6 FOTOGRAFEN BESPROKEN NL na 1945

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "6 FOTOGRAFEN BESPROKEN NL na 1945"

Transcriptie

1 ERWIN OLAF, VIVIANE SASSEN, RUUD VAN EMPEL, RINEKE DIJKSTRA, INEZ VAN LAMSWEERDE, HELLEN VAN MEENE 6 FOTOGRAFEN BESPROKEN NL na 1945 Uitgave voor vakopleiding Fotografie MBO Tessa Persijn,

2 INHOUD INLEIDING... 4 THEORETISCH KADER... 6 ACCEPTATIE VAN FOTOGRAFIE ALS KUNSTVORM... 6 HET AUTONOME PORTRET & ENSCENERING... 7 BRONNEN... 9 RUUD VAN EMPEL KUNSTFOTOGRAFIE & PHOTOSHOP BRONNEN ERWIN OLAF AUTONOME FOTOGRAFIE DE DUNNE LIJN TUSSEN COMMERCIEEL EN KUNST PROJECTEN BRONNEN RINEKE DIJKSTRA HET PORTRET STIERENVECHTERS, THE KRAZY HOUSE FILM EN INSTALLATIE BRONNEN INEZ VAN LAMSWEERDE KUNST- EN MODEFOTOGRAFIE BEWERKINGEN MET DE COMPUTER AMERIKA INEZ & VINOODH IN HET FOAM: PRETTY MUCH EVERYTHING,

3 HELLEN VAN MEENE VNOORJAAR EN NAJAAR FOTOBOEK: TOUT VA DISPARAÎTRE (2008) DOGS AND GIRLS BRONNEN VIVIANE SASSEN A UTONOME FOTOGRAFIE MODE- & COMMERCIËLE FOTOGRAFIE BRONNEN NAWOORD

4 INLEIDING Voor deze uiteenzetting heb ik mijzelf als doel gesteld leerlingen van een fotografische MBO vakopleiding iets te vertellen over Nederlandse fotografen na Het aanbod binnen de Nederlandse fotografie is in deze periode in een sneltreinvaart ontwikkeld en er zijn tig beroemde fotografen uit voortgekomen. Deze kan ik niet allemaal bespreken. Ik heb mij beperkt tot zes fotografen, met als hoofdlijn autonome portretfotografie. Volgens Van Dale betekent autonoom : au to noom (bijvoeglijk naamwoord, bijwoord) 1 zelfstandig, onafhankelijk: autonomen benaming voor verschillende anarchistisch getinte groeperingen van vnl. jongeren In de fotografie wil dit zeggen: ontstaan in het hoofd van de fotograaf. Er is geen opdrachtgever wie bepaalt hoe de foto eruit moet komen te zien, alleen de keuzes van de fotograaf tellen. Is autonome fotografie dan hetzelfde als kunst fotografie? Zul je jezelf misschien afvragen. Als we de term kunst fotografie willen uitleggen komen we al snel uit op: een beeld gecomponeerd en bedacht door de maker 1, fotografie zonder opdrachtgever of fotografie met een eigen stijl van de maker. Dit overlapt met de term autonoom. Daarom hanteer ik in dit werk beide termen voor eenzelfde type fotografie. Kunstenaar en uitvinder Leonardo Davinci ( ) was rond 1500 bekend met de voorloper van de fotocamera: de camera obscura. Schilders gebruikten deze doos met met lens en spiegel als hulpmiddel omdat zij nu een projectie van het te schilderen beeld op een doek konden projecteren. Veel later, in 1857 wist Nièpce daadwerkelijk de eerste foto vast te leggen op een metalen plaat door middel van een chemische vloeistof. 1 Willem de Kooning academie, Rotterdam 4

5 Voor de uitvinding van de fotografie, lieten alleen de rijken een portret van zichzelf maken door een schilder. Het was een duur en tijdrovend proces. Toen vanaf 1850 de fotografie op kwam, verhuisde de portretkunst naar het domein van de fotograaf, en werd het portret toegankelijk voor de gewone man. Het realistische aspect in de foto was echter niet altijd een voordeel. Mensen waren eraan gewend dat schilders het onderwerp idealiseerden of verfraaiden. Aanvankelijk probeerden fotografen dit schoonheidsideaal in hun werk te handhaven. In het Theoretisch kader, onder Het autonome portret & enscenering wordt naast de tot standkoming van de autonome fotografie ook ingegaan op hoe echt een foto nu werkelijk is. Kijken we nog steeds naar de werkelijkheid wanneer we een foto zien? De keuze voor de zes besproken fotografen die volgen komt voort uit de bijdrage die zij hebben geleverd aan de Nederlandse autonome portretfotografie. Ik heb gepoogd elke fotograaf op zijn eigen manier een voorbeeld te laten zijn voor studenten. Uiteraard waren er meer fotografen die zich voor dit werk zouden hebben geleend, daarom is deze selectie ook gebaseerd op een persoonlijke voorkeur. De fotografen komen aan bod in de volgorde van hun geboortejaar: Ruud van Empel Erwin Olaf Rineke Dijkstra Inez van Lamsweerde Hellen van Meene Viviane Sassen Ter verantwoording van de geboden informatie is er aan het eind van ieder hoofdstuk een bronnenlijst. Zo is per fotograaf duidelijk waar de informatie vandaan komt en hebben leerlingen per fotograaf makkelijke toegang tot verdere verdieping en filmpjes. 5

6 THEORETISCH KADER Nationaal en internationaal onderging de fotografie drie grote veranderingen in de jaren negentig: de digitalisering van het medium, de acceptatie van fotografie als kunstvorm en de groei en versteviging van de infrastructuur voor fotografie. 2 Als introductie op de zes besproken fotografen die werken met het autonome portret geef ik graag eerst een uitleg over de totstandkoming van fotografie als vorm van kunst en ga ik in op het autonome portret binnen de kunstfotografie. ACCEPTATIE VAN FOTOGRAFIE ALS KUNSTVORM Fotografie als kunstvorm zoals we deze tegenwoordig kennen, is eigenlijk nog maar sinds de jaren negentig breed geaccepteerd. 3 Oorspronkelijk is de fotografie begonnen als een medium om onze omgeving vast te leggen. Via andere kunststromingen en de documentairefotografie heeft dit vak het uiteindelijk wel tot kunstvorm weten te brengen. Het autonome portret is een onderdeel van fotografie als kunstvorm, waar ik later in dit hoofdstuk dieper op in ga. Het belang van de fotografie in de jaren tachtig en meer in het algemeen, aan het einde van de twintigste eeuw, werd in de jaren zestig al aangekondigd met het werk van Andy Warhol en andere popart kunstenaars (denk aan Richard Hamilton Just what is it that makes today s homes so different, so appealing?). 4 Toch heeft fotografie als autonome kunstvorm nog even op zich laten wachten. Achteraf gezien is het misschien zelfs zo dat het hele karakter van die traumatische jaren zestig in de fotografie indringender is uitgedrukt dan in welke andere kunstvorm dan ook. Het is niet geheel toevallig dat juist in de jaren zeventig de belangstelling voor fotografie een enorme vlucht nam. Juist toen werd het proces belangrijk gevonden en was fotografie het ideale middel om dit proces vast te leggen. Ook de aard van de performancekunst en body art zorgde in de jaren zeventig voor de vraag naar fotografisch materiaal. 5 In de eerste instantie om de performance te kunnen conserveren, of de beeldende kwaliteiten van de performance nodigde daartoe uit. Soms werd de performance in scène gezet juist voor de foto als het blijvende kunstwerk. Richard Hamilton, Just what makes De ontwikkeling van het fotoboek heeft een belangrijke rol gespeeld in de acceptatie van fotografie als kunstvorm. In de jaren zeventig nam onder documentair werkende fotografen het fotoboek een vogelvlucht. Steeds meer documentairfotografen gingen autonoom (onafhankelijk van een opdrachtgever) aan de slag met eigen fotoprojecten. Het autonome fotoboek en steeds meer foto s in galeries bevestigden de toegenomen artistieke status van het fotografische beeld. In de loop van de jaren tachtig werd de acceptatie van de fotografie binnen de beeldende kunst duidelijk: het toenemende aantal tentoonstellingen, gespecialiseerde galeries, festivals en publicaties zag het licht. In Nederland kwam dit onder andere door het grote publieke succes van de autonome fotografie. 2 Nieuwe geschiedenis van de fotografie in Nederland, 2007, p idem 4 Algemene kunstgeschiedenis, p De tweede helft, p

7 De digitalisering van de fotografie kreeg in de jaren negentig invloed op het publiceren van foto s. Foto s werden makkelijker en goedkoper verspreid en gedupliceerd. De komst van het internet betekende een grotere verspreiding van van het beeld. Verder konden nu behalve tekst ook video en audio worden toegevoegd. De wereld was dankzij de fotografie een stuk kleiner geworden. Dit in combinatie met de grote reislust en interesse in andere culturen van de Nederlandse fotograaf zorgde ervoor dat de Nederlandse fotografie zich niet onafhankelijk en afgezonderd ontwikkelde, maar juist in dialoog met en parallel aan stromingen en stijlen uit Europa, de Verenigde Staten en Japan. HET AUTONOME PORTRET & ENSCENERING Zoals een zeventiende eeuwse schilder zijn model stuurde om een mooie houding op een portret te krijgen, zo kan een fotograaf ervoor kiezen het model niet zelf te laten beslissen over een houding, maar het model te sturen om zo het beeld te krijgen wat de fotograaf in zijn hoofd heeft. De fotograaf kan door enscenering (in scène zetten 6 ) precies bepalen hoe beeldvullend het model zal zijn en bijvoorbeeld of de blik in de camera of juist van de camera af gericht zal zijn. Ensceneren is een term die je veel tegen gaat komen als je meer wilt weten over kunst fotografie of autonome portretfotografie. Daarom eerste en toelichting op enscenering: Rommert Boonstra wordt ook wel genoemd als één van de grondleggers van de geënsceneerde fotografie. 7 Hij bouwt zijn eigen voorstellingen. In zijn foto s ontwikkelt hij een nieuwe wereld door zelf dingen bij elkaar te brengen. Om Boonstra te citeren: Ensceneren is eigenlijk dat je je eigen voorstelling bouwt. 8 Er is geen eenduidige of vaste definitie van wat het geënsceneerde portret precies is. Van Dale zegt over geënsceneerd: als schijnvertoning opvoeren, en over portret: gefotografeerde afbeelding van een mens. Het geënsceneerde portret is dus: een nagemaakte weergave van een persoon. Wie de definitie letterlijk neemt komt tot de conclusie dat vrijwel elk portret geënsceneerd is. Een foto van een persoon is immers een uitsnede (dus bewerking) van de werkelijkheid. In de praktijk wordt een portret pas als geënsceneerd beschouwd als de werkelijkheid zichtbaar bewerkt is. In deze uiteenzetting van fotografen zal aandacht zijn voor beperkte en uitgebreide enscenering. Losing my wings, 1988, Rommert Boonstra Dat is waar de geënsceneerde fotografie over gaat: Want van een tekening of schilderij begrijpt iedereen onmiddellijk dat de fantasie van de kunstenaar een grote rol speelt. Een schilderij geloof je niet. Een foto lijkt meer overtuigingskracht te hebben. Het beeld van een foto ziet er zo echt uit dat je verleid wordt te denken dat je de werkelijkheid ziet. 9 De fotograaf kan voor enscenering gebruik maken van: de houding en het lichaam, de omgeving, kleding, attributen en/of nabewerking. Op de volgende pagina tref je twee voorbeelden aan. 6 Online encyclopedie Encyclo 7 RTV Drenthe. Kunstenaar Rommert Boonstra centraal in Bartissomo 8 idem 9 Geënsceneerde fotografie: Ulenhfofcollege Practische opdracht 7

8 Hendrik Kersten, Paula,? Johannes Vermeer, Het meisje met de pareloorbel, 1665 Op de bovenstaande foto links heeft fotograaf Kersten zijn dochter Paula afgebeeld met een plastic zak als hoofddeksel. De kleding is donker en sober, evenals de achtergrond waar we weinig ruimte uit op kunnen maken. De plastic zak doet door de vorm denken aan vroegere klederdracht. Kersten is voor de serie waar dit beeld onderdeel van uit maakt geïnspireerd door de schilderkunst van Vermeer. Het subtiele (clair bscur) licht en de koele tonen zorgen voor een net zo intrigerend portret als de schilder wist te maken. Toch geeft Kersten met elke foto een knipoog naar zijn eigen tijd, door de hoofddeksels steeds van kunstmatige materialen te vervaardigen. Ook heeft hij zijn dochter een andere houding meegegeven ten opzichte van het geschilderde portret. Door deze scène heeft Kersen een autonoom portret neer kunnen zetten wat nu geëxposeerd wordt in verschillende Europese landen. De foto van Kersten is bewust geënsceneerd. Dit is meestal het geval bij portretfoto s. Toch is niet elke foto met personen erop altijd in scène gezet. Denk maar aan de journalistieke beelden van de wedstrijd World Press Photo. Onderstaande foto geeft een groep mensen uit Gaza weer. Zij zijn met een stoet door smalle straten op weg naar de begraafplaats. De voorste mannen hebben twee lijkjes van jongetjes vast. Het is een beeld met veel diepte, beweging en emotie. De fotograaf was op het juiste moment op de juiste plaats om deze foto vast te kunnen leggen. Paul Hansen, Gaza Burial, 2012 (winnaar World Press Photo 2013, Spot photo, singles) 8

9 BRONNEN Honour, H. & Fleming, J., Algemene kunstgeschiedenis (11 e druk). Amsterdam: Meulenhoff, 2008 De Visser, A., De tweede helft: Beeldende kunst na 1945 (5 e druk). Nijmegen/Amsterdam: SUN, 2007 De Graaff, J., Geënsceneerde fotografie: Ulenhfofcollege Practische opdracht ckv1 studielast 10 uren. (zonder datum), Doetinchem. Aangetroffen in maart 2013 op: Van Alphen, O. & Leijerzapf, I., Het beslissende beeld (1 e druk). Amsterdam: BiS, 1991 YouTube-kanaal van RTV Drenthe. Kunstenaar Rommert Boonstra centraal in Bartissomo (geüpload in 2011). Gezien in maart 2013 op: Gierstberg, F. & Suermondt, R., Het Nederlandse fotoboek: Een thematische selectie na 1945 (1 e druk). Rotterdam: NAi uitgevers, 2012 Stichting fotografie in Nederland, Nieuwe geschiedenis van de fotografie in Nederland (1 e druk). Zwolle: Waanders uitgevers,

10 RUUD VAN EMPEL Is geboren in Breda in 1958 maar woont en werkt nu in Amsterdam. Hij heeft Grafische Vormgeving gestudeerd aan St. Joost te Breda en gebruikt deze opleiding voor de bewerking van zijn geënsceneerde portretten. Van Empel is bekend geworden met zijn nieuwe stijl van fotograferen en nabewerking. KUNSTFOTOGRAFIE & PHOTOSHOP Na zijn grafische opleiding ontwierp Van Empel theaterdecors en was hij artdirector voor films en televisieseries als Theo & Thea en Kreatief met Kurk. Wat begon te wringen bij Van Empel was dat in dit wereldje alles zo goedkoop mogelijk moest en dat zijn werk altijd op de tweede of derde plaats kwam. Hij besloot zich toe te leggen op de kunstfotografie. Zijn vroege werken Photo Portraits en The Office ( ) zijn overvolle collages, bestaande uit vele foto s van voornamelijk vrienden en bekenden. Met behulp van Photoshop ontstond er een nieuwe droomwereld met vele diverse karakters. Maar de geportretteerden waren hierin nog wel steeds herkenbaar. In Study for Women ( ) ging Van Empel zijn werk meer bewerken: behalve de achtergrond is nu ook het model volledig in elkaar gesleuteld van verschillende foto s. Deze techniek heeft Van Empel zo weten te verfijnen dat de modellen in zijn recentere werk onherkenbaar zijn geworden, uit zo veel verschillende onderdelen bestaat een gezicht in een foto. Typerend in zijn fotocollages is dat de ogen er altijd uitspringen vanwege de intense kleur en grotere omvang dan normaal. The Office #27, 1997 second Study for Women, 2001 Van Empel haalt tegenwoordig honderden kinderen voor zijn camera via modellenbureaus, om aan de onderdelen voor zijn foto s te komen. De kleding verzamelt hij via vintagewinkels of rommelmarkten. De oudere kleding uit voornamelijk de jaren veertig en vijftig is een stijlpunt voor Van Empel. Met de kledingstijlen van tegenwoordig heeft hij niet zo veel. Door de metamorfoses in de gezichten, de kleding en de omgeving onstaat er langzamerhand een raadselachtige sfeer in een mysterieus landschap. Levensecht maar toch gekunsteld. Het draait hier om verhoudingen en expressie. In perspectivische onmogelijkheden en schilderachtige kleurvlakken. Van Empel zoekt altijd naar het mooiste beeld: een foto van een mooie boom met lelijk licht krijgt in de computer gewoon het mooie licht van de lelijke boom. Toch moet het eindproduct ook weer niet te 10

11 perfect worden, want Van Empel wil uiteindelijk absoluut niet op een realistische foto uitkomen. Het gaat hem niet om de esthetiek. Elk uitgedacht beeld is gebaseerd op een concept met een onderliggende gedachte. Hij is altijd op zoek naar die toevoeging of dat detail wat net wat meer diepte of verwrongenheid geeft. Veel van Van Empel zijn inspiratie komt ook uit de schilderkunst. Hij laat zich inspireren door het postimpressionisme van Henri Rousseau of de grove koppen van Charley Toroop. Ook het uitgangspunt voor de fotocollage Wonder ligt bij de schilderkunst verborgen. Hiervoor gebruikte Van Empel als inspiratiebron De intrede van Christus in Brussel van de Belgische symbolist James Ensor. Dit is een zelfportret met zichzelf als Jezus tussen een grote mensenmassa. James Ensor, De intrede van Christus in Brussel, 1888 Wonder, 2010 In de fotocollage Wonder, 2010 zien we een beeldvullende groep blanke en zwarte kinderen. De kleding is half zichtbaar, maar doet ouderwets aan. Het beeld lijkt vlak uitgelicht. De diepte is in het beeld teruggebracht doordat de kinderen op de achtergrond kleiner zijn dan op de voorgrond. Het beeld is erg kleurrijk. Ondaks dat het persfectief in het beeld gesuggereerd wordt door de kleiner wordende kinderne naar de achtergrond, komen de afzonderlijke portretten erg plat over. 11

12 Van Empel vindt zichzelf geen fotograaf. Hij zet foto s in voor zijn montages. Een compositie wordt net zo lang bewerkt tot er een juiste compositie ontstaat. Binnen Photoshop betekent dit veel importeren en schuiven. Een mooi voorbeeld van hoe een beeld in elkaar komt legt Van Empel ons uit bij het beeld World #13 uit Leuk bij dit werk is dat ik het jongetje in de eerste instantie heb gefotografeerd met de bedoeling een beest in zijn handen te plaatsen. Op een bepaald moment heb ik daar niet meer voor gekozen. Dat is zo leuk aan Photoshop. Op een bepaald moment wilde ik het blad invoegen wat nu boven het hoofd van het jongetje ligt. Het was de bedoeling dat dit achter zijn schouderpartij zou komen. Maar het perspectief en het licht was zo perfect toen ik het blad naar boven had gesleept, dat ik deze daar heb laten staan. Met de vorm van de handen begint het zo op een soort heilig beeld te lijken, met een aureool. 10 World #13 uit Met deze uitleg geeft Van Empel weer dat het eigenlijk toeval was hoe hij bij deze vergelijking met Jezus kwam. De houding van de handen, het centrale portret en de cirkelvorm van het blad boven het hoofd geeft de kijker genoeg voeding. Verder is de vergelijking vewr te zoeken: we zien een zwart jongetje achter verschillende soorten (water) planten voor een achtergrond die volledig is gevuld met een waterspiegel, inclusief de leliebladeren en een weerspiegeling van bomen bovenin. Generation 1, 2010 Voor Generation 1 fotografeerde Ruud van Empel 13 kinderen. Uiteindelijk heeft hij deze kinderen door middel van Photoshop omgebouwd tot 32 verschillende individuen. Het is een weergave van Van Empel zijn schoolklas vroeger: veel kinderen in de klas met één zwart kind. De kleding is ook niet per se de kleding die de kinderen droegen. Het is gefotografeerd op kinderen, paspoppen of, als het een te grote maat is, op Van Empel zelf. Daarna wordt elk setje kleding in Photoshop onder een gezicht gezet. Het gezicht is ook weer afkomstig van meerdere kinderen: van de één gebruikt hij de mond, van weer een andere foto leent hij de ogen en de neus komt weer van iemand anders af. Ook om uiteindelijk mooiere combinaties van kleur in het beeld te krijgen, wisselen de kledingstukken voortdurend van hoofd, tot het einddoel is bereikt. Het langste duurt het om de gezichten en de kleding een juiste plek te geven, niet het ontwikkelen van de verschillende gezichten. Zo komt Van Empel uiteindelijk aan drie mooie rijtjes met verschillende kinderen, poserend voor een geel gordijn. 10 SchoolTV Beeldbank. Ruud van Empel: Fotograaf en kunstenaar 12

13 Ruud Schenk, curator moderne kunst binnen het Groninger museum noemt het werk van Van Empel iets tussen fotografie en schilderkunst in. 11 Wat de ontdekking van de olieverf deed voor de diepte in de schilderkunst, doet de werkwijze van Van Empel met Photoshop voor zijn fotomontages. Hierdoor wordt hij gezien als een pionier binnen de fotografie en beeldende kunst. BRONNEN Hollands diep (magazine). Een kind uit duizenden (2011). Aangetroffen in het archief van Van Empel in maart 2013 op: NTR, School TV Beeldbank. Ruud van Empel: Fotograaf en kunstenaar (datum onbekend). Aangetroffen in maart 2013 op: Van Empel, R., Eigen website. Work ( ). Aangetroffen in maart 2013 op: 11 idem 13

14 ERWIN OLAF is in 1959 in Hilversum geboren. Hij woont en werkt nu in Amsterdam. Olaf heeft zijn Journalistieke opleiding in Utrecht links laten liggen om zich volledig te storten op de fotografie. Zijn leermeester was Hans van Manen, een beroemde Nederlandse balletdanser, choreograaf en fotograaf. Quote "Al die foto s op het internet waar mensen altijd vrolijk zijn, vrienden hebben en populair zijn, daar word ik wel eens ongelukkig van." 12 AUTONOME FOTOGRAFIE Na zijn afstuderen in journalistiek verruilde Olaf de pen voor de camera om documantairefotograaf te worden. Dit was echter van korte duur. Al snel kwam hij erachter dat er in de autonome kunstfotografie meer naar eigen hand te zetten was. In de jaren tachtig ging het Olaf duidelijk om het choqueren van zijn publiek: een serie geënsceneerde portretten als Squares ( ) liet vaak niet veel aan de verbeelding over. Naakte lijven in een zwarte omgeving, verwijzingen naar seks, transgenders en duidelijke geslachtsdelen spelen allemaal een hoofdrol in deze fotografie. Squares-Joy Squares-Alandus Squares-Composition with of two women In de serie Chessmen uit 1988 ging Olaf op dezelfde geënsceneerde manier verder, maar fotografisch kwam hier al veel meer bij kijken: uitgebreider studiolicht, meer (sm-erotische) attributen en het verhaal in de foto werd groter. Het lichaam, (homo)erotiek en seks spelen allemaal een centrale rol. Geënsceneerde fotografie was op zijn hoogtepunt in Nederland toen Olaf in de jaren tachtig het boek Chessmen uitgaf (op dat moment werden er nog maar weinig autonome fotoboeken uitgegeven). Hij gaf zijn eigen stijl weer, in een perfectionistische afdruktechniek. De 32 schaakstukken vermengen de stijl van Joel-Peter Witkin met die van Hans van Manen (destijds Olaf s leermeester). We zien ook sporen van het werk van Robert Mapplethorpe terug (zie zijn serie male nudes ). De figuren in het boek lijken allegorieën van een menselijk machtsspel vol agressie, kracht, woede en tederheid, zoals de inleider schrijft. Het barokke karakter van de beelden lijkt in strijd met de strakke opmaak van het boek. Hier werd fotografie als een zelfbewuste kunstvorm gepresenteerd in die dagen nog een gewaagd statement. Met de twee bovengenoemde series wil Olaf de homoseksueel en transgender onder de aandacht van het grote publiek brengen. Hij is zelf homoseksueel en voorvechter in een homo-empancipatiebeweging. 12 Scholieren.com: Erwin Olaf over profielfoto s. 14

15 Chessmen V Chessmen XXVII Chessmen XXIV (1987) In de portretten hier boven afgebeeld zien we drie voorstellingen uit zijn serie Chessmen. Het vierkante beeld van de serie Squares is behouden gebleven. De sobere, grijs zwarte achtergrond vaak ook. De personen krijgen nu een groter verhaal mee door de verschillende attributen. In Chessmen V zien we centraal weergegeven een naakte zwangere vrouw, haar hoofd is buiten het kader. Ze heeft hoge, laklederen haklaarzen aan en heeft haar armen op haar rug gebonden met een groot touw. Een vrouwelijke lilliputter op hakken en met een Romeinse helm op staat voor haar en lijkt haar zwangere buik proberen te dragen. In de jaren 90 maakte Olaf nog verschillende andere vrije series, waaronder Blacks (1990), Mind of their Own (1995), Mature (1999), Fashion Victims (2000) en Royal Blood (2000). Olaf maakte binnen zijn werk de overstap mee van zwart-wit analoog naar kleur-digitaal. De karakteristieke modellen heeft Olaf altijd voor zijn camera weten te krijgen, en de fotobewerking en kleur was voor Olaf een mooie toevoeging om zijn beelden nog meer kracht mee te geven. Daarnaast is hij zich ook gaan richten op film. Hij maakte tot noch toe korte films, maar is in 2012 begonnen aan een speelfilm als autonoom werk. Binnen de serie Fashion Victims heeft Olaf een zelfportret gemaakt als cadeau voor zichzelf voor zijn veertigste verjaardag. Als onderdeel van de serie trok ook hij een zak over zijn hoofd van een beroemd modemerk. Olaf is te zien in een strak zwart pak met zwarte leren handschoenen. Hij buigt een (scherm)zwaart met enkele vingers. Hij staat in een studio voor bruine vlakken. De houding straalt macht uit, maar de gezichtsexpressie is niet meer vindbaar. Het is zoals we van Olaf gewend zijn een technisch perfect beeld: gemaakt in de studio voor een mooie gestileerde achtergrond. Olaf vindt mode maar een overspannen fenomeen, daar is de serie een reactie op. In de modefotografie draait te veel in zijn ogen om seks, alles moet aantrekkelijk en verleiden om maar producten te kopen die niet eens iets te maken hebben met seks. Olaf maakt nooit foto s zonder een strijd te leveren, is het niet tegen de seksindustrie, dan wel tegen de onderbelichte of minder geaccepteerde groeperingen in de samenleving. Fashion Victims,

16 De expositie Regressive (2012) bestaat uit de series Dusk & Dawn, Keyholes en Berlin. Olaf zet hier in zijn eerste stap naar installatie, waarin ook films te zien zijn. In de expositie hoort men constant irritante geluiden als bijvoorbeeld huilende baby s, deze geluiden moeten de kijker uit hun comfortzone trekken. Keyholes is een installatie die twee werelden weergeeft: die van de persoon op de foto, en de wereld achter de deurdat de modellen van de camera wegdraaien kan staan voor nieuwsgierigheid, schuld, verveling. Berlin gaat om de bewustwording van het verleden, Olaf is hier specifiek geïnteresseerd in het Interbellum, de periode tussen de twee wereldoorlogen. De macht van het kind, verdeling van macht en machteloosheid spelen elk een grote rol. Alleen jonge kinderen spelen de hoofdrol. Een mooi detail is de trap die in elke foto terugkomt. Olaf refereert hiermee naar zichzelf: hij heeft longemfyzeem en moeite met trappen. Deze series zijn gebaseerd op foto s uit de jaren twintig. Dit zien we terug in de keuze van de modellen, setting en kleding. Ik wist al heel lang dat ik zou beschouwen, een voyeur zou zijn. (interview in Hollands Zicht, 2010) Keyhole 6 Keyhole 7, 2012 Berlin, Freimauer loge Dahle,

17 Dusk portrait 02 Dawn portrait 02 (2009) Olaf houdt zich bezig met de choreografie van het lichaam en vaak veel fotobewerking. Binnen de fotografie zorgde de computer voor een stille revolutie. Fotobewerking brengt je foto dichter bij het beeld dat je werkelijk in gedachten hebt. Olaf is er bekend om dat hij zijn foto s veel en goed kan bewerken. Twee voorbeelden hiervan zijn de series Royal Blood, 2000 en Seperation uit Royal Blood is gemaakt met hele jonge modellen, allemaal tussen de elf en twintig jaar. Deze foto s gaan over het geweld in onze samenleving, de zogenaamde romantiek van de held, de verheerlijking van het kwaad in plaats van het aardig zijn voor elkaar. Royal Blood laat beroemde mensen uit de geschiedenis zien met de wijze waarop zij zijn overleden. Toen Olaf dit in Amerika aan verschillende galeries liet zien, werd voornamelijk deze serie bestempeld als Eurotrash. Olaf kwam Amerika pas echt binnen met Hope, 2005 en Rain uit De Amerikanen bleken meer van de jaren vijfitg stijl in zijn foto s te houden. Royal Blood-Di, 2000 Hope, The Hallway, 2005 Rain,

18 De series Hope en Rain zouden zo door kunnen gaan als scènes uit speelfilms. Er is iets aan de gang, er gaat iets gebeuren. De kijker zit er midden in als getuige. Er is een ongemakkelijke sfeer gecreëerd, de personen in de beelden lijken geen contact te maken en zijn niet tevreden met hoe hun leven er op dat moment voor staat. Dit is weer een strijd van Olaf waar hij graag mee werkt. Seperation is een serie die hij helemaal voor zichzelf heeft gemaakt. Er was geen terreur van een opdrachtgever of subsidiegever. Het is een erg sobere, sombere serie over afscheid, waar Olaf ook persoonlijk ingaat op het ouder worden en de angst om verlaten te worden. Er is veel fotobewerking aan deze beelden te pas gekomen. Kijk bijvoorbeeld naar het beeld Seperation-6: We zien een kind in een latex pakje op een trap zitten met een huisdier en wat speelgoed. Er komt een vrouw, ook in een latex pak, van de trap afgelopen met een koffertje in haar hand. In de verdere omgeving van het beeld zien we alleen maar bloemetjesbehang, maar door het kille licht is er nergens een huiselijke sfeer te bekennen. Deze foto is volledig in elkaar gemonteerd: Er is natuurlijk niet echt een peuter in een latex pakje gehesen, maar een pop. Deze heeft Olaf leven ingeblazen door zijn assisstent met hetzelfde latex masker op te fotograferen, en zijn ogen als die van het kind te gebruiken. Het beeld roept vragen op: Is het de moeder? Neemt ze het kind mee, of laat ze het achter? Moeten we ons uberhaupt afvragen waarom het kind een latex pakje aanheeft? Olaf plaagt ons met zijn beelden door een perfect technisch beeld neer te zetten, maar met een wonderlijke, filmische scène. Seperation

19 DE DUNNE LIJN TUSSEN COMMERCIEEL EN KUNST Met zijn commerciële opdrachten bekostigt Olaf de eerder besproken autonome series. Zelf is hij altijd erg tegen het onderscheid tussen autonoom werk en commercieel werk geweest. Ze beïnvloeden elkaar. Met reclamefotografie is Olaf sinds kort ook doorgebroken op internationaal vlak. In zijn commerciële werk is het goed te zien hoe Olaf ons visueel wil verleiden. Eerst komt de schoonheid, dan het gevoel. Mooi heeft te maken met aangenaamheid om naar te kijken, niet met dik/dun of wel/geen rimpels. 13 Ik benader het beeld als een schilder uit de Gouden Eeuw. Geeft Olaf toe. Dat zie ik zo omdat zij ook veel in opdracht werkten en ook oneffenheden weg haalden bij de geportretteerde. Denk maar aan het nette portret van Edwin van der Sar, niet de voetbalfoto. Hij heeft een ontzettend scheve neus, met zijn toestemming heeft Olaf zijn neus op de foto rechtgezet. Dat is mijn smaak zegt Olaf, en smaak is als schoonheid, het fladdert alle kanten op. 14 Portret Van der Sar Alexander IV, 2010 PROJECTEN Naast commercieel werk en autonoom werk maakt Olaf een onderscheid in de projecten waar hij voor heeft gewerkt. Op zijn website zien we een groot aantal beroemde opdrachtgevers: Kasteel van Gaasbeek (B), Museum Lakenhal, DeLaMar theater, De Nederlandse ambassade in Polen. In opdracht van Hermitage Amsterdam fotografeerde en filmde Erwin Olaf een aantal objecten uit de tentoonstelling. Hij bracht de tentoonstelling weer tot leven, doordat de opnamens werden vermengd met foto s en film van een werkelijk persoon. Dit is een mooi voorbeeld van commercieel werk waarin Olaf toch dicht bij zichzelf weet te blijven. Een stuk reclame kan zo tot een kunstvorm verheven worden. Olaf zal er altijd een uniek element in weten te verwerken. Kasteel van Gaasbeek heeft voor de hommage aan graaf Egmond gekozen voor een uitwerking van Olaf omdat hij grote affiniteit heeft met de duistere kant van de romantiek en deze ook mooi tot uiting kan brengen in zijn werk. Olaf heeft het schilderij Les dernier honeurs rendus aux infortunes illustrisimes comtes d Egmont et de Horne (1582, Louis Gallait) nieuw leven in weten te blazen door een portrettenserie te maken in combinatie met een geënsceneerd beeld van het schilderij. Hierbij heeft hij aan het schilderij verschillende historische personen toegevoegd zoals de weduwe en het dochtertje van graaf Egmond. De foto vormt met een serie klassieke portretten de expositie Exquisite corpses. 13 School TV Beeldbank, Erwin Olaf: schoonheid en smaak 14 idem 19

20 Les dernier honeurs rendus aux infortunes illustrisimes comtes d Egmont et de Horne Schilderij De laatste hulde aan de graven van Egmond en Hoorn van Louis Gallait, 1582 Portretten uit de serie Exquisit corpses 20

21 BRONNEN Avro Kunstuur. 4Art: Hedendaagse kunst - Erwin Olaf (januari, 2013). Video over de tentoonstelling Regressive. Gezien in maart 2013 op: OxRw3tOI YouTube-kanaal van de Wereld Omroep. Erwin Olaf fotografeert gevoelens (2012). Video gezien in maart 2013 op: MMKA. Erwin Olaf.Regressive in MMKA ( ). Artikel over de expositie van Erwin Olaf. Aangetroffen in maart 2013 op: School TV Beeldbank. Erwin Olaf: schoonheid en smaak (datum onbekend). Video met interview. Gezien in maart 2013 op: Avro Kunstuur. Hollands zicht: Erwin Olaf (online publicatie: 2010, tv-uitzending: 2007). Video. Gezien in maart 2013 op: Olaf, E., Eigen website. Portfolio ( ). Aangetroffen in maart 2013 op: 21

22 RINEKE DIJKSTRA Is in 1959 geboren in Sittard en werkt nu vanuit haar woonplaats Amsterdam, waar ze is blijven wonen na haar studie Fotografie aan de Rietveldacademie. Ze is beroemd geworden met haar serie Strandportretten van adolescenten. Quote De opgedragen beelden waren altijd portretten van een persoon in plaats van iets abstracters of universelers. 15 (ze leerde tijdens haar werk als freelance fotograaf waarom ze geen foto s in opdracht meer wilde maken, maar voor zichzelf wilde beginnen) HET PORTRET Dijkstra houdt zich tegenwoordig uitsluitend bezig met autonome portretfotografie. Voordat ze deze keuze had gemaakt werkte ze ook veel in opdracht, wat haar niet beviel. Ze fotografeert met een grootbeeld analoge camera. 16 Dit heeft veel invloed op de fotografische keuzes die zij maakt. Hierdoor is het fotograferen een traag proces, dat ervoor zorgt dat er een intensiteit ontstaat en een connectie met haar model. Er is veel geduld voor nodig. Dijkstra elimineert zo veel mogelijk contextuele details, zodat het verhaal gaat zitten in de persoon en de kleine details die nog over zijn. Dijkstra is op het idee gekomen mensen te fotograferen na een intensieve ervaring nadat ze een zelfportet had gemaakt na het baantjestrekken wat ze moest doen voor haar revalidatie na een fietsongeluk (ze had haar heup gebroken). In 1991, na een 5 jaar lange revalidatie, zwom Dijkstra bijna dagelijks in het Marnixbad. Na het trekken van baantjes zag ze zichzelf daar in de spiegel in de doucheruimte, met badmuts en roodomrande ogen van de zwembril. Dit dramatische beeld, alsof er iets ergs was gebeurd, wilde ze vastleggen. Je laat door de uitputting en de ervaring die je net hebt gehad een doek vallen, je bent niet meer met de foto s bezig, waardoor het beeld werkelijker wordt. Dat zelfportret werd het begin van een andere richting in haar werk. Ze besloot vanaf toen beelden te maken waarin de persoon werd gebruikt om algemeen bekende gevoelens en onderwerpen weer te geven: hoop, opluchting, geluk. Ze wilde de personen voor haar camera niet gewoon portretteren. Zelfportret, Kunstlokaal - Fotografie 16 Huis Marseille Ode aan het analoge 22

23 Serie Strandportretten, In 1992 brak Dijkstra internationaal door met haar serie Strandportretten. Het linker beeld van de bovenstaande Strandportretten is gemaakt in Lotz, Polen. Dit is Dijkstra haar beroemdste strandfoto. De houding van het meisje doet denken aan De Venus van Botticelli. Het is een ongedwongen foto zoals die van Dijkstra herkenbaar is. Het model is gefotografeerd als meisje maar ook als vrouw. Dit is een kenmerk wat we veel terug zien komen in haar werk. De hardheid van de foto is te zien in de lichttechniek: er is een duidelijke flits op het strand. Verder is er behalve de zee en strand, weinig. Meer foto s uit de serie zijn geschoten in Nederland, België, Oekraïne en de Verenigde Staten. Deze serie was carrièrebepalend voor Dijkstra haar werk. De onderstaande foto s laten vrouwen één uur na hun bevalling zien. Hier gaat Dijkstra verder in op fotograferen na een heftige ervaring. De ruimte is zo klinisch mogelijk, weinig elementen of kleur. Bij de moeder op de linker foto reageerde het kindje niet goed op de flits. Ze beschermt haar kind met haar hand. In haar ogen ziet Dijkstra de blik van een wild dier. 17 Volgens haar zie je overal altijd lachende moeders met baby s: zij vond het tijd voor een andere kijk. Ze kwam op het idee deze foto s te maken nadat een vriendin een baby had gekregen. Na de bevalling was er opluchting, uitputting, geluk. Dijkstra vroeg zich af of ze al deze emoties in één beeld kon vangen. De vrouwen hebben in deze serie echt een doek laten vallen: ze bekommeren zich niet over hun haar of houding. Alleen over het kind. Bij één vrouw glijdt er zelfs nog een druppel bloed langs de binnenkant van haar been. Serie Net bevallen moeders 17 Uitspraak in een aflevering van de Duitse zender Arte 23

24 STIERENVECHTERS, 1994 Een andere serie waarin het Dijkstra heel goed is gelukt een open moment te vinden waarin geportretteerde hun masker laten vallen, is de serie met de stierenvechters. De zucht naar avontuur is vastgelegd. De jongens zijn voor een witte muur gefotografeerd net nadat ze de stier hebben moeten afleiden van de toreodor. Het is een gewaagde klus waar veel gewonden bij vallen. De kleding heeft ze bewust zo ver mogelijk weggelaten om een schoon portret van de emotie over te houden. Het jasje was erg traditioneel met veel detail. Dijkstra vraagt de mensen meestal om in de camera te kijken. Het bloed is dat van de stier. Bij de jonge mannen zie je de adrenaline nog uit de foto spatten. Ze komen recht uit het gevecht. De jongen op de rechter foto duwde voor het portret zijn gezicht in het bloed van de stier. Het was de eerste keer dat hij meedeed en was heel trots dat hij niet gewond was geraakt. Stierenvechters,

25 THE KRAZY HOUSE 2009 Still uit een film binnen de serie The Krazy House (filmpje) The Krazy House is een terugkomst na een project uit waarin ze jongeren (ook in een club in Liverpool) had gevraagd te poseren. Jongeren die Dijkstra in een discotheek in Liverpool heeft ontmoet heeft ze uitgenodigd in de studio voor een foto en een filmpje. Wat typisch een handeling van Dijkstra is, is dat de filmcamera al is gestart wanneer de danser er nog niet klaar voor lijkt, of aan het warm dansen is. Het model beseft nog niet dat het wordt gefilmd. Dit komt ongemakkelijk over, lukt nog niet helemaal, maar dat maakt het beeld juist wel spannend. Hier komen we weer terug bij Dijkstra: we kijken naar een individu. Dit individu representeert een hele groep jongeren. De camera is medogenloos, legt alles vast, maar zonder iemand belachelijk te maken. Juist door de geportretteerde in zijn volle glorie te laten zien. Bij Krazy House is de studio opgebouwd in de club zelf. Zo ontstaat er controle, maar ook weer niet. De mensen voelen zich vertrouwder in deze omgeving, maar bevinden zich wel in jouw studio. In deze serie ervaar je hoe iemand zich bindt met de muziek. Na een korte periode van onzekerheid wordt er gedanst. De onzekerheid is in de portretten ook terug te vinden. Een mooi voorbeeld is het onderstaande portret van een blond meisje in een sexy jurk tegen een donkergrijze achtergrond. Het is een frontaal portret, doet zelfverzekerd aan, maar door het formaat van de afdruk vallen de kleine details op: de mond is verwrongen, wat kan duiden op onzekerheid. Dijkstra vangt het gevecht van de puberteit in haar foto s. het stadium tussen kind en volwassene. Portretfoto uit The Krazy House Portretfoto uit The Buzz club, 1995 Bart Rutten gaat bij Avro Kunstuur verder in op bovengenoemde portretfoto uit The Krazy House: Deze foto is een perfect geschoten beeld op een onbevangen moment. De geportretteerde staat er geposeerd op, maar laat iets van zichzelf zien wat ze eigenlijk niet wil laten zien: mond is verwrongen, ze zit in een bepaald moment. Dit maakt het extra interessant. Het is moeilijk om de leeftijd te schatten. Ze staat er zelfverzekerd op, als een model, maar ziet er wel onzeker uit. Die gelaagdheid, het tussen het kind en de volwassene in staan, is een belangrijk kenmerk voor het werk van Dijkstra. Het lijkt 25

26 makkelijke fotografie, maar het is heel precies, technisch goed en er zijn veel keuzes gemaakt, bijvoorbeeld in de lijnen van de fotografie. 18 Het meisje in deze oudere serie uit The Buzz club (Foto..) lijkt veel jonger dan de mensen uit Krazy House. Ze is onzekerder geportretteerd. Dit ligt volgens Dijkstra ook aan de tijd/generatie. Deze serie is 15 jaar geleden, terwijl Krazy House is geschoten in een periode waarin we meer gewend zijn geraakt aan camera s en social media. Dijkstra ging toentertijd veel uit en kwam zo per toeval terecht bij The Buzz Club. Dit was heel anders dan hoe het er in Nederland aan toe ging in die tijd. Ze is de serie begonnen omdat de meisjes in het uitgaansleven zich zo anders kleedde tijdens het uitgaan in vergelijking met de meisjes in Nederland. Dat sprak haar als fotograaf meteen aan. FILM EN INSTALLATIE Sinds haar serie in The Krazy House houdt Dijkstra zich vaker bezig met het portretteren én filmen van jongeren. Het dansen wat Dijkstra in de club had gezien, leende zich veel beter voor video dan alleen voor fotografie. Het idee onstond in samenwerking met Gerald van der Knaap. Een video is voor haar eigenlijk een langgetrokken portret. Er is een breder moment opgenomen. Volgens Dijkstra zelf werken de video s het beste in een installatie. Het gaat er in haar installaties altijd om hoe jij je als toeschouwer verhoudt tot de mensen die geportretteerd zijn. Je moet bijna het gevoel hebben dat je eromheen kan lopen, dat het diepte heeft. Dat heeft een hele andere impact. Ik hou ervan beelden open te laten en dat het tot de verbeelding spreekt. 19 Zegt Dijkstra in een interview. Film is fotografie, maar nu is er ook beweging en geluid. Je kunt andere dingen laten zien. Ik wil het tillen naar een niveau dat het een metafoor wordt, een icoon voor stromingen of een tijdsgewricht. Dijkstra wil laten zien dat iedereen anders is, dat iedereen uniek is. "Vaak zit dat in een houding, in oogopslag. Ik ben op zoek naar de essentie die een persoon zichzelf maakt, het onbevangene. Dat is lastig want mensen trekken altijd graag een fotogezicht of een 'gelegenheidsgezicht'. Weet je, iedereen kijkt de hele dag naar je zonder dat je het vervelend vindt. Toch, op met moment dat je de aanwezigheid van een camera voelt, heb je de neiging om je anders voor te doen dan je bent. Opeens word je je bewust van jezelf. Terwijl het juist zo mooi is als mensen zich ontspannen, en gewoon zichzelf zijn. Als ze er niet over nadenken eigenlijk." 20 I can see a woman weeping is nog een filmproject van Dijkstra. Deze is heel abstract gefilmd. (filmpje) Doordat er eigenlijk weinig te zien is, ontstaat er veel ruimte voor interpretatie. In het werk van Dijkstra ontwikkel je empathie voor het model ( Moedig, maar toch ongemakkelijk). Britse jongens en meisjes kijken naar een schilderij van Picasso: Weeping Woman , Stedelijk museum Amsterdam. De kinderen beschrijven wat ze zien terwijl ze naar het schilderij kijken. De camera is op hen gericht, de toeschouwer ziet verder het schilderij niet. De kinderen zijn serieus en beschrijven het beeld eerst in de kleuren en vormen, en beginnen daarna te filosoferen over wat de vrouw voelt en waarom ze dit voelt. De film duurt ongeveer 12 minuten. Still van I can see a woman weeping 18 4Art: Bart Rutten over Rineke Dijkstra (2011) 19 Trouw interviewt Rineke Dijkstra (2012) 20 idem 26

27 Ondanks het feit dat Dijkstra tegenwoordig veel met installatie en dus ook met film bezig is, blijft ze in eigen ogen absoluut een fotograaf. De langgerekte foto, zoals ze het zelf al eens heeft genoemd, is een aanvulling op haar fotografisch werk en versterkt op zijn tijd ook weer de serie foto s waar deze bij is ontwikkeld. BRONNEN Avro Kunstuur. 4Art: Bart Rutten over Rineke Dijkstra (2011). Video over haar werk The Krazy House, gezien in maart 2013 op: YouTube-kanaal van het Guggenehim. Artist Rineke Dijkstra on Amerisa (gepubliceerd op YouTube in 2012). Gezien in maart 2013, op: Guggenheim. Artikel en video. Rineke Dijkstra: A retrospective (2012). Gezien in maart 2013, op: YouTube-kanaal van 01MarcGold. Rineke Dijkstra, Fotografin (Uitzending van Arte, geüpload in 2011). Gezien in maart 2013, op: YouTube-kanaal van 45Kirederf. Rineke Dijkstra: I can see a woman crying ( ). Video gemaakt in het Stedelijk Museum Amsterdam, geüpload in Gezien in maart 2013 op: Trouw. Artikel, 27 maart Trouw interviewt Rineke Dijkstra (2012). Gezien in maart 2013, op: 27

28 INEZ VAN LAMSWEERDE Is in 1963 geboren in Amsterdam, waar ze een opleiding heeft gevolgd aan de Vogue academy of fashion design en vervolgens Masters in photography heeft gestudeerd aan de Gerrit Rietveld Academie. Ze woont nu met haar van Vinoodh Matadin in New York. Haar man is tevens haar partner in de fotografie. KUNST- EN MODEFOTOGRAFIE Inez en Vinoodh zijn een succesvol partnerschap begonnen in de modewereld en de wereld van de fotografie. Bij dit fotografisch duo maak ik geen onderscheid in hun autonome werk en hun werk in opdracht, omdat zij dit zelf ook niet doen. Hier kom ik later nog op terug. Hun samenwerking is begonnen toen ze beiden nog op de Vogue academy for fashion design studeerden (Inez ), maar al gauw maakte Inez de overstap naar de Fotografie. Zo heeft zij de door Vinoodh en zijn medestudent uitgebrachte Lawina collectie gefotografeerd. In 1995 was Inez officieel mede-auteur van de beelden die zij samen produceerden. Toen Inez één-jarige opleiding won binnen het Contemporary Art Centre in New York ( ), was dit het begin van een jaar digitaal experimenteren. Inez bleek later een van de eerste fotografen die digitale beeldbewerking niet camoufleerde. Het werd een stijlmarkering. Onder andere Erwin Olaf is haar hier in gevolgd. Kenmerkend voor hun werk is dat de dunne lijn tussen mode en kunst, tussen realiteit en fantasie, tussen acceptabel en onacceptabel. Het controversieel duo zoekt telkens de grenzen weer op, ook al zijn ze steeds meer aanwezig in de mainstream modefotografie. Twee controversiële series met betrekking tot mode van het duo zijn Final Fantasy en Thank you tightmaster. BEWERKINGEN MET DE COMPUTER Wendy Topaze (Final Fantasy) 1993 Final Fantasy was een serie foto s geïnspireerd op de hype en de kritiek rondom Kate Moss op dat moment, begin jaren 90. In de fotoserie combineerde het duo de kindertrekken van kindmodellen met volwassen trekken via digitale manipulatie met Paintbox. Op de foto's staan peuters in kokette posen, ze dragen roze hemdjes en glimmen onnatuurlijk - ze zijn onschuldig en angstwekkend tegelijk. Het bekijken van de foto s geeft een onbehaaglijk gevoel al begreep je niet meteen waarom dit zo voelde. Door de ogen, neuzen en monden van volwassenen in kinderfoto s the shoppen proberen ze een discussie op te wekken. 28

29 Thank you tightmaster is net als Final Fantasy een verwrongen serie in de zin van het manipuleren van het beeld om de toeschouwer een onbehaaglijk gevoel te geven. De tepels en schaamstreken zijn verwijderd, terwijl het model er in volle glorie op staat. In deze serie werd digitaal bewerken van het commerciële beeld tegelijkertijd gevierd en bekritiseerd. Thank you tightmaster bood een doordacht samenspel van elegantie en horror. Er is een naakt lichaam, maar geen erotiek. Het bewerken met de computer werd hun handelsmerk. Om te shoqueren, maar ook zeker om een boodschap over te brengen, vooral een boodschap tegen de modewereld van dat moment. AMERIKA In Nederland werd deze controversiële fotografie soms nog niet goed opgepakt. Nadat hun eerste publicatie zonder credits werd geplaatst in BLVD, hebben ze de foto s van hun serie For your pleasure ook in Amerika uitgegeven. De Amerikanen ontvingen de beelden wel positief. For your pleasure werd in 1994 gepubliceerd in het grootse magazine The Face en was de eerste publicatie waarbij de modellen en de achtergrond achteraf in elkaar gemonteerd waren. Zo was het duo in staat om onrealistische beelden voor elkaar te krijgen. For your pleasure, The Face, 1994 In 1995 besloot het stel weer terug in New York te gaan wonen. Er was meer werk en de modewereld daar was een speeltuin voor hen. Sindsdien hebben de twee met veel beroemdheden gewerkt als Kate Moss, George Clooney, Scarlett Johansson en Tom Cruise. Voor grote modemerken leveren ze fotografie in geheel eigen gepolijste stijl met boodschap, met als resultaat een combinatie van reclame en kunst. Het duo werkte onder andere samen met merken als Victor & Rolf, Chanel, DKNY, Gucci en Louis Vuitton. 29

30 Louis Vuitton campagne, 1997 Hervé Leger, 1995 Balencia collage, 2001 covers van Vogue Japan, Vogue Parijs, V Magazine, Another Magazine 30

31 INEZ & VINOODH IN HET FOAM: PRETTY MUCH EVERYTHING, 2010 Deze expositie laat het hele oeuvre van het duo zien van 1985 tot en met Mode, kunst, kleur en zwart-wit: het hangt allemaal door elkaar. Alleen in de hoofden van de fotografen is het geordend. De foto s lijken wel in duo s te hangen: er zijn associaties tussen alle beelden. Het is een bewuste keuze van de fotografen om altijd maar tussen kunst- en modefotografie in te blijven zitten. Ze proberen de genres te overstijgen door steeds uitstapjes te blijven maken en alles samen te laten smelten. Zo proberen ze tot een werkelijk portret te komen, een portret van een persoon. Het onbekendst op de expositie waren de kleine 3D kunstfotowerkjes die tot stand kwamen met Inez oom, beeldhouwer Eugène van Lamsweerde. Een bevrijding voor ons, iemand die drie dimensionaal werkt, zei de fotografe op de persconferentie in FOAM. foto met 3D-werk Zoals hun expositie in FOAM al aangaf: ze laten de fotografie die zij ontwikkelen niet uit elkaar halen. Het is hun eigen stijl, waarbij reclame feilloos overgaat naar kunstfotografie en andersom. Dit hebben ze zelfs weten te vertalen naar het bewegende beeld. Het is voor hen geen bewust doel om te verwarren of shoqueren, het is meer een kwestie van een interessant beeld vormen of iets aan de kaak willen stellen. En dat zullen ze voorlopig nog blijven doen. God,

Onderzoek Erwin Olaf

Onderzoek Erwin Olaf Onderzoek Erwin Olaf Inleiding 1. Wie is Erwin Olaf? 2. Cariére 3. Werk van Erwin Olaf 4. Bekendheid 5. Opdrachten 6. Waardering 7. Zijn stijl 8. Zijn doelgroep 9. conclusie 10. Recenter werk Wie is Erwin

Nadere informatie

Daniël Bouw marketing & communicatie

Daniël Bouw marketing & communicatie Daniël Bouw marketing & communicatie EVERYTHING BUT CLOTHES Nederlandse modefotografie van 1950 tot nu 13 juni - 13 september 2015 uitgebreide briefing wat moet je weten? waar gaat de tentoonstelling

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO ANTWOORDMODEL VERSIE A + B Visuele analyse van schilderkunst in de 17DE, 19DE en 20STE eeuw 1/5 1/5 VERSIE A Vraag 1 A Gebruik van licht om de dramatiek te uiten. Het subtiele licht (vs. clair-obscur in de barok) geeft diepte aan het schilderij en accentueert het hoofdmotief. Het zorgt er dus voor

Nadere informatie

Fotografie als pure fictie

Fotografie als pure fictie Fotografie als pure fictie Door Mannus van der Laan De fotowerken van Ruud van Empel tonen een paradijselijke wereld. Maar ergens klopt er iets niet met de kinderen en pubers die je in het Hof van Eden

Nadere informatie

Kijkwijzer. Beeldbeschrijving. FotografieVMBO

Kijkwijzer. Beeldbeschrijving. FotografieVMBO Kijkwijzer Beeldbeschrijving FotografieVMBO Inhoud I. De bedoeling van deze kijkwijzer 2 II. Opdrachten 3 III. Eindopdracht 5 IV. Fotografie en het Fotomuseum Den Haag 6 I. De bedoeling van deze kijkwijzer

Nadere informatie

Wie ben jij? Ik ben... Introductie. HAVO/VWO bovenbouw

Wie ben jij? Ik ben... Introductie. HAVO/VWO bovenbouw HAVO/VWO bovenbouw Introductie Wie jij bent is niet in één zin te beantwoorden. Of je man of vrouw bent. Uit welk land je komt. Wanneer je geboren bent. Welke dingen (muziek, kleding, sport etc.) je leuk

Nadere informatie

Winnende foto Pia d Or. gespot4portfolio

Winnende foto Pia d Or. gespot4portfolio Winnende foto Pia d Or gespot4portfolio Fotografie zonder grenzen Als Irene van der Meijs afdrukt met haar Nikon D3x is ze pas voor de helft klaar. Beeldbewerking en -manipulatie met Photoshop speelt in

Nadere informatie

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen.

Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift opgenomen. Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 1 woensdag 13 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Achter het correctievoorschrift zijn twee aanvullingen op het correctievoorschrift

Nadere informatie

Ellis Blom. Ellis Blom. www.ellisblom.com. stijlvolle en ontroerende portretten

Ellis Blom. Ellis Blom. www.ellisblom.com. stijlvolle en ontroerende portretten 13 Ellis Blom Na de fotovakopleiding in Apeldoorn ben ik een geheel eigen weg ingeslagen. Ik houd mij niet zozeer bezig met traditionele fotografie of studiowerk. Mijn prioriteit ligt niet bij de techniek,

Nadere informatie

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de

1907-1914. Bram Vrielink Jim Bloemen 2de Bram Vrielink Jim Bloemen 2de 1907-1914 INHOUDSOPGAVE INHOUDSOPGAVE... 2 INLEIDING... 3 HET KUBISME... 4 KUNSTENAARS KUBISME... 5 L AFICIONADO... 6 PORTRAIT OF PABLO PICASSO... 7 SIMULTANEOUS WINDOWS ON

Nadere informatie

VOOR GEK VERKLAARD INTERVIEW MICHIEL VAN NIEUWKERK

VOOR GEK VERKLAARD INTERVIEW MICHIEL VAN NIEUWKERK ART & EVERYDAY LIFE VOOR GEK VERKLAARD INTERVIEW MICHIEL VAN NIEUWKERK 02 Oct 2015 - Fenne Saedt

Nadere informatie

Écht goede foto s zijn foto s die je raken. Die iets bij je oproepen: een gevoel of herinnering. Foto s die eigen zijn en kenmerkend voor jou als

Écht goede foto s zijn foto s die je raken. Die iets bij je oproepen: een gevoel of herinnering. Foto s die eigen zijn en kenmerkend voor jou als Écht goede foto s zijn foto s die je raken. Die iets bij je oproepen: een gevoel of herinnering. Foto s die eigen zijn en kenmerkend voor jou als fotograaf. Hoe maak je zulke foto s? Stap 1 is leren kijken.

Nadere informatie

Groepsportfolio. Gerphil Kerkhof. Eindeloze ontdekkingstocht der verbeelding. De onbekende stad

Groepsportfolio. Gerphil Kerkhof. Eindeloze ontdekkingstocht der verbeelding. De onbekende stad Gerphil Kerkhof Eindeloze ontdekkingstocht der verbeelding De onbekende stad 50 Hester Busse Dat een langdurige, intensieve en consistente voorbereiding tot indringende en intrigerende fotografie kan leiden,

Nadere informatie

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5

rijks museum Verwerkingsmateriaal Examentour VWO versie b Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Mondriaanjurk, Yves Saint Laurent, Abraham, Bianchini-Férier, 1965 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van de examentour Burgerlijke cultuur in de zeventiende

Nadere informatie

Machiel Botman Rainchild

Machiel Botman Rainchild door Rob Groot Dat fotografie en kunst dicht bij elkaar liggen, bewijst topfotograaf Machiel Botman met zijn expositie Rainchild in het FOAM Fotografiemuseum Amsterdam. Met zijn abstracte composities en

Nadere informatie

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw

Visuele analyse van schilderkunst in de 17de, 19de en 20ste eeuw 1/5 Eregalerij, Rijksmuseum Brieflezende vrouw, Johannes Vermeer, ca. 1663 Dit verwerkingsmateriaal wordt aangeboden na afloop van zeventiende eeuw laat Johannes Vermeer zien in de examentour Burgerlijke

Nadere informatie

STILL: workshop fotobewerking

STILL: workshop fotobewerking Dit werkblad is van: klas: STILL: workshop fotobewerking Ontwerp en maak je eigen digitale flyer, poster of fotocollage met zelfgemaakt foto s! Je kent ze wel: coole flyers voor een feest, bewerkte foto

Nadere informatie

Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 5 november 2006 15 april 2007 Museum De Paviljoens

Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 5 november 2006 15 april 2007 Museum De Paviljoens Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 5 november 2006 15 april 2007 Museum De Paviljoens Verwerkin gsopdracht Beeldcultuur Voort gezet onderwi js CKV 1 Le monde appartient à ceux

Nadere informatie

2 Vroege renaissance 2.1

2 Vroege renaissance 2.1 2 Vroege renaissance Giotto di Bondone, rond 1315 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de 14e eeuwse kunstenaar Giotto di Bondone, die in Italië een nieuwe kunststijl introduceerde. Voor het

Nadere informatie

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven

RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven RINEKE DIJKSTRA op de tentoonstelling Er was eens de collectie nu, Van Abbemuseum, Eindhoven JOKE REICHARDT Werkstuk voor het vak Het meesterwerk. Sleutelwerken in de westerse kunst van de 20 e en de 21

Nadere informatie

Thema: AV-technieken. Fotografie

Thema: AV-technieken. Fotografie Fotografie OPDRACHTKAART AV-01-01-01 Het ontstaan van fotografie Voorkennis: Geen Intro: Mensen proberen de dingen die ze zien vast te leggen. Deze behoefte heeft onder andere gezorgd voor het ontstaan

Nadere informatie

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar

Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken. Voor kinderen van 6 12 jaar Ursula Gareis CREATIEF WERKEN MET PORTRET EN ZELFPORTRET Een werkboek met creatieve ideeën om met kinderen originele portretten en zelfportretten te maken Voor kinderen van 6 12 jaar Elke pagina van dit

Nadere informatie

Emotie en gevoel in fotografie

Emotie en gevoel in fotografie JE BENT NU BIJ ART & CULTURE Emotie en gevoel in fotografie Fotografe Jenny Boot, geboren in Sneek (1969) begon in 2005 met fotograferen. Ze fotografeert mensen, want mensen boeien haar, ze wil graag emotie

Nadere informatie

Series in fotografie: sept. 2013

Series in fotografie: sept. 2013 Series in fotografie: sept. 2013 Wil jij graag een verhaal vertellen met je foto s? De kans dat slechts één foto een heel verhaal kan vertellen is bijzonder klein. Professionele fotografen maken daarom

Nadere informatie

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview

Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko en haar foto-genic installaties 14 oktober interview Ola Lanko is altijd bezig met de werking van het medium fotografie. De kritische blik van de beschouwer is wat ze met haar werk wil overbrengen.

Nadere informatie

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008.

De hier getoonde tekeningen zijn allemaal afkomstig uit schetsboeken van Rustin. Ze zijn gemaakt in de periode 2001 2008. Voor Rustin is schilderen de hoofdzaak van zijn kunstenaarspraktijk, maar tekenen heeft hij daarnaast ook altijd gedaan. Hij deed dat op de momenten dat hij niet kon schilderen, zoals s avonds als het

Nadere informatie

Bonnefantenmuseum Maastricht +31 (0)43 3290190

Bonnefantenmuseum Maastricht +31 (0)43 3290190 Bonnefantenmuseum Maastricht +31 (0)43 3290190 Betreft voorbereidende les bij het programma Being Baldessari Geachte docent, Ter voorbereiding op de museumles Being Baldessari stuur ik u een map met daarin

Nadere informatie

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details.

beeldende vormgeving Naam:...Klas... Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. beeldende vormgeving Naam:...Klas... thema 6: De mens Deze periode gaan we ons bezig houden met het menselijk lichaam en met enkele details. Zolang de mens zich bezig gehouden heeft met kunst, heeft hij

Nadere informatie

100 newstyle 130. Cool Café Milano 2011

100 newstyle 130. Cool Café Milano 2011 100 newstyle 130. Cool Café Milano 2011 Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek Hetzelfde, maar dan Sinds 1994 werken fotograaf Ari Versluis en styliste Ellie Uyttenbroek aan hun Exactitudes series. Dit woord

Nadere informatie

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx

xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx xxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxxx x x x x xx x xx xx x xx xxx xx xx xx xxx x xx x xxxx x EEN KNOTSGEKKE xxx x xxxx HICHAM BENOHOUD xxx xxxxx xxxx xxxxx xx Salle de Classe, série 2 KLASFOTO! xxxx xxxxxx xx xxxxx xx xxxxxx x xxxxx xx x xxxxxx

Nadere informatie

Samenvatting Kunst ABC

Samenvatting Kunst ABC Samenvatting Kunst ABC Week 1: Kunst algemeen + film, beeldhouwen en fotografie Info: Wat is kunst? Kunst kan verschillende soorten dans, muziek, schilderijen, toneel en beelden zijn. Beeldhouwkunst of

Nadere informatie

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++

DE OGEN VAN CHARLEY NIVEAU ++ NIVEAU ++ 1/5 Charley Toorop (1891-1955) kwam uit een echte kunstenaarsfamilie. Haar vader was de beroemde Jan Toorop en ook haar zonen bleken zeer creatief: één zoon werd documentairemaker, de andere

Nadere informatie

Exposities: 1987 Melkweg Galerie Amsterdam 1988 Maison Descartes Amsterdam 1991 Summer of Photography Antwerpen, België 1992 Academie des Beaux Arts

Exposities: 1987 Melkweg Galerie Amsterdam 1988 Maison Descartes Amsterdam 1991 Summer of Photography Antwerpen, België 1992 Academie des Beaux Arts studio des bouvrie Als kind, scheurde ik foto s uit tijdschriften om er collages van te maken, dit vond ik geweldig om te doen en ging er helemaal inop. Pas veel later, als jong volwassene, begon ik zelf

Nadere informatie

IK ZIE, IK ZIE... BENNER

IK ZIE, IK ZIE... BENNER IK ZIE, IK ZIE... BENNER onderwijsprogramma primair onderwijs groep 5 t/m 8 INLEIDING Gerrit Benner vond de gewone wereld lang niet altijd even leuk, dus die schilderde hij ook niet. Maar achter die gewone

Nadere informatie

Games & Interactie 2015 1c Art, Media & Me Saskia Freeke Sonja van Vuuren Martin Lacet John Hennequin

Games & Interactie 2015 1c Art, Media & Me Saskia Freeke Sonja van Vuuren Martin Lacet John Hennequin Games & Interactie 2015 1c Art, Media & Me Saskia Freeke Sonja van Vuuren Martin Lacet John Hennequin 1. Intro 1 2. Wat is mijn selfie 2 3. Waarom mijn selfie 4 4. Evaluatie medestudenten 5 5. Bijlage

Nadere informatie

Media en Privacy Lessenserie Onscherpe beelden

Media en Privacy Lessenserie Onscherpe beelden Media en Privacy Lessenserie Onscherpe beelden Docentenhandleiding doelgroep duur 3 vmbo,2 havo/vwo 360 450 minuten Alison Jackson Inleiding We zijn gewend aan beelden uit het privéleven van sterren en

Nadere informatie

The Yes Men. Out-Smarting Capitalism 13.07.14-30.11.14

The Yes Men. Out-Smarting Capitalism 13.07.14-30.11.14 The Yes Men Out-Smarting Capitalism Kapittelstraat 6 Postbus 230 NL-6130 AE Sittard 13.07.14-30.11.14 Tel : +31 46 451 3460 Fax : +31 46 452 9111 HAVO/VWO-versie CKV Kijkwijzer voor leerlingen van het

Nadere informatie

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek

Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek. Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Ontdek de Bibliotheek Welkom in de bibliotheek. Je gaat op ontdekking in de bibliotheek. Hierbij doe je een onderzoek naar verschillende soorten media; zoals

Nadere informatie

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst

Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Museum De Buitenplaats Kijken is een kunst Groep 5 Les 1 Ik en mijn selfie Les 1 Ik en mijn selfie Samenvatting van de les De kinderen kijken naar een selectie portretten waaronder selfies. Ze analyseren

Nadere informatie

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan

A-tekst. De aquarel. Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan A-tekst De aquarel Mesdag Israëls Mauve Breitner Mondriaan In de 19de eeuw maakte de Nederlandse aquarel een ongekende bloeiperiode door. De artistieke idealen van die tijd vonden in dit medium een perfecte

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2015 tijdvak 2 woensdag 17 juni 13.30-15.30 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een kleurenbijlage. Dit examen bestaat uit 42 vragen. Voor dit examen zijn maximaal

Nadere informatie

John Geven Studio s. Fotografiecursussen en workshops

John Geven Studio s. Fotografiecursussen en workshops John Geven Studio s Fotografiecursussen en workshops John Geven Studio s geeft in samenwerking met professionele fotografen en beeldbewerkers cursussen, modules en workshops voor beginnende en gevorderde

Nadere informatie

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.

Kijkwijzer HAVO / VWO. Joep Nicolas. 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015. Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis. Kijkwijzer HAVO / VWO Joep Nicolas 11 juni 2014 t/m 11 januari 2015 Pierre Cuypersstraat 1, 6041 XG Roermond, 0475 359102, www.cuypershuis.nl Welkom in het Cuypershuis Het museumgebouw is een uniek complex

Nadere informatie

Verdieping 2012-2013 Fotobond afdeling Utrecht- t Gooi

Verdieping 2012-2013 Fotobond afdeling Utrecht- t Gooi De Verdieping 2012-2013 Fotobond afdeling Utrecht- t Gooi 1 Ter inspiratie Dit jaar was het de tweede keer dat ik de cursus De Verdieping van de Fotobond afdeling Utrecht t-gooi mocht begeleiden. Het was

Nadere informatie

FOTO- OPDRACHT 3. NatGeoFoto

FOTO- OPDRACHT 3. NatGeoFoto NatGeoFoto GEZICHTEN VAN DE WERELD FOTO- OPDRACHT 3 GEZICHTEN VAN DE WERELD In de tijdschriften van National Geographic verschijnen talloze portretten, van zowel mens als dier. Toch is portretfotografie

Nadere informatie

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman

Design Psychology. Opdracht 3 - Stijl en tijdperk. Joyce Karreman Design Psychology Opdracht 3 - Stijl en tijdperk Joyce Karreman 0793350 Stijl en tijdperk - Onderzoek Kunstenaar: Roy Lichtenstein Stijl: Pop-art Biografie Roy Lichtenstein is een Amerikaanse Pop-art kunstenaar.

Nadere informatie

Lesbrief. Mongens en Jeisjes

Lesbrief. Mongens en Jeisjes Lesbrief Mongens en Jeisjes Blauw of roze, vanaf de geboorte wordt het onderscheid tussen jongens en meisjes benadrukt. Maar wat als de baby zelf geen kleur bekent? Zes dansers, drie mannen en drie vrouwen,

Nadere informatie

FOTO21 BREDEVOORT. Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities. Tentoonstellingen verwacht. Tentoonstellingen

FOTO21 BREDEVOORT. Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities. Tentoonstellingen verwacht. Tentoonstellingen FOTO21 BREDEVOORT Nieuwsbrief maart 2015 actuele informatie over exposities Tentoonstellingen verwacht Tentoonstellingen huidige Beeld &Poëzie Tentoonstelling tijdelijk niet te bezoeken i.v.m. renovatie

Nadere informatie

LESBRIEF HET PICASSO MYSTERIE

LESBRIEF HET PICASSO MYSTERIE LESBRIEF HET PICASSO MYSTERIE INTRODUCTIE Deze lesbrief hoort bij Blockbusters. Het Picasso Mysterie van Manon Berns. Je kunt dit boek zelf lezen of je juf of meester kan het voorlezen. In Het Picasso

Nadere informatie

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea

ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR. H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea ART HISTORY DE TWINTIGSTE EEUW MASSACULTUUR H5 CKV-profiel Cobra en Karel Appel Moderne Amerikanen in musea Tijdsbeeld tweede helft 20ste eeuw Vrijheid na WOII-Europa ligt in puin.. Koude oorlog: angst

Nadere informatie

Media en Interculturaliteit Lessenserie Blij af!

Media en Interculturaliteit Lessenserie Blij af! Media en Interculturaliteit Lessenserie Blij af! Docentenhandleiding doelgroep duur 3 havo, 2 vwo 6 klokuren Inleiding In veel andere culturen dan de westerse, verandert het schoonheidsideaal niet zo snel.

Nadere informatie

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek

Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek 1 Over schilderijen van Debbie, een paar gedichten en muziek Wie Debbies schilderijen en tekeningen van de afgelopen jaren bekijkt, zal zich misschien verwonderen over de ogenschijnlijke stijlbreuk die

Nadere informatie

K U N S T K A L E N D E R 2 0 1 5

K U N S T K A L E N D E R 2 0 1 5 KUNST KALENDER 2 0 1 5 Exposities 2015 Januari Goitic - Glaswerk januari t/m maart Vitrines Frank van Tol - Fotografie januari t/m maart Oranje gang Maart Alian Brouwer - Schilderijen maart t/m mei Begane

Nadere informatie

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting

GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting GEORGE MEERTENS SUBLACUS schilderen/painting Document 2011 Inhoud/Contents Details/Close ups 6 Sublacus/Sublacus tekst/text Hanneke de Man 18 Brieven/Letters

Nadere informatie

Locatie Prijs Materiaal kosten. Naam workshop Omschrijving Duur Aantal deelnemers

Locatie Prijs Materiaal kosten. Naam workshop Omschrijving Duur Aantal deelnemers Multi Phone Film Leerlingen maken in een groep een aantal filmpjes met hun smartphone, maar de uitdaging is dat deze filmpjes visueel op elkaar moeten aansluiten als een puzzel. Leerlingen worden uitgedaagd

Nadere informatie

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI

H.A.N.G. PLEKKEN. Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI H.A.N.G. PLEKKEN Heel Aardig? Niet Geweldig! > OP BEZOEK BIJ HET NAI Binnenkort ga je met je klas op bezoek bij het Nederlands Architectuur instituut (NAi). Daar zal je het programma H.A.N.G. plekken volgen.

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 2 dinsdag 23 juni 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 32 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 65 punten

Nadere informatie

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST

STAD EN TAAL ONTMOET KUNST STAD EN TAAL ONTMOET KUNST OPTIONELE OPDRACHTEN EN HUISWERKOPDRACHTEN 1 WAT WILT U? (voorbereiding op het bezoek) A. Wat wilt u graag in het Stedelijk Museum zien? (welke soort kunst, welke kunstenaar,

Nadere informatie

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo

Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Lesvoorbereiding Tumult Kunst!? CKV 3-4 vmbo Hoofdstuk Vaardigheid: Leerdoel: Inleiding Reflecteren op de eigen ervaringen met kunst en cultuur. De leerling kan: uitleggen wat cultuur is; uitleggen wat

Nadere informatie

keuken Een kijkje in de Ad Vlemmix

keuken Een kijkje in de Ad Vlemmix I n t e r v i e w a d v l e m m i x Ad Vlemmix Een kijkje in de keuken Bij Ad Vlemmix staat de deur altijd open. Tijdens het interview dat ik met hem heb, schuiven er steeds meer mensen aan de grote keukentafel.

Nadere informatie

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet

De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Dit boekje is van: De schatten van Caroline en Maurice Verbaet Ik heb het museum bezocht met: Een reis door de tijd Hallo! Wij zijn Caroline en Maurice en we hebben een passie voor Belgische moderne kunst.

Nadere informatie

Als je de CS of CC versie te duur vindt dan kun je ook werken met Photoshop Elements; in de les leren we de verschillen tussen de versies.

Als je de CS of CC versie te duur vindt dan kun je ook werken met Photoshop Elements; in de les leren we de verschillen tussen de versies. opdracht les twee Opdracht 1: * Maak een foto waarbij je onderwerp (of persoon) duidelijk los komt van de achtergrond door gebruik van je diafragma Opdracht 2: * Maak een foto waarbij je onderwerp (of

Nadere informatie

Juryrapport Jonge Jury Ontwerpwedstrijd 2015

Juryrapport Jonge Jury Ontwerpwedstrijd 2015 Juryrapport Jonge Jury Ontwerpwedstrijd 2015 Het was heel, heel lastig kiezen. Bijna alle omslagen waren ontzettend goed gelukt! Ik was erg onder de indruk van het niveau en creativiteit, het is geweldig

Nadere informatie

MIK aanbod onderwijsteam. MIKspecials Nieuwe Media - In onze cultuur neemt de communicatie via beelden een steeds

MIK aanbod onderwijsteam. MIKspecials Nieuwe Media - In onze cultuur neemt de communicatie via beelden een steeds MIK aanbod onderwijsteam /20 MIKspecials Nieuwe Media - In onze cultuur neemt de communicatie via beelden een steeds onderwijsteam MIKspecials NIUEWE MEDIA belangrijkere plaats in. In deze MIKspecials

Nadere informatie

INFORMATIE ROTTERDAM CULTUURDAG CKV1 donderdag 18 april 2013

INFORMATIE ROTTERDAM CULTUURDAG CKV1 donderdag 18 april 2013 INFORMATIE ROTTERDAM CULTUURDAG CKV1 donderdag 18 april 2013 SCAPINO BALLET EN HET WERELDMUSEUM Het Scapino Ballet is een Nederlands ballet- en dansgezelschap uit Rotterdam. Het Scapino Ballet was de eerste

Nadere informatie

Mini-docu - Les 1 Het begin van je documentaire

Mini-docu - Les 1 Het begin van je documentaire Mini-docu - Les 1 Het begin van je documentaire [Om deze lesbrief in te kunnen vullen heb je de nieuwste versie van Adobe Reader nodig] Naam: Klas: Naam docent: Tijdens dit filmproject ga je de geschiedenis

Nadere informatie

Jaap Bierman G&I klas 1A. Auto-biotic self-portrait Art, Media & Me Docenten: Saskia Freeke Sonja van Vuure Martin Lacet John Hennequin

Jaap Bierman G&I klas 1A. Auto-biotic self-portrait Art, Media & Me Docenten: Saskia Freeke Sonja van Vuure Martin Lacet John Hennequin G&I klas 1A Auto-biotic self-portrait Art, Media & Me Docenten: Saskia Freeke Sonja van Vuure Martin Lacet John Hennequin Mijn Artefact: Personaliteam Van links naar rechts: Luther, Luna, Lucina, Lucas

Nadere informatie

Stipendium. Anne Vaandrager

Stipendium. Anne Vaandrager Stipendium Anne Vaandrager Introductie Afwijken van de norm Tegenwoordig kunnen we door middel van technologie radicaal ingrijpen op het ontwerp van ons lichaam. De centrale positie van de mens als maatstaaf

Nadere informatie

Hand-out Methodiek Lookalike

Hand-out Methodiek Lookalike Hand-out Methodiek Lookalike Methodiek Lookalike www.lookalike-traject.nl Amsterdam 2011 INHOUDSOPGAVE INTRODUCTIE LOOKALIKE... 3 FILOSOFIE EN WERKWIJZE... 3 INTRODUCTIE VOOR HET ONDERWIJS... 3 KUNSTZINNEGE

Nadere informatie

Landschap als toneel ELLEN KOOI

Landschap als toneel ELLEN KOOI door Patrizia Arena Landschap als toneel ELLEN KOOI KUNSTFOTOGRAFE ELLEN KOOI HEEFT HAAR SPECIALITEIT GEMAAKT VAN DENKEN BUITEN DE KADERS. LETTERLIJK: VANUIT DE THEATERFOTOGRAFIE TROK ZE ALS EEN VAN DE

Nadere informatie

Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 Museum De Paviljoens. Verwerkin gsopdracht Modernisme Voort gezet onderwi js CKV 1

Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 Museum De Paviljoens. Verwerkin gsopdracht Modernisme Voort gezet onderwi js CKV 1 Vertaalde Werken/ Translated Works: Barbara Visser 1990 2006 Museum De Paviljoens Verwerkin gsopdracht Modernisme Voort gezet onderwi js CKV 1 Transformatie Huis II 2006 Tekst, computeranimatie Transformatiehuis

Nadere informatie

2 Eeuw van het Verstand

2 Eeuw van het Verstand 2 Eeuw van het Verstand Caravaggio, 1600 Veranderingen Het vorige werkboek eindigde met de barok in Zuid-Europa en de Gouden Eeuw in Nederland. Zowel in de 16e als de 17e eeuw leefden een aantal van de

Nadere informatie

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++

ZOEKEN NAAR DE VOLMAAKTE VORM NIVEAU ++ NIVEAU ++ /5 Deze leskaart gaat over het zoeken naar de volmaakte vorm. Dat klinkt misschien wat verheven, maar je zult ontdekken dat deze zoektocht in de kunstgeschiedenis erg belangrijk is geweest. Piet

Nadere informatie

PORTRET FOTOGRAFIE SUSANNE MIDDELBERG. Susanne. Middelberg

PORTRET FOTOGRAFIE SUSANNE MIDDELBERG. Susanne. Middelberg PORTRET FOTOGRAFIE SUSANNE MIDDELBERG Susanne Middelberg Een harde werker met een spontane en warme persoonlijkheid, dat is de fotografe die we zien in de serie Wonderwoman. Susanne Middelberg heeft ook

Nadere informatie

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan

Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Bijzondere verkoop schilderijen Narcisse voor de slachtoffers van tyfoon Haiyan Om de slachtoffers van het vreselijke natuurgeweld in de Filipijnen te helpen hebben we een speciale aanbieding voor u. U

Nadere informatie

INTERVIEW [1] Ik heb een aantal van Willems vragen beantwoord.

INTERVIEW [1] Ik heb een aantal van Willems vragen beantwoord. INTERVIEW Willem Wernsen vroeg me in februari 2015 om een interview voor zijn nieuwe e-book ON STREET PHOTOGRAPHY dat uitgegeven wordt bij Craft&Vision Hij heeft ook een interview met Marco Bastmeijer

Nadere informatie

Grappig - gek - onheilspellend - sexy - eng - mooi - science fiction - vervreemdend

Grappig - gek - onheilspellend - sexy - eng - mooi - science fiction - vervreemdend /\/\/\/\/\/\/\/\/\ Museumopdrachten bij de tentoonstelling MAPPA: Yael Davids 1994-2003 /\/\/\/\/ in Museum De Paviljoens (15 november 2003-29 februari 2004) \\/ In Museum De Paviljoens is op dit moment

Nadere informatie

Bijdragen aan een positieve beeldvorming? Fotograferen volgens The new picture of Technique

Bijdragen aan een positieve beeldvorming? Fotograferen volgens The new picture of Technique Bijdragen aan een positieve beeldvorming? Fotograferen volgens The new picture of Technique Uw fotografie en moderne beeldvorming Iedereen die communiceert over techniek draagt bij aan de beeldvorming

Nadere informatie

2. Bekijk de foto weer. Je ziet 2 tekeningen in de achtergrond. Welke van de twee is anders. Leg uit waarom.

2. Bekijk de foto weer. Je ziet 2 tekeningen in de achtergrond. Welke van de twee is anders. Leg uit waarom. Evelien Jorna EXAMEN BEELDENDE VAKKEN 2015, THEMA ANDERS OEFENVRAGEN BIJ MAGAZINE 1. AFB. 1 Picasso in zijn atelier. Foto. De fotograaf heeft hier bewust gezorgd voor RITME/HERHALING in de compositie/ordening.

Nadere informatie

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt

November Glaceren met Acrylmedium December Het licht van Rembrandt / Het december gevoel de duisternis van Rembrandt PROGRAMMA 2011 2012 Uitgangspunt van de lessen is dat kennis van de schilderkunstige technieken en stromingen vanuit de eigen ervaring wordt ontdekt en ontwikkeld. De opdrachten hebben betrekking op zowel

Nadere informatie

Cultuurplan basisschool De Regenboog

Cultuurplan basisschool De Regenboog Cultuurplan basisschool De Regenboog (2015-2016) Dukdalf 28 3961 LA Wijk bij Duurstede 1 Dit beleidsplan omvat de volgende punten: Wat is onze visie op cultuur? Wat willen we dit jaar veranderen? Hoe pakken

Nadere informatie

Absurdisme met gevoel

Absurdisme met gevoel oeuvreportfolio door Jasper de Weerd Absurdisme met gevoel Fotograaf heeft een indrukwekkende lijst klanten. Toch vindt hij ook nog tijd om te doen waar hij zelf zin heeft: het maken van absurde portretten

Nadere informatie

Project interactieve multimedia 2014

Project interactieve multimedia 2014 Project interactieve multimedia 2014 Naam: Peter van der Giessen (2543251). Project in samenwerking met Robert de Kuijer. Groep 1 1. Introductie: Het vak project interactieve multimedia bestaat over het

Nadere informatie

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN

CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN CONTEMPLATIEVE FOTOGRAFIE BEWUST ANDERS WAARNEMEN Inleiding Wat wij beogen met deze drie dagen is een verdieping in fotograferen. Dat doen we door het effect van foto s te bestuderen. In algemeenheid geven

Nadere informatie

Wie ben jij? Ik ben... Introductie VMBO

Wie ben jij? Ik ben... Introductie VMBO VMBO onderbouw Introductie Wie jij bent is niet in één zin te beantwoorden. Of je man of vrouw bent. Uit welk land je komt. Wanneer je geboren bent. Welke dingen (muziek, kleding, sport etc.) je leuk vindt.

Nadere informatie

Voor de ouders of verzorgers

Voor de ouders of verzorgers Voor de ouders of verzorgers Dit boekje is bedoeld voor kinderen tussen drie en zes jaar. Acht kunstwerken uit de collectie oude kunst van het Centraal Museum zijn geselecteerd voor dit boekje. Deze werken

Nadere informatie

Factsheet over het educatieve aanbod

Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Solomon R. Guggenheim Museum in New York, in 2012 Photo: David Heald Factsheet over het educatieve aanbod De tentoonstelling in het Cobra Museum Het Cobra Museum brengt van 5

Nadere informatie

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1

(de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 (de armen en het geld) Kunstgeschiedenis Danique Voorthuijzen Jaar 1 Inleiding Op donderdag 10 december zijn we met het vak kunstgeschiedenis een dag naar Amsterdam gegaan. We gingen in Amsterdam het van

Nadere informatie

Media & Privacy Lessenserie Gotcha!

Media & Privacy Lessenserie Gotcha! Media & Privacy Lessenserie Gotcha! Docentenhandleiding doelgroep duur 2 vmbo, 1 havo, 1 vwo 5-6 klokuren Inleiding In een klap beroemd: dat wensen veel jongeren! Of het nu komt door geweldige prestaties

Nadere informatie

Blog 2: Naar de shop of niet?

Blog 2: Naar de shop of niet? Blog 2: Naar de shop of niet? Mijn tweede blog entry, zoals dat met een populair woord heet. Ik had aanvankelijk gekozen voor een ander onderwerp dan dit, maar ik merk dat het steeds vaker een discussiepunt

Nadere informatie

JE CULTURELE ZELFPORTRET

JE CULTURELE ZELFPORTRET JE CULTURELE ZELFPORTRET Dit is het culturele zelfportret van Vul alles in hele antwoordzinnen in. Gebruik een ander lettertype of een andere kleur voor de antwoorden. Plak hier je pasfoto Film/tv 1 Ga

Nadere informatie

Deze handreiking is van:

Deze handreiking is van: 9 lessen over het volgen van Jezus Deze handreiking is van: Deze lessen zijn geschreven Beryl Voorhoeve en opgemaakt door Judith Maarsen. Ten behoeve van de kinderstudiegroepen voor de bovenbouw Gebruikte

Nadere informatie

KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE

KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE KAVF FOTORALLY 2014 THEORETISCH GEDEELTE 1. Studiofotografie : wat is het effect van een grote witte paraplu dicht bij het onderwerp? a. Minimale flare effecten b. vlak, weinig contrastrijk resultaat c.

Nadere informatie

CKV Festival 2012. CKV festival 2012

CKV Festival 2012. CKV festival 2012 C CKV Festival 2012 Het CKV Festival vindt in 2012 plaats op 23 en 30 oktober. Twee dagen gaan de Bredase leerlingen van het voortgezet onderwijs naar de culturele instellingen van Breda. De basis van

Nadere informatie

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1

Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 1 Giardino beeldentuin (Jos van Vreeswijk) 4-1 16-02-2007 13:02 Pagina 2 Jos van Vreeswijk is meer dan dertig jaar beeldhouwer en nog

Nadere informatie

beeldende vakken CSE GL en TL

beeldende vakken CSE GL en TL Examen VMBO-GL en TL 2009 tijdvak 1 maandag 18 mei 9.00-11.00 uur beeldende vakken CSE GL en TL Bij dit examen hoort een bijlage. Dit examen bestaat uit 36 vragen. Voor dit examen zijn maximaal 70 punten

Nadere informatie