Het kwetsbare brein. Menu. Een salutogene kijk op leer- en ontwikkelingsproblemen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Het kwetsbare brein. Menu. Een salutogene kijk op leer- en ontwikkelingsproblemen"

Transcriptie

1 Het kwetsbare brein Een salutogene kijk op leer- en ontwikkelingsproblemen Neurowetenschappen & Onderwijs 26 April 2013 VLOR Jo Lebeer INCENA, Inclusie & Enablement Vakgroep ELIZA (eerstelijns- en interdisciplinaire zorg) Menu 1. Inzichten van moderne neurowetenschappen over hersenplasticiteit en omgeving 2. Als er wat fout gaat: kinderen met leerproblemen/ontwikkelingsstoornissen en hersenletsels 3. Hoe op school ermee omgaan? inclusief/ handelingsgericht/ cognitiefmediërend/ ecologisch/ salutogene kijk Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 1

2 Het brein is een wonderlijk ding zenuwcellen ontelbare verbindingsmogelijkheden Sir John Eccles: het is een mirakel dat een kind normaal geboren wordt Eccles, J. & Robinson,D. (1984),The wonder of being human: our brain and our mind. Boston: Shambala 3 Er kan dus ook veel mis gaan Kinderen met hersenproblemen: Epilepsie ADHD Autismespectrumstoornissen Leerproblemen DCD: ontwikkelingsdyspraxie Taalontwikkelingsstoornissen Verstandelijke beperking Cerebrale parese CVI (centraal-visuele inperking) Fetaal alcoholsyndroom N.A.H. (niet-aangeboren hersenletsel): ongevallen, tumoren, bloedingen Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 2

3 Kinderen met leerzorgvraag Leerzorgkaderonderzoek 2008 Steekproef 8500 leerlingen 20% lagere schoolkinderen hebben extra zorgvraag Lebeer, J., Struyf, E., De Maeyer, S., Wilssens, M., Timbremont, B., Denys, A., Vandeveire, H. (2010), Identifying special educational needs: putting a new framework for graded Learning Support to the test, European Journal of Special Needs Education, 25 (4), De praktijktest in het kader van leerzorg: een nieuwe bril voor Harry Potter? Caleidoscoop 21 (2): Hersenplasticiteit hersenen veranderen door te leren: Hebb 1949 herstelvermogen na beschadiging Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 3

4 Hersenplasticiteit op micro-anatomisch niveau Meer synapsen meer dendrieten dikkere axonen dikkere schors neurotransmitters nerve growth factor 7 Ramakers, G.J. (2002), Rho proteins, mental retardation and the cellular basis of cognition, Trends in Neurosciences, 25 (4), Het brein is een levende organisatie Bedrading ligt niet vast bij geboorte Belangrijkste opbouw na de geboorte Ook veel afbraak + migratie Netwerk wordt opgebouwd onder invloed van stimulatie/ activering/ ecologie van de ontwikkeling Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 4

5 Hersenplasticiteit en omgeving Rosenzweig & Bennet 1961: proefdieren die in stimulerende omgeving opgroeien, met enkele tezamen, herstellen vlugger en beter en hebben meer plasticiteit Hubel & Wiesel, 1963: atrofie door onbruik 2005: hersenopbouw heeft activiteit nodig Neurale selectietheorie: de banen die worden geactiveerd, installeren zich ook USE IT OR LOOSE IT 9 Plasticiteit is afhankelijk van activering Taxichauffeurs die examen studeren zonder GPS krijgen grotere geheugen kernen Maguire, E. e.a. (2000), Navigation-related structural change in the hippocampi of taxi drivers, Proceedings of the National Academy of Sciences,vol. 97, Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 5

6 Ervaringsafhankelijke hersen plasticiteit Bangert, M. (2003), Mapping perception to action in piano practice, BMJ Neuroscience, 11 Plasticiteit en verrijkende omgeving Zelfs bij genetische aandoeningen zoals Fragile X syndroom: proteines stijgen na blootstelling proefdieren aan complexe omgevingen met actieve synaptogenesis Irwin, S et al, Neurobiology of learning & memory, Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 6

7 Omgevingsdeprivatie Hubel & Wiesel, 1963 Vroege sensorische deprivatie leidt tot verlies in de visuele hersenschors Maar hogere sensorische activering leidt tot expansie van schors 13 Omgevingsdeprivatie bij mensen Amblyopie: lui oog Spieratrofie na plaaster Koizumi, H. (2004), The concept of developing the brain : a new natural science for learning and education, Brain & Development, 26, Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 7

8 Emoties & cognitieve ontwikkeling Primaire intersubjectiviteit (affectieve band) triggers genetische expressie van de hersenen: - communicatiestructuren - taal - cognitieve ontwikkeling Ref : Colwyn Trevarthen (University of Edinburgh, dept Child Psychology) 15 Emoties & hersenontwikkeling Zonder een affectieve omgeving+ gemedieerde leerervaring, is er geen taalontwikkeling, communicatie, identiteit en hogere cognitie Onderzoek naar extreme deprivatie Alle leren is emotie-gebonden Greenspan, S.I.& B. Lieff Benderly (1997), The Growth of the Mind and the Endangered Origins of Intelligence, New York: Perseus books Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 8

9 Plasticiteit & omgeving Roger Walsh :effect van neonatal "handling": Ruimtelijk geheugen hippocampus receptoren Effect van verzorgers op plasticiteit Ref. Walsh, R. (1981), Towards an ecology of the brain, New York: SP Medical & Scientific Books Winkelmann-Duarte, E. e.a. (2007), Plastic changes induced by neonatal handling in the hypothalamus of female rats, Brain Research, 1170, Plasticiteit is heel gewoon Plasticiteit komt voor bij elke leerervaring Op elke leeftijd Uitgelokt door activiteit Maar niet noodzakelijk positief... Slordige electricien Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 9

10 Macro-systeem Plasticiteit en ecologie cultuur: wetten, normen, gewoontes, rituelen, opinies, socioeconomische situatie, klassen,, etc Exo-systeem omgeving, buren, sociaal ondersteuningsnetwerk, Meso-systeem interactie tussen exo en micro Micro-system kerngezin, familie, school Bronfenbrenner (1979) 19 Hoe komen cognitieve functies tot stand? Piaget: cognitieve structuren ontstaan door sensomotorische ervaring + rijping, dus: veel spelen, spelen, spelen! Basis van ervaringsgericht onderwijs Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 10

11 Cultureel constructief model van intelligentieontwikkeling Feuerstein: ja, maar er is ook mediatie nodig Vygotsky, Feuerstein: hogere cognitieve functies zijn het resultaat van gemedieerde leerervaring Leren niet alleen door blootstelling, maar door gemedieerde leerervaring Interview met Reuven Feuerstein, uit de film Yes it can be done, productie Feuersteincentrum Nederland 21 Cultureel constructief model van intelligentieontwikkeling Vygotsky, Feuerstein: hogere cognitieve functies zijn het resultaat van adequate gemedieerde leerervaring Ouders, leerkrachten, andere kinderen, hebben een bepaalde intentie, dragen die over, en zorgen ervoor dat het kind mee is Mediatie is geen stimulatie Bij onvoldoende gemedieerde leerervaring worden cognitieve functies niet of slecht ontwikkeld A.Renoir Feuerstein, R., Rynders & Rand, Y., (1997). Laat me niet zoals ik ben. Rotterdam: Lemniscaat Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 11

12 Cognitieve vermogens zijn leerbaar Gemedieerde Leerervaring (MLE): Feuerstein beschrijft 12 criteria, b.v. optimisme, gedagsregulering Hogere cognitieve functies = executieve functies = prefrontale functies, bv. zelf-regulatie van gedag, focussen, volgehouden aandacht, systematisch zoeken, plannen Wacht tot er een fles aanspoelt, dan kunnen we een S.O.S. sturen Figuur uit Lebeer, J. (2003), Bouwen aan leren leren, Acco 23 Gebrek aan mediatie en verminderde modificeerbaarheid concept culturele deprivatie Feuerstein Endogene oorzaken (erfelijk, hersenen, zintuigen) Exogene oorzaken (emotioneel, sociaal, cultureel, socioeconomisch) Voldoende gemedieerde leerervaring Onvoldoende gemedieerde leerervaring Opbouw van de cognitieve functies Verhoogde modificeerbaarheid Deficiente cognitieve functies Verlaagde modificeerbaarheid Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 12

13 Anton Marin, in: Lebeer J & Ruijters, M. (1996), Denkmiddelen-kit, Utrecht: Sardes Toename kinderen met leermoeilijkheden 10-20% kinderen met leerproblemen (cf. praktijktest leerzorgkader) Kinderen met attestering dyslexie, dyscalculie Sticordi - kinderen algemeen: kinderen die ondermaats blijven, eindtermen leren leren niet bereiken Leren hoe te leren; zoveel moderne kinderen hebben hier moeite mee: dingen opzoeken, weten wat ze moeten doen, een taak uitvoeren, controleren, enz. 25 Executieve functies prefrontale cortex Reguleert processen van planning, controle en coordinatie van het cognitief systeem Beheert de activering en de modulatie van schemata en cognitieve processen Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 13

14 regulatiestoornissen Kijk in het vervolg voor je springt 27 Kinderen met aandachts- en gedragsproblemen X2 van ( Keen e.a.) 1 op 6 in sommige klassen X10 voorschriften Ritalin Geen evidence voor langdurig effect methylfenidaat ( Ritalin) Geen evidence voor genetische mutaties ADHD = cultureel construct (Timimi, e.a. British Journal of Psychiatry 2004, 184:8-9) Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 14

15 29 Behandeling ADHD methylfenidate ( Ritalin)? veilig, effectief, maar symptomatisch + niet bij iedereen Carnitine? evidence based level I (Van Oudheusden e.a.) Probleem: alibi + onvoldoende (Stephen Rose) Cognitieve-gedragsinterventie: hersenactivering, organiseren, focusing, controle Fysische activiteit die volledige concentratie vraagt, bv. jongleren, muziek, capoeira Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 15

16 Keerzijde van de medicalisering Blindheid voor maatschappelijke factoren 10,00% 8,00% 6,00% 4,00% 2,00% 0,00% percentage Ritalin gebruikers jaar percentage Ritalin gebruikers Prescribed stimulant use for ADHD continues to rise steadily, NIMH press release, sept Kinderen krijgen andere blootstellingen TV games GSM Surfersgeneratie Ze ontwikkelen andere vaardigheden: sommige beter dan volwassenen (snel oplossingen zoeken, omgaan met snel wisselende informatie), andere minder ontwikkeld (bv. impulsiviteitscontrole, lezen, schrijven, interpreteren, zorgvuldigheid, output, verifiëren of iets correct is) Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 16

17 Preventie ADHD? Opvoeding : Mediatie van gedragsregulering, ex. Anklung (muziekschool Bandung, Indonesië) Beperking stimuli? Niet noodzakelijk Zwangerschapsstress-reductie Van den Bergh B Marcoen A. High Antenatal Maternal Anxiety Is Related to ADHD Symptoms Externalizing Problems and Anxiety in 8- and 9-Year-Olds. Child Development 2004; 75 (4): Voeding? = dubieuze evidentie 33 Kinderen met autismespectrumstoornissen Kinderen met een gebruiksaanwijzing Epidemische toename van kinderen met autismespectrumstoornissen: elke klas heeft er nu minstens één Explosieve toename van GONmiddelen voor deze kinderen (2/3 van GONmiddelen) echte toename van autisme, of wordt er alleen meer gediagnosticeerd o.i.v. grotere bekendheid en lobbying Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 17

18 Toenemende autismediagnosticering Haveman, M. & R. Reynders (2002), Wetenschappelijk Tijdschrift Autisme, mei Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 18

19 Grey matter regions significantly reduced (p<0.05 FDR corrected) in the autistic group by comparison with the controls. All labels are derived from the Anatomical Automatic Atlas (AAL). The x,y,z coordinates are the Talairach coordinates of the center of each 3D cluster. Brodmann areas (BAs) are also provided. Anatomical location Talairach coordinates Center of cluster Peak of significance (T score) Cluster size (No. of voxels) x y z Left cerebellum T=5.56 6,452 Left occipito-basal cortex (BA18) T= Left inferior temporal gyrus (BA20) T=5.40 1,708 Left middle temporal gyrus (BA21) and left superior temporal gyrus (BA22) Left insula, left putamen, Left perisylvian cortex (BA48) Left inferior frontal gyrus (BA47) T=5.96 2, T=5.37 6, T= Left DLPFC (BA44) T=4.93 1,513 Left precuneus (BA7) T=5.78 1,225 Right cerebellum T= , pz con DPS LF dai 3 ai 10 aa 21 C con sviluppo tipico Right insula, right putamen, right perisylvian cortex (BA48) Right post-central cortex (BA1,2,3), right inferior parietal lobe (BA40) T=5.42 8, T=5.35 1,382 Supplementary motor area (BA6) T= Basal forebrain, nucleus accumbens T=4.05 1,282 Pagina Riva 8 - Neurofisiologia et al AJNR e neuroanatomia Am J dei Neuroradiol. disordini neuroevolutivi Ook op 18 jaar onvoldoende leervoorwaarden - te oppervlakkig - te weinig zelfcontrole - te weinig controle op correctheid - te weinig rigorositeit (cf onderzoek Chicago rigourous mathematics, James Kinard) - te weinig planning - te weinig geheugentechnieken - te weinig woordenschat - te weinig abstract (cf onderzoek Adey & Shyer Really Raising Standards) Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 19

20 DSM-Etiketjes? Voordelen 1. herkenning: er is iets aan de hand 2. Erkenning en begrip: het is niet de fout van de leerling, het is niet een kwestie van niet je best doen 3. Ontslaat omgeving en persoon van schuldcomplex cf. Bruno Bettelheim, ijskastmoeders 39 DSM-Etiketjes nadelen DSM leidt tot medicalisering van socio- culturele & pedagogische problemen Statisch paradigma, geen modificeerbaarheid Nadruk op pathogeen: wat loopt er fout ( in neurobiologie, omgeving, etc.) Attributie: allemaal defecten ; kind-eigenschappen Zelfperceptie?? ik ben speciaal abnormaal ziek het zit nu eenmaal in mijn genen Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 20

21 Hersenontwikkelingsproblemen: hoe op school ermee omgaan? Anders kijken naar kinderen Daffodil - model: Handelingsgericht Contextueel ICF: bio-psycho-sociaal Dynamisch, Salutogeen Cognitief-activerend - mediërend onderwijs activering leren leren functies (executieve, cognitieve functies) Mediërend leren Motivatie/ betekenisvol/ affectief Inclusieve schoolomgeving Omgaan met diversiteit: heterogene leeromgevingen Multidisciplinair teamwerk: cooperatief leren, co-teaching, diversifiëren Zorgcontinuum op school Lebeer, J., Van de Veire, H., Timbremont, B., Denys, A., Van Trimpont, I., Schraepen, B. (2013), Anders kijken naar kinderen: naar een meer dynamische evaluatie van het functioneren van kinderen met een barrière bij leren en participeren, Zorgbreed, Tijdschrift voor Integrale 41 Leerzorg, 10 (38): Een mogelijk Daffodil model- Conceptuele Oud model 1. statisch model / deficientie-gericht 2. Medisch-biologisch model 3. Segregatie 4. Individueel model 5. Metingen & testen 6. Classificerende diagnostiek 7. Assessment, gevolgd door begeleiding basis Daffodil guidelines 1. Orientatie op modificeerbaarheid 2. Bio-psycho-sociaal model van handicap 3. Inclusie 4. Contextueel - ecologisch 5. Proces-georiënteerd 6. Handelingsgericht 7. Assessment & counseling deel van zelfde proces Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 21

22 Pathogeen Pathogenese: wat loopt er fout, waarom? Reductionisme : het geheel wordt verklaard door de werking van de onderdelen, b.v. neurobiologie Determinisme: onvrijheid Salutogeen Salutogenese: wat loopt er goed dank zij? Ecologie: onderlinge verbanden; neurobiologie + omgeving Systemische kijk Fundamentele onbepaaldheid Vrijheid 43 Voorbeeld van complex gedragsproblemen ecologische & salutogene aanpak Down syndroom taalontwikkeling sterk achter, uitspraak gedrag O.K. in kleuterschool, maar cognitief erg achter inclusief onderwijs 1 ste & 2 e leerjaar O.K.dankzij sterke leerkracht en ondersteuning studenten 3 de leerjaar: teruggetrokken, autisme? dreiging met verwijdering van school LPAD: dynamisch onderzoek van leerprocessen: salutogene kant; toont leerbaarheid aan Contextuele reframing gedrag: counselling op school laat zien dat gedragsproblemen kunnen voorkomen worden door andere aanpak Zoek naar talent, motivatie, in dit geval: muziek! Stel verwachtingen bij Betrek het kind bij het klasgebeuren Een salutogene aanpak verandert wat je doet Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 22

23 de leraar als uitvoerder van gesloten hersenchirurgie Mediërende leraar induceert hersenplasticiteit - Fragment uit film Mr. Hollander Bransford, J., Brown, A., Cocking, R., How people learn. Brain, mind, experience and school, Washington: National Academy Press Lebeer, J. (ed.) (2003), Bouwen aan leren leren. Leuven: Acco R. Feuerstein, Laat me niet zoals ik ben, Rotterdam: Lemniscaat De Wit, M. (2012), Worden wie je bent. Een reis door de ontwikkelingsfilosofie van Reuven Feuerstein. Amstelveen: Feuersteincentrum Nederland Jo Lebeer, Universiteit Antwerpen 23

Spanningsveld. Assessment met het oog op de arbeidsmarkt (inclusief versus exclusief assessment) Deelnemen aan werk en opleiding een recht?

Spanningsveld. Assessment met het oog op de arbeidsmarkt (inclusief versus exclusief assessment) Deelnemen aan werk en opleiding een recht? Dynamic Assessment of Functioning Oriented at Development and Inclusive Learning Studiedag NAH - Een brug tussen onderwijs, opleiding en werk voor mensen met een niet-aangeboren hersenletsel - 26 november

Nadere informatie

Kan je een cognitieve reserve opbouwen? Jo Lebeer Faculteit Geneeskunde, Vakgroep Eerstelijns- en Interdisciplinaire Zorg, Universiteit Antwerpen

Kan je een cognitieve reserve opbouwen? Jo Lebeer Faculteit Geneeskunde, Vakgroep Eerstelijns- en Interdisciplinaire Zorg, Universiteit Antwerpen Kan je een cognitieve reserve opbouwen? Jo Lebeer Faculteit Geneeskunde, Vakgroep Eerstelijns- en Interdisciplinaire Zorg, Universiteit Antwerpen Salutogene kijk Salutogeen: salus (gezondheid) genese (ontstaan)

Nadere informatie

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE?

De Hersenen. Historisch Overzicht. Inhoud college de Hersenen WAT IS DE BIJDRAGE VAN 'ONDERWERP X' AAN KUNSTMATIGE INTELLIGENTIE? De Hersenen Oriëntatie, september 2002 Esther Wiersinga-Post Inhoud college de Hersenen historisch overzicht (ideeën vanaf 1800) van de video PAUZE neurofysiologie - opbouw van neuronen - actie potentialen

Nadere informatie

Inclusief onderwijs? beno.schraepen@ap.be

Inclusief onderwijs? beno.schraepen@ap.be Inclusief onderwijs? beno.schraepen@ap.be Nieuwe inzichten Kennis, rechten, beeldvorming 21 ste eeuw: Andere beeldvorming Vn-verdrag Gelijke rechten van personen in een handicapsituatie Apart zetten =

Nadere informatie

Daffodil Project: Nagiveren zonder GPS. Coaching in inclusief multidisciplinair overleg

Daffodil Project: Nagiveren zonder GPS. Coaching in inclusief multidisciplinair overleg Ontmoetingsdag Handelingsgericht Werken Antwerpen 13-09-2012 workshop Navigeren zonder GPS: coaching in inclusief multidisplinair overleg Supported by the EU Commission LLP 142084-2008-LLP-BE-COMENIUS-CMP

Nadere informatie

Reuven Feuerstein. Feuerstein s Intellectuele Erfenis. Feuerstein's Intellectuele Erfenis. 6 maart 2015. jo.lebeer@uantwerpen.be

Reuven Feuerstein. Feuerstein s Intellectuele Erfenis. Feuerstein's Intellectuele Erfenis. 6 maart 2015. jo.lebeer@uantwerpen.be 6 maart 2015 INCENA Inclusion & Enablement Feuerstein s Intellectuele Erfenis jo.lebeer@uantwerpen.be INSIDE INCLUES www.inclues.org Clues to inclusive & cognitive education Daffodil Dynamic assessment

Nadere informatie

Kan niet bestaat niet. Workshop Slotdag Project Van Hinderpaal naar Mijlpaal Stichting Perspectief 31 mei 2014

Kan niet bestaat niet. Workshop Slotdag Project Van Hinderpaal naar Mijlpaal Stichting Perspectief 31 mei 2014 Kan niet bestaat niet Workshop Slotdag Project Van Hinderpaal naar Mijlpaal Stichting Perspectief 31 mei 2014 Agenda Workshop Invullen Vragenlijst met stellingen Opdracht Kruip in de huid van Tim Wat is

Nadere informatie

Veranderend onderwijs. Hersenontwikkeling in de adolescentie. Onderwijs en het brein. Onderwijs en het brein. Waar of niet waar? Waar of niet waar?

Veranderend onderwijs. Hersenontwikkeling in de adolescentie. Onderwijs en het brein. Onderwijs en het brein. Waar of niet waar? Waar of niet waar? Hersenontwikkeling in de adolescentie Dr. Linda van Leijenhorst www.brainandeducationlab.nl Veranderend onderwijs Onderwijs nu ziet er anders uit dan onderwijs in het verleden tegenwoordig 1915 1953 Onderwijs

Nadere informatie

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA

Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal. Lucia M. Talamini UvA Breincentraal leren: van hersenonderzoek naar klaslokaal Lucia M. Talamini UvA Onderwerpen 1. Intro Geheugen en het brein 2. Factoren die leren en geheugen bevorderen 3. Multimodaal leren 4. Aansluiten

Nadere informatie

Autisme, wat weten we?

Autisme, wat weten we? Autisme, wat weten we? Matt van der Reijden, kinder- en jeugdpsychiater & geneesheer directeur Dr Leo Kannerhuis, Oosterbeek 1 autisme agenda autisme autisme en het brein: wat weten we? een beeld van autisme:

Nadere informatie

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten

NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten NAH bij kinderen en jongeren: plasticiteit en herstel Caroline van Heugten Universiteit Maastricht c.vanheugten@np.unimaas.nl Inhoud presentatie Plasticiteit van het brein Hersenletsel Schade en herstel

Nadere informatie

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl

VMBO-congres, 9 november 2009. Eveline Crone. Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl VMBO-congres, 9 november 2009 Ontwikkelende hersenen Eveline Crone Brain & Development lab Leiden : www.brainanddevelopmentlab.nl b l Brein en onderwijs Op welke leeftijd zijn scholieren in staat om keuzes

Nadere informatie

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen

MRI. fmrt. HELP mijn kind heeft huiswerk! 30-11-2015. Frontaal kwab. In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen HELP mijn kind heeft huiswerk! MRI In het lichaam kijken zonder het te hoeven openen. Hersenen fmrt Frontaal kwab Groei rond het 12e jaar Hersenen bereiden zich voor op snelle groei in puberteit. Use it

Nadere informatie

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers

Willem Bossers - Kennis in Beweging. Bewegen. door het leven heen. Door: Dr. Willem Bossers. @willembossers 20 30 Willem Bossers - Kennis in Beweging 15 40 10 60 5 80 0 100 Bewegen door het leven heen Door: Dr. Willem Bossers @willembossers Bewegen Norm Gezond Bewegen: gericht op het onderhouden van gezondheid

Nadere informatie

Leerzorgkader: een beetje historiek

Leerzorgkader: een beetje historiek De index voor inclusie en het nieuwe leerzorgkader: kansen en uitdagingen Jo Lebeer Project Leer- en Inclusiebevordering, Faculteit Geneeskunde, Universiteit Antwerpen Onderzoeksgroep Praktijktest Leerzorg

Nadere informatie

Even voorstellen: Vanaf 2015 is Pauwer onderdeel van de Amarant Groep

Even voorstellen: Vanaf 2015 is Pauwer onderdeel van de Amarant Groep Even voorstellen: Pauwer biedt zorg op maat aan kinderen, jongeren en volwassenen met een lichamelijke beperking, een meervoudige beperking of met nietaangeboren hersenletsel. Vanaf 2015 is Pauwer onderdeel

Nadere informatie

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen

Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen Chronische pijn, een benadering vanuit de neurowetenschappen maar het zit toch niet tussen mijn oren John van der Meij Trilemma: Praktijk voor Training, Coaching en Therapie (Oegstgeest) Instituut voor

Nadere informatie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie

MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie MRI van de hersenen bij congenitale cytomegalovirus infectie Department of Pediatrics / Child Neurology Center for Childhood White Matter Disorders VU University Medical Center Amsterdam, NL Hersenen en

Nadere informatie

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback

Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Cognitieve strategieën voor diepe verwerking en feedback Samenvatting van het artikel van Henry L. Roediger III, Mary A. Pyc (2012), Inexpensive techniques to improve education: Applying cognitive pgychology

Nadere informatie

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP

het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP het neuropsychologisch denkkader binnen een schoolsetting Claudia König Klinisch psycholoog, RCKJP 15-03-2013 Inhoud Het neuropsychologisch denkkader De schoolsetting Ter ondersteuning bij het kind met

Nadere informatie

Feuerstein Centrum Nederland. Katinka Hol

Feuerstein Centrum Nederland. Katinka Hol Feuerstein Centrum Nederland Katinka Hol Doel van deze middag (14.00-15.30): Kennismaken met de werkwijze van het Feuerstein Centrum Nederland; Inleiding in de Feuerstein methode; Kennismaken met de cognitieve

Nadere informatie

30 Welke typen zorgleerling komen in uw klas(sen) het meest voor? Meerdere antwoorden mogelijk, maximaal drie.

30 Welke typen zorgleerling komen in uw klas(sen) het meest voor? Meerdere antwoorden mogelijk, maximaal drie. 30 Welke typen zorgleerling komen in uw klas(sen) het meest voor? Meerdere antwoorden mogelijk, maximaal drie. Meerkeuze Vraag / variabele Welke typen zorgleerling komen in uw klas(sen) het meest voor?

Nadere informatie

Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO. Jan Decuypere PBD GO! BuO

Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO. Jan Decuypere PBD GO! BuO Evalueren in het BuO netwerkdag 25.09.2015 - VIRBO Jan Decuypere PBD GO! BuO Aandacht voor zelfregulatie Eventueel subtitel BuO : de lijn doortrekken - zorgcontinuüm Gewoon onderwijs BuO School op maat

Nadere informatie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie

Parkinsoncafe april 16. Ziekte van Parkinson Cognitie Parkinsoncafe april 16 Irene Vermeulen, Ziekte van Parkinson Cognitie GZ-psycholoog Brabantzorg Programma Dopamine en de hersenen Psychologische gevolgen Cognitie Neuropsychologisch onderzoek Dopamine

Nadere informatie

Interventie aan de keukentafel

Interventie aan de keukentafel Interventie aan de keukentafel Gezinsgerichte interventie voor kinderen en jongeren met NAH Ingrid Rentinck Inleiding Initiatiefnemers van project: Ingrid Rentinck Arend de Kloet Carolien van Heugten Opzet

Nadere informatie

Dieet,supplementen en Cogmed

Dieet,supplementen en Cogmed Dieet,supplementen en Cogmed Arine Vlieger en Anne van Lammeren Wie gaat naar alternatief genezer? Bron CBS NCCAM The National Center for Complementary and Alternative Medicine (NCCAM) Onderdeel van National

Nadere informatie

Puberende Hersenen. Wat is er met de puber aan de hand?

Puberende Hersenen. Wat is er met de puber aan de hand? Alumni Lezing UvA, 7 november 2009 Puberende Hersenen Eveline Crone Afdeling Ontwikkelingspsychologie Leiden Institute for Brain and Cognition Wat is er met de puber aan de hand? Jeugd van tegenwoordig:

Nadere informatie

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog

Executieve Functies en Werkgeheugen. Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog Executieve Functies en Werkgeheugen Dr. Dorine Slaats Klinisch neuropsycholoog U krijgt antwoord op: 1. Wat is het werkgeheugen? 2. Hoe belangrijk is het werkgeheugen? 3. En wat als het werkgeheugen faalt?

Nadere informatie

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen?

Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Welk neuro-anatomisch netwerk ligt aan de basis van lezen en leesproblemen? Dr. Maaike Vandermosten Prof. Dr. Pol Ghesquière Prof. Dr. Jan Wouters Dyslexia Collaboration KU Leuven (DYSCO) OVERZICHT 1.

Nadere informatie

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1.

18-4-2013. Werkgeheugen en executieve functies. Opzet presentatie. 1. Executieve functies. 1. Executieve functies. 1. Werkgeheugen. 1. Opzet presentatie Werkgeheugen en executieve functies Wat moeten we ermee in de klinische praktijk? 1. Werkgeheugen en executieve functies werkgeheugen en executieve functies 12 april 2013 Brigitte Vugs

Nadere informatie

Wim van Vroonhoven Heleen Schoots-Wilke

Wim van Vroonhoven Heleen Schoots-Wilke Wim van Vroonhoven Heleen Schoots-Wilke Hersenen : wat weet ik er van? Teken de hersenen. Waar liggen? De grote hersenen De kleine hersenen De amygdala De hersenstam De prefrontale cortex Het corpus callosum

Nadere informatie

Werkgeheugen - Onderzoek - Praktijk

Werkgeheugen - Onderzoek - Praktijk Het trainen van het werkgeheugen bij ontwikkelingsstoornissen: waarom zou je? Drs. B.J.L.Gerrits, psycholoog-psychotherapeut Presentatie Werkgeheugen wetenswaardigheden Onderzoek naar werkgeheugentrainingen

Nadere informatie

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven

Executieve functies en emotieregulatie. Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Executieve functies en emotieregulatie Annelies Spek Klinisch psycholoog/senior onderzoeker Centrum autisme volwassenen, GGZ Eindhoven Inhoud 1. Executieve functies en emotieregulatie 2. Rol van opvoeding

Nadere informatie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie

Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Workshop Hersentumoren en veranderingen in emotie, karakter and cognitie Natasja Janssen en Hanneke Zwinkels Verpleegkundig specialisten Neuro-Oncologie Introductie Veranderingen in karakter, emotie en

Nadere informatie

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015

6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 6 e Nieuwsbrief EPISCA onderzoek maart 2015 Het is al weer lang geleden dat jullie iets van ons hebben gehoord en dat komt omdat er veel is gebeurd. We hebben namelijk heel veel analyses kunnen doen op

Nadere informatie

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven

Bio (EEG) feedback. Reflecties vanuit de klinische praktijk. Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Bio (EEG) feedback Reflecties vanuit de klinische praktijk Kannercyclus 09-05-2011 Dr. EWM (Lisette) Verhoeven Neurofeedback -Een vraag uit de spreekkamer- Minimaal 1500 Literatuur 2008 literatuur search

Nadere informatie

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED

Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Alles wat u altijd al wilde weten over ADHD & COGMED Introductie Joost Mertens, psychiater Petra van Raalte, SPH Cogmed Coaches Praktijk voor Psychiatrie, Velsen Programma Inleiding ADHD Inleiding COGMED

Nadere informatie

Veel en weinig verwijzende scholen. Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede

Veel en weinig verwijzende scholen. Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede Veel en weinig verwijzende scholen Annemieke Mol Lous Hogeschool Leiden Cluster Educatie Maart 2012 SKOE Enschede Toename labelling + verwijzing Inmiddels is er iets mis met ruim 10 % van de leerlingen

Nadere informatie

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september

Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening. Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Foetaal Alcohol Syndroom: Een ondergediagnosticeerde en voorkombare aandoening Pieter Jelle Vuijk, neuropsycholoog STAP 23 september Indeling presentatie Inleiding FASD: o.a. voorkomen, diagnostiek, gedragskenmerken

Nadere informatie

Anders kijken naar kinderen met DAFFODIL

Anders kijken naar kinderen met DAFFODIL Dynamic Assessment of Functioning Oriented at Development and Inclusive Learning Anders kijken naar met DAFFODIL Werkgroep Handelingsgerichte Diagnostiek Gent 16-09-2010 142084-2008-LLP-BE-COMENIUS-CMP

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan

Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan Psychisch functioneren bij het syndroom van Noonan drs. Ellen Wingbermühle GZ psycholoog / neuropsycholoog GGZ Noord- en Midden-Limburg Contactdag 29 september 2007 Stichting Noonan Syndroom 1 Inhoud Introductie

Nadere informatie

Test je kennis van het brein!

Test je kennis van het brein! 2 4 2015 Wat kun je als schoolpsycholoog met kennis over het brein? Dr. Sanne Dekker Centrum Brein & Leren, Vrije Universiteit Amsterdam & Het ABC Schoolpsychologencongres, 13 maart 2015 Over het brein

Nadere informatie

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs

Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen. Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Van gunsten naar rechten voor leerlingen met beperkingen Het VN-Verdrag over de rechten van personen met een handicap en onderwijs Feiten New York 13 december 2006 Verdrag + Optioneel Protocol (rechtsbescherming)

Nadere informatie

Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers

Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers Gedrag in goede banen leiden: over de rol van executieve functies bij kinderen en pubers Samenvatting presentatie Expertisebijeenkomst Executieve Functies Koers-VO; Capelle a/d IJssel; 3 december 2012

Nadere informatie

Krachtig leren, cognitief

Krachtig leren, cognitief Krachtig leren, cognitief neurowetenschappelijk benaderd. Tinne Van Camp, Lijne Vloeberghs, Pieter Tijtgat, Els Dammekens, Christophe Lafosse en Bert Desmedt Probleemstelling: Bevestigen, verrijken of

Nadere informatie

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen

op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De gevolgen van prenatale stress op het latere leven Anja Huizink Vrij Universiteit Amsterdam Radboud Universiteit Nijmegen De ontwikkeling begint prenataal Dierstudies: prenatale stress Programmerend

Nadere informatie

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon:

Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: Wat is NAH (niet aangeboren hersenletsel)? Om NAH te omschrijven maken we gebruik van de definitie van Horizon: "Niet-Aangeboren Hersenletsel is een hersenletsel ten gevolge van welke oorzaak ook, anders

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning. Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht TOEGANKELIJK ONDERWIJS Universal Design for Learning Bjorn Carreyn Filip Dehaene Hendrik Despiegelaere Mieke Theys Leerlingen zijn verschillend! Diversiteit is de realiteit! Uitdaging voor elke leerkracht

Nadere informatie

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden

CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden CSRQ Center Rapport over onderwijsondersteunende organisaties: Samenvatting voor onderwijsgevenden Laatst bijgewerkt op 25 november 2008 Nederlandse samenvatting door TIER op 5 juli 2011 Onderwijsondersteunende

Nadere informatie

God en het brein André Aleman

God en het brein André Aleman God en het brein André Aleman Rijksuniversiteit Groningen André Wij zijn ons brein Na lezing van dit boek zul je beter begrijpen waarom je bent wie je bent Prof. Jim van Os Wij zijn niet ons brein Herman

Nadere informatie

Adem voor het Kind, Educatie: recht op Natuur, recht doen aan het kind

Adem voor het Kind, Educatie: recht op Natuur, recht doen aan het kind Adem voor het Kind, Educatie: recht op Natuur, recht doen aan het kind Utrecht, 26 oktober 2011 drs. R.M. van Raaij, ministerie EL&I, directie Kennis en Innovatie, secr. NME en LvDO 0 Rechten van het Kind

Nadere informatie

A bio-driven behavioral change strategy for sedentary, low intrinsically motivated employee s. Mathieu de Greef Siska Sprenger, Brechje Houet

A bio-driven behavioral change strategy for sedentary, low intrinsically motivated employee s. Mathieu de Greef Siska Sprenger, Brechje Houet A bio-driven behavioral change strategy for sedentary, low intrinsically motivated employee s Mathieu de Greef Siska Sprenger, Brechje Houet Effecten van bewegen 1. Effectieve strategie tegen fysieke -

Nadere informatie

Hoe rekent ons brein?? Recente neurowetenschappelijke inzichten in de ontwikkeling van rekenen en dyscalculie

Hoe rekent ons brein?? Recente neurowetenschappelijke inzichten in de ontwikkeling van rekenen en dyscalculie Overzicht Inleiding Hoe rekent ons brein?? Recente neurowetenschappelijke inzichten in de ontwikkeling van rekenen en dyscalculie Prof. Dr. Bert De Smedt (number sense) Bewerkingen Hersenstructuur en rekenen

Nadere informatie

Kinderen Ontwikkelen en Leren 201-2012. Bijeenkomst 11: ontwikkeling

Kinderen Ontwikkelen en Leren 201-2012. Bijeenkomst 11: ontwikkeling Kinderen Ontwikkelen en Leren 201-2012 Bijeenkomst 11: ontwikkeling Terugblik bijeenkomst 10 Presentatie ontwikkelingsgebieden Indeling ontwikkelingsgebieden Casus: stel je probleemverklaring op. Bijeenkomst

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Calibris dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Calibris dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Calibris dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers? En wie zijn wij? Wie zei

Nadere informatie

Leren in de brede school

Leren in de brede school Leren in de brede school P.Robert-Jan Simons Hoogleraar Universiteit Utrecht Directeur Nederlandse School voor Onderwijsmanagement (NSO) 2-12-2013 1 Brede school / Kindcentra Bredere functie dan onderwijs

Nadere informatie

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1

AD(H)D. een meetbare hersenfunctiestoornis. A.Haagen, kinderartskinderneuroloog 1 AD(H)D een meetbare hersenfunctiestoornis 1 Inleiding Wanneer spreken we van ADHD? Hoe stellen we de diagnose? Wat gebeurt er in de hersenen? 2 BEGRIPPEN Attention Deficit Hyperactivity Disorder = Aandachtsstoornis

Nadere informatie

17-1-2012. niet aangeboren hersenletsel. Hersenen en gedrag, een veelomvattend werkterrein: Dit komt tot uitdrukking in.. Neuroplasticiteit:

17-1-2012. niet aangeboren hersenletsel. Hersenen en gedrag, een veelomvattend werkterrein: Dit komt tot uitdrukking in.. Neuroplasticiteit: BrainDynamics Groningen Een eerste kennismaking. Praktijk voor 1 ste en 2 de lijns psychologische zorg (verwijzers) Praktijk voor training, coaching en optimal performance niet aangeboren hersenletsel

Nadere informatie

Inhoud van voordracht: CNL. vier kenmerken: Mattheus-effect: vroege detectie van belang

Inhoud van voordracht: CNL. vier kenmerken: Mattheus-effect: vroege detectie van belang Inhoud van voordracht: CNL Centrum voor Neurologische Leeren ontwikkelingsstoornissen J.G.M. Hendriksen, klinisch neuropsycholoog J.S.H. Vles, kinderneuroloog (1) Leerstoornissen wat zijn dat? (2) Neurologische

Nadere informatie

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015

Cognitieve Revalidatie. Dr S. Rasquin 17 september 2015 Cognitieve Revalidatie Dr S. Rasquin 17 september 2015 Definitie Cognitieve Revalidatie CR can apply to any intervention strategy or technique which intends to enable clients or patients and their families

Nadere informatie

Studeren met een functiebeperking

Studeren met een functiebeperking Studeren met een functiebeperking Een student met dyslexie of autisme?! Wat betekent dat voor mij als docent? RU Onderwijsdag 2013 WELKOM! 1 Kennismaking Hanke van Buren Judith Jansen André Baars Jeroen

Nadere informatie

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden

Onderwijs voor de 21 ste eeuw. Kris Van den Branden Onderwijs voor de 21 ste eeuw Kris Van den Branden Is ons onderwijs nog mee met de tijd? Met de deur in huis De wereld is drastisch veranderd, de school niet. En dus falen onze scholen niet. Ze zijn gewoon

Nadere informatie

Beeldvormend onderzoek bij autisme

Beeldvormend onderzoek bij autisme Beeldvormend onderzoek bij autisme Dr. C.M. van der Gaag & drs. J.A.C.J. Bastiaansen Universitair Medisch Centrum Groningen Opmerkelijk: - Autistische kenmerken - Relatief groot hoofd ( callosum - Afwezigheid

Nadere informatie

Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg. Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011. www.stichtingiton.

Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg. Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011. www.stichtingiton. Instituut voor toegepaste Neurowetenschappen Faculteit der Bewegingswetenschappen Het kan ook anders! Over individueel maatwerk in de zorg Dr Ben van Cranenburgh HGZO Congres Lunteren 24/25 Maart 2011

Nadere informatie

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt

Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie. Marie-Anne Vanderhasselt Train uw Brein: Cognitieve Training als een behandeling voor depressie Marie-Anne Vanderhasselt Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R., Namur, V., Lotufo, P.A., Bensenor, Vanderhasselt, M.A., De Raedt, R.,

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Breda Newmancollege 18 november 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie zijn pubers?

Nadere informatie

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte

Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte NEUROLOGISCHE LEER- EN ONTWIKKELINGSSTOORNISSEN Spieren en het brein Multidisciplinaire expertise over leren, ontwikkeling en gedrag van kinderen, jongeren en jongvolwassenen met een spierziekte Het centrum

Nadere informatie

Conferentie 16 januari 2016 Gedrag mag! Hoe kan ik maandag aan de slag met gedrag in de klas.

Conferentie 16 januari 2016 Gedrag mag! Hoe kan ik maandag aan de slag met gedrag in de klas. Primair onderwijs Conferentie 16 januari 2016 Gedrag mag! Hoe kan ik maandag aan de slag met gedrag in de klas. Kom zaterdag 16 januari naar Amersfoort voor de conferentie Gedrag mag!. Een dag volop inspiratie

Nadere informatie

GEDRAG IN GOEDE BANEN LEIDEN: OVER DE ROL VAN EXECUTIEVE FUNCTIES BIJ KINDEREN EN PUBERS DR. MARIETTE HUIZINGA

GEDRAG IN GOEDE BANEN LEIDEN: OVER DE ROL VAN EXECUTIEVE FUNCTIES BIJ KINDEREN EN PUBERS DR. MARIETTE HUIZINGA GEDRAG IN GOEDE BANEN LEIDEN: OVER DE ROL VAN EXECUTIEVE FUNCTIES BIJ KINDEREN EN PUBERS DR. MARIETTE HUIZINGA SUCCES OP SCHOOL In goede banen leiden: Aandacht Gedrag Emoties Goed kunnen opletten, plannen,

Nadere informatie

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast

Door dwang gegijzeld. (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen. Roos C. van der Mast Door dwang gegijzeld (Laat-begin) obsessieve-compulsieve stoornis bij Ouderen Roos C. van der Mast OCS bij ouderen De obsessieve-compulsieve stoornis is een persisterende en stabiele diagnose die zelden

Nadere informatie

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think.

Our brains are not logical computers, but feeling machines that think. Drs. Fernando Cunha (Child Support Europe) Ontwikkelingspsycholoog Gezondheidspsycholoog (BIG) Kinder- en Jeugdpsycholoog (NIP) Onderwijsspecialist http://www.child-support-europe.com In dienst van kinderen,

Nadere informatie

het lerende puberbrein

het lerende puberbrein het lerende puberbrein MRI / fmri onbalans hersenstam of reptielenbrein automatische processen, reflexen, autonoom het limbisch systeem of zoogdierenbrein cortex emotie, gevoel, instinct, primaire behoeften

Nadere informatie

CULTUUR SENSITIEVE EN HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK IN DE JEUGD-GGZ

CULTUUR SENSITIEVE EN HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK IN DE JEUGD-GGZ CULTUUR SENSITIEVE EN HANDELINGSGERICHTE DIAGNOSTIEK IN DE JEUGD-GGZ deel 3 epigenese, sociale en maatschappelijke vorming en positie Dr. Victor Kouratovsky 28 mei 2015 Masterclass interculturele psychiatrie

Nadere informatie

Plaatsbepaling. Oorzaken van hersenletsel. Indeling gevolgen. Gevolgen van hersenletsel. Gevolgen van hersenletsel 21-04-15

Plaatsbepaling. Oorzaken van hersenletsel. Indeling gevolgen. Gevolgen van hersenletsel. Gevolgen van hersenletsel 21-04-15 Probleemgedrag bij niet aangeboren hersenletsel Plaatsbepaling Matser: Aantal patiënten met traumatisch hersenletsel is drie maal zo hoog als het aantal mensen met schizofrenie, bipolaire stoornissen en

Nadere informatie

HET DOVE BABYBREIN: HANS KLOK ONDER DE ILLUSIONISTEN

HET DOVE BABYBREIN: HANS KLOK ONDER DE ILLUSIONISTEN HET DOVE BABYBREIN: HANS KLOK ONDER DE ILLUSIONISTEN L E Z I N G T H E M A : H E T D O V E B A B Y B R E I N J O H N B O S, M S C N E U R O W E T E N S C H A P P E R N E U R O P S Y C H O L O O G D O C

Nadere informatie

Het puberbrein een handleiding. Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits

Het puberbrein een handleiding. Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits Het puberbrein een handleiding Hoofdvaart College Ouderavond 20 oktober 2014 dr. Aletta Smits Waar gaan we het over hebben? Wie zijn pubers? Wat gebeurt er met pubers? Hoe kunnen wij er mee omgaan? Wie

Nadere informatie

Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving

Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving Betekenisvol Leren Onderwijzen in de werkplekleeromgeving Kempelonderzoekscentrum Jeannette Geldens, lector Monique van der Heijden, promovenda-docentonderzoeker Herman L. Popeijus, erelector Doelen en

Nadere informatie

Effectief onderwijs. Onderzoek in vogelvlucht. ROC Mondriaan, Strategisch Beleidscentrum, Marja van Knippenberg

Effectief onderwijs. Onderzoek in vogelvlucht. ROC Mondriaan, Strategisch Beleidscentrum, Marja van Knippenberg Effectief onderwijs Onderzoek in vogelvlucht ROC Mondriaan, Strategisch Beleidscentrum, Marja van Knippenberg Effectief onderwijs Veel onderzoek met verschillende onderzoeksopzetten in verschillende settings:

Nadere informatie

Gedragsexpert. Doelgroep

Gedragsexpert. Doelgroep Gedragsexpert De Post-HBO opleiding Gedragsexpert heeft tot doel leraren, intern begeleiders en zorgcoördinatoren zo goed mogelijk toe te rusten met kennis, inzichten en vaardigheden op het gebied van

Nadere informatie

Het Instrumentele Verrijkingsprogramma van Feuerstein ( FIE-Basic )

Het Instrumentele Verrijkingsprogramma van Feuerstein ( FIE-Basic ) Het Instrumentele Verrijkingsprogramma van Feuerstein ( FIE-Basic ) Dany Devooght, Jo Lebeer, Ann Neetens Project Leer- en Inclusiebevordering INCENA Inclusion & Enablement Het Instrumentele Verrijkingsprogramma

Nadere informatie

Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie. Rea Vonk en Boudewijn Gunning

Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie. Rea Vonk en Boudewijn Gunning Moeilijk verstaanbaar gedrag bij kinderen met een moeilijk instelbare epilepsie Rea Vonk en Boudewijn Gunning (samenwerking tussen orthopedagoog en arts, en van die 2 met kind, ouders, groepsleiding en

Nadere informatie

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland

Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom. Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland Inclusief onderwijs aan kinderen met Downsyndroom Gert de Graaf, Stichting Downsyndroom, Nederland www.downsyndroom.nl/reviewinclusive Aantal kinderen met Downsyndroom (4-13 jaar) dat in Nederland naar

Nadere informatie

Niet Aangeboren Hersenletsel

Niet Aangeboren Hersenletsel Niet Aangeboren Hersenletsel diagnostiek en behandeling door de revalidatiearts Wie ben ik? Opleiding (neuro)psychologie in Utrecht (afgerond 2001) Opleiding geneeskunde in Utrecht Opleiding tot revalidatiearts

Nadere informatie

De Feuerstein methode verklaard

De Feuerstein methode verklaard Katinka Hol De Feuerstein methode verklaard Katinka Hol In oktober 2011 was het Feuerstein Centrum Nederland (FCN) uitgenodigd om tijdens het VBSP congres de Feuerstein methode te presenteren binnen het

Nadere informatie

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN

EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN EMOTIEREGULATIE & AUTISME SPECTRUM STOORNISSEN W E T E N S C H A P P E L I J K O N D E R Z O E K B I J H O O G F U N C T I O N E R E N D E K I N D E R E N E N J O N G E R E N Janneke de Ruiter, MSc FOCUS

Nadere informatie

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis

Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Executive functioning bij kinderen met een ontwikkelings- of gedragsstoornis Sylvie Verté INLEIDING Reeds geruime tijd worden pogingen ondernomen om te bepalen welke aspecten van diverse ontwikkelings-

Nadere informatie

Het maakbare brein? Inhoud. Sociale competentie. Waarom van belang?

Het maakbare brein? Inhoud. Sociale competentie. Waarom van belang? Inhoud Het maakbare brein? Selfmanagementtraining bij adolescenten met een zwakke sociale competentie Gieke Buur GZ-psycholoog in opleiding tot klinisch neuropsycholoog GGzE-Universiteit Leiden Wat is

Nadere informatie

Definities. Het Puberbrein moet kiezen: hoe, wat, waar, wanneer? Wat gaan we doen? Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand?

Definities. Het Puberbrein moet kiezen: hoe, wat, waar, wanneer? Wat gaan we doen? Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand? Het Puberbrein moet kiezen: hoe, wat, waar, wanneer? Dr. Renate de Groot" " Centre for Learning Sciences and Technologies" (CELSTEC)" " Open Universiteit Definities Puberteit: - Periode van lichamelijke

Nadere informatie

Aan de slag met breinkennis! Breinkennis? Hoezo, breinkennis 12-5-2011. Leerlingen

Aan de slag met breinkennis! Breinkennis? Hoezo, breinkennis 12-5-2011. Leerlingen Leerlingen Aan de slag met breinkennis! Schoolleiders Basisschool leerkrachten Onderzoekers Ouders Docenten Beleidsmakers Hulpverleners Dr. Jan Jaap Wietsma Breinkennis? Hoezo, breinkennis medische biologie

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Hoe komt leren tot stand?

Wat gaan we doen? Hoe komt leren tot stand? Voeding en schoolprestatie: Hoofdzaak of kopzorg? Dr. Renate H.M. de Groot Welten Institute Research, Centre for Learning, Teaching and Technology, Open University of the Netherlands Wat gaan we doen?

Nadere informatie

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen

Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Slaapproblemen bij neurologische aandoeningen Definitie slaap Terugkerende toestand Van verminderd bewustzijn En tot rust komen van het lichaam Waaruit men vlot gewekt kan worden Representation of consciousness

Nadere informatie

Ontwikkeling van het brein in de adolescentie

Ontwikkeling van het brein in de adolescentie Ontwikkeling van het brein in de adolescentie Dr Lydia Krabbendam Centrum Brein en Leren VUA ac.krabbendam@psy.vu.nl 7 oktober 2010 Thema s Zelfregulatie Sociale cognitie Hoera, een blob! 1. Beelden verkregen

Nadere informatie

HET LERENDE MAAR KWETSBARE BREIN

HET LERENDE MAAR KWETSBARE BREIN HET LERENDE MAAR KWETSBARE BREIN C. Lafosse Christophe.lafosse@revarte.be Neuro-Fylogenese Postnatal brain elaboration Dentritale en axonale arborisatie Vorming van nieuwe connecties Plasticity is a double-edged

Nadere informatie

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve functies. Welkom! Nancy Lussing

Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V. Executieve functies. Welkom! Nancy Lussing Ouderavond Bataafs Lyceum 4H/V Executieve functies Welkom! Nancy Lussing Even voorstellen Ondersteuning algemeen, coördinator masterclass Leer- & gedragsspecialist Stelling Een hoog IQ is bepalend voor

Nadere informatie

Wat gaan we doen? Voeding en schoolprestatie: Stelling. Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand?

Wat gaan we doen? Voeding en schoolprestatie: Stelling. Definities. Conclusie. Hoe komt leren tot stand? Voeding en schoolprestatie: Hoofdzaak of kopzorg? Dr. Renate H.M. de Groot Wat gaan we doen? Definities" Hoe komt leren tot stand?" Wat gebeurt er met leren tijdens de adolescentie?" Rol van omgevingsfactoren:

Nadere informatie

INTERVIEW MET KINDERNEUROLOGE DR. ANN OOSTRA

INTERVIEW MET KINDERNEUROLOGE DR. ANN OOSTRA INTERVIEW MET KINDERNEUROLOGE DR. ANN OOSTRA OVER DCD (DEVELOPMENTAL COORDINATION DISORDER) WIE IS DR. ANN OOSTRA? Dr. Ann Oostra is een kinderneurologe. Ze is werkzaam in verschillende diensten (Poli

Nadere informatie

Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling. Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015

Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling. Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015 Ondersteuningaanbod voor peuters met problemen in de ontwikkeling Lex Wijnroks (UU) 22 juni 2015 1 Individuele ondersteuning voor peuters en hun pedagogisch medewerkers op peutercentra en speelleergroepen

Nadere informatie

15-10-2015. Let s get together BSI-NISPA. Search: RDoC Matrix. Problemen met onze diagnoses/behandelingen. NIMH Strategisch Plan: RDoc

15-10-2015. Let s get together BSI-NISPA. Search: RDoC Matrix. Problemen met onze diagnoses/behandelingen. NIMH Strategisch Plan: RDoc 15-10-2015 Problemen met onze diagnoses/behandelingen Let s get together BSI-NISPA DSM 5 kent meer dan 400 psychische stoornissen Valide diagnoses? Eni S. Becker 2 NIMH Strategisch Plan: RDoc Research

Nadere informatie