Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download ""

Transcriptie

1 10 Samenvatting

2

3 Stimulantia zijn medicijnen geregistreerd voor de behandeling van aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit (ADHD) bij kinderen. ADHD is met een prevalentie van 3-5% de meest voorkomende psychiatrische aandoening onder kinderen en wordt gekenmerkt door concentratieproblemen, hyperactiviteit en impulsiviteit in een mate die niet past bij de leeftijd van het kind. De behandeling van ADHD bestaat uit psychosociale behandeling en/of medicijnen. Stimulantia zijn de eerste keus medicijnen bij ADHD. Van de stimulantia wordt in Nederland voornamelijk methylfenidaat (Ritalin, Concerta ) voorgeschreven. In de jaren negentig is het gebruik van stimulantia in Nederland, evenals in verscheidene andere westerse landen, sterk toegenomen. Deze toename heeft geleidt tot bezorgdheid en discussie over de toepassing van deze middelen bij kinderen. Deze ongerustheid werd echter nog niet ondersteund door gebruikscijfers uit Nederland, maar was vooral gebaseerd op gegevens uit de Verenigde Staten. Nog voordat het duidelijk was in welke orde van grootte het gebruik van stimulantia onder kinderen in Nederland was toegenomen, constateerde de Gezondheidsraad in 2000 dat verbeteringen in de diagnostiek en behandeling van ADHD wenselijk en nodig waren en adviseerde het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport tot het stimuleren van de ontwikkeling van multidisciplinaire richtlijnen voor diagnostiek en behandeling van ADHD. Ook kwam uit het adviesrapport naar voren dat onderzoek uitgevoerd diende te worden naar het voorschrijven en gebruik van stimulantia in Nederland en wilde men graag weten of stimulantia zorgvuldig en voor de juiste indicaties werden voorgeschreven door artsen met voldoende expertise. Dit proefschrift beschrijft het gebruik van stimulantia bij kinderen in Nederland op basis van uiteenlopend onderzoek, waarbij ouders, voorschrijvers en apotheekgegevens als informatiebronnen werden gebruikt en waarbij zowel kwalitatieve als kwantitatieve onderzoeksmethoden werden toegepast. Vier vragen stonden hierbij centraal: 1) Is bezorgdheid over het gebruik van stimulantia onder kinderen in Nederland terecht? 2) Worden stimulantia toegepast als onderdeel van een multimodale behandeling? 3) Wat is het gebruik van psychotrope co-medicatie onder gebruikers van stimulantia? 4) Zijn apotheek gegevens bruikbaar voor onderzoek in de kinder- en jeugdpsychiatrie? In de eerste hoofdstukken van dit proefschrift (hoofdstuk 2-5) wordt het huidige gebruik van stimulantia onder Nederlandse kinderen beschreven op basis van een onder ouders en voorschrijvers gehouden vragenlijstonderzoek. In hoofdstuk 2 wordt beschreven hoe apotheken werden gebruikt om ouders van stimulantia gebruikende kinderen te rekruteren voor dit onderzoek en hoe de voorschrijvende artsen werden benaderd. Op basis van de 125

4 resultaten concludeerden we dat de apotheek een bruikbaar uitgangspunt is voor het werven van ouders en voorschrijvers van gebruikers van receptgeneesmiddelen voor vragenlijstonderzoek, waarbij een hoge respons kan worden verkregen. Op basis van het vragenlijstonderzoek onder ouders wordt in hoofdstuk 3 de huidige praktijk van het starten en vervolgens monitoren van de behandeling met stimulantia besproken. In 2003 werd aan 1307 ouders van kinderen die behandeld werden met stimulantia een vragenlijst verzonden waarvan er 924 werden geretourneerd (71%). Op de vraag welke diagnose gesteld was bij hun kind antwoordde 91% ADHD, terwijl 28% van de kinderen meer dan één psychiatrische diagnose had ontvangen. De behandeling met stimulantia was meestal geïnitieerd door een kinder- en jeugdpsychiater (51%) of kinderarts (32%). Huisartsen schreven voor 61% van de kinderen de herhaalrecepten voor stimulantia voor. In 77% van de gevallen kreeg het kind of de ouders naast de behandeling met stimulantia ook een niet-medicamenteuze behandeling. Een op de 5 kinderen gebruikte naast stimulantia ook andere psychotrope medicijnen, waarbij melatonine (11%) en antipsychotica (7%) het meest werden genoemd. Van de kinderen kwam bijna 20% niet voor controle bij een arts in verband met de stimulantia behandeling. De kans dat een kind niet werd gemonitord nam toe in het geval het voorschrijven van stimulantia recepten was overgedragen aan een ander type arts of door meerdere artsen werd verzorgd. Kinderen die voor controle bij een kinderarts kwamen, ondergingen vaker lichamelijk onderzoek dan kinderen die werden gecontroleerd door een kinder- en jeugdpsychiater of een huisarts. Op basis van de resultaten van het vragenlijstonderzoek onder ouders, concludeerden wij dat de bezorgdheid over onoordeelkundig starten van behandeling met stimulantia door huisartsen ongegrond lijkt. De resultaten gaven echter wel reden tot bezorgdheid over de mate waarin kinderen worden gemonitord als de behandeling eenmaal was gestart. Uiteindelijk zijn voor 556 kinderen die stimulantia gebruikten ook vragenlijsten ingevuld door hun voorschrijvend arts. Ook zij rapporteerden als diagnose met name ADHD (92%). Men wordt zich er steeds meer van bewust dat ADHD vaak gepaard gaat met andere psychiatrische aandoeningen, oftewel psychiatrische co-morbiditeit, waarmee bij de behandeling rekening moet worden gehouden. Aan de hand van het vragenlijstonderzoek onder artsen werd in hoofdstuk 4 onderzocht of de aanwezigheid van psychiatrische comorbiditeit bij kinderen met ADHD die worden behandeld met stimulantia, gerelateerd was aan het gebruik van andere psychotrope medicijnen en het krijgen van een nietmedicamenteuze behandeling. Volgens de artsen was bij 31% van de kinderen met ADHD sprake van psychiatrische co-morbiditeit, waarbij een autisme spectrum stoornis en een oppositionele opstandige of antisociale gedragsstoornis het meest werd gerapporteerd (beide 10%). Kinderen met ADHD en psychiatrische co-morbiditeit gebruikten behalve 126

5 stimulantia significant meer andere psychotrope medicijnen dan kinderen met alleen ADHD. Antipsychotica werden het meest gebruikt door kinderen met ADHD en autismespectrum stoornissen (17%), terwijl melatonine vooral werd gebruikt door kinderen met ADHD en een oppositionele opstandige of antisociale gedragsstoornis (16%). Kinderen met ADHD en psychiatrische co-morbiditeit en hun ouders kregen ook significant vaker een nietmedicamenteuze behandeling. In geval alleen de diagnose ADHD werd gerapporteerd kregen 74% van de kinderen en/of hun ouders enige vorm van niet-medicamenteuze behandeling. Dit percentage was 92% in geval van ADHD en de aanwezigheid van een autisme spectrum stoornis, 90% voor ADHD en een oppositionele opstandige of antisociale gedragsstoornis en 82% bij de aanwezigheid van een andere psychiatrische aandoening naast ADHD. Kinderen met ADHD en een autismespectrum stoornis of een oppositionele opstandige of antisociale gedragsstoornis ontvingen vaker intensieve niet-medicamenteuze behandeling en dagbehandeling dan de andere kinderen en waren vaker opgenomen in een instelling. Ook hun ouders ontvingen meer begeleiding, waarbij begeleiding in de thuissituatie het meest werd gegeven bij aanwezigheid van een autismespectrum stoornis (23%), terwijl dit bij de andere groepen kinderen 10% of minder was. Uit dit hoofdstuk kon de conclusie worden getrokken dat kinderen die stimulantia gebruiken en naast de diagnose ADHD nog andere psychiatrische aandoening hebben, vaker andere psychotrope medicatie en een niet-medicamenteuze behandeling krijgen dan kinderen met alleen ADHD. Het type psychotrope medicijn of niet-medicamenteuze behandeling hing daarbij af van het type psychiatrische aandoening dat aanwezig was. Door de snel intredende en het kort aanhoudende effect van kortwerkende stimulantia en bovendien het feit dat ADHD een chronische en redelijk stabiele aandoening is, maakt een dubbelblinde, placebogecontroleerde, gerandomiseerde proefbehandeling, oftewel N=1 trial, uitermate geschikt voor het vaststellen van de effectiviteit van stimulantia bij een individuele patiënt. In hoofdstuk 5 hebben wij onderzocht in hoeverre er van N=1 trials gebruik wordt gemaakt bij het starten van een stimulantia behandeling bij kinderen. Eerst werden artsen die gebruik maakten van deze methode geïnterviewd over de N=1 protocollen waarvan zij gebruik maakten. Het bepalen van de individuele effectiviteit en het vinden van de optimale dosering waren voor deze artsen de belangrijkste redenen voor het toepassen van de N=1 methode. De protocollen die de artsen beschreven, verschilden van elkaar wat betreft duur van de trial, het doseringsschema en de wijze waarop deze geëvalueerd werd. Geen van de artsen maakte gebruik van statistische tests. Vervolgens werd de mate waarin de N=1 trial met stimulantia toegepast wordt geschat in een grote databank met apotheekgegevens uit Noord en Oost Nederland. In de periode fluctueerde het percentage kinderen wat jaarlijks een stimulantia behandeling startte met 127

6 een N=1 trial tussen 0.6% en 3.3%. Er werd geen statistisch significant verschil gevonden tussen de gebruiksduur van de stimulantia behandeling in het geval er werd gestart met een N=1 trial ten opzichte van de andere starters. Hieruit werd geconcludeerd dat N=1 trials met stimulantia weinig en niet optimaal toegepast worden in Nederland. In hoofdstuk 6 werd nagegaan in welke mate behandeling met stimulantia wordt gecombineerd met andere psychotrope medicijnen, ook wel psychotrope co-medicatie genoemd. Hierbij werd gebruik gemaakt van apotheekgegevens. Stimulantia gebruik onder kinderen bleek te zijn toegenomen van 0.6% in 1998 tot 1.2% in Het percentage nieuwe gebruikers leek sinds 2000 te zijn gestabiliseerd op 0.27% per jaar. In 1998 gebruikte 12% van de stimulantia gebruikers psychotrope co-medicatie, in 2002 was dit percentage gestegen tot bijna 15%. Antipsychotica werd met 8% in 2002 het meest toegepast bij stimulantia gebruikers. Het gebruik van antidepressiva en melatonine was in lichte mate gestegen, beide van minder dan 0.2% in 1998 tot 1.8% respectievelijk 1.5% in Het bleek moeilijk om de resultaten uit dit onderzoek direct te kunnen vergelijken met onderzoek uit andere landen. Veelal waren andere onderzoeken voor een andere periode uitgevoerd en vergelijking werd bovendien bemoeilijkt doordat in de meeste andere studies onduidelijk was hoe men het percentage kinderen dat psychotrope co-medicatie gebruikte had bepaald. Ook werden er voor de term co-medicatie talloze andere termen gebruikt, zonder dat duidelijk was wat daaronder dan precies werd verstaan. In hoofdstuk 7 hebben wij daarom gekeken naar hoe het percentage patiënten wat co-medicatie gebruikt varieert, als je verschillende definities voor co-medicatie toepast. Dit werd uitgewerkt aan de hand van twee hypothetische voorbeelden, met gebruik van apotheekgegevens. In dit hoofdstuk werd duidelijk dat verschillende definities voor co-medicatie, variërend wat betreft het gekozen tijdsvenster en criteria voor overlap tussen recepten en het type voorschrijver, zowel klinische als statistisch significante verschillende uitkomsten opleverde. Uniformiteit in de gebruikte terminologie is belangrijk voor een heldere communicatie tussen clinici en onderzoekers en om onderzoeksuitkomsten beter te kunnen vergelijken. Daarom werd een voorstel gedaan om drie co-medicatie patronen te onderscheiden: co-prescribing, 'concomitant co-medication en 'possibly concurrent medication', waarbij de onderzoeksvraag bepaald voor welke patroon gekozen wordt. De medicijnen en aandoening waarin men geïnteresseerd is en eventuele veiligheidsaspecten zijn belangrijk voor de keuze voor het tijdsvenster. De chronische aandoening ADHD en de behandeling daarvan, brengt een noemenswaardige economische last voor patiënten, familie en de maatschappij met zich mee. In hoofdstuk 8 werd gekeken naar de economische aspecten van behandeling van ADHD met stimulantia. Er is gesuggereerd dat de totale kosten die de behandeling met 128

7 ADHD met zich meebrengt mogelijk gereduceerd kunnen worden door (duurdere) eenmaal daagse doseringen met verlengde afgifte, zoals methylfenidaat-oros. In hoofdstuk 8 werd de kosteneffectiviteit van langwerkend methylfenidaat-oros met behulp van een Markovmodel onderzocht bij kinderen met ADHD bij wie behandeling met kortwerkend methylfenidaat, wat meermalen per dag dient te worden ingenomen, suboptimaal is. De incrementele kosteneffectiviteit ratio van behandeling met langwerkend methylfenidaat- OROS ten opzichte van behandeling met kortwerkend methylfenidaat werd geschat op 2004 euro per QALY (quality adjusted life year). In een gevoeligheidsanalyse bleek deze kosteneffectiviteit ratio gevoelig voor aanpassingen in het gebruik van middelen, waaronder consultaties bij een arts, psychosociale interventies en speciaal onderwijs, en voor aanpassingen aan de kans op het stoppen van de stimulantia behandeling. Uit deze studie lijkt methylfenidaat-oros een kosteneffectieve behandelingsmogelijkheid te zijn voor de subgroep van kinderen met ADHD bij wie behandeling met kortwerkend methylfenidaat suboptimaal is. Op basis van het onderzoek beschreven in voorgaande hoofdstukken is geprobeerd een antwoord te geven op de vier centrale vragen: Is bezorgdheid over het gebruik van stimulantia onder kinderen in Nederland terecht? Op basis van het beschreven onderzoek kan niet worden geconcludeerd of er sprake is van een over- of ondergebruik van stimulantia bij Nederlandse kinderen. Net als wordt gesuggereerd in de Verenigde Staten zal voor de Nederlandse situatie waarschijnlijk ook gelden dat bij veel kinderen ADHD nog niet is gediagnosticeerd en geen behandeling is gestart, terwijl er aan de andere kant er kinderen zullen zijn die worden behandeld met stimulantia maar die niet aan de criteria van ADHD voldoen. Uit ons onderzoek bleek dat in de meeste gevallen een behandeling met stimulantia wordt geïnitieerd door een specialist en dat de meeste stimulantia gebruikers volgens zowel ouders als artsen de diagnose ADHD heeft, de diagnose waarvoor stimulantia zijn geregistreerd. Ook bleek dat het eerste recept met stimulantia gemiddeld na vier consulten bij een arts werd voorgeschreven. Op basis van deze uitkomsten lijkt algemene bezorgdheid over het onoordeelkundig starten van de behandeling met stimulantia bij Nederlandse kinderen onnodig. Over de mate en kwaliteit van het monitoren van de stimulantia behandeling na het starten is bezorgdheid echter wel op zijn plaats, aangezien een deel van de kinderen helemaal niet meer voor controle bij een arts kwam en het van het type arts afhing welke controles werden uitgevoerd. Omdat ADHD een chronische aandoening is en langdurige behandeling vaak nodig is, is het belangrijk dat de ontwikkeling van deze kinderen regelmatig en zorgvuldig wordt gevolgd. Blijkbaar is dit 129

8 nog geen vanzelfsprekendheid en daarom is het van belang dat een helder en sluitend monitoring systeem voor gebruikers van stimulantia wordt ontwikkeld, waarbij het alleen mogelijk is behandeling met stimulantia te continueren indien er regelmatige controles plaatsvinden. Bovendien is meer uniformiteit gewenst in welke controles er tijdens een controlebezoek uitgevoerd dienen te worden, zodat dit niet afhangt van welke arts wordt bezocht. Worden stimulantia toegepast als onderdeel van een multimodale behandeling? De meerderheid van de kinderen die behandeld werden met stimulantia en hun ouders, kregen een niet-medicamenteuze handeling, hoewel uit het beschreven onderzoek niet kan worden geconcludeerd dat per geval ook de juiste behandeling werd toegepast. Met name in die gevallen dat kinderen die stimulantia gebruikten, naast ADHD nog een andere psychiatrische aandoening hadden, werd vaker een niet-medicamenteuze behandeling gegeven. Onduidelijk is nog wel wat precies de toegevoegde waarde van nietmedicamenteuze interventies is, naast de behandeling met stimulantia. Totdat er meer onderzoek is uitgevoerd naar de effectiviteit van behandeling met stimulantia al dan niet gecombineerd met niet-medicamenteuze behandeling, blijft een multimodale behandeling, toegesneden op de situatie en wensen van de individuele patiënt, de beste aanpak voor het behandelen van ADHD en eventuele bijkomende psychiatrische aandoeningen. Wat is het gebruik van psychotrope co-medicatie onder gebruikers van stimulantia? Ongeveer een op de vijf kinderen die werd behandeld met stimulantia, gebruikte ook andere psychotrope medicijnen. Vooral antipsychotica en melatonine werden veel gebruikt in combinatie met stimulantia. Het gebruik van psychotrope co-medicatie bleek enigszins gestegen in de afgelopen jaren, maar lang niet in die mate zoals vanuit de Verenigde Staten werd gemeld. Melatonine bleek vaak te worden gebruikt onder kinderen behandeld met stimulantia, ondanks dat het niet als medicijn is geregistreerd in Nederland. Meer systematisch en lange termijn onderzoek zal moeten worden uitgevoerd om de effectiviteit en veiligheid van behandeling met melatonine bij kinderen te kunnen beoordelen en de veilige toepassing bij kinderen te kunnen onderschrijven. Zijn apotheek gegevens bruikbaar voor onderzoek in de kinder- en jeugdpsychiatrie? In al het onderzoek beschreven in dit proefschrift is de apotheek op enigerlei wijze betrokken. Zo werd in hoofdstuk 5 en 6 apotheekgegevens als gegevensbron gebruikt voor het schatten van het gebruik van stimulantia onder Nederlandse kinderen. Het gebruik van apotheekgegevens afkomstig van Nederlandse apotheken is een betrouwbare bron 130

9 gebleken voor het onderzoeken van het gebruik van receptgeneesmiddelen, aangezien in Nederland zowel recepten van specialisten als huisartsen verstrekt worden via de openbare apotheek en de meeste mensen hun recepten bij een en dezelfde apotheek inleveren. Een beperking van apotheekgegevens is echter, dat geen klinische informatie beschikbaar is zoals o.a. informatie over de diagnose, de indicatie waarvoor het medicijn is voorgeschreven en de medische historie van de patiënt. Daarom hebben we voor meer diepte onderzoek naar het gebruik van stimulantia een vragenlijstonderzoek gehouden onder ouders en voorschrijvers. Ook voor het vragenlijstonderzoek hebben we gebruik gemaakt van apotheekgegevens, echter in dit geval om, onafhankelijk van de voorschrijvend arts, een steekproef te nemen van kinderen die in Nederland met stimulantia worden behandeld. Ondanks dat deze wervingsmethode een hoge respons van de kant van de ouders opgeleverde, kon selectie bias niet helemaal worden uitgesloten. Meer informatie over de ouders die geen vragenlijst hadden teruggestuurd had de interpretatie van de onderzoeksresultaten kunnen verfijnen. Desondanks laat het onderzoek in dit proefschrift op verschillende manieren zien dat voor onderzoek naar medicijngebruik op het gebied van kinder- en jeugdpsychiatrie, apotheekgegevens zeer bruikbaar zijn en de apotheek een goed uitgangspunt kan zijn. Ontwikkelingen en aanbeveling voor toekomstig onderzoek Ten tijde van het onderzoek beschreven in dit proefschrift hebben er tal van ontwikkelingen plaatsgevonden op het gebied van de behandeling van ADHD. Zo verscheen in oktober 2005 een nieuwe richtlijn voor de diagnostiek en behandeling van ADHD bij kinderen en jeugdigen. In tegenstelling tot de oude richtlijn, is de nieuwe richtlijn ontwikkeld door een multidisciplinaire werkgroep waarin alle betrokken zorgverleners, hulpverleners en patiëntenorganisaties waren vertegenwoordigd. Een multidisciplinaire aanpak is belangrijk, want bij het signaleren, diagnosticeren en behandelen van ADHD dienen tal van zorg- en hulpverleners te worden betrokken. Nu is het zaak dat de nieuwe richtlijn ook daadwerkelijk geïmplementeerd wordt in de praktijk, zodat kinderen en hun ouders in de verschillende regio's van het land dezelfde kwaliteit van zorg kunnen verwachten. Sinds het eind van 2002 zijn in Nederland twee nieuwe medicijnen geregistreerd voor de behandeling van ADHD, methylfenidaat-oros (Concerta ) en atomoxetine (Strattera ). Methylfenidaat-OROS is een tablet waaruit methylfenidaat langzaam wordt vrijgegeven, waardoor met een eenmaal daagse inname kan worden volstaan. Ook maakt de hardheid van de tablet misbruik minder gemakkelijk. Atomoxetine (Strattera ) is de eerste nonstimulant die voor behandeling van ADHD is geregistreerd en hoeft door de lange halfwaardetijd ook maar een keer per dag te worden ingenomen. De effectiviteit van 131

10 atomoxetine bij ADHD is bewezen, maar onderzoek waarin het wordt vergeleken met methylfenidaat is nog niet gepubliceerd. Op advies van de Commissie Farmaceutische Hulp van het College voor Zorgverzekeringen zijn beide middelen binnen het Geneesmiddel Vergoedingssysteem geclusterd met het veel goedkopere, kortwerkende methylfenidaat. Hierdoor worden beide middelen niet volledig vergoed vanuit de basis ziektekostenverzekering, maar moeten patiënten zelf een aanzienlijk bedrag bijbetalen. Dit besluit heeft tot veel kritiek geleid van de kant van patiëntenorganisaties, ouders, leerkrachten en artsen. Ondanks de hoge bijbetaling blijkt, op basis van apotheekgegevens uit Noord en Oost-Nederland, dat bijna een op de vijf kinderen die in 2005 werd behandeld met stimulantia minstens één recept met methylfenidaat-oros heeft gekregen. Dit illustreert dat veel ouders, ondanks de hoge kosten, de voorkeur geven aan het eenmaal daags te gebruiken methylfenidaat-oros boven het meermalen daags te gebruiken kortwerkend methylfenidaat. In de kosteneffectiviteit analyse beschreven in hoofdstuk 8 werd door gebrek aan valide gegevens geen rekening gehouden met directe medische kosten, bijvoorbeeld gerelateerd aan het tijdens schooltijd innemen van kortwerkend methylfenidaat, of indirecte kosten door suboptimale behandeling, bijvoorbeeld door werkverzuim van ouders. Toekomstig onderzoek zou zich moeten richten op het kwantificeren van deze bijkomende kosten, om zo de kosteneffectiviteit analyse van behandeling van ADHD te kunnen verfijnen. Ondanks dat er al meer dan 60 jaar ervaring is met het toepassen van stimulantia en stimulantia een van de meest onderzochte medicijngroep bij kinderen is, zijn de effecten en veiligheid van behandeling met stimulantia op de lange termijn nog steeds onzeker. Recentelijk is in de Verenigde Staten de discussie over de veiligheid van stimulantia wat betreft cardiovasculaire effecten weer opgelaaid. Deze bezorgdheid was niet zozeer gebaseerd op nieuw beschikbaar gekomen veiligheidsinformatie, maar werd meer gevoed door angst voor overbehandeling met stimulantia en door het sterk gestegen gebruik van stimulantia door met name volwassenen. De discussie over de veiligheid van stimulantia zal waarschijnlijk blijven aanhouden, voorlopig echter blijven de stimulantia de gouden standaard waartegen alle nieuwe medicijnen voor behandeling van ADHD afgezet moeten worden. 132

11

12

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis

Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Samenvatting Het voorkomen van geneesmiddel gerelateerde problemen bij oudere patiënten met polyfarmacie ontslagen uit het ziekenhuis Hoofdstuk 1 bevat de algemene inleiding van dit proefschrift. Dit hoofdstuk

Nadere informatie

Samenvatting (Summary in Dutch)

Samenvatting (Summary in Dutch) Samenvatting (Summary in Dutch) Zowel beleidsmakers en zorgverleners als het algemene publiek zijn zich meer en meer bewust van de essentiële rol van kwaliteitsmeting en - verbetering in het verlenen van

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift

SAMENVATTING. Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift 153 SAMENVATTING Achtergrond en doelstellingen van dit proefschrift Angst en depressie zijn de meest voorkomende psychische stoornissen, de ziektelast is hoog en deze aandoeningen brengen hoge kosten met

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting Kinderen met astma die daar regelmatig klachten van hebben, krijgen vaak het advies van een arts om dagelijks medicijnen te gebruiken. Die medicijnen zijn meestal corticosteroïden

Nadere informatie

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz

ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ. Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz ACTUELE ONTWIKKELINGEN IN DE EERSTELIJNS GGZ Martin Beeres, kaderhuisarts ggz io Marian Oud, coördinator kaderopleiding ggz Programma Somatische zorg - met beleid - voor mensen met psychische stoornissen

Nadere informatie

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^.

Clinicol studies on ossessment ond 'Over Medicotie' is geschreven op bosis von de lootste informotie. Verder redigeert ze verschillende ^ ^. ï OVER MEDCATE voor volwqssenen mef ADHD is geschreven voor d"genen die medicotie (willen goon) gebruiken. Het doel von het boek is snel een overzicht te bieden von de medicomenteuze mogeliikheden, von

Nadere informatie

NEDERLANDSE SAMENVATTING

NEDERLANDSE SAMENVATTING NEDERLANDSE SAMENVATTING Zedendelicten vormen een groot maatschappelijk probleem met ernstige gevolgen voor zowel het slachtoffer als voor de dader. Hoewel de meeste zedendelicten worden gepleegd door

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting Op grond van klinische ervaring en wetenschappelijk onderzoek, is bekend dat het gezamenlijk voorkomen van een pervasieve ontwikkelingsstoornis en een verstandelijke beperking tot veel bijkomende

Nadere informatie

INTER-PSY Lente Symposium

INTER-PSY Lente Symposium Disclosure belangen spreker Getalenteerd omgaan met ADHD Anne van Lammeren, psychiater Universitair Centrum Psychiatrie UMCG 16-03-2016 Lentesymposium Interpsy (Potentiële) belangenverstrengeling Voor

Nadere informatie

Protocol ADHD bij verslaving 139

Protocol ADHD bij verslaving 139 Bijlage 12 Checklist Coaching Protocol ADHD bij verslaving 139 CHECKLIST ADHD-COACH Naam Cliënt: Naam Coach: Geboortedatum cliënt dag maand jaar De start van dit coordinerende coachingstraject vindt plaats

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Voorschrijven door internisten en cardiologen

Voorschrijven door internisten en cardiologen Cardiologie_Cardiologie 29-10-12 15:18 Pagina 1 Voorschrijven door internisten en cardiologen Beknopte weergave van de verkenning naar oorzaken van verschillen in voorschrijven van cholesterolverlagers

Nadere informatie

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling

Studie type Populatie Patiënten kenmerken Interventie Controle Dataverzameling Evidence tabel bij ADHD in kinderen en adolescenten (studies naar adolescenten met ADHD en ) Auteurs, Gray et al., 2011 Thurstone et al., 2010 Mate van bewijs A2 A2 Studie type Populatie Patiënten kenmerken

Nadere informatie

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS

VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS VEILIGHEID & VOORSCHRIJVEN VAN MEDICATIE SARAH JANUS OVER MIJ Veiligheid & voorschrijven van medicatie 6-11-2014 2 IK ZAL HET VANDAAG HEBBEN OVER Onderzoek doen OF waarom onderzoek doen leuk is en soms

Nadere informatie

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen.

Definitie Onder polyfarmacie wordt in dit document verstaan: het gelijktijdig gebruik van 5 of meer verschillende geneesmiddelen. Toolkit polyfarmacie en medicatieveiligheid Doel 1. De medicamenteuze behandeling van de patiënt optimaliseren 2. Zoveel mogelijk voorkomen van (vermijdbare) bijwerkingen van medicatie 3. De continuïteit

Nadere informatie

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van

het psychisch functioneren van de ouder, de tevredenheid van de ouders met de (huwelijks)relatie en de gezinscommunicatie. Een beter functioneren van 9 Samenvatting 173 174 9 Samenvatting Kanker is een veel voorkomende ziekte. In 2003 werd in Nederland bij meer dan 72.000 mensen kanker vastgesteld. Geschat wordt dat het hier in 9.000 gevallen om mensen

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting

Nederlandse samenvatting Nederlandse samenvatting De levensverwachting van mensen met een ernstige psychiatrische aandoening (EPA) is gemiddeld 13-30 jaar korter dan die van de algemene bevolking. Onnatuurlijke doodsoorzaken zoals

Nadere informatie

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten.

De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. De medicamenteuze behandeling van ADHD en verslaving bij adolescenten. Joanneke van der Nagel, psychiater, Tactus Verslavingszorg, Enschede Pieter-Jan Carpentier, psychiater, Reinier van Arkel groep, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals

Omdat uit eerdere studies is gebleken dat de prevalentie, ontwikkeling en manifestatie van gedragsproblemen samenhangt met persoonskenmerken zoals Gedragsproblemen komen veel voor onder kinderen en adolescenten. Als deze problemen ernstig zijn en zich herhaaldelijk voordoen, kunnen ze een negatieve invloed hebben op het dagelijks functioneren van

Nadere informatie

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch

Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch Het begrijpen van heterogeniteit binnen de ziekte van Alzheimer: een neurofysiologisch perspectief Inleiding De ziekte van Alzheimer wordt gezien als een typische ziekte van de oudere leeftijd, echter

Nadere informatie

Kinderen met hardnekkig druk gedrag

Kinderen met hardnekkig druk gedrag Interline Achtergronden casusschetsen Kinderen met hardnekkig druk gedrag Versie 15 juli 2002 Casusschets 1 Vraag 1: Vooral druk en beweeglijk (3), + concentratieproblemen (1). Zie diagnostiek, obligate

Nadere informatie

NeDerLANDse samenvatting

NeDerLANDse samenvatting CHAPTER 10 259 NEDERLANDSE SAMENVATTING Benzodiazepines zijn psychotrope middelen met anxiolytische, sederende, spierverslappende en hypnotische effecten. In de praktijk worden zij voornamelijk ingezet

Nadere informatie

Samenvatting. Maatschappelijke controverse

Samenvatting. Maatschappelijke controverse Samenvatting In samenleving en politiek en onder beroepsbeoefenaren is er veel discussie over de gestage groei van het aantal jongeren met psychische problemen, waaronder ADHD (Attention Deficit Hyperactivity

Nadere informatie

KINDEREN EN VOLWASSENEN MET ADHD BINNEN DE HUISARTSENPRAKTIJK: TRENDS IN JAARPREVALENTIES EN VERWIJZINGEN. Marijn Prins, Liset van Dijk

KINDEREN EN VOLWASSENEN MET ADHD BINNEN DE HUISARTSENPRAKTIJK: TRENDS IN JAARPREVALENTIES EN VERWIJZINGEN. Marijn Prins, Liset van Dijk Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Marijn Prins, Liset van Dijk. Kinderen en volwassenen met ADHD binnen de huisartsenpraktijk: trends in jaarprevalenties

Nadere informatie

Programma. Stelling. Doel. Inleiding. Wim Dijken: Psychiater Manager zorg Indigo Haaglanden

Programma. Stelling. Doel. Inleiding. Wim Dijken: Psychiater Manager zorg Indigo Haaglanden Disclosure belangen spreker (potentiële) belangenverstrengeling Voor bijeenkomst mogelijk relevante relaties met bedrijven Zie hieronder Bedrijfsnaam Sponsoring Pfizer Wim Dijken: Psychiater Manager zorg

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting. Chapter 11

Nederlandse samenvatting. Chapter 11 Nederlandse samenvatting Chapter 11 Chapter 11 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van een groot vragenlijstonderzoek over de epidemiologie van chronisch frequente hoofdpijn in de Nederlandse

Nadere informatie

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke

Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed beke 107 Veel vrouwen gebruiken medicijnen tijdens hun zwangerschap. Van veel van deze medicijnen zijn de mogelijke teratogene effecten vaak nog niet goed bekend. Onderzoek naar welke medicijnen gebruikt worden

Nadere informatie

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9

Samenvatting R1 R2 R3 R4 R5 R6 R7 R8 R9 SAMENVATTING 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32 33 34 35 36 37 38 39 134 Type 2 diabetes is een veel voorkomende ziekte die een grote impact heeft op zowel degene waarbij

Nadere informatie

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008

GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden. Augustus 2008 GENEESMIDDELEN Veel gestelde vragen en antwoorden Augustus 2008 Toelichting: De vragen zijn ingedeeld in drie onderdelen: -1- vergoedingen voor geneesmiddelen, -2- preferentiebeleid van zorgverzekeraars,

Nadere informatie

Nederlandse samenvatting (Dutch summary)

Nederlandse samenvatting (Dutch summary) Nederlandse samenvatting (Dutch summary) 125 Angststoornissen zijn veel voorkomende psychiatrische aandoeningen (ongeveer 1 op de 5 Nederlanders heeft, op enig moment in het leven een angststoornis). Onder

Nadere informatie

Medicatieconsulten in het kader van onderhoudsbehandeling: wat te doen

Medicatieconsulten in het kader van onderhoudsbehandeling: wat te doen Farmacotherapie bij ADHD In dit document staan aanwijzingen over wat als huisarts te doen tijdens de medicatieconsulten en algemene informatie over farmacotherapie bij ADHD. Medicatie-instelling, psycho-educatie

Nadere informatie

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14

Cover Page. Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general practice Issue Date: 2014-05-14 Cover Page The handle http://hdl.handle.net/1887/25761 holds various files of this Leiden University dissertation Author: Smelt, Antonette Title: Treatment of migraine : from clinical trial to general

Nadere informatie

Compensatie eigen risico is nog onbekend

Compensatie eigen risico is nog onbekend Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (M. Reitsma-van Rooijen, J. de Jong. Compensatie eigen risico is nog onbekend Utrecht: NIVEL, 2009) worden gebruikt. U

Nadere informatie

Reglement Farmaceutische zorg BeterDichtbij 2015. 1. Algemeen

Reglement Farmaceutische zorg BeterDichtbij 2015. 1. Algemeen Reglement Farmaceutische zorg BeterDichtbij 2015 1. Algemeen Dit Reglement is een uitwerking van de modelovereenkomst van de Zorgverzekering BeterDichtbij welke weer een uitwerking is van het Besluit zorgverzekering

Nadere informatie

Rapport. Cardiovasculair risicomanagement. Simvastatine: keuze en dosering 2009-2010

Rapport. Cardiovasculair risicomanagement. Simvastatine: keuze en dosering 2009-2010 Rapport Cardiovasculair risicomanagement Simvastatine: keuze en dosering 2009-2010 Colofon Auteur Daniëlla Theunissen, apotheker Met medewerking van Marianne Nijpels, apotheker Illustratie Len Munnik september

Nadere informatie

Samenvatting voor niet-ingewijden

Samenvatting voor niet-ingewijden voor niet-ingewijden Type 2 diabetes Diabetes is een ernstige chronische ziekte, die wordt gekenmerkt door te hoge glucosespiegels (de suikers ) in het bloed. Er zijn verschillende typen diabetes, waarvan

Nadere informatie

Hoofdstuk 14: Nederlandstalige samenvatting 1

Hoofdstuk 14: Nederlandstalige samenvatting 1 Hoofdstuk 14: Nederlandstalige samenvatting 153 De zorg voor kinderen met astma kent vele aspecten, dit proefschrift behandelt enkele hiervan. In hoofdstuk 1 werden de doelen van dit proefschrift opgesomd,

Nadere informatie

Praktische farmacotherapie bij ADHD

Praktische farmacotherapie bij ADHD Praktische farmacotherapie bij ADHD DR. GLENN DUMONT p r a k t i s c h e fa r m a c o t h e r a p i e B IJ A D H D D/2015/45/353 978 94 014 3299 3 NUR 897 Vormgeving omslag: Nanja Toebak, s-hertogenbosch

Nadere informatie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie

Samenvatting Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Beloop van beperkingen in activiteiten bij oudere patiënten met artrose van heup of knie Zoals beschreven in hoofdstuk 1, is artrose een chronische ziekte die vaak voorkomt bij ouderen en in het bijzonder

Nadere informatie

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst

Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Samenvatting 141 Vroeginterventie via het internet voor depressie en angst Hoofdstuk 1 is de inleiding van dit proefschrift. Internetbehandeling voor depressie en angst is bewezen effectief. Dit opent

Nadere informatie

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1

Congres 01-04-2009. lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING Congres 01-04-2009 lex pull 23-03-2009 1 ADHD EN VERSLAVING PREVALENTIE VERKLARINGSMODELLEN DIAGNOSTIEK BEHANDELING lex pull 23-03-2009 2 prevalentie 8-Tal studies SUD bij ADHD: Life-time

Nadere informatie

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet

Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Polikliniek ADHD voor volwassenen GGNet Vragen Prevalentie ADHD bij volwassenen Kernsymptomen van ADHD Stelling: Rustig zitten tijdens het onderzoeksgesprek sluit hyperactiviteit uit. Stelling: Als iemand

Nadere informatie

Samenvatting Hoofdstuk 2

Samenvatting Hoofdstuk 2 CHAPTER 10 Nederlandse Samenvatting Samenvatting De aandoening diabetes mellitus wordt gekenmerkt door een chronisch verhoogd glucosegehalte in het bloed, oftewel hyperglykemie. Karakteriserend voor patiënten

Nadere informatie

Samenvatting. Inleiding

Samenvatting. Inleiding 214 Inleiding Als werknemers door ziekte twee jaar niet hebben kunnen werken of maar gedeeltelijk hebben kunnen werken, kunnen zij een arbeidsongeschiktheidsuitkering aanvragen bij UWV. Mede op basis van

Nadere informatie

Somatoforme stoornissen in de huisartspraktijk: epidemiologie, behandeling en de co-morbiditeit met angst en depressie

Somatoforme stoornissen in de huisartspraktijk: epidemiologie, behandeling en de co-morbiditeit met angst en depressie Samenvatting Samenvatting Somatoforme stoornissen in de huisartspraktijk: epidemiologie, behandeling en de co-morbiditeit met angst en depressie Dit proefschrift beschrijft het Somatisatie Onderzoek Universiteit

Nadere informatie

SAMENVATTING. Samenvatting

SAMENVATTING. Samenvatting Samenvatting SAMENVATTING PSYCHOMETRISCHE EIGENSCHAPPEN VAN ADL- EN WERK- GERELATEERDE MEETINSTRUMENTEN VOOR HET METEN VAN BEPERKINGEN BIJ PATIËNTEN MET CHRONISCHE LAGE RUGPIJN. Chronische lage rugpijn

Nadere informatie

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting

Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen. Samenvatting Toegankelijkheid en effectiviteit van de geestelijke gezondheidszorg voor ouderen Hoofdstuk 1 is de algemene inleiding van dit proefschrift. Psychische stoornissen komen geregeld voor bij ouderen (65-plus).

Nadere informatie

samenvatting 127 Samenvatting

samenvatting 127 Samenvatting 127 Samenvatting 128 129 De ziekte van Bechterew, in het Latijn: Spondylitis Ankylopoëtica (SA), is een chronische, inflammatoire reumatische aandoening die zich vooral manifesteert in de onderrug en wervelkolom.

Nadere informatie

Samenvatting. Samenvatting

Samenvatting. Samenvatting Samenvatting In dit proefschrift worden diverse meetinstrumenten beschreven, de de apotheker kan gebruiken als zorgverlener in het disease management van de patiënt met schizofrenie. Schizofrenie is een

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid (Arno) Rutte (VVD) 2016Z03888).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid (Arno) Rutte (VVD) 2016Z03888). > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst

recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst Nederlandse samenvatting Patiënten met een obsessieve-compulsieve stoornis (OCS) hebben last van recidiverende en aanhoudende dwanggedachten (obsessies) die duidelijke angst veroorzaken. Om deze angst

Nadere informatie

Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 september 2005 Farmatec/P 2614571 9 maart 2006

Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 september 2005 Farmatec/P 2614571 9 maart 2006 Aan de Minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Postbus 20350 2500 EJ 'S-GRAVENHAGE Uw brief van Uw kenmerk Datum 2 september 2005 Farmatec/P 2614571 9 maart 2006 Ons kenmerk Behandeld door Doorkiesnummer

Nadere informatie

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL

Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen. Peter F M Verhaak NIVEL Angst en depressie in de huisartspraktijk: signaleren van risicogroepen Peter F M Verhaak NIVEL 12-maands prevalentie stemmings-, angst- en middelenstoornis 250 200 N/1000 patiënten 150 100 50 Depressie

Nadere informatie

Voorbeeld adviesrapport MedValue

Voorbeeld adviesrapport MedValue Voorbeeld adviesrapport MedValue (de werkelijke naam van de innovatie en het ziektebeeld zijn verwijderd omdat anders bedrijfsgevoelige informatie van de klant openbaar wordt) Dit onafhankelijke advies

Nadere informatie

Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico

Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico Cardiovasculaire medicatie: gezondheidswinst versus valrisico Geeske Peeters Susan Tett Samantha Hollingworth Danijela Gnijdic Sarah Hilmer Annette Dobson Ruth Hubbard Richtlijn Acuut Coronair Syndroom

Nadere informatie

Samenvatting SAMENVATTING Hoofdstuk 1 is de algemene introductie over de inhoud van dit proefschrift. Depressie en angststoornissen zijn de meest voorkomende psychische stoornissen en brengen een grote

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

212

212 212 Type 2 diabetes is een chronische aandoening, gekarakteriseerd door verhoogde glucosewaarden (hyperglycemie), die wereldwijd steeds vaker voorkomt (stijgende prevalentie) en geassocieerd is met vele

Nadere informatie

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG

> Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag. De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres: Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag T 070 340 79 11 F 070 340

Nadere informatie

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers

Summery. Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers ummery amenvatting Effectiviteit van een interventieprogramma op arm-, schouder- en nekklachten bij beeldschermwerkers 207 Algemene introductie Werkgerelateerde arm-, schouder- en nekklachten zijn al eeuwen

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding voor de adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding voor de adviesvraag Samenvatting Aanleiding voor de adviesvraag Op dit moment zijn bijna 400.000 mensen in Nederland aangewezen op behandeling met antistollingsmiddelen van het type vitamine K-antagonist (VKA). Hoewel zeer

Nadere informatie

Samenvatting in. het Nederlands

Samenvatting in. het Nederlands 11 Samenvatting in het Nederlands Chapter Samenvatting 1 in het Nederlands Naast therapeutische effectiviteit zijn kostenbeheersing en het verminderen van onnodig antibioticumgebruik belangrijke aspecten

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen

Samenvatting. Autismespectrumstoornissen Samenvatting Autismespectrumstoornissen Autismespectrumstoornissen zijn ontwikkelingsstoornissen die gekenmerkt worden door beperkingen in sociale omgang, de communicatie en de verbeelding. Ze gaan vaak

Nadere informatie

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose

Wat is AD(H)D. Wie stelt de diagnose AD(H)D bij kinderen Deze folder gaat over AD(H)D bij kinderen. Dit staat voor Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder en komt bij ongeveer 4 5% van de kinderen voor. U leest in deze folder onder andere

Nadere informatie

3. Misbruik en verslaving. Inleiding. suggestievragen

3. Misbruik en verslaving. Inleiding. suggestievragen 3. Misbruik en verslaving Inleiding De goede samenwerking tussen de huisarts en de apotheker is essentieel bij de begeleiding van patiënten waarbij er blijk is van overmatig geneesmiddelengebruik. De aanpak

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare

Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen. Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Rationeel voorschrijven bij ontwikkelingsstoornissen Pieter Hoekstra Kinder en Jeugdpsychiater UMCG en Accare Relaties met een farmaceutisch bedrijf of sponsor Unrestricted research grantshire In het verleden

Nadere informatie

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172

SAMENVATTING. MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 SAMENVATTING MVW_proefschrift_170x240_17042013.indd 172 ALIFE@WORK DE EFFECTEN VAN EEN LEEFSTIJLPROGRAMMA MET BEGELEIDING OP AFSTAND VOOR GEWICHTSCONTROLE BIJ WERKNEMERS ACHTERGROND Overgewicht, waarvan

Nadere informatie

Ten tweede, om de mechanismen waardoor zelfcontrole mogelijk voordeel biedt aan deze groep patiënten te verkennen.

Ten tweede, om de mechanismen waardoor zelfcontrole mogelijk voordeel biedt aan deze groep patiënten te verkennen. SAMENVATTING SAMENVATTING Zelfcontrole speelt in het dagelijks leven een grotere rol dan we ons beseffen. Even snel in de spiegel kijken om te zien of ons haar nog goed zit en het wekelijkse momentje op

Nadere informatie

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang?

Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Farmacotherapie bij ontwikkelingsstoornissen ADHD medicatie: te snel en te lang? Pieter Hoekstra Kinder- en jeugdpsychiatrie Accare, Universitair Centrum voor Kinder- en Jeugdpsychiatrie Groningen Relaties

Nadere informatie

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi.

Patiënteninformatie. Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli. Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Patiënteninformatie Psychiatrie- Obstetrie- Paediatrie (POP)-poli Informatie voor patiënten over de POP-poli van Tergooi. Inhoudsopgave Pagina Inleiding 4 Psychiatrische aandoeningen en kinderwens of

Nadere informatie

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen.

rapporteerden. Er werden geen verschillen gevonden in schoolprestaties, spijbelgedrag en middelengebruik tussen de verschillende groepen. Samenvatting Samenvatting Depressie en angst zijn de meest voorkomende psychische stoornissen in de adolescentie met een enorme impact op het individu. Veel adolescenten rapporteren depressieve en angst

Nadere informatie

Op(weg(naar(een(optimale(vitamine(D(status:(determinanten(en( consequenties(van(vitamine(d(deficiëntie(in(de(oudere(populatie(

Op(weg(naar(een(optimale(vitamine(D(status:(determinanten(en( consequenties(van(vitamine(d(deficiëntie(in(de(oudere(populatie( Summary&Samenvatting SAMENVATTING OpwegnaareenoptimalevitamineDstatus:determinantenen consequentiesvanvitamineddeficiëntieindeouderepopulatie De belangrijkste functie van vitamine D is het stimuleren van

Nadere informatie

Resultaten: medisch-inhoudelijk

Resultaten: medisch-inhoudelijk Hoofdstuk 4: Resultaten: medisch-inhoudelijk 4.1 Inleiding In het voorgaande hoofdstuk zijn de beleidsmatige resultaten van het onderzoek beschreven. Hiermee werden de eerste drie doelstellingen van het

Nadere informatie

Verandering van medicatie. Onderzoek onder patiënten en mantelzorgers

Verandering van medicatie. Onderzoek onder patiënten en mantelzorgers Verandering van medicatie Onderzoek onder patiënten en mantelzorgers Achtergrond en doelstellingen Uit eerder door ons uitgevoerd onderzoek blijkt dat ongeveer de helft van de patiënten het wisselen naar

Nadere informatie

Bijlage 1: Programma van Eisen

Bijlage 1: Programma van Eisen Bijlage 1: Programma van Eisen Functie: Stichting Nijmeegs Kenniscentrum Chronische Vermoeidheid afdeling Jeugd < 18 jaar Toegangscriteria 1. Karakteristieken van het kind: De algemene karakteristieken

Nadere informatie

Chapter 11 Samenvatting

Chapter 11 Samenvatting Chapter 11 Samenvatting 185 SAMENVATTING Economische evaluatie van Preventie Van tekentafel tot de dagelijkse praktijk De kosten van de gezondheidszorg zijn de afgelopen jaren enorm gestegen. Daarom is

Nadere informatie

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar

Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar Samenvatting Psychiatrische aandoeningen behoren wereldwijd tot de meest invaliderende en ernstige ziektebeelden, en de hiermee gepaard gaande ziektelast zal naar verwachting zelfs verder toenemen in de

Nadere informatie

Samenvatting (Dutch summary)

Samenvatting (Dutch summary) De SMOKE studie Achtergrond Chronisch obstructief longlijden, ook wel Chronic Obstructive Pulmonary Disease (COPD) genoemd, word gezien als een wereldwijd gezondheidsprobleem. Ten gevolge van onder andere

Nadere informatie

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar?

Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Richtlijnen, protocollen en standaarden. Intercultureel bruikbaar? Doel van een richtlijn Vastleggen van wetenschappelijke kennis en expertise rond een bepaalde stoornis t.b.v. hulpverleners en cliënten.

Nadere informatie

CHAPTER 8. Dutch summary / Nederlandse samenvatting

CHAPTER 8. Dutch summary / Nederlandse samenvatting CHAPTER 8 Dutch summary / Nederlandse samenvatting Dutch summary / Nederlandse samenvatting 119 ACHTERGROND Astma is een aandoening van de luchtwegen en wordt gekenmerkt door een piepende ademhaling,

Nadere informatie

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf

Psychologische zorg voor kinderen en jongeren. De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren. Samen werken aan jezelf Psychologische zorg voor kinderen en jongeren De Golfbreker Preventie en psychologische zorg voor kinderen en jongeren Samen werken aan jezelf Inhoud Belang psychologische zorg voor jeugd Psychologische

Nadere informatie

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING

PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING PROTOCOL ADHD BIJ VERSLAVING Screening, diagnostiek en behandeling voor de ambulante en klinische verslavingszorg Samenstelling: Geurt van de Glind Sandra Kooij Daniëlle van Duin Anne Goossensen Pieter-Jan

Nadere informatie

Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte

Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Kennis en ervaringen met e-health van mensen met een chronische longziekte, J. Hofstede & M. Heijmans, NIVEL, november

Nadere informatie

Juridische aspecten van behandel- en vergoedingsbeslissingen

Juridische aspecten van behandel- en vergoedingsbeslissingen Juridische aspecten van behandel- en vergoedingsbeslissingen NVTAG Symposium Juridische kaders van HTA 7 juni 2007 Koosje van Lessen Kloeke k.vanlessenkloeke@leijnseartz.com 1 Inleiding -Welke partijen

Nadere informatie

A Adviesaanvraag Toepassing van (genees-)middelen bij de behandeling van drugverslaving dd 6 april 1993

A Adviesaanvraag Toepassing van (genees-)middelen bij de behandeling van drugverslaving dd 6 april 1993 Bijlage A Adviesaanvraag Toepassing van (genees-)middelen bij de behandeling van drugverslaving dd 6 april 1993 De Voorzitter van de Gezondheidsraad ontving de volgende brief, gedateerd 6 april 1993, nr

Nadere informatie

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen

Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Verstandelijke Beperking en Psychiatrie; praktijk richtlijnen Congres Focus op Onderzoek, 22 juni 2015 Gerda de Kuijper, AVG/senior senior onderzoeker CVBP/UMCG Dederieke Festen AVG/senior onderzoeker

Nadere informatie

Persoonsgegevens, medicijnen en uw privacy

Persoonsgegevens, medicijnen en uw privacy WAT KUNT U ZELF DOEN EN WAT ZIJN UW RECHTEN MEER INFORMATIE U kunt bij uw apotheker informeren welke artsen, apothekers en andere zorgverleners gegevens over u kunnen inzien om u goede en veilige zorg

Nadere informatie

Samenvatting, conclusies en discussie

Samenvatting, conclusies en discussie Hoofdstuk 6 Samenvatting, conclusies en discussie Inleiding Het doel van het onderzoek is vast te stellen hoe de kinderen (10 14 jaar) met coeliakie functioneren in het dagelijks leven en wat hun kwaliteit

Nadere informatie

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/

en psychosociale werkkenmerken voorspellen wie van de nog actief werkende bedrijfsen/ Moe! Studies naar hulpzoekend gedrag laten zien dat het besluit om een arts te bezoeken doorgaans het resultaat is van een complex proces. Niet alleen gezondheidsgerelateerde, maar ook sociale, culturele

Nadere informatie

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte.

Geven en ontvangen van steun in de context van een chronische ziekte. Een chronische en progressieve aandoening zoals multiple sclerose (MS) heeft vaak grote consequenties voor het leven van patiënten en hun intieme partners. Naast het omgaan met de fysieke beperkingen van

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014

Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek. Een analyse van NIVEL Zorgregistraties gegevens van 2010-2014 Dit factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (Magnée, T., Beurs, D.P. de, Verhaak. P.F.M. Consulten bij de huisarts en de POH-GGZ in verband met psychosociale problematiek.

Nadere informatie

Het psychosociaal kinderteam (PST)

Het psychosociaal kinderteam (PST) Het psychosociaal kinderteam (PST) Het bezoek van u en uw kind aan de kinderarts is aanleiding voor de kinderarts om de zorgen en vragen rondom uw kind te bespreken in het psychosociaal kinderteam. Deze

Nadere informatie