Hoe voorkom je adhd? Door de diagnose niet te stellen

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Hoe voorkom je adhd? Door de diagnose niet te stellen"

Transcriptie

1 Hoe voorkom je adhd? Door de diagnose niet te stellen Laura Batstra Met een voorwoord van Allen Frances

2 Uitgegeven door: Uitgeverij Nieuwezijds, Amsterdam Zetwerk: CeevanWee, Amsterdam Omslag: Studio Jan de Boer, Amsterdam 2012, Laura Batstra isbn nur 770 De uitgever heeft getracht alle rechthebbenden van de illustraties in dit boek te achterhalen. Wie meent alsnog rechten te kunnen doen gelden, wordt verzocht contact op te nemen met de uitgever. Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk van de Forest Stewardship Council (fsc) mag dragen. Bij dit papier is het zeker dat de productie niet tot bosvernietiging heeft geleid. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd en/of openbaar gemaakt door middel van druk, fotokopie, microfilm, geluidsband, elektronisch of op welke andere wijze ook en evenmin in een retrieval system worden opgeslagen zonder voorafgaande schriftelijke toestemming van de uitgever. Hoewel dit boek met veel zorg is samengesteld, aanvaarden schrijver(s) noch uitgever enige aansprakelijkheid voor schade ontstaan door eventuele fouten en/of onvolkomenheden in dit boek.

3 Voorwoord Ik ontmoette Laura Batstra voor het eerst in oktober 2010, op een congres in Groningen dat in het teken stond van de gevaren van dsm-5 en overmedicatie. Zij gaf een zeer interessante lezing, waarin ze een uiteenzetting gaf over de vele discutabele aannames die ten grondslag liggen aan de diagnose aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit, oftewel adhd. Wat me vooral trof, was de benadering van stepped diagnosis die zij voorstelde: een effectieve manier om overdiagnose te voorkomen zonder onderbehandeling te riskeren. Wij hebben deze methode daarna samen verder ontwikkeld, het resultaat daarvan komt aan bod in hoofdstuk 8 van dit boek. Laura is zonder meer een bewonderenswaardig persoon en een buitengewoon vernieuwende psycholoog. Het is geen verrassing dat zij zo n goed boek over adhd heeft geschreven een boek dat precies op tijd komt en hard nodig is. adhd is de modediagnose van onze tijd en wordt veelal verkeerd begrepen, overgediagnosticeerd en overbehandeld met stimulantia. In een periode van slechts vijftien jaar is de diagnose onder kinderen in de Verenigde Staten verdrievoudigd tot een verbijsterende tien procent en een verontrustend percentage van vier procent van de schoolgaande Amerikaanse kinderen slikt elke dag medicatie voor adhd. Ook in Nederland neemt het aantal adhd-diagnoses en het medicijngebruik in rap tempo toe. Deze explosieve toename wil niet zeggen dat onze kinderen steeds zieker worden. Laura Batstra laat zien dat we ons in plaats daarvan bevinden in een onterechte epidemie van adhd, die

4 8 hoe voorkom je adhd? vooral veroorzaakt wordt door de agressieve marketing van de farmaceutische industrie. De industrie heeft met succes de ziekte adhd gepromoot om te kunnen profiteren van de verkoop van hun adhd-middelen. Individuele verschillen op het gebied van activiteit, impulsiviteit en oplettendheid die voorheen als gezond beschouwd werden, zijn omgedoopt tot psychische stoornis en chemische disbalans, enkel te genezen met stimulantia. De consequentie is dat veel kinderen medicijnen slikken die ze niet nodig hebben met onnodige bijwerkingen en een stigma als gevolg. Een maatschappelijk gevolg van het nonchalant voorschrijven van pillen is bijvoorbeeld illegale handel in stimulantia op universiteiten. Laura Batstra komt als geroepen. Onze stepped diagnosis-benadering garandeert een zorgvuldige omgang met het label adhd, waardoor alleen diegenen wiens temperamentsvarianten extreem en ontregelend zijn ervoor in aanmerking komen bovendien garandeert deze benadering dat medicatie alleen wordt voorgeschreven wanneer dat onontkoombaar is. Stepped diagnosis is een uitstekende manier om overdiagnostiek tegen te gaan zonder onderbehandeling te riskeren. Dit boek beschrijft de stappen die ervoor zorgen dat elk kind die interventie krijgt die nodig is niet meer en niet minder. Deze benadering zal in de toekomst nog belangrijker worden, want in dsm-5, gepland voor 2013, wordt de reeds ruime categorie van adhd nog verder opgerekt. De kern van dit boek is inlevingsvermogen in alle alledaagse problemen die het stempel adhd krijgen. Laura Batstra weet hoe het is om kind, ouder, leerkracht te zijn. Met de informatie en praktische tips in dit boek geeft zij handvatten om problemen te begrijpen, ze aan te wijzen en ermee om te gaan. adhd-gedrag is niemands schuld, maar we kunnen allemaal een bijdrage leveren aan de oplossing. Allen Frances Voorzitter dsm-iv Task Force Maart 2012

5 Inhoud 1 Inleiding 15 2 Wat is adhd niet? 19 3 Wat is adhd wel? 37 4 De geschiedenis van adhd 51 5 De explosieve toename van adhd en medicatiegebruik 61 6 De verschillende partijen 77 7 adhd en medicatie 97 8 Een veilige balans Anders denken, anders doen 135 Literatuur 161 Index 171

6 1 Inleiding Als ouder van een kind met adhd-achtig probleemgedrag weet je dat hij een hart van goud heeft. Je weet dat hij kwetsbaar en onzeker is, en het liefst wil je hem beschermen tegen alles wat negatief of vervelend is. Maar dat kun je niet. Met zijn storende gedrag in de klas maakt je kind het zijn leerkracht onmogelijk. Als hij bij vriendjes speelt, zet hij daar de boel op stelten. De meeste kinderen en hun ouders hebben hem dan ook liever niet over de vloer. Je hebt je handen vol aan hem hij bepaalt de sfeer in huis. Als hij een slechte bui heeft, moet zijn omgeving het ontgelden. Hij maakt dingen stuk, raakt dingen kwijt, schiet nooit op als het gezin ergens heen moet, is onbeleefd tegen visite, verpest uit jaloezie de verjaardag van zijn broertje... Je bent moe, je schaamt je regelmatig voor het gedrag van je kind en je ruziet met je partner over de opvoeding. Je voelt je onzeker. Ik heb dit boek in de eerste plaats geschreven voor de kwetsbare ouder die het allerbeste voor heeft met zijn kind, en voor het kind dat moeilijk is en het moeilijk heeft. Zij hebben recht op eerlijke voorlichting over adhd en op de best mogelijke hulpverlening. Ik heb dit boek ook geschreven voor leerkrachten. Leerkrachten leveren elke werkdag een enorme prestatie en draaien vele overuren omdat er simpelweg te veel te doen is. Elke schooldag weer halen leerkrachten alles uit de kast om onze kinderen goed onderwijs te bieden, en niet zelden werd dit beloond met bezuinigingen die zorgden voor toename van de werkdruk. Als er één vak fors opge-

7 16 hoe voorkom je adhd? waardeerd moet worden, is dat het vak van leerkracht. Leerkrachten verdienen naast meer ondersteuning, kleinere klassen en een flinke salarisverhoging ook eerlijke voorlichting over adhd. Bijna elke leerkracht heeft in zijn klas immers te maken met één of meerdere kinderen die zich druk of dromerig gedragen. En natuurlijk is dit boek bedoeld voor alle anderen die beroepsmatig betrokken zijn bij adhd, die ik hoop te verleiden tot reflectie over de huidige gang van zaken rond adhd. Ouders en leerkrachten zijn de laatsten die schuld hebben aan het hoge aantal adhd-diagnoses. Het goede nieuws is dat zij wel de sleutel tot verbetering van deze situatie kunnen zijn. De belangrijkste boodschap van dit boek is dat er nogal wat misverstanden over adhd bestaan en dat het voor veel kinderen mogelijk en beter is om uit het psychiatrisch circuit te blijven. De psychiatrie moet bewaard worden voor degenen die we op andere manieren onvoldoende kunnen helpen, degenen voor wie een psychiatrische diagnose en behandeling meer voordelen dan nadelen heeft. Een verwijt dat de criticasters van het groeiende medicijngebruik door kinderen met een diagnose adhd vaak krijgen, is dat ze de problemen van ouders en leerkrachten bagatelliseren en beweren dat ouders en leerkrachten zich aanstellen. Niets is minder waar het gedrag dat we steeds vaker en sneller adhd noemen, is een groot probleem. Je hoeft er alleen niet voor naar een arts. adhd is een gedragsprobleem en gedragswetenschappers, zoals psychologen en orthopedagogen, hebben daar meer verstand van dan psychiaters en andere artsen. Daarnaast wordt critici nogal eens verweten dat ze ouders de schuld geven. Ik en de vele anderen die zich zorgen maken, zouden suggereren dat ouders uit gemakzucht en luiheid vragen om pillen voor hun kind, zodat hij rustig wordt en zij zich niet om de opvoeding hoeven te bekommeren. Ik ben ervan overtuigd dat er nauwelijks ouders zijn die om die reden medicatie voor hun kind willen. Ouders willen pillen omdat hun wijsgemaakt is dat adhd een aanwijsbaar probleem is in het brein van hun kind. De meeste ou-

8 1. inleiding 17 ders geven hun kind met grote tegenzin medicatie, maar er is hun verteld dat ze hun kind tekortdoen en misschien zelfs schade berokkenen als ze geen medicatie geven. Ouders en leerkrachten worden massaal verkeerd voorgelicht door de farmaceutische industrie, door oudervereniging Balans, en door professionals die voorbijgaan aan bepaalde wetenschappelijke inzichten. En de farmaceutische industrie profiteert daar volop van. Dit boek is een tegengeluid. Ik heb geprobeerd de misverstanden en belangen rondom adhd zo toegankelijk mogelijk te beschrijven. Mijn doel is niet om de lezer te overtuigen dat een psychiatrische diagnose en medicatie altijd en alleen maar slecht zijn. Soms wegen de baten op tegen de nadelen en de risico s. Vaak echter niet. Hopelijk helpt dit boek degenen die het kind en zijn situatie het beste kennen ouders, leerkrachten en niet te vergeten het kind zelf om een afweging te maken op basis van eerlijke informatie. Het boek is als volgt opgebouwd: pas in hoofdstuk 3 zal ik beschrijven wat adhd is, omdat ik daarvoor, in hoofdstuk 2, eerst uitleg wat het allemaal niet is. De wijdverbreide misverstanden over adhd hebben alles te maken met de explosieve toename van het aantal diagnoses en het aantal uitgeschreven recepten voor adhdmedicatie in de laatste decennia. Hoofdstuk 4 gaat in op een aantal elementen uit de geschiedenis van het concept adhd. In hoofdstuk 5 beschrijf ik de enorme toename van het aantal adhd-diagnoses, nadat de doelgroep van drukke jongetjes werd uitgebreid met dromerige meisjes en kwetsbare volwassenen. Hoofdstuk 6 beschrijft een aantal partijen dat betrokken is bij adhd. De farmaceutische industrie heeft natuurlijk financieel belang bij het promoten van een stoornis waar zij medicatie voor levert, maar er zijn ook andere partijen: wetenschappers, hulpverleners, zorgverzekeraars, leerkrachten en ouders. Aan het eind van hoofdstuk 6 bespreek ik ook de partij om wie het allemaal draait:

9 18 hoe voorkom je adhd? het drukke of snel afgeleide kind. Is dit kind beter af met een diagnose? Hoofdstuk 7 bespreekt adhd en medicatie. Hoe werken medicijnen eigenlijk? Medicatie heeft een aantal forse nadelen die ik kort zal bespreken. Soms wegen de voordelen op tegen die nadelen, vaak niet. In veel gevallen kan met ouder- en leerkrachtondersteuning evenveel bereikt worden, en ik pleit er dan ook voor om ouders en leerkrachten maximaal te begeleiden in hun belangrijke taak: het opvoeden van kinderen. In hoofdstuk 8 betoog ik dat een diagnose adhd niet noodzakelijk is om ouders, leerkrachten en kinderen bij te staan en bespreek ik een methode om overdiagnostiek terug te dringen zonder onderbehandeling te riskeren. Deze methode is helaas geen wondermiddel dat het huidige probleem van de overdiagnostiek geheel op zal lossen was het maar zo eenvoudig. Het is één van de dingen die we kunnen doen om de huidige situatie te verbeteren. Hoofdstuk 9 betoogt dat bijna iedereen in onze samenleving een grote of kleine steen kan bijdragen aan het terugdringen van het aantal adhd-diagnoses. Ik geef een aantal voorbeelden van dingen die volwassenen kunnen doen om drukke en ongeconcentreerde kinderen te helpen. Deze tips zijn uitdrukkelijk niet bedoeld als zelfhulp of ter vervanging van professionele hulp. Met het boek hoop ik vooral een bijdrage te leveren aan een mind switch een verandering van denken over adhd die drukke en dromerige kinderen ten goede zal komen. Want het kind is, onbedoeld, helaas niet altijd degene die beter wordt van de huidige aanpak waarin medicatie centraal staat. Misschien kan dit boek bijdragen aan een broodnodige ommekeer: van sleutelen aan het kind naar sleutelen aan onze maatschappij en onszelf.

10 2 Wat is adhd niet? adhd staat voor Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder, oftewel aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. adhd is één van de 357 psychische stoornissen die gedefinieerd worden in dsm-iv, de vierde editie van de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Dis - orders, het door psychiaters samengestelde handboek dat wereldwijd wordt gebruikt voor het diagnosticeren van psychische stoornissen. In hoofdstuk 3 sta ik stil bij de vraag wat adhd nog meer is, maar daarvoor is het eerst nodig om te bespreken wat adhd niet is, want daar bestaan veel misverstanden over. Het koor van Kinderen voor Kinderen zingt in het liedje Een doodgewone jongen (met ADHD) bijvoorbeeld: Ik leerde van de dokter, dat dat een stoornis is Ik ben ermee geboren, t is een stofje dat ik mis En daardoor ben ik vaak veel te wild en veel te druk Ik gooi van alles om, maar dat gaat per ongeluk. Op deze manier komen misverstanden de wereld in. Dit couplet bevat er twee: Het idee dat je met adhd geboren wordt. Het idee dat adhd betekent dat je een stofje in de hersenen mist. Ik zal zo dadelijk het eerste punt nuanceren en het tweede weerleggen.

11 20 hoe voorkom je adhd? Misverstanden over adhd bestaan helaas niet alleen onder leken. Ook sommige experts, zoals de Amerikaanse psychiaters Joseph Biederman en Russell Barkley en de Nederlandse hoogleraar psychiatrie Jan Buitelaar, omschrijven adhd als een slecht herkende, onderbehandelde, chronische, neurobiologische stoornis die resulteert in hyperactiviteit, impulsiviteit en concentratieproblemen. Hun visie bevat misvattingen die ik vanaf pagina 23 zal bespreken. Maar eerst terug naar Kinderen voor Kinderen. Word je met adhd geboren? Kinderen voor Kinderen zingt over adhd: Ik ben ermee geboren. Dat klopt niet. Je wordt niet met adhd geboren. adhd is namelijk niets anders dan de criteria die de samenstellers van de dsm voor deze stoornis opgesteld hebben. Om aan deze criteria voor adhd te voldoen, moet er sprake zijn van gedragingen die een baby onmogelijk kan vertonen (zoals praat aan een stuk door ) of per definitie heeft ( moeite met het organiseren van taken en activiteiten ). Je kunt wel geboren worden met een aanleg voor dit type gedragingen. Een baby kan rusteloos zijn, en deze aanleg kan uitmonden in de gedragingen en functioneringsproblemen die in dsm-iv omschreven staan onder het kopje adhd maar dat hoeft niet. De ontwikkeling van een kind en zijn brein wordt ook in grote mate beïnvloed door de omgeving. Uit gezins-, tweeling- en adoptiestudies komt naar voren dat adhd voor 75 procent erfelijk bepaald is. Een neveneffect van dit soort bevindingen is dat sommige ouders, leerkrachten en behandelaars nog maar weinig effect verwachten van gedragstherapie en er weinig welwillend tegenover staan. De Amerikaanse arts en wetenschapper Lydia Furman plaatst kanttekeningen bij het hoge erfelijkheidspercentage voor adhd dat uit deze studies rolt. In gezinsstudies is het bijvoorbeeld vrijwel onmogelijk om het effect van erfelijke factoren te onderscheiden van het effect van

12 2. wat is adhd niet? 21 omgevingsfactoren. Is het kind van een onrustige moeder onrustig door het reageren op en het kopiëren van haar onrustige gedrag, of door de genen die het van haar heeft meegekregen? En net als gezinsstudies zijn tweelingonderzoeken zeer nuttig en inzichtgevend, maar ook deze studies kunnen de mate van erfelijkheid van persoonskenmerken en gedragspatronen niet precies bepalen. Dergelijke studies laten bijvoorbeeld zien dat eeneiige tweelingen, die genetisch identiek zijn, vaker allebei adhd hebben dan twee-eiige tweelingen, die slechts vijftig procent van het genoom delen, waaruit geconcludeerd wordt dat adhd in hoge mate erfelijk is. Hierbij neemt men aan dat de mate van genetische overeenkomst de enige bepalende factor van mogelijk verschil is tussen eeneiige en twee-eiige tweelingen, en dat deze soorten tweelingen onder dezelfde omstandigheden opgroeien. Eeneiige tweelingen hebben gemiddeld echter een hechtere relatie en worden door hun ouders meer gelijk behandeld dan twee-eiige tweelingen. Dit kan mede verklaren waarom eeneiige tweelingen meer overeenkomstig gedrag vertonen dan twee-eiige tweelingen. Studies naar tweelingen met adhd die in aparte omgevingen opgegroeid zijn, zijn er niet. Bij adoptiestudies ten slotte, geldt ook dat er geen onderscheid gemaakt wordt tussen erfelijke factoren en omgevingsinvloeden. In deze studies kijkt men hoe vaak biologische ouders en adoptieouders van kinderen met adhd ook aan de criteria voor adhd voldoen. Het blijkt dan dat adhd vaker voorkomt bij de biologische ouders van geadopteerde kinderen dan bij de adoptieouders. Een bevinding die niet verrast. Adoptieouders mogen pas na een strenge selectie adopteren, terwijl de biologische ouders van adoptiekinderen vaak juist kampen met problemen: ze staan hun kind niet voor niets af. Bovendien hebben de meeste adoptiekinderen in hun vroege leven stressvolle gebeurtenissen meegemaakt. Geadopteerde kinderen blijken dan ook vaker adhd-medicatie te gebruiken dan kinderen die bij hun eigen ouders opgroeien, zoals Frank Lindblad van de universiteit van Uppsala liet zien. Er zijn dus veel factoren

13 22 hoe voorkom je adhd? die een rol spelen bij adoptie en adoptiekinderen met een diagnose adhd, en zij en hun biologische ouders en adoptieouders kunnen niet zonder meer vergeleken worden met andere kinderen met een diagnose adhd en hun ouders. Kortom, gezinsstudies, tweelingstudies en adoptiestudies zijn bijzonder belangrijk, maar hebben als beperking dat ze de invloed van genen niet voldoende kunnen onderscheiden van omgevingsinvloeden. Daarom is het zeer de vraag of adhd inderdaad voor 75 procent erfelijk bepaald wordt. Onbedoeld gevolg van dit soort overschattingen van de rol van erfelijkheid, kan zijn dat de omgeving van een kind de eigen invloed op het oplossen van de problemen onderschat. Ik zet geen vraagtekens bij de erfelijkheid van adhd-gedrag, maar gezien de beperkingen van dit soort studies, mogen we aannemen dat de invloed van omgevingsfactoren groter dan 25 procent is. Is adhd het gevolg van een tekort aan een stofje in de hersenen? Het tweede misverstand in het liedje van Kinderen voor Kinderen staat in t is een stofje dat ik mis. Veel leken maar ook veel deskundigen denken dat medicatie zoals Ritalin adhd-klachten vermindert doordat het een tekort aan de neurotransmitter dopamine in de hersenen aanvult. Een kind met suikerziekte (diabetes) geef je toch ook insuline, is een argument dat daarbij vaak klinkt. Maar wat zou jij zeggen op de volgende vragen? Als iemand die van nature zwijgzaam is een spraakwaterval wordt na een aantal biertjes, betekent dat dan dat zijn zwijgzaamheid werd veroorzaakt door een alcoholtekort? Als je kiespijn hebt en een aspirientje verzacht de pijn, betekent dat dan dat de kiespijn veroorzaakt werd door een tekort aan aspirine in je bloed of hersenen?

14 2. wat is adhd niet? 23 Het goede antwoord is in beide gevallen natuurlijk nee. Als een kind dat zich op school slecht concentreert beter op gaat letten nadat het Ritalin heeft geslikt, betekent dat niet automatisch dat het voor die tijd een tekort had aan het stofje dat vrijkomt na Ritalingebruik. Persoonskenmerken als zwijgzaamheid en afleidbaarheid zijn geen stoornis omdat er toevallig een pil bestaat die die kenmerken verandert. Kortom, als een kind beter op gaat letten na het slikken van Ritalin, bewijst dat absoluut niet dat het kind adhd heeft. De meeste mensen kunnen zich beter concentreren nadat ze Ritalin geslikt hebben. adhd is geen neurobiologische stoornis De term neurobiologische stoornis die adhd-experts als Joseph Biederman, Russell Barkley en Jan Buitelaar gebruiken als kwalificatie voor adhd suggereert dat adhd het gevolg zou zijn van hersenen die er afwijkend uitzien en afwijkend functioneren. Bij een kleine groep kinderen met de diagnose adhd is dat inderdaad het geval, bij de grote meerderheid echter niet. Wanneer groepen kinderen met een diagnose adhd vergeleken worden met groepen kinderen zonder diagnose, vindt men over het algemeen kleine verschillen op groepsniveau in de vorm en het functioneren van de hersenen. In groepen kinderen met een diagnose vond men ten opzichte van kinderen zonder diagnose bijvoorbeeld gemiddeld: Iets kleinere hersenen. Iets minder doorbloeding in de voorste delen van de hersenen, de prefrontale cortex. Iets minder door het brein circulerende dopamine. Deze groepsverschillen zeggen natuurlijk wel iets, maar we kunnen ze niet zonder meer vertalen naar het individu. Zo hebben de meeste kinderen met adhd geen kleiner brein ten opzichte van kinderen zonder diagnose, en hebben de meeste kinderen met een

15 24 hoe voorkom je adhd? kleiner brein geen adhd. En dit geldt voor alle biologische verschillen tussen wel en niet-adhd ers: ze zijn alleen op groepsniveau gevonden. Figuur 2.1 verduidelijkt dit. De basale ganglia zijn onderdeel van de hersenen en bestaan uit onder meer de nucleus caudatus, het putamen en de globus pallidus. In figuur 2.1 wordt per hersenhelft voor elk van deze drie gebieden weergegeven hoe vaak binnen een groep kinderen met en zonder diagnose adhd bepaalde volumes voorkomen. De horizontale zwarte streepjes geven steeds het gemiddelde volume van de hersendelen aan. De cirkeltjes geven de hersenvolumes van individuele kinderen met adhd weer, de sterretjes de hersenvolumes van kinderen zonder diagnose. Uit de grafieken blijkt dat verreweg de meeste kinderen met een adhd-diagnose een volume hebben dat vergelijkbaar is met dat van kinderen zonder diagnose. Uit dit onderzoek bleek ook dat de groepsverschillen voor meisjes niet statistisch significant waren wat betekent dat de verschillen tussen de groepen zo klein waren dat we aan moeten nemen dat ze op toeval berusten. Toch wordt in veel populaire en wetenschappelijke literatuur gesuggereerd dat een kleinere hersenomvang één van de achterliggende oorzaken van adhd-gedrag is. Noch hiervan, noch van andere biologische of neurologische hersenkenmerken, is ooit aangetoond dat alle adhd ers het kenmerk wel hebben en alle niet-adhd ers niet. Er is dus geen enkele reden om te beweren dat de hersenen van adhd ers er zus uitzien of zo werken. Dat is simpelweg niet waar. adhd is niet chronisch adhd wordt in de media steeds vaker afgedaan als modediagnose, in plaats van als een chronisch invaliderende handicap waarbij medicatie een essentiële rol vervult, schreven kinderarts Rob Rodrigues Pereira en psychiaters Sandra Kooij en Jan Buitelaar in februari 2011 in het artsentijdschrift Medisch Contact. Voordat ik op deze

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen

Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Anders denken over drukke, dwarse en dromerige kinderen Laura Batstra 25 november 2014 In deze online lezing: Druk, dwars, dromerig of ADHD? ADHD en de hersenen ADHD en de maatschappij Stepped Diagnosis

Nadere informatie

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra

ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra ADHD: voorzichtig met de diagnose! Laura Batstra Orthopedagogiek, RuG l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra Geachte mevrouw Batstra, Ik ben heel blij met uw boekje: Hoe voorkom je ADHD. De nuancering zit

Nadere informatie

10-2-2014. Voorzichtig met ADHD! Geachte mevrouw Batstra,

10-2-2014. Voorzichtig met ADHD! Geachte mevrouw Batstra, Voorzichtig met ADHD! Laura Batstra l.batstra@rug.nl Twitter @LBatstra Geachte mevrouw Batstra, Ik ben heel blij met uw boekje: Hoe voorkom je ADHD. De nuancering zit in elk van de hoofdstukken; overal

Nadere informatie

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen.

N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. ADHD Wachtkamerspecial Onderbehandeling van ADHD bij allochtonen: kinderen en volwassenen N. Buitelaar, psychiater en V. Yildirim, psycholoog. Beiden werkzaam bij Altrecht Centrum ADHD Volwassenen. Inleiding

Nadere informatie

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen

Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind. Prof. Dr. Stijn Vanheule Faculteit Psychologie en Pedagogische Wetenschappen Psychiatrisering en de terreur van het perfecte kind Psychiatriseren = Het moeilijke kind stelt de volwassene vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen

Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Wanneer de vlag de lading niet meer dekt: over het gebruik van labels voor stoornissen Het moeilijke kind stelt ons vragen: Wie is de volwassene is die hem of haar zo moeilijk vindt? Met welke ver(w)achtingen

Nadere informatie

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD?

Kinderen met ADHD. Inhoudsopgave. Wat is de oorzaak van ADHD? Wat zijn de verschijnselen van ADHD? Kinderen met ADHD Inhoudsopgave Klik op het onderwerp om verder te lezen. Wat is de oorzaak van ADHD? 1 Wat zijn de verschijnselen van ADHD? 1 Hoe wordt de diagnose ADHD gesteld? 2 Behandeling van ADHD

Nadere informatie

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis.

Psychiatrie: ADHD. Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. DC 13 Psychiatrie: ADHD 1 Inleiding Dit thema gaat over ADHD als voorbeeld van een concentratie of aandachtsstoornis. Beroepscontext: als onderwijsassistent kun je ingezet worden in het werken met leerlingen

Nadere informatie

Bevriend met Bram of met een autist

Bevriend met Bram of met een autist Bevriend met Bram of met een autist Eerste druk, januari 2010 2010 Nanno Ymus isbn: 978-90-484-0990-7 nur: 283 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl De namen, plaatsen en gebeurtenissen

Nadere informatie

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen Kind en Adolescent Praktijkreeks Dit Werkboek voor kinderen en jongeren van ouders met psychiatrische en/of verslavingsproblemen

Nadere informatie

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD

Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Inhoud Inleiding 12 Deel I Wat we weten over de stoornis ADHD Hoofdstuk 1 Kenmerken van ADHD 1.1 De basiskenmerken 16 1.2 Aandachts- en concentratiestoornissen 17 1.3 Impulsiviteit 17 1.4 Hyperactiviteit

Nadere informatie

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli

ADHD. Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit. Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli 00 ADHD Aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit Hoe wordt de diagnose bij kinderen gesteld? ADHD poli U bent met uw kind verwezen naar de ADHD poli. De ADHD poli is een samenwerkingsverband tussen

Nadere informatie

A c. Dutch Summary 257

A c. Dutch Summary 257 Samenvatting 256 Samenvatting Dit proefschrift beschrijft de resultaten van twee longitudinale en een cross-sectioneel onderzoek. Het eerste longitudinale onderzoek betrof de ontwikkeling van probleemgedrag

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting

Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Nederlandse Samenvatting Dit proefschrift gaat over de oorzaken van het vóórkomen van symptomen van autisme spectrum stoornissen (ASD) bij kinderen met een aandachtstekort stoornis

Nadere informatie

Voorwoord 7 Leeswijzer 9

Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Inhoudsopgave Voorwoord 7 Leeswijzer 9 Deel I Traumatische ervaringen 1 Wat kinderen kunnen meemaken 15 2 De reacties van kinderen op trauma 21 3 De impact op het gezin en de school 33 Deel II Kinderen

Nadere informatie

ADHD poli voor kinderen

ADHD poli voor kinderen ADHD poli voor kinderen Afdeling kindergeneeskunde Locatie Veldhoven Inleiding Omdat uw kind (mogelijk) ADHD heeft, is hij of zij doorverwezen naar de ADHD poli voor kinderen van Máxima Medisch Centrum

Nadere informatie

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team

Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar. Het ADHD-team Informatie voor patiënten van Ziekenhuis Rijnstate/Zevenaar Het ADHD-team Uw kind heeft AD(H)D of er bestaat het vermoeden dat uw kind deze aandachtsstoornis heeft. Op het ADHD-spreekuur van de polikliniek

Nadere informatie

ADHD. en kinderen (6-12 jaar)

ADHD. en kinderen (6-12 jaar) ADHD en kinderen (6-12 jaar) ADHD, DAAR BEN JE NIET BLIJ MEE Als je bij het buitenspelen een blauwe plek oploopt, dan zit je daar niet mee. Meestal is-ie na een paar dagen weer weg. Bij ADHD is dat anders,

Nadere informatie

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes

Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Spiegeltje, spiegeltje in het land, wat is er in mijn wereldje aan de hand? Een persoonlijk verhaal over leven met diabetes Eerste druk, februari 2012 2012 P. Edgar isbn: 978-90-484-2303-3 nur: 402 Uitgever:

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu

Kinderneurologie.eu ADHD. www.kinderneurologie.eu ADHD Waar staat de afkorting ADHD voor? De letters ADHD staan voor de engelse woorden Attention Deficit - Hyperactivity Disorder. In het Nederlands vertaald betekent dat een aandoening die gekenmerkt wordt

Nadere informatie

Menselijke kenmerken: genen of omgeving? Hilde Van Esch Centrum voor Menselijke Erfelijkheid

Menselijke kenmerken: genen of omgeving? Hilde Van Esch Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Menselijke kenmerken: genen of omgeving? Hilde Van Esch Centrum voor Menselijke Erfelijkheid Synaps IS ALLES GENETISCH? nature genen nurture omgeving erfelijk aanleg / talent aangeboren verworven aangeleerd

Nadere informatie

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan

De epilepsie van Annemarie Als je hersens soms op hol slaan Annemarie begreep er niks van. Had ze zo raar op de grond liggen doen? Wat stom. Zelf wist ze alleen nog maar dat haar buik naar aanvoelde en dat ze heel bang werd. Van de rest wist ze niets. Annemaries

Nadere informatie

Heeft een etiket wel voordelen voor uw kind? Heeft een etiket wel voordelen voor uw kind?

Heeft een etiket wel voordelen voor uw kind? Heeft een etiket wel voordelen voor uw kind? Ritalin maar er zijn ook bijwerkingen. Dit vindt ook kinderpsychiater van der Zuilen. Kinderpsychiater van der Zuilen: Onlangs is er vanuit de Universiteit van Amsterdam onderzoek gedaan naar de bijwerkingen

Nadere informatie

De diep verstandelijk gehandicapte medemens

De diep verstandelijk gehandicapte medemens De diep verstandelijk gehandicapte medemens Eerste druk, mei 2012 2012 Wilte van Houten isbn: 978-90-484-2352-1 nur: 895 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

WIJZER OVER GEHEUGEN. over hersenen, vergeten & dementie GEORGIE DOM

WIJZER OVER GEHEUGEN. over hersenen, vergeten & dementie GEORGIE DOM WIJZER OVER GEHEUGEN over hersenen, vergeten & dementie GEORGIE DOM Wijzer over geheugen GEORGIE DOM WIJZER OVER GEHEUGEN 1 e druk, september 2013 2013 Consumentenbond en Alzheimer Nederland Auteursrechten

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen Bij u of uw familielid is een depressie vastgesteld. Hoewel relatief veel ouderen last hebben van depressieve klachten, worden deze niet altijd als zodanig herkend. In deze folder

Nadere informatie

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat

Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat Waarom stigma rondom AD(H)D bestaat N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst,

Nadere informatie

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen

7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: 7 tips voor begeleiding van onrustige kinderen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog

Nadere informatie

Coaching, Counseling & DSM

Coaching, Counseling & DSM Coaching, Counseling & DSM Ron van Deth - Overgang van DSM-IV naar DSM-5 - Wat kan/moet ik als coach/counselor met de DSM? Valkuilen coach/counselor Gaan diagnosticeren Iemand met een psychische stoornis

Nadere informatie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie

Nederlandse Samenvatting. Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie Nederlandse samenvatting Lateralisatie en schizofrenie 255 256 De twee hersenhelften, de hemisferen, van het menselijke brein verschillen zowel in vorm als in functie. In sommige hersenfuncties, zoals

Nadere informatie

Mindfulness bij ADHD. Onderzoek naar mindfulnesstraining

Mindfulness bij ADHD. Onderzoek naar mindfulnesstraining Mindfulness bij ADHD Onderzoek naar mindfulnesstraining Deze informatie gaat over wetenschappelijk onderzoek over de werkzaamheid van een nieuwe behandeling voor volwassenen met de diagnose aandachtstekortstoornis

Nadere informatie

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg

Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel en geestelijke gezondheidszorg Informatie voor cliënten Cliënten en geestelijke gezondheidszorg Slachtoffers van mensenhandel hebben vaak nare dingen meegemaakt. Ze zijn geschokt

Nadere informatie

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING

DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING DEEL 1 PROTOCOL SCREENING EN DIAGNOSTIEK VAN ADHD BIJ VERSLAVING 1 Het protocol screening en diagnostiek 1.1 Algemene toelichting Attention-deficit/hyperactivity disorder (aandachtstekortstoornis met

Nadere informatie

Doe een klein onderzoek naar de taalregels die een kind in jouw omgeving al dan niet onder de knie heeft en schrijf daar een verslag over.

Doe een klein onderzoek naar de taalregels die een kind in jouw omgeving al dan niet onder de knie heeft en schrijf daar een verslag over. Naam: Klas: Nr: Datum: Vak: Nederlands Leerkracht: Taalverwerving Opdracht 1 Doe een klein onderzoek naar de taalregels die een kind in jouw omgeving al dan niet onder de knie heeft en schrijf daar een

Nadere informatie

Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG :

Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG : Bijlage Interviews: - interview: vragen gast - vragen pleeggezin - vragen aan begeleider van Open Thuis - Interview met de dienst VMG : Interview: vragen gast : Levensgeschiedenis: Zie dossier Hoe vind

Nadere informatie

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1

Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Anne Marie van Bilsen, www.praktijk-deregenboog.nl 1 Titel: Wat kun je zelf doen Auteur: Anne Marie van Bilsen Omslagontwerp: R.P. da Costa Druk: ebook Uitgever: Praktijk de Regenboog Juni 2012 eerste

Nadere informatie

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström

1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström 1 Epidemiologie van multipel myeloom en de ziekte van Waldenström Dr. S.A.M. van de Schans, S. Oerlemans, MSc. en prof. dr. J.W.W. Coebergh Inleiding Epidemiologie is de wetenschap die eenvoudig gezegd

Nadere informatie

Samenvatting (summary in Dutch)

Samenvatting (summary in Dutch) Samenvatting (summary in Dutch) 149 Samenvatting (summary in Dutch) Één van de meest voorkomende en slopende ziektes is depressie. De impact op het dagelijks functioneren en op de samenleving is enorm,

Nadere informatie

Slagen als leidinggevende

Slagen als leidinggevende Slagen als leidinggevende Lessen voor een succesvolle carrièrestap Michael Watkins UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke titel: The First 90 Days Critical Success Strategies for New Leaders at All Levels.

Nadere informatie

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de Rick Helmich Cerebral Reorganization in Parkinson s disease (proefschrift) Nederlandse Samenvatting De ziekte van Parkinson is een neurologische ziekte waarbij zenuwcellen in een specifiek deel van de

Nadere informatie

1) Sekseverschillen in concentratie-problemen, hyperactiviteit en attention deficit hyperactivity disorder (ADHD)

1) Sekseverschillen in concentratie-problemen, hyperactiviteit en attention deficit hyperactivity disorder (ADHD) Dit proefschrift, met als titel: Meetproblemen en de genetische invloed op concentratie-problemen, hyperactiviteit en aanverwante stoornissen bestaat uit drie delen. Deze drie delen corresponderen met

Nadere informatie

Wie is er eigenlijk (niet) gek?

Wie is er eigenlijk (niet) gek? Wie is er eigenlijk (niet) gek? Filosofisch Café Nijmegen 05.11.2013 Sanneke de Haan Introductie Stel: een jongetje is te druk. Hij verstoort de rest van de klas, zegt de juf. Heeft het jongetje ADHD,

Nadere informatie

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond

Kenniscentrum en ADHD. Achtergrond Kenniscentrum en ADHD Bij hulpvragen die betrekking hebben op ADHD gaan we in het Kenniscentrum uit van de omschrijving van ADHD uit de DSM IV. De DSM IV brengt ADHD terug tot 2 kernproblemen: aandachtsproblemen

Nadere informatie

ADHD-kinderen op de basisschool

ADHD-kinderen op de basisschool Grote Bickersstraat 74 1013 KS Amsterdam Postbus 247 1000 AE Amsterdam t 020 522 54 44 f 020 522 53 33 e info@tns-nipo.com www.tns-nipo.com Rapport ADHD-kinderen op de basisschool Henk Foekema B8133 december

Nadere informatie

Informatie voor patiënten

Informatie voor patiënten Informatie voor patiënten gegeneraliseerde angststoornis: wat is dat precies? Bij u is na de intakeprocedure de diagnose gegeneraliseerde angststoornis gesteld. Om deze diagnose te kunnen krijgen moet

Nadere informatie

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer

Jouw reis door de Bijbel. Uitgeverij Jes! Zoetermeer Nieske Selles-ten Brinke Jouw reis door de Bijbel Dagboek voor kinderen Uitgeverij Jes! Zoetermeer Onder de naam Jes! Junior verschijnen boeken voor kinderen tot twaalf jaar. Jes! Junior is een imprint

Nadere informatie

Informatiebrochure INCA-studie

Informatiebrochure INCA-studie Informatiebrochure INCA-studie (Impact of Nutrition on Children with ADHD) Wetenschappelijk Onderzoek naar de Invloed van Voeding op Gedragsproblemen (ADHD) bij Kinderen Het onderzoeksteam: Prof.dr. Huub

Nadere informatie

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014

AD(H)D bespreken. BEN/LO/ADHD/14/0003a April 2014 AD(H)D bespreken N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer u zich

Nadere informatie

Ouderschap in Ontwikkeling

Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap in Ontwikkeling. De kracht van alledaags ouderschap. Carolien Gravesteijn Ouderschap

Nadere informatie

CONTACT MET GOD. Meer over bidden

CONTACT MET GOD. Meer over bidden CONTACT MET GOD Meer over bidden Nelleke Plomp CONTACT MET GOD Meer over bidden Uitgeverij Jes! Zoetermeer Bij de productie van dit boek is gebruikgemaakt van papier dat het keurmerk Forest Stewardship

Nadere informatie

Registratieformulier medicatie bij ADHD

Registratieformulier medicatie bij ADHD Bijlage 6 Registratieformulier medicatie bij ADHD Protocol ADHD bij verslaving 99 Registratieformulier medicatie bij ADHD Naam patiënt: Naam voorschrijvend behandelaar: Geneesmiddel: Datum: Dosering:

Nadere informatie

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen?

Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Wat kan de orthopedagoog of psycholoog voor jou doen? Samenwerkingsverband NIP-NVO zorg voor mensen met een verstandelijke beperking 2014 1 Inhoud Voorwoord 3 Wat doet de psycholoog of orthopedagoog? 5

Nadere informatie

Proefexamen PsBK3. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg

Proefexamen PsBK3. Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Proefexamen PsBK3 Centraal Exameninstituut Complementaire Zorg Dit proefexamen PsBK3 bestaat uit 2 cases met bijbehorende open vragen. Het werkelijke examen PsBK3 bestaat uit 6 cases met bijbehorende open

Nadere informatie

Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie

Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie De Standaard 18 mei 2013 11 pertinente vragen over DSM-5, het nieuwe handboek van de psychiatrie Nieuw: de eetbui en de premenstruele dysforie 18/05/2013 Joël De Ceulaer Dit weekend wordt in de Verenigde

Nadere informatie

Probleemgedrag bij ouderen

Probleemgedrag bij ouderen Probleemgedrag bij ouderen Machteloos, bang of geïrriteerd. Zo kunnen medewerkers en cliënten in de thuiszorg zich voelen in situaties waarin sprake is van probleemgedrag. Bijvoorbeeld als een cliënt alleen

Nadere informatie

Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend.

Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend. Een goede lezer wordt begrijpend. Een goede luisteraar wordt begrijpend. Eerste druk, 2014 2014 Johanna de Vos isbn: 9789048432172 nur: 728 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel

Nadere informatie

Met sorry maak je dit niet ongedaan

Met sorry maak je dit niet ongedaan Met sorry maak je dit niet ongedaan Ervaringen en adviezen van als kind mishandelde vrouwen Fiet van Beek Met sorry maak je dit niet ongedaan werd geschreven in opdracht van Stichting Alexander en financieel

Nadere informatie

Leven met een depressieve stoornis

Leven met een depressieve stoornis Leven met een depressieve stoornis Van A tot ggz De boeken in de reeks Van A tot ggz beschrijven niet alleen oorzaak, verloop en behandeling van de onderhavige problemen, maar geven ook antwoord op de

Nadere informatie

Van verslaving naar herstel!

Van verslaving naar herstel! Van verslaving naar herstel! Eerste druk, 2013 2013 Anita Van Besauw isbn: 9789048429356 nur: 340 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van deze uitgave

Nadere informatie

Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010. Drukke kinderen

Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010. Drukke kinderen Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010 Drukke kinderen Jaargang 1, Nummer 2, juni 2010 Drukke kinderen Inhoud: Wat is druk gedrag? Oorzaken Positieve benadering Structuur Regels Omgaan met anderen Luisteren Steun

Nadere informatie

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders. Leony Coppens Carina van Kregten

Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders. Leony Coppens Carina van Kregten Zorgen voor getraumatiseerde kinderen: een training voor opvoeders Leony Coppens Carina van Kregten Het zuurstofmasker Doe de zelfzorgcheck Wat gaan we vandaag doen? Wie zijn wij? Wat gaan we vandaag doen?

Nadere informatie

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren

Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren Ondanks dat het in Nederland niet is toegestaan om alcohol te verkopen aan jongeren onder de 16 jaar, drinkt een groot deel van deze jongeren alcohol. Dit proefschrift laat zien dat de meerderheid van

Nadere informatie

Georgie Dom. Greep op uw geheugen. Zo blijft u scherp

Georgie Dom. Greep op uw geheugen. Zo blijft u scherp Georgie Dom Greep op uw geheugen Zo blijft u scherp 1 e druk, juli 2010 Copyright 2010 Consumentenbond, Den Haag Auteursrechten op tekst, tabellen en illustraties voorbehouden Inlichtingen Consumentenbond

Nadere informatie

- 172 - Prevention of cognitive decline

- 172 - Prevention of cognitive decline Samenvatting - 172 - Prevention of cognitive decline Het percentage ouderen binnen de totale bevolking stijgt, en ook de gemiddelde levensverwachting is toegenomen. Vanwege deze zogenaamde dubbele vergrijzing

Nadere informatie

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5

hoofdstuk 3 Hoofdstuk 4 Hoofdstuk 5 SAMENVATTING 117 Pas kortgeleden is aangetoond dat ADHD niet uitdooft, maar ook bij ouderen voorkomt en nadelige gevolgen kan hebben voor de patiënt en zijn omgeving. Er is echter weinig bekend over de

Nadere informatie

Samenvatting van de enquête over de screening (53 reacties)

Samenvatting van de enquête over de screening (53 reacties) Samenvatting van de enquête over de screening (53 reacties) Juni 2014 Wat is de leeftijd van je leerling? jonger dan 13 4 8 13 5 9 14 17 32 15 12 23 16 3 6 17 10 19 18 1 2 19 1 2 ouder dan 19 0 0 Is de

Nadere informatie

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010)

Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) AH 740 2010Z13219 Antwoord van staatssecretaris Veldhuijzen van Zanten-Hyllner (Volksgezondheid, Welzijn en Sport) (ontvangen 9 december 2010) 1 Bent u bekend met nieuw onderzoek van Michigan State University

Nadere informatie

Individueel verhuisprofiel en verhuisplan

Individueel verhuisprofiel en verhuisplan Individueel verhuisprofiel en verhuisplan Het ondersteunen van kinderen en volwassenen met een verstandelijke en zintuiglijke beperking bij verhuizen Marijse Pol Bartiméus Expertisecentrum Doofblindheid

Nadere informatie

Tweede Kamer der Staten-Generaal

Tweede Kamer der Staten-Generaal Tweede Kamer der Staten-Generaal 2 Vergaderjaar 2010 2011 25 424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 116 VERSLAG VAN EEN RONDETAFELGESPREK Vastgesteld 30 mei 2011 De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn

Nadere informatie

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae

Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae chapter 7 Discussion Summary Samenvatting Dankwoord Curriculum Vitae 140 chapter 7 SAMENVATTING De bipolaire stoornis (of manisch-depressieve stoornis) is een stemmingsstoornis waarin episodes van (hypo)manie

Nadere informatie

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling

Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling Richtlijn JGZ-richtlijn Kindermishandeling 2. Gevolgen van kindermishandeling voor kind en omgeving De emotionele, lichamelijke en intellectuele ontwikkeling van een kind berust op genetische mogelijkheden

Nadere informatie

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD

Kinderneurologie.eu. www.kinderneurologie.eu MCDD MCDD Wat is MCDD? MCDD is een ontwikkelingsstoornis waarbij kinderen moeite hebben om met hun gevoelens om te gaan en moeite hebben met het onderscheid tussen fantasie en werkelijkheid. Hoe wordt MCDD

Nadere informatie

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden

Inleiding Hoe het allemaal begon Soorten psychofarmaca, werking, bijwerkingen en indicatiegebieden Inhoud Inleiding 9 1 Hoe het allemaal begon 13 1.1 Inleiding 13 1.2 Gebruik van medicatie in de psychiatrie vóór 1950 13 1.3 De eerste antipsychotica 16 1.4 De tweede generatie antipsychotica 17 1.5 De

Nadere informatie

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen.

Wat is PDD-nos? VOORBEELDPAGINA S. Wat heb je dan? PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Wat is PDD-nos? 4 PDD-nos is net als Tourette een neurologische stoornis. Een stoornis in je hersenen. Eigenlijk vind ik stoornis een heel naar woord. Want zo lijkt het net of er iets niet goed aan me

Nadere informatie

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg

Rechten en plichten. Rechten en plichten in de gezondheidszorg Rechten en plichten Rechten en plichten in de gezondheidszorg Wanneer er met uw gezondheid iets aan de hand is, heeft u de hulp van een arts of een andere deskundige nodig. U vertrouwt zich toe aan zijn

Nadere informatie

1 Wat is een geneesmiddel?

1 Wat is een geneesmiddel? 1 Wat is een geneesmiddel? Inleiding In de Wet op de geneesmiddelenvoorziening worden geneesmiddelen omschreven als: stoffen die bestemd zijn om te worden gebruikt of die worden aangeduid of aanbevolen

Nadere informatie

Interculturele Competentie:

Interculturele Competentie: Interculturele Competentie: Een vak apart W. Shadid, Leiden, mei 2010 Inleiding In deze korte uiteenzetting wordt aandacht besteed aan het onderwerp interculturele competenties waarop de laatste tijd en

Nadere informatie

Eerste druk, 2013 2013 Arinka Linders AVI E5 M6 Illustraties: Michiel Linders

Eerste druk, 2013 2013 Arinka Linders AVI E5 M6 Illustraties: Michiel Linders Leo Leeuwtje Eerste druk, 2013 2013 Arinka Linders AVI E5 M6 Illustraties: Michiel Linders isbn: 9789048431052 nur: 282 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming

Nadere informatie

Vaders zijn ook zwanger Een man en zijn negen maanden

Vaders zijn ook zwanger Een man en zijn negen maanden Vaders zijn ook zwanger Een man en zijn negen maanden Eerste druk, oktober 2012 2012 Mark Schell Portretfoto: Heidy IJsveld isbn: 978-90-484-2682-9 nur: 402 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl

Nadere informatie

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder

Ontwikkelingsstoornisssen. GGZ Friesland ADHD. Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland Ontwikkelingsstoornisssen ADHD Attention Deficit (Hyperactivity) Disorder GGZ Friesland is de grootste aanbieder van geestelijke gezondheidszorg in de provincie Friesland. We bieden u hulp

Nadere informatie

De ziekte van Wilson voor jongeren

De ziekte van Wilson voor jongeren De ziekte van Wilson voor jongeren 1 / 23 Waarom heeft het zo'n rare naam? Omdat de doktor die de ziekte voor het eerst herkende in 1905 Wilson heette. VRAAG : What did these people discover? ANTWOORD

Nadere informatie

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken!

E-PAPER. Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! Dé expert in praktische apotheektrainingen E-PAPER Drie praktische tips om je werk als apothekersassistent(e) leuker te maken! 1 Inhoudsopgave De cliënt en ik 3 Weet jij nog waarom je in de apotheek wilde

Nadere informatie

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS

PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PERSOONLIJKHEIDSSTOORNIS PATIËNTENINFORMATIE ALGEMEEN Wat is een persoonlijkheidsstoornis? Ieder mens heeft een persoonlijkheid. Een persoonlijkheid is de optelsom van hoe u als persoon bent, hoe u zich

Nadere informatie

Spiritualiteit en Psychiatrie 7. Een transpersoonlijke kijk op de psychiatrie

Spiritualiteit en Psychiatrie 7. Een transpersoonlijke kijk op de psychiatrie Spiritualiteit en Psychiatrie 7 Een transpersoonlijke kijk op de psychiatrie Kees Aaldijk Gepubliceerd in Spiegelbeeld, november 2011 Stel, je hebt ernstige psychische problemen en je zit in een crisissituatie.

Nadere informatie

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen

Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt. Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Pubers van Nu! Pubers van Nu! Praktijkboek voor iedereen die met pubers werkt Klaas Jan Terpstra en Herberd Prinsen Bohn Stafleu van Loghum Houten 2009 2009 Bohn Stafleu van Loghum, onderdeel van Springer

Nadere informatie

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197

Inhoud. Aan jou de keuze 7. Niet alleen maar een boek 187. Auteurs 191. Dankwoord 197 Inhoud Aan jou de keuze 7 D/2012/45/239 - isbn 978 94 014 0183 8 - nur 248 Tweede druk Vormgeving omslag en binnenwerk: Nanja Toebak, s-hertogenbosch Illustraties omslag en binnenwerk: Marcel Jurriëns,

Nadere informatie

Kindergeneeskunde ADHD

Kindergeneeskunde ADHD Kindergeneeskunde ADHD Dit boekje is een korte beschrijving over ADHD. Het is geschreven voor ouders die op de polikliniek kindergeneeskunde komen en voor het eerst horen over ADHD. Rondrennen, de aandacht

Nadere informatie

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld.

Wanneer in deze folder wordt gesproken over ouders en kinderen worden daar uiteraard ook respectievelijk verzorgers en jongeren mee bedoeld. ADHD poli Roermond Deze folder is bedoeld voor ouders van kinderen en jongeren met ADHD. In de folder wordt uitleg gegeven over het stellen van de diagnose en behandeling bij ADHD. Wanneer in deze folder

Nadere informatie

Compensatie eigen risico is nog onbekend

Compensatie eigen risico is nog onbekend Deze factsheet is een uitgave van het NIVEL. De gegevens mogen met bronvermelding (M. Reitsma-van Rooijen, J. de Jong. Compensatie eigen risico is nog onbekend Utrecht: NIVEL, 2009) worden gebruikt. U

Nadere informatie

Slagen als onderhandelaar

Slagen als onderhandelaar Slagen als onderhandelaar Lessen voor succesvolle deals Michael Watkins UITGEVERIJ NIEUWEZIJDS Oorspronkelijke titel:. Shaping the Game. The New Leader s Guide to Effective Negotiating. Boston: Published

Nadere informatie

In de psychiatrische kliniek. Anekdotes uit de GGz

In de psychiatrische kliniek. Anekdotes uit de GGz In de psychiatrische kliniek Anekdotes uit de GGz Eerste druk, 2013 2013 Floris Bijlsma Corrector: Clara Wever Fotograaf cover: auteur Fotograaf auteursportret: Marcella te Nuijl isbn: 9789048431373 nur:

Nadere informatie

Samen met de kinderartsen

Samen met de kinderartsen Samen met de kinderartsen L.H.M. Berg, kinder- en jeugdpsychiater GGNet Jeugd Indeling Visie beroepsvereniging (NVvP) op plaatsbepaling van psychiatrie Aanvulling afdeling Kinder en Jeugd Casus 5-jarige

Nadere informatie

De hooggevoelige ondernemer

De hooggevoelige ondernemer De hooggevoelige ondernemer Vraag en antwoordboek Drs. Bas van Vugt 1 Ten geleide: Aan de hand van praktische lezersvragen legt Bas uit wat hooggevoeligheid en de hooggevoelige ondernemer is. Tevens komen

Nadere informatie

Depressie bij ouderen

Depressie bij ouderen Depressie bij ouderen 2 Depressie bij ouderen komt vaak voor, maar is soms moeilijk te herkennen. Deze folder geeft informatie over de kenmerken en de behandeling van een depressie bij ouderen. Wat is

Nadere informatie

Negatieve overtuigingen

Negatieve overtuigingen Negatieve overtuigingen N.B.: de inhoud van dit programma is slechts van adviserende aard en dient niet als vervanging voor professioneel en/of medisch advies. Als u verdere consultatie wenst, of wanneer

Nadere informatie

Anorexia. Inleiding. Wat betekent Anorexia Nervosa nu eigenlijk?

Anorexia. Inleiding. Wat betekent Anorexia Nervosa nu eigenlijk? Anorexia Inleiding Ik hou mijn spreekbeurt over Anorexia nervosa. Anorexia is een ernstige ziekte waarbij degene die het heeft zichzelf min of meer uithongert. Deze patiënten zijn dan ook extreem mager.

Nadere informatie

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste

Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Hij/zij was de liefste, maar ook de ergste Eerste druk, 2014 2014 Emelie van Laar isbn: 9789048434497 nur: 775 Uitgever: Free Musketeers, Zoetermeer www.freemusketeers.nl Hoewel aan de totstandkoming van

Nadere informatie

Vraag 1 Bekijk scène 1 van deze leercasus en beantwoord de vraag. Voor een correct antwoord is meer dan één keuze mogelijk.

Vraag 1 Bekijk scène 1 van deze leercasus en beantwoord de vraag. Voor een correct antwoord is meer dan één keuze mogelijk. Feedbackvragen Casus Mike Vraag 1 Bekijk scène 1 van deze leercasus en beantwoord de vraag. Voor een correct antwoord is meer dan één keuze mogelijk. Aan welke stoornissen lijdt Mike? a. ADHD b. Depressief

Nadere informatie