Speel het LUMC-spel Ganzenbord op z n coolst

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Speel het LUMC-spel Ganzenbord op z n coolst"

Transcriptie

1 december 2012 nummer 9 Speel het LUMC-spel Ganzenbord op z n coolst Ziekmakende beestjes Hoeveel bacteriën zitten er in jou? Te harde muziek Waarom is dat slecht voor je oren? DEZE ENE KEER SPECIAAL VOOR JONGE LEZERS LEZERS

2 Cicero is een uitgave van het Leids Universitair Medisch Centrum (lumc). Cicero wordt geproduceerd door het directoraat Communicatie. Overname van artikelen, met bronvermelding, is toegestaan na toestemming van de directeur Communicatie of diens plaatsvervanger. Oplage: issn REDACTIE Mieke van Baarsel Raymon Heemskerk Diana de Veld Christi Waanders EINDREDACTIE Diana de Veld Speciaal voor jou: de Cicero Junior Gefeliciteerd! Jij hebt een Cicero Junior in handen, en dat is best bijzonder. Want dit blad, speciaal bedoeld voor jonge lezers, verschijnt maar één keer. De volgende keer maakt het LUMC het universitaire ziekenhuis in Leiden gewoon weer een tijdschrift voor volwassenen. Maar deze ene keer staan er allemaal spannende en interessante artikelen voor jóu in. Bijvoorbeeld over misdadigers opsporen met DNA, haaien die in de MRI-scanner gaan en over ADHD met een test! Verder: hoe is het om als kind in het ziekenhuis te liggen? Waarom is harde muziek luisteren zo slecht voor je oren? En wat gebeurt er op het helikopterdek van het ziekenhuis? Kun je skiën als je maar één been hebt? Je leest en ziet het allemaal, plus nog veel meer. Geen zin in lezen? Zelfs niet in de strip!? Nou, dan speel je toch het LUMCspel, midden in dit blad. Of je lost de puzzel op, misschien win je nog een prijs. Oh ja, vóór we het vergeten: we willen graag alle kinderen bedanken die hebben meegewerkt aan dit blad. Die meedachten over de onderwerpen, interviews hielden, op de foto gingen, een stukje schreven of vertelden waarom zij later dokter, verpleegkundige of onderzoeker willen worden. Dankzij jullie is het een blad voor én door kinderen geworden! Veel lees-, kijk- en doe-plezier! De redactie van Cicero Junior AAN DIT NUMMER WERKTEN MEE Els van den Brink Caroline Burger Jan Hein van Dierendonck Dick Duynhoven Astrid Hageman Ad Kaptein Menno Kröse Saskia Masselink Sandrine van Noort Jos Overbeeke Masja de Ree Maaike Roefs Caroline van der Schaaf Astrid Smit Willy van Strien Marije Zomerdijk en vele kinderen en gastschrijvers FOTOGRAFIE Marc de Haan Arno Massee Gert Jan van Rooij (pag. 32) REDACTIERAAD Kees Bartlema div. 1 Jaap Fogteloo div. 2 Thomas Donker div. 3 Tom Hammer (voorzitter) div. 4 Roeland Dirks div. 5 Ruud Kukenheim directeuren Eldrid Bringmann DOO Martie van Beuzekom verpleegkundige adviesraad Sabine Bezstarosti M.F.L.S. Maaike Roefs promovendi VORMGEVING EN LAYOUT Tigges strategie concept & ontwerp, Rijswijk PREPRESS EN DRUK Groen Media, Leiden CONTACT Directoraat Communicatie, Postbus 9600, 2300 RC Leiden , fax ABONNEMENTSVOORWAARDEN: Zie ABONNEMENTEN Jaarabonnement 26,50 (studenten 19,60) Postabonnementen voor medewerkers lumc 9,55 CICERO NR. 1 VERSCHIJNT OP 29 JANUARI. Narcose Het is best spannend als je geopereerd moet worden. Daarom krijg je van tevoren altijd uitleg over de operatie. Dat gebeurt door speciale medewerkers van de kinderafdeling: de pedagogisch medewerkers. Zij laten bijvoorbeeld zien hoe een narcose werkt, met foto s of een dvd. Of door zogenaamd narcose aan een pop te geven. De pedagogisch medewerkers beantwoorden ook vragen die je hebt over je ziekte of over de behandeling. En ook heel belangrijk: ze zorgen voor speelgoed en activiteiten. Zo kom je de ziekenhuisdag goed door. CICERO JUNIOR INHOUD 9 Waarom krijg je diarree van antibiotica? 27 Wat gebeurt er bij een spoedgeval? 29 Roos onderzoekt graag dingen met haar microscoop 25 Wat doet die haai in het LUMC? 4 De drie miljard letters van je leven 6 Ziek en toch naar school, en meer 8 Fietshelm: ja of nee? 10 Wat een drukte! 11 Zelf dokter worden 12 Beste Martha Vragen, antwoorden en nog meer vragen 13 De ziekenhuisboot in Bangladesh 14 Meepraten als je ziek bent 15 Laat je horen! 16 Het LUMC speelt mee 18 Hoe komen onze botten in ons lijf 20 Groeiend zelfvertrouwen 21 Ik ben niet zielig 22 Opereren: kinderspel? 23 Wáááááh! 140 decibel! 24 Puzzel en win 25 Een hartoperatie bij baby s in de buik 26 Skiën op één been 28 Werken in een ziekenhuis 30 Welke soorten onderzoek doen ze in het LUMC? [3] ADHD? Doe de test op blz. 10

3 De drie miljard letters van je leven door Astrid Smit Waarom heb je blauwe ogen? Of bruine? DNA is de chemische software van jouw lichaam. Het zit in iedere cel en bepaalt of je een jongen of meisje bent en hoe je eruit ziet: of je blond of zwart haar hebt, blauwe of bruine ogen, een wipneus of puntneus. DNA bepaalt ook min of meer je aanleg: of je verlegen bent of juist iedereen durft aan te spreken, of je goed in rekenen bent of juist meer in taal. Mengelmoes Dit DNA kreeg je van je ouders, de ene helft van je vader en de andere helft van je moeder. Daarom heb je bijvoorbeeld de krullen van je vader en de lange tenen van je moeder. En soms zit je er precies tussenin. Als je vader een donkere huid heeft en je moeder een blanke, heb jij misschien een lichtbruine huid. Baard of borsten Vanaf het begin van jouw bestaan zit dat DNA al in je cellen en regelt het hoe je lichaam zich ontwikkelt en functioneert. Dat je botten groeien, dat er stofjes in je lichaam worden gemaakt die ervoor zorgen dat je een baard of borsten krijgt, dat je lichaam zich goed kan verweren tegen ziektes. Moord gepleegd? Je DNA verraadt je! Een tweelingbroer of -zus die precies op jou lijkt, heeft dezelfde DNA-code als jij. Andere mensen hebben een iets andere DNA-code. Je ouders, je broer, je vriendjes, de buurman en ook een dief of moordenaar. Fijn voor de politie. Als een inbreker een DNA-spoor - huidschilfers of druppels bloed - in een huis achterlaat, kan de politie gericht naar hem op zoek. Opsporen Samen met onderzoekers vergelijkt de politie dit spoor eerst met DNA in de computer. Dat is afkomstig van alle mensen die in de gevangenis zaten of een forse straf hadden. Als het DNA van de inbreker overeenkomt met het DNA van een persoon in dit databestand, weet de politie meteen wie ze moet oppakken. Maar als hier niets uitkomt, speuren politie en onderzoekers verder. Uit het DNA-spoor kunnen ze ook opmaken of de inbreker een man of vrouw is, welke kleur haar, ogen en gezicht die heeft en uit welk werelddeel die komt. Dat helpt. Marianne Vorige maand pakte de politie de man op die Marianne Vaatstra waarschijnlijk vermoordde. Dit 16-jarig meisje lag dertien jaar geleden dood in een Fries weiland. Op haar lichaam zaten DNA-sporen van de dader. Daardoor wist de politie al dat hij uit West-Europa komt. Door andere sporen vermoedde de politie dat hij uit de buurt kwam. Daarom riep de politie alle mannen uit de omgeving van de moord op DNA af te geven. De politie hoopte hiermee de vader, broer of neef van de dader te vinden want die hebben ongeveer hetzelfde DNA. Tot ieders verbazing had de dader zelf ook DNA afgestaan. Dat kwam volledig overeen met het DNA-spoor op Mariannes lichaam. Het boek van jouw leven DNA ligt opgerold en ineengekruld in iedere cel, verdeeld over een vast aantal chromosomen. Als je die zou ontwarren, krijg je een DNA-draad die lijkt op een gedraaide ladder die noemen we de dubbele helix. De sporten van die ladder zijn gemaakt van bouwstenen die wetenschappers A,C,G en T noemen letters Net als echte letters een woord kunnen vormen, kunnen deze letters een code vormen voor stofjes in je lichaam. In de ene code staat bijvoorbeeld de formule voor een groeistofje, in de andere de formules voor stofjes die jouw haar of ogen hun kleur geven. Boodschappers in de cel lezen deze codes en geven ze door aan een soort fabriekje. Dat produceert die stofjes, waardoor je bijvoorbeeld bruine ogen en zwarte haren krijgt en elk jaar groeit. Als je ál de letters van jouw DNA - bij elkaar drie miljard - in een boek zet en je begrijpt wat er staat, kun je lezen hoe je eruit ziet en ongeveer wat voor karakter en aanleg je hebt. Het is de formule van jouw leven! Foto: Eveline Altena & Peter de Knijff Dit oude skelet werd opgegraven in Eindhoven, zodat onderzoekers naar zijn DNA kunnen kijken Voorouders krijgen een gezicht Met DNA kun je ook iets te weten komen over mensen die vroeger in Nederland leefden. Hoe ze eruit zagen, waar ze vandaan kwamen of aan wat voor ziektes ze leden. Wetenschappers van de Universiteit Leiden openden in steden als Eindhoven, Rotterdam en Middelburg oude graven en haalden DNA uit de skeletten. In botten en tanden blijft DNA heel lang goed. Met dat DNA hopen ze een beeld van de mensen uit deze graven te krijgen. Misschien ontdekken ze wel dat er Spaanse soldaten liggen of dat deze mensen zijn gestorven aan de pest. Het DNA van de bacterie die deze dodelijke ziekte veroorzaakt, is namelijk terug te vinden op tanden. In ieder geval kunnen ze met oud DNA mensen van een paar eeuwen terug een gezicht geven. Want hieruit is af te lezen welke kleur haar en ogen ze hadden en welke vorm hun gezicht ongeveer had. Wie weet sta je over tien jaar wel oog in oog met deze Nederlandse voorouders in een of ander museum! Met dank aan Peter de Knijff, professor Populatie- en evolutiegenetica bij de Universiteit Leiden en hoofd van het Forensisch Laboratorium van het LUMC. [4] CICERO JUNIOR [5]

4 Ziek en toch naar school Soms heb je geen zin om naar school te gaan. Ik voel me niet lekker! roep je. Nee hoor, jij bent gewoon schoolziek, lacht je moeder. Niet écht ziek dus, en je moet toch. Het omgekeerde kan ook: wél echt ziek zijn, maar dolgraag naar school willen. Dat geldt voor veel kinderen in het ziekenhuis. Ze missen het contact met hun klasgenoten en zijn bang dat ze straks achterlopen. Gelukkig is daar binnen het LUMC iets voor geregeld. Klaslokaal Zo is er een ziekenhuisschool : een klein klaslokaal. Daar kunnen leerlingen les krijgen. Er is één leraar voor het voortgezet onderwijs, Hans, en twee leraressen, Noortje en Thea, voor het basisonderwijs. Eigen school Er zitten meestal maar een paar kinderen in de klas, en dan voor een uurtje. Want ze zijn natuurlijk wél ziek. De leraren komen ook aan bed lesgeven of kinderen helpen met hun huiswerk. Want hun eigen school blijft het belangrijkst. Dáár komen de Meester Hans geeft les in de ziekenhuisschool kinderen weer terug, en dáár hebben ze hun vriendjes en vriendinnetjes, vertelt Silvia Klunder, die binnen het LUMC van alles regelt rond onderwijs aan kinderen. Bezoek Het ziekenhuis probeert daarom ook om klasgenoten en eigen Via een internetverbinding kun je in je eigen klas zijn leraren op bezoek te laten komen. Soms komt zelfs de hele klas langs. Het is voor die klasgenoten best spannend: het zieke kind ziet er anders uit en ze zijn bezorgd over hem of haar. Computers In het LUMC is gratis Wifi. Veel kinderen in het LUMC hebben een laptop op hun kamer van zichzelf of geleend. Zo kunnen ze contact houden via , Facebook, Skype... We gebruiken ook Klasse- Contact, dat is een systeem waardoor je via de laptop en een op afstand bedienbare camera in je eigen klas de lessen volgt, ook al ben je niet op school. Normaal zijn Kinderen willen het liefst normaal zijn, zegt Silvia Klunder. Want dan hoor je erbij. Maar eigenlijk is ziek zijn helemaal niet zo raar. Ruim een op de tien kinderen heeft een chronische ziekte! (DdV) Een ernstig ziek broertje Het zal je maar gebeuren! Je pleegbroertje van zes is ziek en na een lange tijd van onderzoeken blijkt hij kanker te hebben. Gelukkig kan Charlotte (11) vaak in de Ronald McDonald huiskamer spelen, als haar moeder bij haar broertje is. Meer dan een jaar geleden werd Jari ziek. Ze wisten eerst niet wat hij had. Toen bleek het aplastische anemie te zijn, vertelt Charlotte. Dat is een mond vol, dus hebben we even opgezocht wat het is. Het bloed van Jari is helemaal in de war. Het beenmerg, waar nieuw bloed wordt gemaakt, doet het niet goed meer. Supersnel geopereerd Lotte vertelt dat Jari een beenmergtransplantatie kreeg, maar dat het daarna is misgegaan. Er is een bloedprop naar zijn hart geschoten. Toen moest hij supersnel worden geopereerd. Dat was in de zomer, maar het gaat nog steeds niet goed met zijn hart. Voeten in de ballenbak Al die tijd is Jari in het ziekenhuis. Soms in Rotterdam maar ook vaak in Leiden, wat niet in de buurt van hun huis is. Elke woensdagmiddag speel ik dan hier in de Ronald McDonald huiskamer. Soms neem ik mijn vriendin Sanne mee. Het is hier best leuk. We knutselen vaak. Soms zit ik gewoon even lekker op de rand van de ballenbak, met mijn voeten erin. Of Hoe wil jij geprikt worden? Charlotte op de fiets met Margrietta Zwaan van de Ronald McDonald Huiskamer ik ga lekker hard fietsen met mijn zusje, dat vindt zij heel grappig. Je kan hier ook naar buiten, maar elke keer als ik hier was in de zomer was het slecht weer. Balen! Niet zo bezorgd Het is nog spannend hoe het verder zal gaan met Jari. Papa en mama maken zich best wel zorgen, Charlotte minder. Ik ben niet zo snel bezorgd. (CB) Knuffelmoment in het ziekenhuis De volgende keer ga ik toch weer liever op bezoek bij de kinderafdeling... De broer van een patiëntje aait een cavia die op bezoek komt in het LUMC Heb jij wel eens een cavia in het ziekenhuis gezien? Het gebeurt niet vaak, maar soms zie je ze wel. Ze komen dan niet voor de dierendokter naar het LUMC (die is hier ook niet), maar om zieke kinderen te bezoeken op de kinderafdeling. Aaien Veel kinderen hebben een huisdier dat ze graag vertroetelen en verzorgen. Maar als kinderen ziek worden en langere tijd in het ziekenhuis verblijven, dan moeten ze het zonder hun hond, kat of konijn stellen. Jammer: geen warme, zachte vacht om te aaien... Gekeurd Daarom komen medewerkers van kinderboerderij Merenwijk in Leiden tien keer per jaar in het LUMC met cavia s en konijnen. Van tevoren keurt de dierenarts de dieren, zodat ze zeker weten geen virussen en bacteriën meebrengen. Want dat kunnen zieke kinderen natuurlijk niet gebruiken. Een lekkere knuffelpartij wel! (DdV) Youri (13 jaar): Ik moet elke week geprikt worden. Het liefst wil ik dan dat mijn moeder naast me zit en mijn hand vasthoudt en dat verder niemand iets tegen me zegt. Pijn is natuurlijk nooit fijn. Maar het helpt als je zelf kunt kiezen hoe dokters en onderzoekers met je omgaan. Daarom krijgen kinderen die lange tijd behandeld worden in het Willem- Alexander Kinderziekenhuis, de kinderafdeling van het LUMC, sinds kort een Pijnpaspoort. Een kleurrijk boekje waarin ze zelf kunnen schrijven wat ze wel en niet fijn vinden. Bijvoorbeeld: ik wil het liefst met een kapje onder narcose gaan, of juist met een infuus. En ik wil dat mijn vader en moeder erbij zijn, of nee, laat mij maar lekker alleen! Het Pijnpaspoort gaat mee naar alle artsen en onderzoekers. Zij kunnen er ook een complimentje in zetten. Kinderen minder bang Karin de Witte is hoofd van de peda- gogisch medewerkers in het LUMC. Pedagogisch medewerkers begeleiden kinderen die lange tijd ziek zijn en vaak in het ziekenhuis komen. Het helpt als een kind mee kan bepalen, vertelt ze. Meer grip zorgt voor minder stress en minder angst. Het gaat om dingen als: op welke plek wil je geprikt worden? Maar ook om de manier van praten. Sommige kinderen willen bijvoorbeeld veel uitleg, anderen niet. Het boekje leert de dokter en de onderzoekers hoe ze met een bepaald kind om moeten gaan. Want het is belangrijk om kinderen serieus te nemen, vindt Karin. Toch een prik Niet alle verzoeken mogen in een Pijnpaspoort staan, want sommige dingen moeten nou eenmaal gebeuren. Dus opschrijven dat je helemáál niet meer geprikt wilt worden: dat zit er niet in. Maar als het mogelijk is, probeert iedereen om naar de kinderwensen te luisteren. (DdV) [6] CICERO JUNIOR [7]

5 Fietshelm: ja of nee? Ziekmakende beestjes Lisa (scholier, 11 jaar): Nee, een fietshelm draag ik niet meer. Toen Professor Inger Schipper (ongevals-chirurg, 47 jaar): ik net kon fietsen, als kleuter, droeg ik er wel een. Maar ik ben ermee Ik ben vóór een fietshelm voor kinderen. Misschien zelfs wel voor gestopt omdat ik het fietsen steeds beter doorkreeg en beter kon volwassenen! We hebben nog niet bewezen dat een helm fietsers echt omgaan met het verkeer. beschermt, maar we weten al wél veel over ongelukken met brommers, scooters en motorrijders. Bijvoorbeeld dat scooterrijders die Ik ben wel eens gevallen ja, toen ik negen was. Ik had toen net een nieuwe fiets. Ik reed de stoep op en viel op straat. Het bezorgde me als enigen zonder helm mogen rijden het slechtste af zijn. Ze hebben een schram op mijn hoofd en bijna een gebroken arm. Toen was een het vaakst verwondingen aan hun hoofd, en ze overlijden ook vaker na helm misschien wel handig geweest. een ongeluk. Ik kan me nog wel herinneren dat ik als klein meisje de fietshelm liever Ik opereer zelf vaak slachtoffers van verkeersongelukken. Ik zie veel niet op wilde. Het bandje zat heel vervelend en strak, en daar ging je hersenschuddingen, snijwonden, schedelbreuken en hersenbloedingen. Die laatste twee zijn het ergst, en daar beschermt een helm goed velletje soms tussen zitten. En als je in de winter eens een leuke muts had, dan kon je die niet opzetten omdat je helm er niet overheen tegen. Ook op hoge snelheid. paste. Zeker voor kinderen is een fietshelm heel belangrijk. Tot je twaalfde is Als ik nu nog met een fietshelm op zou rijden, dan zouden andere je hoofd in verhouding groot, en dus kwetsbaar. Verder zien mensen in kinderen me daar vast om uitlachen. Maar als iedereen er een droeg, het verkeer kinderen minder goed, omdat ze kleiner zijn. En kinderen dan zou ik het ook gewoon doen hoor. maken soms onverwachte bewegingen, waardoor ze meer kans hebben op een ongeluk. (DdV) Wat leeft daar? Wat doen deze scholieren bij de sloten achter het LUMC? Ze zoeken DNA! Dat is met het blote oog niet zien, maar het verraadt wel wat voor bacteriën er leven. Museum Naturalis is daar heel nieuwsgierig naar. Watermonsters Leerlingen van het Rijnlands Lyceum helpen mee. We nemen watermonsters van verschillende dieptes, want op elke diepte wonen weer andere bacteriën, vertelt een jongen. In het LUMC wordt het water verder onderzocht. Er kan veel met DNA-technologie. Dat willen we jongeren op deze manier graag laten zien, zegt Ken Kraaijeveld van het LUMC. (RH) Op YouTube staat een filmpje. Gebruik als zoekterm: Rijnlands Lyceum DNA. Youko (11) wilde meer weten over virussen en bacteriën. Voor deze speciale Cicero mocht hij Jaap van Dissel interviewen. Deze professor weet alles van ziektes die worden veroorzaakt door heel kleine beestjes. door Youko van der Blom en Raymon Heemskerk Wat is het verschil tussen een virus en een bacterie? Professor Jaap van Dissel: Een bacterie is heel klein, maar een virus is nog véél kleiner. Als het verkoudheidsvirus zo groot zou zijn als een tennisbal, dan was een bacterie zo groot als een groot zeiljacht, en reikten wij zelf van hier tot bijna aan de maan. Nog een verschil: een virus heeft altijd een cel nodig om zich in te vermenigvuldigen. Die cel kan van jouw lichaam zijn, maar ook van een kip, een varken of een giraffe. Meestal kan een virus dat een dier ziek maakt, jou niet ziek maken, trouwens. En een virus is veel kwetsbaarder dan een bacterie. Buiten een lichaam kunnen de meeste virussen maar een paar uur overleven. Bacteriën kunnen zich in je lichaam vermenigvuldigen, maar ook op veel andere plekken, bijvoorbeeld in het riool. Hoe weet je dat je met antibiotica de slechte bacteriën doodt en niet de goede? Dat is inderdaad heel lastig. Als je ziek bent door een bacterie kun je antibiotica gebruiken. Die medicijnen doden die bacterie, maar je hebt in je lichaam ook heel veel nuttige bacteriën. Jij hebt bijvoorbeeld op dit moment ongeveer een kleine kilo bacteriën bij je. De meeste zitten in je dikke darm, daarom stinkt je poep ook zo. Die bacteriën helpen bij het verteren van je voedsel. Omdat antibiotica ook veel van die goede bacteriën doden, zorgen antibiotica voor bijwerkingen, zoals diarree. Antibiotica moet je daarom alleen gebruiken als het écht nodig is. De meeste bacteriën zitten in je dikke darm, daarom stinkt je poep ook zo Wist je dat... - De mens één virusziekte helemaal heeft uitgeroeid: pokken? - Er ook nog steeds infectieziekten bijkomen? - Dit vooral gebeurt waar mensen en dieren dicht bij elkaar leven, zodat mensen- en dierenvirussen makkelijk met elkaar mengen? - Je veel meer bacteriën bij je hebt dan het aantal cellen waaruit je lichaam bestaat? - Als jij van een verre reis terugkeert, je in jouw darm een boel vreemde bacteriën mee terugneemt? Wat zijn bekende virusinfecties? Vroeger werden veel kinderen ziek door bijvoorbeeld polio en mazelen. Nu komen die bijna niet meer voor, omdat we er tegen inenten. Het waterpokken- virus komt nog wel veel voor, en het griepvirus, ook wel influenza genoemd. Als je jong en gezond bent kun je daar flink ziek van worden, maar word je ook snel weer beter. Maar ouderen en mensen die minder gezond zijn, kunnen er zelfs aan overlijden. Zij kunnen daarom de griepprik krijgen. Ik krijg ook altijd de griepprik, omdat ik vroeger last had van astma Maar wat is de griepprik eigenlijk precies? De griepprik is een inenting tegen griep. Je krijgt dode virusdeeltjes ingespoten. Die maken je niet ziek, maar zorgen wel dat je lichaam afweer opbouwt tegen het griepvirus. Als je lichaam dan het griepvirus tegenkomt, kun je het virus bestrijden en word je niet ziek. Je moet de griepprik wel ieder jaar halen, want het griepvirus verandert snel; veel sneller dan de meeste andere virussen. De laatste vraag: hoeveel bacteriën en virussen zijn er nodig om je ziek te maken? Dat wisselt per soort bacterie en virus, maar ook per persoon. Een heel geniepige, ziekmakende bacterie is Shigella, die diarree veroorzaakt. Als je er daarvan 10 tot 100 inslikt kun je al ziek worden. Maar van de meeste bacteriën en virussen word je pas ziek als je er een heleboel van binnenkrijgt. Gelukkig maar! [8] CICERO JUNIOR [9]

6 Wat een drukte!! Heb jij peper in je kont? Kun je nooit je mond houden als iemand anders wat vertelt? Doe je vaak dingen zonder te bedenken of dat nou wel zo handig is? Dan kan het zijn dat je ADHD hebt. Maar misschien is er niet veel aan de hand. Hoe kom je daarachter? door Willy van Strien Dat is moeilijk, vindt Robert Vermeiren. En hij heeft er nog wel voor doorgeleerd: hij is professor Kinder- en Jeugdpsychiatrie in Leiden en in Amsterdam. De Nederlandse naam voor ADHD is aandachtstekort-hyperactiviteitstoornis. Dat betekent dat iemand met ADHD zich moeilijk kan concentreren en niet stil kan zitten. De kenmerken zijn dus wel duidelijk. Maar die zeggen niet alles, vindt Vermeiren. Je hebt pas ADHD als die concentratieproblemen en de onrust ook echt voor problemen zorgen. Rotzooi Dat wil bijvoorbeeld zeggen dat je ouders vaak mopperen over jouw drukke gedrag. Of dat de rotzooi op je kamer, als je eerlijk bent, echt niet meer normaal is. Of dat je klasgenoten gauw genoeg van je hebben. Of dat je op school slechte cijfers haalt terwijl je best een goeie kop met hersens hebt. Niet laten aanpraten Doe de ADHD-test! Ben jij vaak druk? Cicero maakte een niet-officiële test om zelf na te gaan of je ADHD hebt. A B Heeft niemand last van jouw springerigheid, ook jijzelf niet? Laat je dan niet aanpraten dat je ADHD hebt. Maar loopt het allemaal niet zo lekker met je als je zou willen? En is er niet toevallig iets vervelends gebeurd waardoor je van slag bent? Ben je al van jongs af aan onrustig? Dan kun je eens laten uitzoeken of je ADHD hebt. Als kleuter was ik meestal druk rustig Bij tekenen op de basisschool was ik onmiddellijk klaar uren heerlijk bezig Proefwerk: loopt er iemand langs, dan ben ik de draad kwijt heb ik niets door Mijn vrienden vinden me erg lawaaierig gewoon leuk Lezen is heerlijk voor een paar minuten ja, inderdaad Mijn kleren slijten snel blijven lang goed Als er iets gezegd wordt dan hoor ik alles hè? wat? Ik ben mijn spullen vaak kwijt soms kwijt Op dit moment hé, is er iets? sst... ben bezig ADHD is iets met aandacht aandachtstekort- hyperactiviteitstoornis Tien keer A? Het kan goed zijn dat je ADHD hebt. Tien keer B? Je hebt vast geen ADHD. En anders? Hoe meer A, hoe groter de kans. [10] CICERO JUNIOR Origineel en creatief Natuurlijk, sommige mensen vinden dat maar onzin. Ze denken dat ADHD niet echt bestaat. Maar Robert Vermeiren, die ook directeur patiëntenzorg is bij Curium-LUMC, een instelling voor kinderen met psychiatrische problemen, weet wel beter. Hij heeft genoeg kinderen meegemaakt die door hun drukte in de problemen kwamen thuis, bij vrienden en op school. Dan is het de moeite waard om daar iets aan te doen. Eén troost: mensen met ADHD hebben ook gedachten die alle kanten op vliegen. Daardoor zijn ze vaak origineel en creatief. Zelf dokter worden Geneeskunde studeren: hoe is dat? Ramzi Khalil (21) is vierdejaars student Geneeskunde in Leiden. Als dokter wil hij straks niet alleen mensen beter maken, maar ook onderzoek doen naar het genezen van ziektes. Is geneeskunde een moeilijke studie? Dat valt wel mee! Het is vooral veel werk. Je moet veel leren, en ook veel doen. De eerste drie jaar volg je veel lessen, werk je in groepjes aan opdrachten en leer je in de praktijk. Vanaf het vierde jaar ga je echt meelopen in een ziekenhuis. Je leert dan in de praktijk hoe je een goede dokter wordt. Hou je nog wel tijd over voor leuke dingen? Ja hoor! Als je aan de universiteit studeert heb je veel vrijheid. Je moet zelf je tijd indelen, en veel zelf studeren. Dus je kunt ook tijd open laten voor leuke dingen. Aan het eind van de middag komen veel studenten bij elkaar in onze eigen bar. Dan praten we wat na over de lessen. Daarna ga ik vaak eten met vrienden, dingen doen voor de studievereniging Medische Faculteit der Leidsche Studenten waarvan ik voorzitter ben. En soms nog wat studeren. Ik woon in een groot studentenhuis in het centrum van Leiden. Daar is het ook altijd erg gezellig. Wat voor een dokter wil jij worden? Ik vind het vak nefrologie, over de werking van de nieren, erg interessant. En misschien wil ik ook wel meer doen met chirurgie, een vakgebied waarin je veel moet opereren. Maar ik weet het nog niet zeker. Wat ik wel weet, is dat ik als arts straks graag zieke mensen wil helpen. Maar ik wil ook onderzoek doen naar het genezen van ziektes, en zelf les geven aan studenten. Ik wil dus veel verschillende dingen. (MZ) Medicijnen Er is een medicijn tegen ADHD met verschillende merknamen, zoals Ritalin. Het doet iets met de stofjes waarmee hersencellen boodschappen uitwisselen. Dat medicijn helpt, maar is het veilig voor kinderen en jongeren van wie de hersenen nog in ontwikkeling zijn? Liesbeth Reneman van het Academisch Medisch Centrum in Amsterdam doet daar onderzoek naar. Het lijkt erop dat ritalin niet alleen helpt, maar ook de ontwikkeling van de hersenen op een goede manier kan bijsturen. Maar het onderzoek is nog niet af. Nog even geduld dus... Ramzi: Dit is het vaandel van mijn studievereniging. Die bestaat al 100 jaar! [11]

7 Beste Martha, Beetje raar plaatje is dit, vind je niet?! Het lijkt wel een zwartwit-foto van chocoladehagelslag. Dat is het niet: het zijn bacteriën. Felix vroeg vandaag hoe de wereld eruit zou zien zonder bacteriën. Voor ik het antwoord gaf, vroeg ik hem: Weet jij uit hoeveel cellen jouw lichaam bestaat? (Cellen zijn een soort van legoblokjes waaruit je lichaam is opgebouwd. Heel erg kleine legoblokjes.) Nou, daar had hij geen antwoord op. Ik wel: het antwoord is: één miljoen keer één miljoen. Je kunt je bijna niet voorstellen hoeveel dat is. Vier vragen aan Liaan Jansen van het Willem-Alexander Kinderfonds Ik zal proberen het uit te leggen. Het getal 10 heeft één nul, het getal 100 twee nullen, het getal 1000 drie, het getal één miljoen maar liefst zes. En het getal één miljoen keer één miljoen heeft er twaalf. Dat is onvoorstelbaar veel. Probeer maar eens tot één miljoen keer één miljoen te tellen. Je zou dan dertigduizend jaar onafgebroken aan het tellen zijn, dag en nacht, zonder te slapen, omdat je steeds maar aan het tellen bent. Toen heb ik aan Felix gevraagd of hij wist hoeveel bacteriën er in zijn darmen zitten. Nee! Dat zijn er nog tien keer zoveel als ons lichaam cellen heeft: tien keer één miljoen keer één miljoen. Ofwel bacteriën, een getal met dertien nullen. In jouw darmen, in mijn darmen, in de darmen van Felix, in de darmen van iedereen. Hoe de wereld eruit zou zien zonder bacteriën? Felix, jij, ik niemand zou er zijn zonder die vieze kleine krioelende dingen in onze darmen. Hoe dat kan? Nou, simpel: al die bacteriën zorgen er met hun tien keer één miljoen keer één miljoenen voor dat ons voedsel goed verteert; dan pas kunnen de voedingsstoffen in ons bloed komen. Onze darmen alleen zouden dat niet kunnen, echt niet. Ze doen dat natuurlijk niet voor niks: in onze buik zitten ze veilig opgeborgen. Wij geven ze elke dag lekker te eten zodat zij lekker kunnen groeien en nieuwe bacteriën kunnen Dit is geen hagelslag. Dit zijn darmbacteriën. Heel sterk vergroot. Met het blote oog kun je ze niet zien, zelfs niet met een gewone microscoop. Deze foto is gemaakt met een elektronenmicroscoop. Die kan dat wel. (foto: Rocky Mountain Laboratories, NIAID/NIH) maken. Zij zorgen er op hun beurt voor dat ook wij kunnen groeien. Voor wat hoort wat. Welke dieren er naast ons ook bacteriën in hun darmen hebben? Nou, koeien, klipgeiten, krielkippen, kemphanen, kakkerlakken, kangoeroes, kefhondjes, enzovoort. Er is geen beestje met darmen zonder bacteriën in zijn buik. Smakelijk eten! Jos Jos van den Broek is hoogleraar biomedische wetenschapscommunicatie aan de Universiteit Leiden. Dit is een hoofdstuk uit zijn nieuwste boek Beste Martha, Vragen, antwoorden en nog meer vragen (+ een paar gedichtjes) over huisjes, boompjes en beestjes. (Uitgeverij Micromys, Leiden. ISBN , 14,95 excl. verzendkosten.) Dokter Lex Peters tussen Bengaalse vrouwen (vrouwen uit Bangladesh dus) De ziekenhuisboot in Bangladesh Niet overal ter wereld is zulke goede zorg als in Nederland. Soms gaan mensen van het LUMC naar het buitenland om patiënten te helpen. Bijvoorbeeld professor en dokter Lex Peters. In september ging hij naar Bangladesh, een land vlakbij India, om te zorgen dat vrouwen geen baarmoederhalskanker krijgen. Dat is een nare ziekte waaraan je sterft als je niet geholpen wordt. Door deze ziekte verliezen veel kinderen in Bangladesh hun moeder. Lex Peters en de stichting Female Cancer Foundation strijden tegen deze ziekte. Overstromingen Bangladesh staat bekend om de jaarlijkse overstromingen. Lex Peters en de anderen konden dus niet zomaar naar een gewoon ziekenhuis op het land. Ze gingen op een ziekenhuisboot! De omgeving was helemaal ondergelopen, en de vrouwen kwamen met bootjes naar het drijvende ziekenhuis om geholpen te worden. Red mijn moeder Bangladesh is niet het enige land waar kinderen hun moeder verliezen aan baarmoederhalskanker. Daarom is de stichting het Red mijn moeder-project gestart. Daarmee willen ze in vijf Afrikaanse landen kinderen een betere toekomst geven. Meer weten? Kijk op de website of volg de stichting op Facebook! Scan de QR-codes met je telefoon. (DdV) Liaan Jansen is de nieuwe directeur van het Willem-Alexander Kinderfonds. Ze staat links op de foto. Tess en Iris stelden haar vier vragen. Wat is het Willem Alexander Kinderfonds? Dat is een goed doel voor kinderen die heel ziek zijn en lang in het ziekenhuis moeten blijven. Voor hen willen wij een nieuw ziekenhuis bouwen, waar speciaal kinderen zich thuis voelen. En hun ouders ook. Met leuke kamers en goed internet zodat ze kunnen praten met hun vrienden en klasgenoten. Waarom staat u met Ali B. op een podium? Omdat we met een feestelijk gala geld hadden opgehaald voor het kinderfonds. Ali B. trad daar op en zorgde dat de mensen extra geld gaven. Die meneer met de strik is trouwens Erik Varwijk, de voorzitter van het fonds. Die kreeg de cheque. Waar is dat geld dan voor nodig? Voor het kinderziekenhuis, maar bijvoorbeeld ook om te onderzoeken hoe we zieke kinderen sneller kunnen laten genezen. We helpen ook wel ouders die ver van het ziekenhuis wonen en geen geld hebben om de reiskosten te betalen. Dan ligt hun kind lang alleen, dat wil je toch niet? Mogen kinderen ook geld ophalen voor het fonds? Jazeker! En ze kunnen dat ook heel goed. Dus als je een leuk idee hebt voor een actie, of je wilt op school wat vertellen over het kinderfonds, laat het me weten. Dan maken we samen een plan. Wil je aan de slag voor kinderen in het ziekenhuis? Bel of mail Liaan Jansen: , Zonder bacteriën zouden al deze Naturalis-dieren er niet zijn. Wij ook niet. Eigenlijk zijn bacteriën dus de alleraller-aller-belangrijkste organismen op Aarde. (foto: Jos van den Broek) Deze spannende drol vonden we deze zomer in Frankrijk. Hij is waarschijnlijk van een vos. Vossen zijn dol op kevers. Zonder bacteriën geen drollen. Zonder bacteriën geen kevers. Zonder bacteriën geen vossen. (foto: Jos van den Broek) [12] CICERO JUNIOR [13]

8 Meepraten als je ziek bent Stel je voor: je bent ziek en moet naar het ziekenhuis. De dokters praten met je ouders en zij worden erg verdrietig. Je blijkt een ernstige ziekte te hebben. Om beter te worden moet je een flinke tijd in het ziekenhuis blijven voor een behandeling. Die maakt je misschien eerst nog zieker dan je al was, voordat je beter wordt. Je ouders en de dokters besluiten dat dat het beste voor je is. Maar wat vind jij? En kan en mag jij eigenlijk meebepalen? door Masja de Ree Martine de Vries is in opleiding tot kinderarts in het LUMC. Ze interviewde dokters, zieke kinderen en hun ouders om te onderzoeken hoe zij met dit soort vragen omgaan. Waar gaat je onderzoek over? Soms doen ouders en dokters zo erg hun best om een ziek kind beter te maken, dat ze vergeten aan het kind te vragen wat hij of zij eigenlijk wil. Niet omdat de volwassenen er geen zin in hebben of het niet belangrijk vinden, maar omdat het kind ernstig ziek is en al genoeg aan zijn hoofd heeft, denken ze. Daarom praten ze er niet echt over. Wat is het beste voor het kind? En is dat erg? Ja, want kinderen krijgen daardoor niet alle informatie over hun eigen ziekte en behandeling. En daar hebben ze wel recht op. Bovendien kunnen veel kinderen heel goed meepraten over hun eigen ziekte, en wíllen ze dat ook graag. Daar moet ruimte voor zijn. Waarom is het dan zo moeilijk? Als een kind bijvoorbeeld kanker blijkt te hebben, gaat alles ontzettend snel. Artsen moeten zo snel mogelijk gaan behandelen, vaak al binnen een paar dagen. Dan is er weinig tijd om na te denken en te praten. De ouders en het kind zijn heel erg overdonderd en weten nog niet zo veel over de ziekte. Ze vertrouwen daarom op de beslissingen van de dokters. Maar na een tijdje weten de patiënt en familie veel meer dan eerst, omdat ze meemaken hoe het is om ziek te zijn. Dan willen ze ook meepraten met de arts, en als daar geen ruimte voor is, kan onenigheid ontstaan en voelen de ouders en kinderen zich soms buitengesloten. Wat moet er dan veranderen? Ik denk dat het heel belangrijk is dat de dokters, ouders en het kind met elkaar blijven praten over de ziekte en behandeling. En ik vind dat kinderen altijd informatie moeten krijgen over hun ziekte. Dat moet natuurlijk wel begrijpelijk zijn, maar je kan bijvoorbeeld ook veel uitleggen met tekeningen of strips. Kinderen begrijpen vaak meer dan anderen denken. Wie beslist dat? Wie is de baas Als je naar de dokter moet is dat vaak spannend. De dokter vraagt allerlei dingen en kijkt je helemaal na. Soms moet je geprikt worden. Misschien denk je wel eens: Dit wil ik niet! Hou op! Of: Ik wil eigenlijk dat dit op een andere manier gebeurt. Mag je dat dan zeggen? Wie beslist er eigenlijk wat het beste voor je is als je ziek bent? Moet er rekening den gehouden met jouw mening? Het antwoord is: JA! door Martine de wor- Vries over jouw lichaam? Knappe koppen maakten een speciale wet over jouw invloed op je behandeling: de Wet op de Geneeskundige Behandelings Overeenkomst (WGBO). Die naam moet je maar snel vergeten, maar wat de wet regelt is wel belangrijk! In de wet staat namelijk dat je altijd recht hebt op INFORMATIE en dat de dokter voor elk onderzoek en voor elke behandeling TOESTEMMING moet vragen. Of alleen je ouders toestemming moeten geven, of jullie samen, of alleen jij: dat hangt af van je leeftijd. Je bent jonger dan 12 jaar De dokter moet JOU ALTIJD VERTELLEN wat er aan de hand is en wat er aan gedaan kan worden. wat er aan de hand is en wat er aan gedaan kan worden. Want het is natuurlijk jouw lichaam! JE OUDERS moeten toestemming geven voor een onderzoek of een behandeling. Hé, en ik dan?!?!, zul je misschien denken. Als je dat wilt, word je wel bij de beslissing betrokken, en zullen de artsen goed naar je luisteren. Je krijgt bijvoorbeeld te horen dat er bloed geprikt moet worden. Maar dat wil je helemaal niet! De dokter zal je dan goed uitleggen waarom het nodig is. Je ouders beslissen uiteindelijk, maar jij mag wel aangeven hoe je geprikt wil worden (wil je bijvoorbeeld toverzalf, wil je meekijken of juist niet). Je bent 12 jaar, maar nog geen 16 jaar De wet gaat ervan uit dat je vanaf 12 jaar oud genoeg bent om ook MEE TE BESLISSEN over onderzoek en behandeling. De dokter moet dus ook aan jou vragen of je het goed vindt wat hij gaat doen. Je mag nog niet alleen be- De wet gaat ervan uit dat je vanaf 12 jaar oud genoeg bent om ook over onderzoek en behandeling. De dokter moet dus ook aan jou vragen of je het goed vindt wat hij gaat doen. Je mag nog niet alleen beslissen, maar je mening is net zo belangrijk als die van je ouders! Jij en je ouders moeten allebei toestemming geven. Maar wat nu als jij het niet eens bent met je ouders? Hoe gaat het dan? Vaak (maar niet altijd) zal de arts dan jouw mening volgen. Lees hier meer over op BESLISSEN Weet het kind wel wat er aan de hand is? Geef je mening! Je bent 16 jaar of ouder Volgens de eerder genoemde wet ben je voor de medische zorg vanaf 16 jaar meerderjarig! De beslissing is Volgens de eerder genoemde wet ben je voor de medische zorg vanaf 16 jaar meerderjarig! De beslissing is daarom volledig aan jou: alleen jij hebt recht op informatie; ALLEEN JIJ BESLIST over een behandeling. Als jij dat wilt, mogen je ouders natuur- lijk wel aanwezig zijn en meedenken. Dat kan best fijn zijn, vooral als je moeilijke beslissingen moet nemen. Maar soms wil je helemaal niet dat je ouders weten van je doktersbezoek. Stel, je bent een meisje en wilt de pil gaan gebruiken. Je wilt niet dat je ouders dit weten. Mag de arts je ouders informeren? NEE, dat mag niet! Alleen met jouw toestemming mag hij dingen over jou aan anderen vertellen. Naast het betrekken van ouders en kinderen bij de zorg kunnen ziekenhuizen nog veel meer doen om het verblijf en de behandeling aangenamer te maken. Stichting Kind en Ziekenhuis noemt dat kindgerichte zorg. Helaas is die er niet altijd en overal. Kind en Ziekenhuis wil de kwaliteit verbeteren. Smiley Daarom vragen we ouders, kinderen en jongeren wat ze het meest belangrijk vinden in het ziekenhuis, in onze ervaringsmonitor. Zo kunnen we ziekenhuizen kindgerichter maken. We belonen ze met ons keurmerk de Smiley. Met de ervaringen van kinderen, jongeren en ouders kunnen we de zorg samen beter maken! Doe dus allemaal mee op ALLEEN JIJ BESLIST over een behandeling. Als jij dat wilt, mogen je ouders natuur- Sites om te bekijken: (speciaal voor kinderen) (voor jou en je ouders) (leuke informatie en filmpjes over allerlei ziektes, behandelingen enzovoorts) [14] CICERO JUNIOR [15]

9

10 Hoe komen onze botten in ons lijf? Waar woont de professor en hoeveel verdient hij? (Nina, 10 jaar) En andere vragen die kinderen stelden op de Wetenschapsdag in het LUMC Waarom hebben mensen sproeten? (Nils, 10 jaar) Wilma Bergman, een professor in huidziekten, geeft antwoord: Sommige kinderen hebben alleen in de zomer sproeten: zomersproeten. Andere kinderen hebben het hele jaar sproeten en weer anderen helemaal niet. Zomersproeten komen voor bij kinderen die snel verbranden in de zon. Je huid kleurt bruin door de zon, omdat hij pigment aanmaakt als de zon erop schijnt. Maar dat gebeurt niet overal even sterk. Er zijn plekjes op je huid waar meer pigment wordt gemaakt: dat zijn de sproeten. Linzenvlekjes Na een aantal dagen te veel in de zon kunnen de sproeten blijvend worden. We noemen ze dan lentigines. Dat is potjeslatijn voor linzenvlekjes. Als je s nachts een keer niet hebt kunnen slapen van de zonnebrand is de kans groot dat je lentigines hebt opgelopen. Omdat te voorkomen moet je je in de zon altijd goed insmeren met zonnebrandcrème met minstens factor 20 à 30. Op vind je meer tips om je huid te beschermen en informatie voor bijvoorbeeld een spreekbeurt. Hoeveel patiënten liggen er in het LUMC? En hoeveel kinderen? (Juliette, 11 jaar) We vroegen het na bij de afdeling Planning, Analyse & Control, die de getallen uit de computers van het LUMC wist te trekken. Op een gemiddelde, doordeweekse dag gaat het in het LUMC om zo n 350 tot 400 patiënten. Ongeveer 52 tot 60 van hen zijn nog geen achttien jaar. We hebben het hier alleen over de echte opnames: dagbehandelingen en behandelingen op de polikliniek (waarvoor je niet hoeft te blijven slapen) zijn niet meegeteld. Professor Christi van Asperen is heel toevallig ook nog getrouwd met een professor. Dan wonen ze vast in een kasteel, hoor ik je denken. Nou, ik kan je vertellen dat ik in een heel gewoon huis woon. Het is een twee-onder-een-kapwoning in Oegstgeest. Dat is trouwens wel een beetje een professorendorp. Maar een professor is ook een gewoon mens hoor. Zo heb ik twee kinderen en doe zelf de boodschappen bij Albert Heijn. Veel En wat verdient de professor? Best veel, beaamt prof. Christi. En dat is natuurlijk heel prettig. Maar je moet er wel elke week hard voor werken. Zo probeer je patiënten te helpen, je geeft les en doet ook nog onderzoek. Hoe werken röntgenfoto s? (Gijs, 8 jaar) In tekenfilms zie je wel eens iemand met röntgenogen: die kan dan zomaar door alles heen kijken. In het echt kan dat niet, want zelfs al wáren je ogen gevoelig voor röntgenstraling, dan was er nog te weinig van die straling om je heen om iets te kunnen zien. Zichtbaar licht is er veel meer, en daarom hebben onze ogen zich daar ook op aangepast. Schaduw Röntgenstralen is net als licht elektromagnetische straling, maar dan met een heel korte golflengte: 0,1 tot 10 nanometer (1 nanometer is een miljardste meter). Als je de juiste golflengte kiest, kan de straling wél door weefsel met lage dichtheid heengaan, zoals je vetweefsel, maar niet door zwaarder weefsel zoals je botten. Op die manier krijg je achter je lichaam dus een soort schaduw van je botten te zien. Handig als je wilt kijken of je bot gebroken is of niet. Hoe komen onze botten in ons lijf? (Elise, 9 jaar) Professor Marco de Ruiter weet veel van de groei van een mens. Een hele goede vraag, zegt hij. Toen je moeder nog maar net zwanger van je was, was je ongeveer 4 millimeter groot. Een heel klein bolletje cellen waar je als je heel goed kijkt al een lichaampje met een hoofdje en een kloppend hart in kunt herkennen. En met vier uitsteekseltjes waaruit later je armen en benen zullen groeien. Je bent nog helemaal zacht en hebt nog geen skelet. Maar met eeen grote microscoop zou je al de eerste tekenen van botvorming kunnen zien. Op de plaatsen waar later botten komen, veranderen de cellen van vorm en kruipen heel dicht tegen elkaar. Groeischijven Dan gebeuren er twee dingen die zorgen dat je botten krijgt. De cellen die je schedel vormen, scheiden direct stoffen uit die heel veel kalk bevatten. De schedel wordt daardoor meteen stevig en hard. Maar de meeste andere botten zijn lang en hol. Die ontstaan door een extra tussenstap. De cellen vormen eerst een zachter maar stevig weefsel: kraakbeen. Na ongeveer drie maanden in de baarmoeder verandert het kraakbeen grotendeels in hard bot. Op sommige plaatsen blijft er wel nog heel lang kraakbeen en kunnen de cellen zich blijven delen. Daarom noemen we dit groeischijven. Hierdoor kunnen je botten nog een hele tijd doorgroeien. Pas als je volwassen bent, worden deze schijven ook hard bot en zul je niet meer langer worden. Hoe lang moet je studeren om dokter te worden? (Tim, 12 jaar) Daar ben je al gauw meer dan tien jaar mee bezig. De eerste jaren leer je veel over hoe een gezond lichaam werkt. En over de dingen die mis kunnen gaan, waardoor je ziek wordt. Daarna volgen co-schappen: je gaat dan echt oefenen om zelf dokter te zijn. Je kijkt en helpt mee met een heleboel verschillende artsen. Als je na zes jaar klaar bent, heet je basisarts. De meeste basisartsen gaan zich dan specialiseren tot de dokter die ze uiteindelijk willen worden. Je bent dan aios, dat staat voor arts in opleiding tot specialist. Jonge dokter? Pas na ongeveer vijf jaar ben je echt een medisch specialist: bijvoorbeeld kinderarts, oogarts of chirurg. Is jouw dokter jonger dan 30 jaar? Dat is bijzonder; omdat je zo lang moet studeren zijn er niet veel heel jonge dokters. tekeningen: Saskia Masselink [18] CICERO JUNIOR [19]

11 ARTS & PATIËNTJE Groeiend zelfvertrouwen ARTS & PATIËNTJE Ik ben niet zielig door Dick Duynhoven Wilma Oostdijk werkt al bijna dertig jaar in het LUMC als kinderarts-endocrinoloog (dat laatste betekent: een dokter die zich verdiept heeft in hormonen). Zij weet vooral veel van groeistoornissen. En ze is de dokter van William (zie hiernaast). Het leuke van mijn beroep is het contact met kinderen. De meesten zie ik heel lang: vanaf het moment dat ze hier komen totdat ze uitgegroeid zijn, dus tot hun achttiende. Vanaf de geboorte houdt het consultatiebureau en later de schoolarts de groei in de gaten. Van elk kind maken ze een groeicurve. Dat is een grafiek die per leeftijd laat zien hoe lang een kind is. Die groei vergelijken ze met de groei van de meeste kinderen in Nederland, dus met het gemiddelde. Te klein of te groot Natuurlijk wordt niet elk kind even lang. Lange ouders krijgen vaker lange kinderen. Jongens worden meestal langer dan meisjes. En kinderen van Nederlandse afkomst zijn meestal langer dan bijvoorbeeld Turkse, Marokkaanse of Chinese kinderen. Maar als een kind véél kleiner blijft dan anderen of juist véél sneller groeit, dan is er wat aan de hand. Dan moet er een dokter aan te pas komen. DNA Kinderen die ondervoed zijn of veel te weinig liefde krijgen, groeien niet goed. Er komen hier ook kinderen met een nierziekte of een maagdarmziekte waardoor hun lichaam het eten niet goed kan opnemen. Ook dat kan een groeistoornis veroorzaken. Sommige kinderen blijven klein omdat hun botten niet groeien of omdat er iets niet goed is met hun DNA. In je DNA zitten de eigenschappen die je van je ouders erft. Die zorgen bijvoorbeeld dat je blauwe ogen krijgt, net als je vader. Of dat je lang wordt omdat je ouders ook lang zijn. Maar soms zitten er foutjes in dat DNA, waardoor je minder snel groeit dan normaal. Om te groeien moet je ook voldoende groeihormoon hebben. Dat is een stof die wordt gemaakt in de hypofyse, een klein kliertje midden in je hoofd, vlak onder je hersenen. Groeihormoon Kinderen die veel kleiner zijn dan hun leeftijdgenoten voelen zich vaak buitengesloten. Ze worden soms geplaagd of veel te kinderachtig behandeld. Ik vind het erg als iemand dwerg of lilliputter zegt. Ik praat liever over kleine mensen. Dat is minder kwetsend. Niet alle groeistoornissen zijn te genezen. Soms weten we ook niet waardoor het komt. Maar gelukkig kunnen we een deel van de kinderen helpen door ze groeihormoon te geven. Dat is bij William ook gebeurd. Het is fijn om te zien dat hij nu elk jaar een stukje groter wordt. Ik vind dat zijn ouders heel goed met hem omgaan. Daardoor heeft hij zelfvertrouwen. Dat helpt. Zeker als je klein bent. Lengte Groeigrafiek van William Leeftijd William Burger is elf jaar en heeft een groeistoornis. Dankzij een dagelijkse injectie met groeihormoon is hij niet meer de kleinste uit zijn klas. Ik werd geboren op mijn moeders verjaardag. Een cadeautje dus. Maar het was voor mijn ouders wel even schrikken, want ik werd veel te vroeg geboren. Al na 28 weken in plaats van 40 weken. Daardoor was ik heel klein, zelfs nog kleiner en dunner dan andere kinderen die zo vroeg worden geboren. Mijn lengte was 36 centimeter en ik woog maar twee pond. In de poppenwagen Het eerste jaar groeide ik nog wel een beetje, maar daarna bleef ik steken op 92 centimeter. In groep 1 was ik veel kleiner dan de andere kinderen. Ik kan me dat eigenlijk niet herinneren, maar mijn moeder vertelt dat een van de kinderen uit mijn klas zei: hé mamma, die baby neemt ook een tekening mee naar huis. Die baby was ik. Op een van de foto s uit die tijd lig ik in de poppenwagen van mijn zus. Daar moet ik wel om lachen. Prikpen Op mijn vijfde was ik nog steeds maar 96 centimeter en woog ik ongeveer acht kilo. Niet echt normaal. Daarom kreeg ik vanaf die tijd elke dag een injectie met groeihormoon. Elke dag een prik in mijn bil. Ik ben nu elf jaar, dus ik heb al honderden prikken met groeihormoon gehad en het is duur spul. Met één pen kun je twaalf keer prikken en zo n pen kost 700 euro. Dus reken maar uit. Mijn moeder zegt: van dat geld kun je elk jaar een dure auto kopen. Maar dan heb ik toch liever dat groeihormoon. Want zonder dat zou ik hooguit 1 meter 40 worden. Nu word ik waarschijnlijk tussen 1.70 en 1.80 meter. Dan ben ik net zo groot als mijn moeder. Op de schommel Mijn ouders zijn natuurlijk altijd bezorgd om mij geweest. Maar ze gaan heel gewoon met me om. Ze zeggen altijd: je bent nooit te klein, maar je bent hooguit niet groot genoeg voor sommige dingen. Dat is ook zo. Als we vroeger naar een pretpark gingen, kon ik niet zelf op de schommel komen. Dan hielp mijn zus me of we gingen wat anders doen. Zwemmen Ik heb zwemdiploma s A, B en C en nog een paar zwembrevetten. Tegenwoordig ben ik bij de reddingsbrigade. Daar volg ik een cursus reddend zwemmen.op school gaat het ook goed. Ik tel gewoon mee. Ook als er groepjes gekozen worden met gym, dan ben ik echt niet de laatste. Door het groeihormoon ben ik ook niet meer de kleinste van mijn klas. Dat is wel fijn. Dus ik wil tegen iedereen zeggen: het gaat goed met mij en ik ben niet zielig! William op 4-jarige leeftijd Superbaby s Een kind in de baarmoeder groeit het hardst: ongeveer 50 centimeter in negen maanden. Als je zo snel zou blijven doorgroeien, dan was je op je twaalfde 8,5 meter groot! Gelukkig groei je steeds langzamer. Het eerste jaar ongeveer 25 cm, het tweede jaar nog 12 en daarna ongeveer 6 cm per jaar. Groeispurt Meisjes gaan weer harder groeien als de puberteit begint; gemiddeld als ze 10,5 jaar zijn. Bij jongens komt dat later: ze komen een jaar later in de puberteit en pas anderhalf jaar dáárna krijgen ze een groeispurt. Vandaar dat meisjes in de brugklas bijna allemaal een stuk groter zijn. En dat vinden jongens vaak heel vervelend De zwarte lijn met rode stippen is die van William. Door groeihormonen zit hij nu op een normale lengte (binnen de groene band) [20] CICERO JUNIOR [21]

12 Opereren: kinderspel? Voor het normale LUMC-blad Cicero schrijft professor Ad Kaptein, medisch psycholoog, steeds een column over een boek waarin het over een ziekte gaat. Voor deze Cicero Junior koos hij een kinderboek: ter Deter van Toon Dok- Tellegen. Beter door dokter Deter Dokter Deter maakt alle mensen beter staat op het bord in de tuin van de dokter. Of de dokter zelf of zijn knecht dat bord heeft geschilderd, daar komen we niet achter, maar de dokter doet wel wat de tekst belooft. De patiënten kunnen het zo gek niet bedenken of hij maakt ze beter - allemaal. Wáááááh! 140 decibel! Opereren, daar moet je handigheid in krijgen. Daarom oefenen dokters eerst op de computer en met behendigheidsspelletjes. Siebe (10 jaar) krijgt speciaal voor deze Cicero les van professor Frank Willem Jansen. Een levensechte pop in trainingsbroek ligt op een lage tafel. Twee kunststof armen ook net echt zijn met allerlei slangen verbonden aan een infuus. Langs de wanden van de kleine ruimte staan spelcomputers en aluminium boxen met een televisiescherm erboven. We zijn in het Skills lab van het LUMC. Hier oefenen de dokters van de toekomst met, onder andere, opereren. Blinde darm Stel je blinde darm is ontstoken en moet eruit, zegt Jansen. Vroeger maakten we dan de hele buik open. Nu maken we meestal alleen een paar kleine sneetjes. Daardoor steken we de instrumenten naar binnen, en een cameraatje. Dat heet minimaal invasieve chirurgie: je brengt zo min mogelijk schade toe aan het lichaam. De chirurg ziet op een televisiescherm wat hij in de buik doet. In spiegelbeeld. Het voordeel van zo n klein sneetje is dat de patiënt minder last heeft van de operatie. Maar voor de chirurg is het lastig. Daarom is oefenen belangrijk. Computerspel Siebe neemt plaats achter het computerspel. Je leert hier hoe de instrumenten werken, legt Jansen uit. Kijk, als je het knikkertje in het gaatje doet, krijg je punten. De dokters in opleiding houden hier competities. Siebe kijkt geconcentreerd naar het scherm. Ondertussen bedient hij twee lange instrumenten, een soort breinaalden, met een klein knijpertje aan het eind. En nu sneller en netter!, spoort Jansen aan. Siebe is nog niet geslaagd. Is het u wel eens gelukt?, wil hij weten. Ja, kijk... als je het rustig doet, gaat het beter. Maar ik opereer elke dag op deze manier. En ik heb er twaalf jaar voor gestudeerd! Elastiek om spijkers leggen Nu moet Siebe een elastiek om acht spijkers op een plankje leggen. Het elastiek en de spijkers zijn verborgen in de aluminium box. Siebe ziet op het televisiescherm wat hij doet. Dit is moeilijker dan het computerspel, legt Jansen uit. De instrumenten zijn hetzelfde, maar hier moet je kracht zetten. Het is vergelijkbaar met een echte operatie. Kan iedereen dit leren? Ja, hoor. Het gaat erom dat je ogen en je handen goed samenwerken. Net als op de spelcomputer thuis. Daarom zijn kinderen hier vaak goed in. Niet haasten Nu nog hechten: met een kromme naald, op een plankje van kunststof. In het touwtje leg je een chirurgische knoop. Die ken ik, zegt Siebe. Zo maak ik mijn schoenen dicht. De professor doet het voor. Kijk uit dat je niet aan de naald komt. En niet haasten, een dokter moet altijd heel rustig werken. Siebe krijgt handschoenen aan, een operatiepetje op en een mondkapje voor. Dat is warm. Maar het gaat goed! Het is wel vermoeiend, vindt Siebe. Maar dat vinden dokters in opleiding ook, weet Jansen. Pech als patiënt In de tijd dat Jansen zelf leerde opereren en hechten, was er nog geen Skills lab. Je keek een keer mee met de arts en daarna probeerde je het zelf bij de patiënt. Dan had je wel pech als patiënt, constateert Siebe. Daarom hebben we het Skills lab ontwikkeld. Een dokter in opleiding mag pas bij mij op de operatiekamer, als hij voor alle opdrachten in het Skills lab is geslaagd. (MdR) Pijn? De mensen met pijn lopen opgelucht zijn praktijk uit als hij ze heeft geholpen. Ze hebben dan een klein wit doosje in hun hand. Daar zit de pijn in. Het doosje gooien ze met een flinke zwaai weg. Koorts? Daar heeft dokter Deter een koortszuiger voor. Die zet hij op de rug, dan draait hij een knop om en de koortszuiger zuigt alle koorts eruit. Hup, koortszuiger leegkloppen en de koorts dwarrelt als geel stof naar buiten. En voor mensen die last hebben van rode schrang of zwindzucht draait hij natuurlijk ook zijn hand niet om. Met zieke kinderen weet dokter Deter heel goed raad. Kinderen die trappelen van de oorpijn? Die hun handen stijf tegen hun hoofd houden en huilen? Oorontstekingen stopt hij in een kist. Weg oorpijn. Hersenschuddingen schudt de dokter letterlijk los. Die gaan in een kast in de kelder. Pukkels op neuzen verdwijnen als dokter Deter zijn best doet. Verdriet is een peulenschil. Dokter Deter maakt alles beter. Alleen domheid niet. Daar helpt niets tegen. In zijn praktijk is het soms net een circus. De dokter geneest namelijk zelfs dieren: spreeuwen met ontstoken vleugels, kreupele giraffen, olifanten met hooikoorts, en slakken met eczeem. Ook ernstig zieke kinderen knappen op bij dokter Deter. Een jongen is zo ziek dat hij al bijna niet meer kan denken. Twee enge mannen in zwarte pakken zitten aan weerskanten van zijn bed: We komen je halen, we zijn begrafenisondernemers. De jongen huilt en stompt wanhopig naar de mannen. En wie hoort hem huilen? Precies! Dokter Deter stuift de trap op naar de slaapkamer, de enge mannen rennen de trap af. Hij doet zijn naam eer aan. Hij maakt de jongen beter. Maar Dokter Deter wordt intussen ook niet jonger. Hij is oud en moe. Op een dag wandelt hij door het dorp en denkt: Ik stop met genezen. Zijn patiënten zoeken een nieuwe dokter. Dokter Deter merkt dat hij opgelucht en vrolijk huppelend door de velden en bossen bij het dorp loopt. Hij heeft erg zijn best gedaan voor zieke mensen. Het is tijd voor jonge dokters en dokteressen. Toon Tellegen (1941) was zelf huisarts, en schreef Dokter Deter in De tekeningen in het boek zijn van Gerda Dendooven. Meer lezen van Toon Tellegen over mensen en dieren met ziekte en pijn? Beterschap (2009), De genezing van de krekel (1999), Het vertrek van de mier (2009), en Het wezen van de olifant (2010) zijn prachtige boeken voor jong en oud. door Robin Isings (11) en Mieke van Baarsel (59) Robin vraagt zich af: hoe kan het dat herrie schadelijk is voor je oren? Dr. Jan de Laat van het Audiologisch Centrum antwoordt. Hoe kan het dat herrie schadelijk is voor je oren? Er zitten trilhaartjes in je oren. Door de trillingen van het geluid gaan de trilhaartjes bewegen. Vergelijk het met een korenveld in de wind. Als het geluid heel hard is en of heel lang duurt, kunnen ze knakken. Dan heb je een gehoorbeschadiging. Hoe lang duurt het voordat er gehoorbeschadiging optreedt? En hoe hard moet het geluid zijn? Met 140 decibel is het meteen. Bij 80 decibel - het geluid van een voorbijrijdende motor - loop je al risico. Maar dan duurt het veel langer. Het verschilt ook wel wat per persoon. Krijg je gauwer een gehoorbeschadiging als je jong bent of juist niet? Oude mensen hebben er meer last van omdat de oren in de loop van de jaren slijten. Aan de andere kant: jonge mensen moeten nog een heel leven voort met hun oren! Nog erger is een gehoorbeschadiging op heel jonge leeftijd, als je je spraak nog aan het ontwikkelen bent. Ik ben wel eens naar een concert geweest met m n vader. Toen hadden we oordopjes in. Gelukkig maar! Welke soorten gehoorbeschadigingen zijn er? Een heleboel. Je kan een beschadiging krijgen op verschillende plekken in je oor. En bijna alle beschadigingen zijn definitief. Alleen de schade door middenoorontstekingen is meestal tijdelijk. En als ze te genezen zijn, hoe gaat dat in zijn werk? We hebben al implantaten. Dat zijn kleine instrumentjes die geluid van buiten meteen omzetten in een signaal naar de gehoorzenuw. Wat je oren normaal gesproken doen. Maar het kan nog beter, met stamcellen. Dat zijn bouwsteentjes van ons lichaam die kunnen uitgroeien tot cellen met speciale taken. Nou willen we stamcellen zo ver krijgen dat ze het gehoor gaan herstellen. Daar zijn onderzoekers mee bezig. Maar dat duurt nog heel lang. Dank u wel voor het interview. Graag gedaan. En blijven gebruiken, hè, die oordopjes! [22] CICERO JUNIOR [23]

13 Puzzel en win! Vul de goede woorden in (tip: je kunt ze allemaal ergens in het blad vinden). En streep ze weg in de woordzoeker. Je houdt dan 44 letters over. Die vormen een zin, een soort spreuk. Heb je die gevonden? Mail die dan naar: of stuur m per post naar: LUMC, redactie Cicero, Postbus 9600, 2300 RC Leiden. Doe dat uiterlijk op 15 januari Onder de goede inzenders verloten we het boek Beste Martha van professor Jos van den Broek, zie bladzijde 12. De zin is trouwens bedacht door José Narosky, een schrijver uit Argentinië. J N A Z N E U L F N I O N G E I N E I T R E E V S D E E G E O N I L A T I R N E B E E N M E R G D I E M E K E I A A H S I V L A W S A G I T F J I V G N R H P A O T O O L I P I E O P R R E D L O K R E T N I W O K D G O R D E L R O O S E S Y F O P Y H A E M N H T E R I G N N N I E R E N E E R I N G E N H V O E E N E K K O P X I L E H F T Levende chips Een hart, long of bloedvat nabootsen op een chip? Dat kan! Techneuten werken samen met celbiologen en zetten een technisch hoogstandje neer: een stukje orgaan in een minilaboratorium. Op een chip van een paar centimeter. We willen géén nieuwe organen maken, legt prof. Christine Mummery uit. We willen de werking van bijvoorbeeld het hart precies nabootsen op een chip. Om het goed te kunnen bestuderen. Wat gebeurt er met de hartcellen als je cafeïne toevoegt? En wat is het effect van een medicijn? Mini-laboratorium Het LUMC werkt samen met de Universiteit van Twente aan een hart op een chip en een bloedvat op een chip. Op de hart-chip komen een paar duizend hartcellen. Die worden in leven gehouden in minibakjes met vloeistof en zijn met elkaar verbonden met kunststof draadjes en vliesjes. Op de chip zit ook meetapparatuur. Eigenlijk is zo n orgaan op Als je waterpokken hebt gehad, kun je daar op latere leeftijd van krijgen. Hoe heet de allergrootste haai? Hoeveel bacteriën zitten er in je darmen? Dat is een getal met cijfers. Welke virusziekte is door de mens uitgeroeid? Hoe wordt het griepvirus ook wel genoemd? _ Hoe heet het skikamp voor kinderen die op één been skiën? Een nefroloog is een dokter die veel weet van de Hoe heet een arts die zich bezighoudt met pasgeboren baby s? _ Groeihormonen worden gemaakt in een klier in je hoofd die heet. Tijdens de eerste negen maanden van je bestaan groei je ongeveer _ centimeter. Waar wordt nieuw bloed gemaakt? Dat gebeurt in je botten, in het Wat zijn lentigines? Dat zijn die je het hele jaar door op je huid hebt. Hoe heet het medicijn dat soms bij ADHD wordt voorgeschreven? _ Een endocrinoloog heeft verstand van je Uit welk materiaal bestaan groeischijven? _ Een normale zwangerschap duurt ongeveer _ weken De bemanning van een traumahelicopter bestaat uit een arts, een verpleegkundige en een DNA lijkt op een gekronkelde ladder. We noemen het ook wel de dubbele _ een chip een mini-laboratorium. We zien hoe de cellen meebewegen als het hart klopt. We kunnen een ontsteking nabootsen. Allemaal zonder proefdieren te gebruiken. Met de bloedvat-chip zoeken onderzoekers bijvoorbeeld naar een beter medicijn voor mensen die ernstige bloedneuzen hebben. Maar hoe kom je aan levende hartcellen? Die kweken we zelf, uit stamcellen, zegt Mummery. Want niemand vindt het goed dat we zomaar een hapje cellen uit zijn hart nemen! Stamcellen zijn bijzondere cellen. Ze hebben nog geen eigen taak en sommige stamcellen kunnen uitgroeien tot elk type cel dat bestaat: een bloedcel, een longcel, een hartcel. Deze stamcellen vind je in embryo s. Maar sinds een aantal jaar kunnen onderzoekers ze ook zelf maken van huidcellen. We zorgen ervoor dat de cel vergeet dat hij huidcel is. Daarna kunnen we hem opkweken tot de cel die we nodig hebben voor onze chip. De Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschapen gaf euro om de chips te maken en de samenwerking tussen de onderzoekers te ondersteunen. (MdR) Een voorbeeld van een orgaan-chip: menselijke cellen, kunststof, vloeistof en meetapparatuur op een vierkante centimeter. Chip-ontwerp Bjorn de Wagenaar, Universiteit Twente, foto Martin Straver Een hartoperatie bij baby s in de buik Het LUMC is het enige Nederlandse ziekenhuis dat baby s al in de buik van de moeder kan opereren. Zelfs een hartoperatie is mogelijk, ook al is het hartje maar één centimeter groot. Te kleine hartkamer Je hart pompt voortdurend bloed door je lichaam. De rechter harthelft (ook wel rechterkamer genoemd) pompt bloed naar je longen, terwijl de linkerkamer bloed naar de rest van je lichaam pompt. Soms zien artsen op de echo van een ongeboren baby dat er te weinig bloed in de linkerkamer komt, doordat de opening te klein is. Dan groeit de linkerkamer niet goed meer en wordt het kindje geboren met een veel te kleine linker hartkamer. De baby moet na de geboorte meteen hartoperaties ondergaan en op latere leeftijd krijgt hij of zij een harttransplantatie (dat wil zeggen, een nieuw Je verwacht geen haai tegen te komen als je een ziekenhuis binnenstapt. Toch zou dat in het LUMC zomaar kunnen. Geen levende haai, maar eentje die in een pot wordt bewaard. Naast het LUMC staat namelijk Naturalis, een groot museum dat heel veel dieren en planten verzamelt. Pepijn Kamminga werkt in Naturalis. Hij is bioloog en onderzoekt haaien. Om een mooi plaatje van de haaien te maken, gebruikt Pepijn MRI-scanners in het LUMC. Skelet van de haai Normaal gaan er natuurlijk alleen patiënten in de scanners. Zo n scan helpt de dokter om de ziekte beter te kunnen bestuderen. Maar als er even geen patiënten zijn, komt Pepijn langs met zijn haaien. Op de scans kan ik het skelet van de haai goed zien. Ik wil weten hoe het komt dat ze er allemaal anders uitzien, vertelt Pepijn. Vooral de koppen van de haaien verschillen sterk. We denken dat dat is omdat ze verschillende dingen eten. In de lange tijd dat haaien bestaan, hebben ze zich zo aangepast dat ze hun prooi goed kunnen vangen en opeten. Zonder te kauwen Naturalis heeft ook veel skeletten van dieren. Aan het gebit van de haai kan Pepijn al een boel zien. Hij wijst naar het skelet van een haai met vlijmscherpe tanden. Die haai gebruikt z n tanden om zijn prooi stevig vast te grijpen. Daarna slikt hij m door zonder erop te kauwen! Pepijn hart van iemand anders). Als baby s al voor de geboorte geopereerd worden, is dat alles bij de helft van hen niet meer nodig - en dat is natuurlijk mooi. Prikje in de bil Professor Dick Oepkes (afdeling Verloskunde) en professor Nico Blom (afdeling Kinderhartziekten) hebben in Amerika geleerd hoe ze deze operatie moeten uitvoeren. Voor de operatie wordt niet alleen de moeder verdoofd, maar krijgt ook de baby een prikje in de bil. Dat doen we voor de zekerheid. We weten niet zeker of zo n jonge baby al pijn kan voelen, vertelt Oepkes. Het hartje van de baby is niet groter dan één centimeter, maar door een echo op een groot scherm kunnen de artsen precies zien wat ze doen. Via een lange naald brengen ze een klein ballonnetje in de vernauwde opening. Het ballonnetje wordt een Hallo, haai! paar millimeter opgeblazen en even later laat de arts het weer leeglopen en haalt het weg. De ingreep duurt maar een minuut of zeven, maar dat is genoeg om alles op te rekken. En dan kan de hartkamer de rest van de zwangerschap goed genoeg doorgroeien. (EvdB) Wist je dat... - Er ongeveer 500 soorten haaien zijn? - De meeste haaien helemaal niet gevaarlijk zijn? - De kleinste haai, de pygmeehaai, maar 25 centimeter wordt? - De allergrootste haai wel 18 meter lang kan zijn? - Deze reus, de walvishaai, ook maar liefst 100 jaar kan worden? - Andere haaien meestal tussen de 20 en 30 jaar oud worden? heeft nog drie jaar voor zijn onderzoek en wil nog een boel haaien in de scanner stoppen. Zo hoopt hij veel te weten te komen over de vorm van de haaienkop en of je daaraan kunt zien hoe hij leeft. We weten nog niet zo veel van haaien en hun gedrag. Daarom is het onderzoek heel spannend! (RH) [24] CICERO JUNIOR [25]

14 Skiën op één been Myrthe (13) bezoekt vandaag samen met haar moeder het ziekenhuis. Twee jaar geleden was ze erg ziek, maar daar is nu niets meer van te zien. Er groeide toen een tumor in haar knie. Om weer beter te worden moesten haar knie en een stuk van haar bovenbeen verwijderd worden. Het onderste stuk van haar been is aan het bovenstuk vastgemaakt. Wat eerst haar enkel was, is nu haar knie. Haar been is korter, maar ze kan haar been nog wel gewoon buigen, legt Peter Bekkering uit. Hij is de fysiotherapeut van Myrthe. Sneller Peter is ook begeleider van een kamp voor kinderen die een been of een deel van hun been moeten missen. Myrthe is vorig jaar voor het eerst met dit kamp mee geweest, Winterkolder heet het. Dat was heel leuk, vertelt Myrthe enthousiast. Ik had nog nooit op ski s gestaan, maar je krijgt daar heel goed les van skileraren die zelf ook botkanker hebben gehad. Het is gaaf om te merken dat je heel goed op één been kunt skiën. Dat verwacht je eerst helemaal niet. Je kunt met één been zelfs sneller skiën, zegt Peter, omdat je minder contact hebt met de grond en dus minder wordt afgeremd. Fakkels Er komt deze winter weer een skikamp. Myrthe heeft al heel veel zin om met zo n dertig andere kinderen tussen de 11 en 20 jaar weer naar Oostenrijk te reizen. Het is vooral heel gezellig en je doet veel leuke dingen. Bijvoorbeeld de sleetocht in het donker. Dan word je langs fakkels van een berg geduwd. Heel gaaf. Myrthe vindt het fijn dat je op het kamp aan een half woord genoeg hebt. Als je het bijvoorbeeld over chemotherapie hebt, hoef je niet uit te leggen dat je daar misselijk van wordt. (RH) Op YouTube staan filmpjes van het skikamp. Gebruik als zoekwoord: Winterkolder. Myrthe kreeg privéles van skileraar Martijn Myrthe kan al heel goed skiën op één been. We gebruiken stokken met kleine ski s in plaats van een scherpe punt. Zo heb je meer steun. Superkleine baby s Professor Frans Walther zou graag een rondleiding geven, maar dat gaat helaas niet. Te vroeg geboren baby s hebben vooral rust nodig, en geen fel licht of geluid. Daarom praten we op zijn werkkamer. Pondje baby Frans Walther is neonatoloog. Dat betekent dat hij zich bezighoudt met pasgeboren baby s. Beter gezegd: met te vroeg geboren baby s. Een normale zwangerschap duurt zo n 40 weken, maar sommige kinderen worden al na 24 weken geboren. Nog jongere kinderen kunnen we niet in leven houden, zegt de professor. Een gewone baby weegt meestal zo n 3500 gram. Een te vroeg geboren baby soms niet meer dan 500 gram. Dat is zeven keer zo weinig! Onrijpe longen Te vroeg geboren kinderen hebben extra zorg nodig. Eigenlijk zijn ze nog niet klaar voor deze wereld, want ze zijn nog niet volgroeid. Hun longen zijn erg onrijp, dus ze kunnen minder goed ademhalen. En ze hebben nog weinig vet op hun lijfje, dus ze kunnen zich moeilijk warm houden. Daarom bootsen we in het ziekenhuis de baarmoeder zo goed mogelijk na: in de couveuse is het net zo warm als in de moederbuik. Bloeddruk Maar niet alles wat een baarmoeder doet, kun je makkelijk nabootsen. De bloeddruk regelen bijvoorbeeld: In de moederbuik gaat dat automatisch, in het ziekenhuis doen we dat met medicijnen. Dat moet wel heel precies gebeuren, want als je de bloeddruk te hoog instelt, knappen de aderen en krijgt het kind een hersenbloeding. Buidelen Ouders zijn heel graag bij hun pasgeboren kind. En dat is goed, want dan kan er een band ontstaan. Vandaar dat veel ouders hun pasgeboren kind buidelen : ze dragen het in een zak op hun blote buik. Ouders vinden dit prettig om te doen. Professor Walther ziet graag dat vroeggeborenen gezond naar huis gaan, en een leven beginnen zoals andere kinderen. (JO) Help! Een ongeluk! Timo van der Veen (12) mocht een paar uur meelopen in het LUMC, samen met zijn broertje Siebe (10) en twee vrienden, Bowen en Elroy (beiden 10). En natuurlijk bezocht hij de meest spannende dingen. Wat gebeurt er op de Spoedeisende Hulp-afdeling - en wat doen die helikopters op het dak van het LUMC? Timo schreef erover voor Cicero. Met assistentie van redacteur Christi Waanders. Het slachtoffer is net binnengekomen en heeft een ernstig ongeluk gehad. Hij is op tafel gelegd met zijn hoofd tussen twee blokken en kan nu niet meer bewegen. Mijn broertje mag het slachtoffer beademen, zijn vriendjes leggen een infuus aan. Ik kijk rustig toe en noteer alles. Ja, je raadt het goed: we kijken mee op de afdeling Spoedeisende Hulp. Loodschort Slachtoffers worden per ambulance naar de Spoedeisende Hulp (SEH) gebracht als ze een erg ongeluk (een trauma) hebben gehad. Als de melding binnenkomt dat er een ambulance onderweg is, doen de artsen en verpleegkundigen van de SEH eerst een loodschort aan. Dat is een zwaar soort jas. Als ze dat schort niet droegen, zouden ze last krijgen van de straling in de traumakamer. Verder moeten ze plastic handschoentjes aan voor de hygiëne. Daarna gaan ze buiten op het ambulancedek staan om het slachtoffer op te wachten. Dat gebeurt een paar keer per dag. Röntgenfoto Toen het eenmaal goed ging met ons zogenaamde slachtoffer, een gezonde medewerker van de SEH, mochten we nog naar een foto van een echte gebroken heup kijken. Die mevrouw was die ochtend binnengebracht. Gelukkig wordt deze patiënt goed geholpen. Beveiliging Na deze rondleiding gaan we naar. het helikopterdek! Maar eerst nemen we nog een kijkje bij de Beveiliging. Die heeft de sleutel om op het helidek te komen, want niet iedereen mag daar zomaar komen. Wij mochten dus ook alleen met toestemming van de beveiliging naar het helikopterdek. Branddeuren Je zou de mensen van de beveiliging kunnen zien als de politie van het LUMC. Ze hebben camera s waarmee ze je in de gaten houden. De beveiligers houden soms ook wel eens boeven aan. Ze hebben zelfs een brandpaneel waarmee ze op een bepaalde verdieping verschillende deuren open of dicht kunnen doen. Dat is handig als er brand is want dan kunnen mensen veilig het gebouw uit. Op het dak De bemanning van de helikopter bestaat uit een arts, een verpleegkundige en een piloot. De heli vervoert maar heel soms slachtoffers naar de Spoedeisende Hulp. Meestal vliegt hij artsen heen en weer tussen de plek van het ongeluk en het ziekenhuis. Als de helikopter eraan komt doet de beveiliging groene lampjes aan op het dek. Zo weet de piloot waar hij kan landen. Geen hoogtevrees Om op het dak van het LUMC te komen nemen we de lift naar de dertiende verdieping. Vanaf het dak hebben we een prachtig uitzicht en we staan wel mooi 50 meter hoog. Gelukkig heb ik geen hoogtevrees! Met dank aan Christian Heringhaus, Alex van der Lecq, Piet van Egmond en Cor Rosdorff (Beveiliging) voor het meewerken aan deze reportage [26] CICERO JUNIOR [27]

15 TIP Als verpleegkundige moet je heel zorgzaam zijn en graag met mensen omgaan. Goed communiceren is ook belangrijk: je moet bespreken waar een kind last van heeft en wat je gaat doen, en dat moet je ook goed kunnen overbrengen aan de artsen. TOEN kapster NU verpleegkundige op de Kinderafdeling TOEN & NU Toen ze klein was, wilde Leonie van Zijll (28) kapster worden, maar kinderverpleegkundige past beter bij haar. Dit werk is afwisselend en boeiend. Tot ik een jaar of acht was, wilde ik kapster worden. Daarna werd dat kraamverzorgende. Maar toen ik dat eenmaal was, vond ik het werk iets te eenvoudig. Ik ben toen verder gaan leren en tegelijk gaan werken, en zo belandde ik in het LUMC. In het laatste jaar van de opleiding kwam ik op de kinderafdeling terecht, en dat vond ik zo leuk dat ik er ben gebleven. Kinderen komen heel ziek binnen en knappen gelukkig vaak weer op. Ze passen zich makkelijk aan en gaan er echt voor. We hebben hier kinderen van alle leeftijden, dat maakt het werk afwisselend en boeiend. Soms komen er kinderen uit het buitenland die de taal niet spreken. Als kinderen weten wat er gaat gebeuren, dan neemt dat vaak wat angst weg. Maar als je elkaar niet verstaat, dan kun je het niet goed uitleggen. Dat vind ik wel eens vervelend. NU & DAN NU scholier (groep 6) DAN onderzoeker Roos Veldhuyzen (10) twijfelt nog een klein beetje, want iets met kunst klinkt ook wel aanlokkelijk. Maar onderzoeker worden lijkt me toch het allerleukste. Thuis heb ik een microscoop waarmee ik dingen onderzoek. De vleugels van dode vliegjes bijvoorbeeld, of een druppel bloed, om de structuur te bekijken. Samen met mijn opa heb ik ook een keer een haar onderzocht. Het leukste aan dingen onderzoeken, vind ik dat ik steeds weer nieuwe dingen tegenkom die ik nog niet wist. Als ik iets geks zie waarvan ik niet weet wat het is, dan zoek ik het op op internet. Om onderzoeker te worden, moet je naar de universiteit. Ik haal wel goede cijfers op school, dus ik hoop dat dat lukt. Voor rekenen heb ik een tien, maar ik weet niet of ik dat echt nodig heb om onderzoeker te worden. Het maakt me trouwens niet uit hoe lang ik moet studeren, als ik uiteindelijk maar onderzoeker word. TOEN chirurg NU in opleiding tot uroloog Voor Saskia Weltings (24) stond al vroeg vast dat ze arts zou worden. Ik heb nooit iets anders gewild. Eigenlijk heb ik altijd dokter willen worden. Als klein meisje vulde ik in vriendenboekjes al in dat ik later chirurg wilde worden. Op televisie keek ik graag naar programma s over de eerste hulp, om te zien hoe het er daar aan toeging. Ik vind dit gewoon een heel mooi vak. Daarom was ik ook blij dat ik kon beginnen aan mijn studie, want je moet natuurlijk wel worden ingeloot. De opleiding heb ik met veel plezier gedaan. De zorgstage in het eerste jaar vond ik erg leuk en ook in het derde jaar kun je meekijken op allerlei verschillende afdelingen. Zo heb ik een niertransplantatie meegemaakt, dat was heel indrukwekkend. Kortgeleden ben ik afgestudeerd en nu ben ik net begonnen als arts-assistent op de afdeling Urologie. Die kant wil ik ook graag op: het is een heel divers vak, en ik vind het heel leuk om met mijn handen te werken. TIP Het is belangrijk om goede cijfers te halen op de middelbare school, omdat je dan de grootste kans hebt om te worden ingeloot voor een studie geneeskunde. En als je eenmaal studeert, moet je heel goed om je heen kijken in het ziekenhuis. Er zijn zoveel verschillende dingen waaruit je kunt kiezen. Je studietijd is je kans om overal rond te neuzen. NU scholier (brugklas) DAN traumachirurg Jens Bartlema (13) treedt later graag in de voetsporen van zijn vader en opa, allebei arts. Ik hoor maar over één ding thuis, en wat ik tot nu toe heb gehoord, klinkt goed. Het lijkt me vooral leuk dat je mensen helpt. Als traumachirurg ben je veel aan het opereren en aan het gipsen, maar moet je ook besprekingen voeren en op je kamer dingen uitwerken. Je doet niet de hele dag hetzelfde. Minder leuke kanten van dit beroep? Nou, als je dienst hebt, dan kun je niet weg. En als je iets verkeerd doet, dan gaat het ook goed verkeerd. Maar dat schrikt mij niet af. Ik denk dat je technisch moet zijn voor dit beroep, dat ben ik volgens mij wel. Ook moet je niet snel gestrest zijn. En je moet het echt leuk vinden. Mijn vader moest afgelopen jaar heel veel werken, dan kon hij bijvoorbeeld niet mee naar voetbal op zaterdag. Maar dat hoort er een beetje bij. Bij elk vak is er wel zoiets. TIP Als je als kind heel nieuwsgierig bent, dan ben je al een hele stap in de goede richting om onderzoeker te worden. Je moet in jezelf geloven en tegen tegenslagen kunnen, want van de vijf proeven die je uitvoert, lukt er misschien maar één echt goed. Maar van die andere leer je ook weer. TOEN acteur NU professor en hoofd van het onderzoekslaboratorium Endocrinologie Vroeger wilde hij acteur worden, maar prof. Patrick Rensen (43) werd onderzoeker. Ik wilde altijd weten hoe dingen in elkaar zaten. Op school was ik gek op toneel en musicals, dus toen ik heel klein was, wilde ik acteur worden. Daarnaast ben ik altijd ontzettend nieuwsgierig geweest en vroeg overal over door. Mijn ouders werden daar wel eens gek van. Soms kon ik gewoon niet slapen omdat ik niet kon begrijpen dat het heelal oneindig was, of hoe een regenboog werkte. Ik was ook altijd heel erg geïnteresseerd in de werking van het menselijk lichaam. Uiteindelijk ben ik biofarmaceutische wetenschappen gaan studeren - dat gaat vooral over medicijnen. Al snel was ik helemaal gegrepen door het onderzoek, want daarmee kon je antwoorden geven op allerlei vragen over het lichaam. In mijn vrije tijd acteer ik nu bij een musicalgezelschap. Onderzoek doen is trouwens wel meer dan alleen maar proefjes doen in het lab. Je moet de resultaten van je onderzoek ook goed kunnen presenteren naar de buitenwereld, en geld binnenhalen om dat onderzoek te kunnen doen. (CvdS) NU scholier (groep 5) DAN verpleegkundige Loraine Wolters (9) droomt er al jaren van om verpleegkundige te worden. Het liefste in het LUMC, want dit ziekenhuis ken ik het beste. Al sinds mijn vierde wil ik graag verpleegkundige worden. Mijn moeder werkt als verpleegster op de kinderafdeling, en zij vertelt altijd zulke leuke verhalen over haar werk. Elk jaar ga ik naar de wetenschapsdag in het LUMC, dan mag je allerlei dingen zelf doen. Zo moest ik een keer met een naald in een nepkont prikken, dat vond ik wel raar. Je kreeg dan een soort rode vloeistof en zo kon je zien hoe bloed prikken werkt. Het leukste lijkt het mij om met kinderen te werken, het liefst met heel kleine. Dan doe ik ze in bad, verschoon ik hun luiers en geef ze de fles. Maar ik geef ze liever geen prikken, alleen als het echt moet. En pillen geven lijkt me ook niet leuk. Dan weet ik misschien niet welke pil het moet zijn en geef ik de verkeerde. (CvdS) [28] CICERO JUNIOR [29]

16 Welke soorten onderzoek doen ze in het LUMC? Welke soorten onderzoek doen ze in het LUMC? [30] CICERO JUNIOR [31]

17 UIT DE KUNST UIT DE KUNST Voor deze Cicero Junior wilde de redactie weten wat kinderen nu eigenlijk van kunst vinden. Twee vriendinnen, Ibi Baggerman (11 jaar) en Giulia Jonckheer (12 jaar), kozen uit vier LUMC-kunstwerken hun favoriet: een zwart-witfoto van Eva Besnyö. Waarom deze foto? Giulia: Ik vind dit heel schattig, het jongetje houdt het schaapje zo lief vast. Alsof hij wil zeggen: dit is mijn nieuwe vriend. Ibi: Je kunt ook zien dat het schaapje zich veilig voelt. Giulia: Ik vind het mooi dat het jongetje zomaar is gefotografeerd. Je kunt zien dat de fotograaf niet heeft gezegd: Ga jij daar maar staan en houd het geitje dan zo vast. Wat vinden jullie eigenlijk van kunst in een ziekenhuis? Ibi: Als je in een ziekenhuis langs zo n saaie witte muur loopt, dan krijg je het gevoel: Oh ja, ik ben in het ziekenhuis en iedereen is ernstig ziek. Maar met mooie kunst aan de muur zullen kinderen en volwassenen zich veel beter gaan voelen. Het leidt af van hun ziekte. Giulia: Als ik ziek was, dan zou ik elke dag wel langs een wand met schilderijen willen lopen. Je moet dan wel vrolijke kunst ophangen, niet dat sombere zwarte of enge rood. Zelf vind ik kunst met bloemen of planten het mooist. Ik vind dat alle ziekenhuizen kunst moeten hebben! Eva Besnyö ( ), Woutje Akerboom met geit, Bergen, zwart-witfoto (barietdruk), 29,5 x 29 cm, 1941 De andere drie kunstwerken Jasper Hagenaar, The Donkey, olieverf op doek, 61 x 74,5 cm, 2011 Christina Zück, Zonder titel, kleurenfoto 102 x 102 cm, 2001 Wouter van Riessen, Jan Klaassen, 18 x 24 cm, 2001 CICERO JUNIOR

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1

MEMORY WOORDEN 1.1. TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 MEMORY WOORDEN 1.1 TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 1 ik jij hij zij wij jullie zij de baby het kind ja nee de naam TaalCompleet A1 Memory Woorden 1 2 MEMORY WOORDEN 1.2 TaalCompleet A1 Memory Woorden

Nadere informatie

door Megan van den Berg

door Megan van den Berg door Megan van den Berg Ik houd m`n spreekbeurt over de dierenarts. Ik heb dit onderwerp gekozen omdat ik veel van dieren hou en ik wil het later ook zelf worden. Spreekkamer Raar woord natuurlijk, spreekkamer.

Nadere informatie

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar

De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De PAAZ, wat is dat? Informatie voor kinderen van 8 tot 12 jaar De afgelopen weken was het niet zo leuk bij Pim thuis. Zijn moeder lag de hele dag in bed. Ze stond niet meer op, deed geen boodschappen

Nadere informatie

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde

Info. Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten. Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Info Aanraken, knuffelen en meer... Informatie voor cliënten Expertisecentrum voor epilepsie en slaapgeneeskunde Inhoud INHOUD 1. Waar gaat het over 3 2. Aanraken 4 3. Hoe noem jij dat? 5 4. Baas over

Nadere informatie

een ademtest om een speciale bacterie in je maag op te sporen 13C-ureumtest

een ademtest om een speciale bacterie in je maag op te sporen 13C-ureumtest een ademtest om een speciale bacterie in je maag op te sporen 13C-ureumtest Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door

Nadere informatie

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet.

Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Bezoek op kantoor Papa en mama hebben ruzie. Ton en Toya vinden dat niet leuk. Papa wil graag dat Ton en Toya bij hem op bezoek komen, maar van mama mag dat niet. Ton en Toya hebben wat problemen thuis.

Nadere informatie

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding

Kanker. Inhoud. Inleiding. Wat is kanker? Inleiding Kanker Inhoud Inleiding Inleiding Wat is kanker? Soorten kanker In het kinderziekenhuis Wat kan je doen tegen kanker? Afsluiting Bronvermelding Ik houd mijn werkstuk over kanker, omdat het mij een moeilijk

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING LESMODULE BASISSCHOOL LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 HOE ZIEN HERSENEN ERUIT? VRAAG WIE KAN VERTELLEN WAT HERSENEN ZIJN? VRAAG HEBBEN KINDEREN KLEINERE HERSENEN DAN GROTE MENSEN? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE?

Nadere informatie

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING

KIJK IN JE BREIN LESMODULE VMBO LEERLING LESMODULE VMBO LEERLING 1. DE HERSENEN 1.1 WAT ZIJN HERSENEN? VRAAG WAT ZIJN HERSENEN PRECIES? 1.2 WANNEER GEBRUIK JE ZE? DENKOEFENING WAAR- VOOR GEBRUIK JE OP DÍT MOMENT JE HERSENEN? DENKOEFENING KUN

Nadere informatie

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S

2 Ik en autisme VOORBEELDPAGINA S 2 Ik en autisme In het vorige hoofdstuk is verteld over sterke kanten die mensen met autisme vaak hebben. In dit hoofdstuk vertellen we over autisme in het algemeen. We beginnen met een stelling. In de

Nadere informatie

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over,

Theorieboek. leeftijd, dezelfde hobby, of ze houden van hetzelfde. Een vriend heeft iets voor je over, 3F Wat is vriendschap? 1 Iedereen heeft vrienden, iedereen vindt het hebben van vrienden van groot belang. Maar als we proberen uit te leggen wat vriendschap precies is staan we al snel met de mond vol

Nadere informatie

Inknippen van je tongriempje

Inknippen van je tongriempje Wilhelmina Kinderziekenhuis Inknippen van je tongriempje Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar 4 Inknippen van het tongriempje 6 Tips 9 Wil je meer

Nadere informatie

U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per

U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per Bloedtransfusie Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie door geven per e-mail: patienteninformatiewkz@umcutrecht.nl Wat

Nadere informatie

Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt.

Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt. Welkom Hallo Welkom op verpleegeenheid D2, de kinderafdeling van ons ziekenhuis. Ziek zijn is niet altijd even prettig, zeker niet als je in het ziekenhuis ligt. Toch kan een ziekenhuisopname best fijn

Nadere informatie

Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken De Argininetest

Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken De Argininetest Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken De Argininetest Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar

Nadere informatie

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion

Het Rosie Pr0ject. in makkelijke taal. Graeme Simsion Het Rosie Pr0ject in makkelijke taal Graeme Simsion Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen 1 Mijn naam is Don Tillman. Ik ben professor op een universiteit in Australië. Daar werk ik al tien jaar.

Nadere informatie

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ

IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Ferenc Göndör IK OVERLEEFDE AUSCHWITZ Uitgeverij Eenvoudig Communiceren 3 Mijn vader Lang geleden kwam een jonge, joodse man naar het land Hongarije. Mohr Goldklang was zijn naam. Dat was mijn opa. Mohr

Nadere informatie

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen.

We hebben verleden week nog gewinkeld. Toen wisten we het nog niet. De kinderbijslag was binnen en ik mocht voor honderd euro kleren uitkiezen. Woensdag Ik denk dat ik gek word! Dat moet wel, want ik heb net gehoord dat mijn moeder kanker heeft. Niet zomaar een kankertje dat met een chemo of bestraling overgaat. Nee. Het zit door haar hele lijf.

Nadere informatie

Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram)

Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram) Röntgenonderzoek van je blaas en urinewegen (mictiecystogram) De afspraak voor de mictiecystogram Het onderzoek van je blaas en urinewegen vindt plaats op: Datum:.. Dag/tijdstip: dag. uur Je wordt verwacht

Nadere informatie

Als je poep er niet uit wil

Als je poep er niet uit wil Als je poep er niet uit wil 1 De meeste kinderen poepen elke dag wel een keer. Of één keer in de twee dagen. Maar soms poep je vaker, bijvoorbeeld als je diaree hebt. Of je poept minder vaak. Als je niet

Nadere informatie

Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken Inspanningstest

Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken Inspanningstest Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken Inspanningstest Onder ouders verstaan wij ook verzorger(s), pleeg- of adoptieouder(s) U kunt wijzigingen of aanvullingen op deze informatie

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT

Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT Kinderfolder ALS JE EEN GELEIDEHOND TEGENKOMT ROOS Roos (27) is zeer slechtziend. Ze heeft een geleidehond, Noah, een leuke, zwarte labrador. Roos legt uit hoe je het beste met geleidehond en zijn baas

Nadere informatie

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care

Op bezoek. bij Sam op de Intensive Care Op bezoek S bij Sam op de Intensive Care Hoi, ik ben Sam en ik lig op de Intensive Care S Ik heb een fotoboekje gemaakt. Zo kun je alvast zien waar ik ben en wat iedereen op de afdeling doet. Natuurlijk

Nadere informatie

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s

Babylichaamstaal. Van te vroeg geboren baby s Babylichaamstaal Van te vroeg geboren baby s Inleiding Voor een pasgeboren baby is lichaamstaal de eerste en enige manier om te vertellen wat hij wel of niet prettig vindt. Omdat hij nog niet kan praten,

Nadere informatie

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen +

JEUGDIGEN. Hulp na seksueel misbruik. vooruitkomen + > vooruitkomen + Hulp na seksueel misbruik JEUGDIGEN Heb jij seksueel misbruik meegemaakt of iemand in jouw gezin, dan kan daarover praten helpen. Het kan voor jou erg verwarrend zijn hierover te praten,

Nadere informatie

Waarom moet je altijd een dieet volgen?

Waarom moet je altijd een dieet volgen? Nynke en Zara interviewen kinderarts MDL Frank Kneepkens, 22 juni 2009 Waarom moet je altijd een dieet volgen? Onder het genot van een grote zak M&M s, jawel glutenvrij, nemen Nynke en Zara een interview

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

De MS van Tess Als elke dag onzeker is

De MS van Tess Als elke dag onzeker is Morgen gaan we naar de huisarts, zegt haar moeder s middags. Ik weet niet wat er met je is. Je bent zo moe de laatste tijd. En nu heb je ook nog last van je oog. De juf zegt dat ik misschien een bril moet,

Nadere informatie

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1

0-3 maanden zwanger. Zwanger. Deel 1 Zwanger Ik was voor het eerst zwanger. Ik voelde het meteen. Het kon gewoon niet anders. Het waren nog maar een paar cellen in mijn buik. Toch voelde ik het. Deel 1 0-3 maanden zwanger Veel te vroeg kocht

Nadere informatie

het begin van dit boek

het begin van dit boek De autisme survivalgids 9 het begin van dit boek Ken je dat gevoel? Je bent een kind. Een jongen of een meisje. Om je heen zijn er heel veel andere kinderen. Allemaal zien ze er net een beetje anders uit.

Nadere informatie

Spreekbeurt dierenarts

Spreekbeurt dierenarts Spreekbeurt dierenarts Ik doe mijn spreekbeurt over de dierenarts. Hoofdstukken: 1:waarom? 2:spreekkamer 3:medicijnen 4:laboratorium 5:behandeltafel 6:operatie 7:rontgefoto s 8:dierenarts-assistent 9:afspraak

Nadere informatie

Samenvatting Mensen ABC

Samenvatting Mensen ABC Samenvatting Mensen ABC Week 1ABC: Wie zijn wij? Info: Wie zijn wij mensen Mensen zijn verschillend. Iedereen is anders, niemand is hetzelfde. Dat noem je uniek. Een mens heeft een skelet van botten. Daarom

Nadere informatie

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN

HANDIG EEN BIJTEND KONIJN l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG EEN BIJTEND KONIJN OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER BIJTENDE KONIJNEN. JE KUNT

Nadere informatie

PIJN BIJ KINDEREN AU AU PIJN IS NIET FIJN!

PIJN BIJ KINDEREN AU AU PIJN IS NIET FIJN! PIJN BIJ KINDEREN AU AU PIJN IS NIET FIJN! 978 Welkom op de Kinderafdeling Au Au Pijn is niet fijn!, deze folder gaat over pijn. Pijn is heel vervelend en soms ook moeilijk te begrijpen. We proberen je

Nadere informatie

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24

Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Jezus kreeg de straf voor onze zonden, wij ontvangen vergeving en vrede. Jesaja 53:4-6 en 1 Petrus 2:24 Als je iets verkeerd doet, verdien je straf. Ja toch? Dat is eerlijk. Er is niemand die nooit iets

Nadere informatie

Als je poep er niet uit wil

Als je poep er niet uit wil KINDER- EN JEUGDPSYCHOLOGIE Als je poep er niet uit wil Over verstopping bij kinderen KINDEREN Als je poep er niet uit wil De meeste kinderen poepen elke dag wel een keer. Of één keer in de twee dagen.

Nadere informatie

Spreekbeurt Hulp aan dieren in nood

Spreekbeurt Hulp aan dieren in nood Hoi, ik ben Ikki. Wat leuk dat je je spreekbeurt houdt over hulp aan dieren. Ik kan je daar van alles over vertellen. Over asielen, waar dieren zonder baas terecht komen. En over dierenambulances, die

Nadere informatie

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten

Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten www.edusom.nl Opstartlessen Les 3. Familie, vrienden en buurtgenoten Wat leert u in deze les? Een gesprek voeren over familie, vrienden en buurtgenoten. Antwoord geven op vragen. Veel succes! Deze les

Nadere informatie

Wegnemen van een stukje huid: de huidbiopsie

Wegnemen van een stukje huid: de huidbiopsie Wegnemen van een stukje huid: de huidbiopsie Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar 4 Wegnemen van een stukje huid: een huidbiopsie

Nadere informatie

DOE-BOEK VOOR KINDEREN

DOE-BOEK VOOR KINDEREN DOE-BOEK VOOR KINDEREN MET EEN PAPA OF MAMA MET KANKER DIT DOE-BOEK IS VAN Doe-boek voor kinderen met een papa of mama met kanker Uitgave van: Erasmus MC Kanker Instituut Afdeling Psychiatrie Unit Psychosociale

Nadere informatie

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7

E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 E.H.B.O. Werkstuk Vera Kleuskens, groep 7 1 Vera Kleuskens groep 7 Inhoudsopgave Voorwoord... 3 Inleiding... 4 1. Wat is E.H.B.O... 5 2. E.H.B.O. vereniging... 6 3. Cursus... 7+8+9 4. Reanimatie en A.E.D....

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT

HANDIG ALS EEN HOND DREIGT l a n d e l i j k i n f o r m a t i e c e n t r u m g e z e l s c h a p s d i e r e n HANDIG ALS EEN HOND DREIGT OVER HOUDEN VAN HUISDIEREN HIER LEES JE HANDIGE INFORMATIE OVER HONDEN DIE DREIGEN. JE KUNT

Nadere informatie

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet

ik? Houd je spreekbeurt over GGNet ik? Houd je spreekbeurt over GGNet 1 Houd je spreekbeurt over GGNet Krijg je zelf hulp van GGNet Jeugd? Of je vader/moeder/broer(tje)/zus(je) of iemand anders die je kent? Werkt één van je ouders bij GGNet?

Nadere informatie

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk?

Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Wat is verantwoordelijkheid en waarom is het belangrijk? Verantwoordelijkheid. Ja, ook heel belangrijk voor school!!! Het lijkt veel op zelfstandigheid, maar toch is het net iets anders. Verantwoordelijkheid

Nadere informatie

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden

Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden Gijsje zonder staart geschreven door Henk de Vos (in iets gewijzigde vorm) Er was eens een klein lief konijntje, dat Gijs heette. Althans, zo noemden zijn ouders hem, maar alle andere konijntjes noemden

Nadere informatie

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van:

NASCHOOLSE DAGBEHANDELING. Figaro. Welkom! Waarom kom jij naar de groep? Informatieboekje voor kinderen die komen kennismaken. Dit boekje is van: NASCHOOLSE DAGBEHANDELING Figaro Welkom! Binnenkort kom je kennismaken op Figaro. In dit boekje leggen we je alvast wat dingen uit. Het boekje is gemaakt voor kinderen die hier voor de eerste keer komen,

Nadere informatie

Tips voor een goede spreekbeurt

Tips voor een goede spreekbeurt Diabetes?! Een spreekbeurt die je alles vertelt over diabetes: Wat is het? Hoe ontstaat het? En vooral ook: Wat betekent het voor jou, je broer, zus, vader of moeder. Tips voor een goede spreekbeurt Vertel

Nadere informatie

Tweelingen. Wat zijn nou eigenlijk tweelingen? Een groot mysterie

Tweelingen. Wat zijn nou eigenlijk tweelingen? Een groot mysterie Tweelingen Hier zie je ons met zijn allen, de tweeling was net geboren en mijn moeder en ik waren verkouden dus moesten we van die kapjes op zodat de tweeling niet ziek zou worden. Ik was hier 4 jaar oud.

Nadere informatie

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau

Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen. En zei: vandaag word mevr. Catharina. 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Een buik van wol. Tom! Tom! Cato kwam hard aan rennen En zei: vandaag word mevr. Catharina 90 jaar en ik wil haar een heel mooi cadeau Geven. Ja maar wat zei Tom. Umm wacht ik Weet het zei Cato een herinnering.

Nadere informatie

Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling

Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling Kempenhaeghe Locatie Kempenhaeghe Heeze - Kinderafdeling Hoooi Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling Inleiding Hoi, ik ben Kempy! Welkom bij Kempenhaeghe! Ik woon hier. Binnenkort word jij bij ons opgenomen.

Nadere informatie

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar

Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Als je moeder naar een psychiatrisch ziekenhuis moet... of je vader naar een psychiater... Met wie kan jij dan praten? Een brochure voor kinderen van 7 tot 11 jaar Deze brochure werd - met toestemming

Nadere informatie

Alleen is maar alleen

Alleen is maar alleen 177 177 HOOFDSTUK 11 Alleen is maar alleen WOORDEN 1 1 Heb jij het ook zo...? a los b druk 2 Aan welke... van de stad woon jij? a kant b plek 3 O, daar? Daar woont ook een... van me! a omgeving b kennis

Nadere informatie

Roos gaat naar het ziekenhuis

Roos gaat naar het ziekenhuis Roos gaat naar het ziekenhuis 1 gaat naar het 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 3 4 O ok gezonde kinderen gaan wel eens voor behandeling naar het ziekenhuis. Ze zijn niet ziek maar er moet iets verbeterd worden.

Nadere informatie

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school.

O, antwoordde ik. Verder zei ik niets. Ik ging vlug de keuken weer uit en zonder eten naar school. Voorwoord Susan schrijft elke dag in haar dagboek. Dat dagboek is geen echt boek. En ook geen schrift. Susans dagboek zit in haar tablet, een tablet van school. In een map die Moeilijke Vragen heet. Susan

Nadere informatie

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod

Veilig Thuis. Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Veilig Thuis Werkboekje voor kinderen en ouders bij een tijdelijk huisverbod Een stukje uitleg Dat je samen met papa/mama, of een andere persoon in dit boekje gaat werken is niet zo maar. Dat komt omdat

Nadere informatie

Lotte is er erg blij mee. Ik wilde altijd al een huisdier voor mezelf, zegt ze tegen opa. En nu heb ik er opeens een heleboel.

Lotte is er erg blij mee. Ik wilde altijd al een huisdier voor mezelf, zegt ze tegen opa. En nu heb ik er opeens een heleboel. Lotte heeft Luizen Buiten is het koud. Er vallen dikke druppels uit de bomen en de wind blaast hard door de straat. Lotte loopt hand in hand met opa Generaal over het schoolplein. Ze moest eerder van school

Nadere informatie

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk.

Micha kijkt Ruben aan. Hij trekt een gek gezicht. Micha houdt niet van puzzelen, want de puzzels die oma maakt, zijn altijd heel erg moeilijk. 1. Puzzelen Wie er het eerst is! Micha staat bij het schoolhek. Hij krijgt een harde klap op zijn schouder van Ruben, zijn grote broer. Oké. Micha is wel in voor een wedstrijdje. Hij begint meteen te rennen,

Nadere informatie

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd

Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd Mijn ouders zijn gescheiden en nu? Een folder voor jongeren met gescheiden ouders over de OTS en de gezinsvoogd 1 Joppe (13): Mijn ouders vertelden alle twee verschillende verhalen over waarom ze gingen

Nadere informatie

CHATTEN. verborgen verdriet MARIAN HOEFNAGEL

CHATTEN. verborgen verdriet MARIAN HOEFNAGEL CHATTEN verborgen verdriet MARIAN HOEFNAGEL Stotteren Kom op, Roy. Het is allang tijd. De leraar informatica legt een hand op Roys schouder. Maar Roy kijkt niet op of om. Hij zit achter de fijnste computer

Nadere informatie

Februari, de maand van Valentijnsdag. Daarom deze maand een lief bericht van de leerlingen van groep 6

Februari, de maand van Valentijnsdag. Daarom deze maand een lief bericht van de leerlingen van groep 6 Februari, de maand van Valentijnsdag. Daarom deze maand een lief bericht van de leerlingen van groep 6 Mama Een roos is roze viooltjes zijn blauw maar het allerliefst Hou ik van jou mama. Joshua De beste

Nadere informatie

Het onderzoek van de burgemeester 5/6

Het onderzoek van de burgemeester 5/6 Het onderzoek van de burgemeester De burgemeester hoorde dat kinderen ongerust zijn. Nee, ze zijn niet bang voor onweer of harde geluiden. Ze maken zich zorgen over de natuur. Dieren krijgen steeds minder

Nadere informatie

Nederrij 133 2200 Herentals t 014 24 61 11. Weg met pijn... Want pijn is niet fijn!!! Informatieboekje voor kinderen en hun ouders

Nederrij 133 2200 Herentals t 014 24 61 11. Weg met pijn... Want pijn is niet fijn!!! Informatieboekje voor kinderen en hun ouders Nederrij 133 2200 Herentals t 014 24 61 11 www.azherentals.be Weg met pijn... Want pijn is niet fijn!!! Informatieboekje voor kinderen en hun ouders Dag Bert, welkom op de kinderafdeling Ik zal je iets

Nadere informatie

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5

Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 5 5 Tuin van Heden.nu 1 Mag ik zijn wie ik ben? Van In 6 Zacheüs (1) Het is erg druk in de stad vandaag. Iedereen loopt op straat. Zacheüs wurmt zich

Nadere informatie

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden.

1 Werkwoord. (wonen, werken, lopen,...) 8 Grammatica is niet moeilijk. wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 1 Werkwoord (wonen, werken, lopen,...) wonen, werken, lopen,... noemen we werkwoorden. 8 Grammatica is niet moeilijk 1.1 woon, woont, wonen Ik woon nu in Nederland. Jij woont nu in Nederland. U woont nu

Nadere informatie

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan

Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Het medicijn Gammaglobuline onder je huid Subcutaan Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Informatie voor ouders 2 Het medicijn Gammaglobuline onder je huid (subcutaan) 4 Wil je meer

Nadere informatie

Help, ik moet naar het ziekenhuis!

Help, ik moet naar het ziekenhuis! Help, ik moet naar het ziekenhuis! Tips voor mensen met een verstandelijke beperking en voor ziekenhuismedewerkers Inhoud Inleiding Informatie over het ziekenhuis 1 Hoofdstuk 1 Een bezoek aan het ziekenhuis

Nadere informatie

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan Annemarie begreep er niks van. Had ze zo raar op de grond liggen doen? Wat stom. Zelf wist ze alleen nog maar dat haar buik naar aanvoelde en dat ze heel bang werd. Van de rest wist ze niets. Annemaries

Nadere informatie

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli?

Hoe gaat het in z n werk daar? Wat is er anders dan een gewone poli? INTERVIEW d.d. 28 december 2009 Coeliakiepoli Op het interview-wenslijstje van Nynke en Zara staat Dr. Luisa Mearin. Zij is kinderarts MDL in het LUMC te Leiden en heeft als eerste met haar collega s in

Nadere informatie

Een onderzoek van je bijnieren De ACTH-test

Een onderzoek van je bijnieren De ACTH-test Een onderzoek van je bijnieren De ACTH-test Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar 4 Een onderzoek van je bijnieren: ACTH-test

Nadere informatie

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag.

Brandweerman. 1 Brandweerman, brandweerman. Red die kat, als je kan. Zet je ladder neer en draag snel die kat omlaag. vanaf 4 jaar tekst: Marian van Gog muziek: Ton Kerkhof ouplet Brandweerman Intro D7 G man, Refrein brand -weer - man. Red die kat, Brand-weer Œ Œ Œ G Œ Ó als je kan. Zet je lad - der neer en draag snel

Nadere informatie

Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling

Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling Kempenhaeghe Locatie Hans Berger Kliniek Oosterhout - Kinderafdeling Hoooi Kempenhaeghe entreeboekje kinderafdeling Inleiding Hoi, ik ben Kempy! Welkom bij Kempenhaeghe! Ik woon hier. Binnenkort word jij

Nadere informatie

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen

P Doe de risicotest P Laat uw bloedsuikerwaarde meten P Lees wat u zelf kunt doen Diabetes en uw apotheek Als bij u diabetes is vastgesteld, dan kunt u natuurlijk terecht bij uw apotheek. Het apotheekteam zorgt ervoor dat u: Op tijd het juiste medicijn krijgt. Medicijnen krijgt die

Nadere informatie

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1

Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Achtergrondinformatie opdracht 1, module 1, les 1 Er zijn leuke en fijne momenten in de opvoeding, maar ook moeilijke en zware momenten. Deze moeilijke momenten hebben soms te maken met een bepaalde fase

Nadere informatie

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen.

Het is de familieblues. Je kent dat gevoel vast wel. Je zit aan je familie vast. Voor altijd ben je verbonden met je ouders, je broers, je zussen. De familieblues Tot mijn 15e noemde ik mijn ouders papa en mama. Daarna niet meer. Toen noemde ik mijn vader meester. Zo noemde hij zich ook als hij lesgaf. Hij was leraar Engels op een middelbare school.

Nadere informatie

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les

Eenzaam. De les. Inhoud. Doel. Materiaal. Belangrijk. les 8 Inhoud 1 Eenzaam De Soms ben je alleen en vind je dat fijn. Als alleen zijn niet prettig aanvoelt, als je niet in je eentje wilt zijn, dan voel je je eenzaam. In deze leren de leerlingen het verschil

Nadere informatie

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl.

Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Chatten Dit boek heeft het keurmerk Makkelijk Lezen gekregen. Wilt u meer weten over dit keurmerk kijk dan op de website: www.stichtingmakkelijklezen.nl. Colofon Een uitgave van Eenvoudig Communiceren

Nadere informatie

Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken Clonidinetest

Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken Clonidinetest Test om de aanmaak van groeihormoon door het lichaam te onderzoeken Clonidinetest Wilhelmina Kinderziekenhuis Wat staat er in deze folder Inleiding voor ouders 2 Informatie voor jongeren vanaf 12 jaar

Nadere informatie

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf.

Niet veel mensen krijgen deze ziekte en sommige volwassenen hebben er vaak nog nooit van gehoord of weten er weinig vanaf. Je leest waarschijnlijk dit boekje omdat je mama of papa of iemand anders speciaal in je familie Amyotrofische Lateraal Sclerose heeft. Het is een lang woord en het wordt vaak afgekort tot ALS. Niet veel

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Pijnmeting op de kinderafdeling

Patiënteninformatie. Pijnmeting op de kinderafdeling Patiënteninformatie Pijnmeting op de kinderafdeling Deze brochure is geschreven om u, ouders/verzorgers maar ook uw kind, meer informatie te geven over pijn. Allereerst proberen we uit te leggen wat pijn

Nadere informatie

KNF Zwolle. Afdeling KNF Zwolle. Alles over het EEG-Onderzoek

KNF Zwolle. Afdeling KNF Zwolle. Alles over het EEG-Onderzoek KNF Zwolle Afdeling KNF Zwolle Alles over het EEG-Onderzoek 1. Welkom op de afdeling KNF afdeling knf Binnenkort kom je samen met je vader of je moeder een nachtje slapen bij het epilepsiecentrum in Zwolle.

Nadere informatie

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou!

Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou! Hallo Ben jij een kind van gescheiden ouders? Dit werkboekje is speciaal voor jou Als je ouders uit elkaar zijn kan dat lastig en verdrietig zijn. Misschien ben je er boos over of denk je dat het jouw

Nadere informatie

Niet eerlijk. Kyara Blaak

Niet eerlijk. Kyara Blaak Kyara Blaak Niet eerlijk Kyara Blaak Kyara Blaak 248media uitgeverij, Steenwijk Grafische realisatie: MDS Grafische Vormgeving Illustraties binnenwerk: Kyara Blaak Alle rechten voorbehouden. Niets uit

Nadere informatie

Fotoverhaal voor kinderen die geopereerd worden en een verdoving met een 'kapje' krijgen (Kinder- en jongerenafdeling)

Fotoverhaal voor kinderen die geopereerd worden en een verdoving met een 'kapje' krijgen (Kinder- en jongerenafdeling) Fotoverhaal voor kinderen die geopereerd worden en een verdoving met een 'kapje' krijgen (Kinder- en jongerenafdeling) Jij krijgt een operatie en gaat dan slapen met een kapje. Hieronder lees je het verhaal

Nadere informatie

Plakzijde Schutblad links Schutblad rechts Ziek Eerder verscheen: Niks zeggen! Bekroond met een Vlag en Wimpel 2008 www.gideonsamson.nl www.leopold.nl Gideon Samson Ziek Leopold / Amsterdam Voor Jolijn,

Nadere informatie

7.5 Script en plaatjes post-test

7.5 Script en plaatjes post-test 7.5 Script en plaatjes post-test De vorige keer waren we hier om Drakie wat beter te leren praten en Drakie heeft toen een heleboel van jou geleerd. Dat vond ie heel leuk. Vandaag gaan we wat dingen die

Nadere informatie

Handleiding voor de begeleider: CLB-medewerker of leerkracht

Handleiding voor de begeleider: CLB-medewerker of leerkracht 1 Informatie over het medisch onderzoek door het CLB Handleiding voor de begeleider: CLB-medewerker of leerkracht Doel van deze flappenmap Tijdens hun schoolloopbaan komen kinderen en jongeren regelmatig

Nadere informatie

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd

9 Vader. Vaders kijken anders. Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd 53 9 Vader Wat doe ik hier vandaag? P Ik leer mijn Vader beter kennen. P Ik weet dat Hij mij geadopteerd heeft. P Ik begin steeds beter te begrijpen dat het heel bijzonder is dat ik een kind van God, mijn

Nadere informatie

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF

JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF JE EIGEN LIJF Het is heel belangrijk om je eigen lijf goed te kennen. Als je wordt geboren, ben je een meisje of een jongen. In de loop van de tijd groeit je lijf groeit hard tot je volwassen en uitgegroeid

Nadere informatie

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP)

Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Hallo, ik ben Joep. Dit zijn mijn zusje Mieke en mijn vader en moeder Familiaire Adenomateuze Polyposis (FAP) Boekje met informatie voor jonge mensen Je hebt net te horen gekregen dat je FAP hebt. Of misschien

Nadere informatie

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008

Een boekje. speciaal bedoeld voor de. kraamvader. Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje speciaal bedoeld voor de kraamvader Petra Afstudeeropdracht 2008 Een boekje voor de aanstaande vader. Tijdschriften, boeken en internet staan vol informatie over de bevalling en de tijd erna,

Nadere informatie

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst.

Wat mevrouw verteld zal ik in schuin gedrukte tekst zetten. Ik zal letterlijk weergeven wat mevrouw verteld. Mevrouw is van Turkse afkomst. Interview op zaterdag 16 mei, om 12.00 uur. Betreft een alleenstaande mevrouw met vier kinderen. Een zoontje van 5 jaar, een dochter van 7 jaar, een dochter van 9 jaar en een dochter van 12 jaar. Allen

Nadere informatie

Een kind zonder kankerdag

Een kind zonder kankerdag Een kind zonder kankerdag Eerste druk, maart 2011 2011 Maurice de Keijzer Schilderij cover: Roel Hofman isbn: 978-90-484-1732-2 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel

Nadere informatie

Later word ik dierenarts!

Later word ik dierenarts! Later word ik dierenarts! Hengelosestraat 290 7521 AM Enschede 053-4345777 www.dierenartsenpraktijktonnema.nl info@dierenartsenpraktijktonnema.nl 1 2 Dierenarts zijn, wat betekent dat eigenlijk? De opleiding

Nadere informatie

Als je buiten op de grond valt en je hebt een diepe wond, wat moet je dan doen? A) Niks B) Een pleister er op plakken C) Naar de dokter gaan

Als je buiten op de grond valt en je hebt een diepe wond, wat moet je dan doen? A) Niks B) Een pleister er op plakken C) Naar de dokter gaan Van welk dier kan je de gekkekoeienziekte krijgen? A) Stieren en koeien B) Schapen C) Allebei Als je buiten op de grond valt en je hebt een diepe wond, wat moet je dan doen? A) Niks B) Een pleister er

Nadere informatie

Plakrand. Plakrand. Plakrand. Plakrand. Plakrand. Plakrand

Plakrand. Plakrand. Plakrand. Plakrand. Plakrand. Plakrand zgt.nl Wat heb je nodig? - De 2 bouwplaten - Schoenendoos (niet te klein) - Stiften of kleurkrijtjes - Schaar of prikpen - Lijm - Eventueel gekleurde vouwblaadjes De doos Knip de twee hoeken van de lange

Nadere informatie