen Nederlanders nog meer en wat maakt Nederland zo bijzonder om in te werken?

Nadere informatie

Zoekopdrachten bij Het water komt. **

Zoekopdrachten bij Het water komt. ** Module 1 De geschiedenis van de Delta. 1 Strijd tussen land en water 2 Overstromingen door de eeuwen heen 3 Oorzaken van overstromingen: de mens zelf 4 Waterbeheer. Blz. 4 Achter de duinen had je veengronden

Nadere informatie

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013

De waarde van de Academie. Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 De waarde van de Academie Gerard Marlet Antwerpen 7 november 2013 Een stad met een Academie heeft meer 1,8% Aantal kunstenaars als percentage van de bevolking 18 Aanbod galerieën per 100.000 inwoners 1,6%

Nadere informatie

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW

Lesbrief ZAND BOVEN WATER OPDRACHT 1 - NEDERLAND EN WATERBOUW Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW ZAND BOVEN WATER Rotterdam is de belangrijkste haven van Europa. Steeds meer spullen reizen via Rotterdam. Sinds 2008 wordt hard gewerkt om de haven uit te breiden.

Nadere informatie

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP blad 1 Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP niveau 3: onderbouw havo / vwo KIJKEN EN METEN Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP Niveau 3: onderbouw havo/vwo Vul de antwoorden van de

Nadere informatie

hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek Aardrijkskunde voor het basisonderwijs

hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek Aardrijkskunde voor het basisonderwijs hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek hoofdstuk 1 - werkschrift - handleiding - toetsboek 6 6 Aardrijkskunde voor het basisonderwijs Aardrijkskunde voor het basisonderwijs Proefles ZZ6_1_Ws.indd

Nadere informatie

ROTZOOIEN MET WATER. Docentenhandleiding WATER ALS WAPEN

ROTZOOIEN MET WATER. Docentenhandleiding WATER ALS WAPEN E ROTZOOIEN MET Docentenhandleiding N N Lesdoelen - Leerlingen weten dat Nederland verschillende waterhoogtes heeft en dat je gemalen, dijken en sluizen nodig hebt om het water te kunnen managen. - Leerlingen

Nadere informatie

What s up Zuiderzeeland? maatschappijleer/geschiedenis theoretische opdracht

What s up Zuiderzeeland? maatschappijleer/geschiedenis theoretische opdracht What s up Zuiderzeeland? Maatschappijleer/ geschiedenis theoretische opdracht, 4vmbo Naam: Klas: Theoretische Opdracht De geschiedenis van Flevoland en Waterschap Zuiderzeeland begint duizenden jaren geleden.

Nadere informatie

1 de kaart. samenvatting

1 de kaart. samenvatting 1 de kaart les 1 Bezoek aan een kasteel Een foto die je vanuit de lucht maakt, heet een luchtfoto. Van een luchtfoto kun je een plattegrond maken. Dat is een kaart die van bovenaf getekend is. Bij een

Nadere informatie

Project Mainportontwikkeling Rotterdam Procedurewijzer

Project Mainportontwikkeling Rotterdam Procedurewijzer Project Mainportontwikkeling Rotterdam Procedurewijzer meer ruimte voor haven verbetering kwaliteit leefomgeving 2 Projecten voor haven en leefomgeving procedures voor de uitvoering Het Project Mainportontwikkeling

Nadere informatie

Samenvatting Nederland DEF

Samenvatting Nederland DEF Samenvatting Nederland DEF Week 1DEF: Nederland Info: Nederland Het noorden van een windroos wijst naar boven. Het zuiden wijst naar beneden. Het oosten naar rechts. Het westen naar links. Nederland ligt

Nadere informatie

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk

Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk Informatie over de versterking van de Noord-Hollandse kust Voor je spreekbeurt of werkstuk De kust is (niet) veilig! De dijk aan de kust van Petten ziet er zo sterk en krachtig uit, maar toch is hij niet

Nadere informatie

1 Zet in de goede volgorde. Van klein naar groot.

1 Zet in de goede volgorde. Van klein naar groot. Herhaling Ω groep 5 Ω Aardrijkskunde (blad 1) Zoek de pagina in het lesboek. Lees de tekst en bekijk de foto of tekening. Maak dan de vraag. pagina 2 en 3 1 Zet in de goede volgorde. Van klein naar groot.

Nadere informatie

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage

WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage WATER VERSUS WATER Effective flood barrier to prevent damage Wereldwijde toename wateroverlast Natuurrampen nemen toe in aantal en in omvang. Het gaat hierbij vooral om weergerelateerde rampen, zoals stormen

Nadere informatie

Ik en de maatschappij. Reizen

Ik en de maatschappij. Reizen Ik en de maatschappij Reizen Colofon Uitgeverij: Edu Actief b.v. 0522-235235 info@edu-actief.nl www.edu-actief.nl Auteur: Ferry van de Put Inhoudelijke redactie: Ina Berlet Eindredactie: Daphne Ariaens

Nadere informatie

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst

Demi Smit Sarah Lingaard. Atlas van de toekomst Demi Smit Sarah Lingaard Atlas van de toekomst 1 Introductie: Wij hebben de Atlas van onze toekomst gemaakt met daarin onze ideeën voor Nederland in 2040. Hierin hebben wij geprobeerd weer te geven hoe

Nadere informatie

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - ruimte. Kerndoel 48. Toelichting en verantwoording

TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - ruimte. Kerndoel 48. Toelichting en verantwoording TULE - ORIËNTATIE OP JEZELF EN DE WERELD KERNDOEL 48 186 TULE inhouden & activiteiten Oriëntatie op jezelf en de wereld - ruimte Kerndoel 48 Kinderen leren over de maatregelen die in Nederland genomen

Nadere informatie

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied.

Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht. Op de kaart hierboven zie je het hele gebied. Opdrachten over de Hooge Boezem achter Haastrecht In deze les en tijdens de excursie gaat het over het gebied de Hooge Boezem achter Haastrecht en het gebied eromheen. In de omgeving van Haastrecht en

Nadere informatie

Delta-Expo & Stormvloedkering Vragen en opdrachten niveau Basisschool bovenbouw

Delta-Expo & Stormvloedkering Vragen en opdrachten niveau Basisschool bovenbouw Delta-Expo & Stormvloedkering Vragen en opdrachten niveau Basisschool bovenbouw Geachte leerkrachten, Hierbij treft u een aantal vragen en opdrachten waarvan uw leerlingen in de tentoonstelling Delta-Expo,

Nadere informatie

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN

WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN WERKBLAD - ONDERBOUW VOORTGEZET ONDERWIJS DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal, maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Dus het gevaar

Nadere informatie

13 37 38 39 43 100 EXMENVRGEN IJ HET FOTOOEK EN DE FILM NR NEDERLND Nummer Vraagtekst Correcte antwoord vb01 U ziet de Nederlandse vlag. Wat zijn de kleuren van de Nederlandse vlag? vb02 U ziet een foto.

Nadere informatie

Toeristen in Nederland

Toeristen in Nederland Toeristen in Nederland Het is bijna zomer. Veel Nederlanders gaan lekker op vakantie naar het buitenland. Maar er komen ook heel veel buitenlandse toeristen naar Nederland. Hoeveel zijn dat er eigenlijk?

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF PRIMAIR ONDERWIJS GROEP 7-8 OPDRACHTEN DE ROTTERDAMSE HAVEN GROEIT! Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven in

Nadere informatie

Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek. Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren

Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek. Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren Watermanagement en het stuwensemble Nederrijn en Lek Voldoende zoetwater, bevaarbare rivieren Rijkswaterstaat beheert de grote rivieren in Nederland. Het stuwensemble Nederrijn en Lek speelt hierin een

Nadere informatie

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer

Zaandam (dam van de bewoners van de Zaan), Purmerend (plaats die aan. het einde van het meer de Purmer ligt) of Almere (genoemd naar een meer ANTWOORDENBLAD 5.8 TOPONIEMEN Leerdoelen: Je begrijpt waarom bepaalde kenmerken en elementen van het historische cultuurlandschap behouden worden. Je weet dat toponiemen informatie kunnen geven over het

Nadere informatie

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK

Meander. Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK 5 Meander Aardrijkskunde WERKBOEK Eindredactie: Carla Wiechers Leerlijnen: Mark van Heck Auteurs: Marc ter Horst, Jacques van der Pijl THEMA 4 thema 4 les 1 Wat eten

Nadere informatie

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs

Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Schokland Werelderfgoed Kijktocht voortgezet onderwijs Opdracht 1 Bij de tekst Schokland Werelderfgoed op de grond. 1a. Deze luchtfoto is gemaakt rond 1930. Toen was Schokland nog echt een eiland. Waarom

Nadere informatie

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-0131-a-10-2-b

Bijlage HAVO. aardrijkskunde. tijdvak 2. Bronnenboekje. HA-0131-a-10-2-b Bijlage HAVO 2010 tijdvak 2 aardrijkskunde Bronnenboekje HA-0131-a-10-2-b Wereld Opgave 2 Afrika komt uit zijn isolement Afrika komt uit zijn isolement In Afrika, het armste continent, zijn veranderingen

Nadere informatie

Ontwerp Beleidsnota IJsselmeergebied [1]

Ontwerp Beleidsnota IJsselmeergebied [1] 80 Ontsluiting en bereikbaarheid Het IJsselmeer wordt door zes provincies en de Afsluitdijk omsloten. Met de komst van deze lange dijk is de provincie Friesland veel beter bereikbaar geworden. Zo is Friesland

Nadere informatie

2.2.1 Noordelijke kust

2.2.1 Noordelijke kust In opdracht van Rijkswaterstaat RIZA is onderzoek gedaan naar de ergst denkbare overstroming voor verschillende regio s. Dit onderzoek is uitgevoerd door adviesbureau HKV in juli en augustus 2007. Hierbij

Nadere informatie

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN

TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN TASTBARE TIJD, LEIDSCHE RIJN WERKBLAD Tijdlaag tot 1000 Thema: verdwenen rivieren en de Limes 1. Ligt landgoed De Haar binnen het projectgebied? o ja o nee 2. Wat is zavel? 3. Zet de woorden zand, zavel

Nadere informatie

Aan de Middellandse Zee

Aan de Middellandse Zee 5 Aan de Middellandse Zee 36 Achtergrondinformatie 1 De kusten van Zuid-Europa De opkomst van het toerisme Met het begrip toerisme wordt bedoeld dat mensen langer dan 24 uur achter elkaar hun vrije tijd

Nadere informatie

Een lesmodule over veilig, voldoende & schoon water voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs

Een lesmodule over veilig, voldoende & schoon water voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs geschikt voor het Digibord! Een lesmodule over veilig, voldoende & schoon water voor de onderbouw van het voortgezet onderwijs www.waterwise.nl Inleiding Waterbeheer, Nederland is er goed in. Dat moet

Nadere informatie

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia

Toiletreclame Regionale Tarieven Indoormedia Volume netwerk Horeca Doelgroep 13-49 Alkmaar 1 2 weken 34 17 10 950,- 135,- 495,- 115,- Almere 1 2 weken 17 8 5 475,- 115,- 250,- 110,- Amersfoort 1 2 weken 50 25 15 1.425,- 150,- 745,- 125,- Amsterdam

Nadere informatie

Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Onderweg (tekstboek incl. cd),

Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Onderweg (tekstboek incl. cd), Wegwijzer Wegwijzer bestaat uit: cursistenboek incl. 1 cd website www.opwegnaarnederland.nl Wegwijzer is het derde deel in de Op-wegreeks. De andere delen zijn: Op weg (tekstboek incl. cd), ISBN 978 90

Nadere informatie

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open

Systeem Rijn-Maasmond Afsluitbaar Open BESTAAND NIEUW DAM MET SLUIS EN/OF DOORLAATMIDDEL SYSTEEMUITBREIDING Systeem Het onderzoeksproject Afsluitbaar Open Rijnmond een eerste integrale ver kenning, onder leiding van de Technische Universiteit

Nadere informatie

Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen. Bron: beeldbank.rws.nl

Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen. Bron: beeldbank.rws.nl Goeree-Overflakkee: Ouddorp, Stellendam en Herkingen Bron: beeldbank.rws.nl Introductie Herkingen, Stellendam en Ouddorp zijn gelegen op Goeree-Overflakkee, het meest zuidelijke eiland van de Zuid-Hollandse

Nadere informatie

Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten.

Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten. Groep 1 & 2 Team van maximaal 4 leerlingen Lesbrief voor leerkracht Uitdaging Bouw een dijk van speelzand voor een zo groot mogelijk meer. Welk meer kan het meeste water bevatten. Inleiding In 2015 is

Nadere informatie

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN

WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN DIJKEN IN FRYSLÂN WERKBLAD - GROEP 7/8 DIJKEN Je woont veilig in Nederland. Dat lijkt heel normaal. Maar zo gewoon is dat niet. Een groot deel van Nederland ligt namelijk onder zeeniveau. Het gevaar van een overstroming

Nadere informatie

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP

Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP blad 1 Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP niveau 1: hoogste klassen basisschool KIJKEN EN METEN Opdrachten bij de tentoonstelling over het NAP Niveau 1: hoogste klassen basisschool Vul de

Nadere informatie

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK

MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK MAASVLAKTE 2 IN GEBRUIK LESBRIEF VOORTGEZET ONDERWIJS BOVENBOUW HAVO/VWO OPDRACHTEN DE HAVEN VAN ROTTERDAM Heel veel goederen die we gebruiken komen uit het buitenland. Het grootste deel komt via de haven

Nadere informatie

De waarde van winkels

De waarde van winkels De waarde van winkels Gerard Marlet Nederlandse Raad Winkelcentra 20 januari 2015 Smart people, strong cities (Cpb) aandeel hoogopgeleiden 50,9% tot 79,2% 46,5% tot 50,9% 39,8% tot 46,5% 37,7% tot 39,8%

Nadere informatie

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks

Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid. Waterveiligheid buitendijks Deltaprogramma Nieuwbouw en Herstructurering en Veiligheid Waterveiligheid buitendijks In ons land wonen ruim 100.000 mensen buitendijks langs de rivieren, de grote meren en de kust. Zij wonen aan de waterzijde

Nadere informatie

Leven onder water Pompen of verzuipen Project voor MBO

Leven onder water Pompen of verzuipen Project voor MBO Voor: Studenten van de MBO opleidingen op het gebied van: watermanagement, landbouw, veeteelt, tuinbouw, groene ruimte, loonwerk en verwante opleidingen. Door: Wetterskip Fryslân, Stichting Ir. D.F. Woudagemaal

Nadere informatie

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee

Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Project Doorsnede in de tijd Ontwikkelingen Noordzee Mogelijke onderwerpen: 1. Windturbineparken 2. Plastic soep 3. Beleidslijnen RWS Onderwerp Beleid olieen gasboringen Waddenzee 4. RWS: Welke beroepen?

Nadere informatie

Geschiedenis en geografie

Geschiedenis en geografie 5 Geschiedenis en geografie Geschiedenis en geografie Deze module gaat over Geschiedenis en geografie. Je leert over de geschiedenis van Nederland. Je leert over de strijd tegen het water. Je kent de belangrijkste

Nadere informatie

DE BEEMSTER: Nederland en het water (een venster in de Canon van Nederland)

DE BEEMSTER: Nederland en het water (een venster in de Canon van Nederland) DE BEEMSTER: Nederland en het water (een venster in de Canon van Nederland) Van Amsterdam naar de Beemster Ook het platteland is grotendeels door mensen gemaakt. Een goed voorbeeld is de Beemster, een

Nadere informatie

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID?

Lesbrief DUURZAAM BOUWEN OPDRACHT 1 - WAT IS DAT, DUURZAAMHEID? Lesbrief Primair onderwijs - BOVENBOUW DUURZAAM BOUWEN De haven van Rotterdam is de grootste haven van Europa. Veel mensen werken in de haven. Steeds meer spullen die je in de winkel koopt, komen per schip

Nadere informatie

Samenvatting Ω Nederland Ω blad 1. Land in zicht

Samenvatting Ω Nederland Ω blad 1. Land in zicht Samenvatting Ω Nederland Ω blad 1 les 1 les 2 Nederland Nederland is een koninkrijk. De hoofdstad van Nederland is Amsterdam. De regering zetelt in Den Haag. Het land is verdeeld in twaalf provincies,

Nadere informatie

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding

Cliptoets Windenergie. Docentenhandleiding Cliptoets Windenergie Docentenhandleiding We hebben iedere dag energie nodig. Die wekken we vooral op met olie, gas en steenkool. Maar die grondstoffen raken op. Bovendien vervuilen ze het milieu. Het

Nadere informatie

Handleiding niveau AA

Handleiding niveau AA Handleiding niveau AA De afgelopen weken stond het water in veel plaatsen in Nederland hoog. Verschillende scholen hebben aangegeven hierover een tekst te willen. Daarom besteedt Nieuwsbegrip er deze week

Nadere informatie

Charlotte Van Gils Rotterdamse haven 14 november 2011. Dit werkstuk gaat over de Rotterdamse haven en het deltaplan (met name de maaslandkering).

Charlotte Van Gils Rotterdamse haven 14 november 2011. Dit werkstuk gaat over de Rotterdamse haven en het deltaplan (met name de maaslandkering). De Rotterdamse haven 1.1 onderwerp Dit werkstuk gaat over de Rotterdamse haven en het deltaplan (met name de maaslandkering). 1.2 hoofd- en deelvragen Hoofdvraag: - waarom zijn de deltawerken gebouwd?

Nadere informatie

Stem ook! Woensdag 18 maart kiezen we twee keer

Stem ook! Woensdag 18 maart kiezen we twee keer Provinciale Statenverkiezingen Woensdag 18 maart kiezen we twee keer Stem ook! Op woensdag 18 maart zijn er verkiezingen voor de Provinciale Staten en Waterschappen. Iedereen vanaf 18 jaar mag dan stemmen.

Nadere informatie

UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding

UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding UTRECHT AAN ZEE: Hoe houd jij droge voeten? Docentenhandleiding DOCENTENHANDLEIDING UTRECHT AAN ZEE: HOE HOUD JIJ DROGE VOETEN? 2 April 2011 Utrecht aan Zee: hoe houd jij droge voeten? is ontwikkeld door

Nadere informatie