Open Standaarden & Open Source Software in de zorg. Een verkennend onderzoek

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "Open Standaarden & Open Source Software in de zorg. Een verkennend onderzoek"

Transcriptie

1 Open Standaarden & Open Source Software in de zorg Een verkennend onderzoek Oktober 2009

2

3 Auteurs : S. Seyffert H. Bakker R. Stegwee A. Blokhuis Datum: Oktober 2009 Inhoudsopgave MANAGEMENT SAMENVATTING AANLEIDING SITUATIE ONDERZOEKSVRAAG RANDVOORWAARDEN LEESWIJZER ZORG EN OPEN STANDAARDEN EN OPEN SOURCE SOFTWARE DEFINITIE VAN OPEN STANDAARDEN VOORDELEN VAN OPEN STANDAARDEN Betere uitwisselbaarheid (interoperabiliteit) Betere overdraagbaarheid (portabiliteit) Betere beveiliging DEFINITIE VAN OPEN SOURCE SOFTWARE VOORDELEN EN RISICO S VAN OPEN SOURCE SOFTWARE OPENDOCUMENT-INDELING (ODF) ONDERZOEKSMETHODE ANALYSE SPEELVELD Zorg en informatisering BEPALEN SCOPE AFNEMEN INTERVIEWS ANALYSE EN ADVIES & OPSTELLEN RAPPORTAGE RESULTATEN HUIDIGE SITUATIE (IST) Waarom kiest men op dit moment voor interoperabiliteit? DE GEWENSTE SITUATIE (SOLL) DE BEWEGING VEROORZAKEN ZENDINGSWERK STIMULEREN FACILITEREN ACTIVITEITEN IN DE TIJD ACTIVITEITEN TEN BEHOEVE VAN HET NOIV ACTIVITEITEN BEHOREND BIJ DE PIJLER ZENDINGSWERK ACTIVITEITEN BEHOREND BIJ DE PIJLER STIMULEREN ACTIVITEITEN BEHOREND BIJ DE PIJLER FACILITEREN CONCLUSIE EN AANBEVELINGEN BIJLAGEN

4 BIJLAGE A: INFORMATIEDOCUMENT BIJLAGE B: INTERVIEW LIJST BIJLAGE C: AFKORTINGEN BIJLAGE D: VOORBEELDPROJECTEN OPEN STANDAARDEN

5 Management Samenvatting Het programma NOiV heeft de volgende opdracht: (Semi-)Overheidsorganisaties helpen hun weg te vinden waar het gaat om open standaarden, en hen meer bewust te maken van de mogelijkheden van open source software. In 2009 wil het NOiV haar pijlen mede richten op de zorg. In dit kader is een verkennend onderzoek uitgevoerd naar mogelijke activiteiten die kunnen bijdragen aan de bewustwording onder zorginstellingen van het belang van interoperabiliteit, waardoor het gebruik van open standaarden als norm zal gaan gelden en het gebruik van open source software (en open document formaten zoals ODF) zal toenemen bij zowel toepassingen in de zorg als de bedrijfsvoering van zorginstellingen. Verscheidene ontwikkelingen in de zorg maken interoperabiliteit binnen en tussen zorginstellingen van groot belang. Denk daarbij aan ketenzorg, het landelijk EPD en meer algemeen het (elektronisch) uitwisselen van zorggerelateerde informatie tussen alle betrokken partijen. Deze openheid biedt een aantal voordelen zoals verhoogde toegankelijkheid van informatie, transparantie, innovatie en beperking van licentiekosten. Door middel van interoperabiliteit worden werkprocessen in de zorg beter ondersteund, omdat informatie naadloos aansluit bij de verschillende onderdelen van het zorgproces. De ontwikkeling van vraagsturing in de zorg betekent dat de zorgvraag van de patiënt leidend is en in samenwerking door de betrokken zorgverleners moet worden beantwoord. De introductie van marktprikkels en ketenfinanciering moet ervoor zorgen dat partijen een samenhangend aanbod zullen ontwikkelen met een goede prijs/kwaliteit verhouding. Het streven naar interoperabiliteit draagt bij aan zowel een verlaging van de prijs als aan verhoging van de kwaliteit. Er zijn dus voldoende aanleidingen voor zorginstellingen om interoperabiliteit te omarmen. Het onderzoek wijst uit dat met name onder bestuurders de slag van de ontwikkelingen in de zorg naar het belang van interoperabiliteit nog onvoldoende wordt gemaakt. Dit staat dan nog los van de vraag of men hierbij de voordelen van Open Standaarden en Open Source goed voor ogen heeft. Momenteel wordt ontwikkeling en innovatie van ICT in de zorg, waaronder het realiseren van interoperabiliteit en adoptie van open standaarden, door de bestuurders van zorgorganisaties slechts zeer beperkt onderkend als onderdeel van de strategische koers van de organisatie. De meest genoemde aanleidingen om te investeren in ICT 5

6 zijn wettelijke maatregelen, financiële prikkels (in de vorm van subsidies) en externe profilering van de eigen organisatie. Daar staat tegenover dat het duidelijk is dat het streven naar interoperabiliteit op korte termijn gediend is bij de adoptie van open standaarden voor informatie-uitwisseling tussen informatiesystemen van zorgaanbieders. Ook lijken er voldoende open standaarden voorhanden te zijn. Deze open standaarden bieden een duidelijk semantische meerwaarde boven open document formaten zoals ODF. Voor open source software is binnen zorginstellingen (ook internationaal) weinig animo, en worden de huidige leveranciers gezien als garantie voor continuïteit. Daarnaast is de Nederlandse markt relatief klein om tot een succesvolle ontwikkeling van open source software te komen. Op basis van deskresearch en interviews met vertegenwoordigers van de verschillende betrokken partijen (zorgverleners, leveranciers, bestuursorganen en standaardisatieorganisaties) is in samenwerking met het NOiV een samenhangende verzameling van activiteiten benoemd die de bewustwording rondom interoperabiliteit zal bewerkstelligen en de mogelijkheden voor bestuurlijk en praktisch handelen actief onder de aandacht brengen. Hierbij onderscheiden wij een drietal activiteiten stromen: Zendingswerk Het is essentieel om een sense of urgency te creëren op bestuurlijk niveau binnen zorginstellingen. Waarom is interoperabiliteit noodzakelijk en waarom kan men daarvoor het beste open standaarden inzetten? Dit zal de bestuurders in de zorg duidelijk gemaakt moeten worden. Stimuleren Als zorginstellingen helder hebben dat interoperabiliteit in de zorg noodzakelijk is dan ziet men zich geconfronteerd met lastige beslissingen. Men betreed immers een nieuwe wereld, met onzekerheid rondom de te bereiken voordelen. Stimuleer de bestuurders de beslissing te nemen open standaarden actief toe te passen, door onzekerheden weg te nemen en voordelen in te bouwen. Faciliteren Is eenmaal besloten aandacht te besteden aan interoperabiliteit op basis van open standaarden dan is het zaak dat zorginstellingen geholpen worden in de uitvoering en de toepassing soepel verloopt. De activiteiten die onder deze stromen vallen worden in detail besproken in dit rapport. Rest wel de vraag waar het NOiV de prioriteit moet leggen. Aan de ene kant is er sprake van een divers en complex zorgveld waar nog veel ground breaking werk verricht moet worden. 6

7 Aan de andere kant zal het NOiV duidelijke focus moeten aanleggen om de beschikbare middelen en tijd zo effectief mogelijk toe te passen. Het is als vervolg op dit verkennend onderzoek dan ook van belang dit eerst helder te krijgen alvorens over te gaan tot daadwerkelijke uitvoering van activiteiten. 7

8 1 Aanleiding 1.1 Situatie Het Kabinet Balkenende IV wil bij rijksoverheden, medeoverheden en de semipublieke sector een versnelling teweeg brengen in het gebruik van open standaarden en het gebruik van open source software (bij gelijke geschiktheid). Hiertoe heeft het Kabinet beleid geformuleerd om deze versnelling te creëren. Dit beleid moet leiden tot de situatie waarin: Betreffende organisaties zich committeren aan open standaarden of uitleggen waarom dit niet mogelijk is (Comply or Explain); Implementatiestrategieën beschikbaar zijn voor aanbesteding, inkoop en gebruik van open source software; Het Open Document Format (ODF) wordt ondersteund. Het programma Nederland Open in Verbinding (NOiV) informeert (semi) overheidsorganisaties over de mogelijkheden van open standaarden (OS) en open source software (OSS) en stimuleert hen deze, waar mogelijk, toe te passen in hun informatiesystemen. Dit doet het NOiV op grond van het actieplan NOiV. Het NOiV wil, naast andere sectoren, ook voor de zorgsector de mogelijkheden verkennen. Daarbij heeft zij zich ten doel gesteld om: organisaties in de zorg het belang van (semantische) interoperabiliteit te laten (h)erkennen; het gebruik van open standaarden in de zorg te stimuleren om (semantische) interoperabiliteit ook te realiseren; het gebruik van open source software te stimuleren, met name daar waar deze bijdraagt aan (semantische) interoperabiliteit. Het NOiV realiseert zich zich, dat de zorgsector wordt gekenmerkt door een grote mate van complexiteit en diversiteit, terwijl het belang van (semantische) interoperabiliteit in deze sector van eminent belang is. Om te komen tot een implementatiestrategie, zoals beschreven in het actieplan, heeft het NOiV behoefte aan een verkennend onderzoek in de zorgsector. In dit verkennend onderzoek dient duidelijk te worden wat de mogelijkheden en randvoorwaarden zijn voor het behalen van de doelstellingen van het NOiV. 8

9 1.2 Onderzoeksvraag Gegeven de hierboven geschetste situatie luidt de onderzoeksvraag als volgt: Welke activiteiten kunnen door het programmabureau NOiV of door andere stakeholders ondernomen worden zodat zorginstellingen het belang van interoperabiliteit erkennen, het gebruik van open standaarden als norm stellen en meer gebruik maken van open source software (en open document formaten zoals ODF) bij zowel toepassingen in de zorg als de bedrijfsvoering van zorgverleners? 1.3 Randvoorwaarden De randvoorwaarden waarbinnen het onderzoek is uitgevoerd zijn als volgt: De activiteiten dienen op relatief korte termijn effectief te zijn; Er dient gebruik gemaakt te worden van al bestaande, goede initiatieven; De activiteiten dienen bij te dragen aan het halen van belangrijke beleidstrajecten, zoals het landelijk EPD, transparantie, ketenzorg en transmurale zorg; De activiteiten dienen te passen binnen het beleid van het actieplan NOiV; De activiteiten moeten passen binnen het budget van het NOiV. Al vroeg tijdens de uitvoering van het onderzoek is duidelijk geworden dat open standaarden in de zorg veel beter binnen de hier genoemde randvoorwaarden passen dan het gebruik van open source software. De prioriteit in dit rapport ligt daarom bij het stimuleren en verder verspreiden van het gebruik van open standaarden. Met uitzondering van de beschrijving van de huidige situatie in de gezondheidszorg zal in het onderzoek daarom maar beperkt op open source software worden ingegaan. 1.4 Leeswijzer Het huidige hoofdstuk beschrijft de aanleiding van dit onderzoek en de centrale onderzoeksvraag. In het navolgende hoofdstuk wordt ingegaan op open standaarden en open source software in relatie tot de gezondheidszorg. Daarbij wordt getracht aan de hand van voorbeelden de voordelen van open standaarden en open source software voor de zorg toe te lichten. 9

10 Hoofdstuk 3 gaat in op de onderzoeksmethode; welke aanpak is gehanteerd om de centrale onderzoeksvraag te kunnen beantwoorden. Vervolgens zijn in hoofdstuk 4 de onderzoeksresultaten op hoofdlijnen opgenomen. Hierin wordt de huidige en gewenste situatie beschreven zoals deze naar voren is gekomen uit de interviews en op basis van resultaten uit deskresearch. De wijze waarop de gewenste situatie kan worden bereikt is beschreven in hoofdstuk 5. Dit is onderverdeeld in drie pijlers die elk zijn onder te verdelen in concrete activiteiten. Deze concrete activiteiten zijn vervolgens opgenomen in hoofdstuk 6. Ten slotte volgen in hoofdstuk 7 de conclusies en aanbevelingen uit het onderzoek. 10

11 2 Zorg en open standaarden en open source software Om duidelijk te maken waar en op welke manier open standaarden en open source software in de zorg ingezet (kunnen) worden en welke voordelen dit biedt, volgt in dit hoofdstuk een korte beschrijving. Hierbij wordt telkens getracht een aansprekend voorbeeld aan te halen. Binnen het bestek van dit verkennende onderzoek is echter geen sprake van een volledig overzicht van de binnen Nederland gangbare open standaarden, en open source software toepassingen. 2.1 Definitie van open standaarden Een open standaard is een middel om dezelfde gegevens te kunnen gebruiken binnen verschillende geautomatiseerde informatiesystemen, zonder handmatige activiteiten om dit gebruik mogelijk te kunnen maken. Op de website van het NOiV worden de volgende eisen genoemd voor open standaarden; Onder een 'open standaard' verstaan we een standaard die voldoet aan de volgende eisen: 1. De standaard is goedgekeurd en zal worden gehandhaafd door een not-for-profit organisatie, en de lopende ontwikkeling gebeurt op basis van een open besluitvormingsprocedure die toegankelijk is voor alle belanghebbende partijen (consensus of meerderheidsbeschikking enz.); 2. De standaard is gepubliceerd en over het specificatie document van de standaard kan vrijelijk worden beschikt of het is te verkrijgen tegen een nominale bijdrage. Het moet voor een ieder mogelijk zijn om het te kopiëren, beschikbaar te stellen en te gebruiken om niet of tegen een nominale prijs; 3. Het intellectuele eigendom - m.b.t. mogelijk aanwezige patenten - van (delen van) de standaard is onherroepelijk ter beschikking gesteld op een royalty-free basis; 4. Er zijn geen beperkingen omtrent het hergebruik van de standaard; 2.2 Voordelen van open standaarden In de zorg kunnen open standaarden op drie niveaus bijdragen; betere uitwisselbaarheid, betere overdraagbaarheid en betere beveiliging. Deze drie niveaus worden hieronder beschreven. 11

12 2.2.1 Betere uitwisselbaarheid (interoperabiliteit) Men spreekt van interoperabiliteit wanneer zorgverleners van (verschillende) zorgaanbieders gegevens met elkaar kunnen uitwisselen. Deze interoperabiliteit kent vier niveaus: 1. Technisch 2. Syntactisch 3. Semantisch 4. Pragmatisch of Procesinteroperabiliteit Deze niveaus worden hieronder nader toegelicht. Open standaarden op de niveaus van technische en syntactische interoperabiliteit zijn inmiddels gemeengoed aan het worden binnen de zorgsector. Deze standaarden zijn ook niet specifiek voor de zorg. De nadruk in het kader van deze rapportage zal daarom vooral op semantische interoperabiliteit liggen (waar door sommigen het begrip pragmatische interoperabiliteit ook onder wordt verstaan). Technische interoperabiliteit Het betreft hier voornamelijk transportprotocollen; hoe krijgt men de informatie getransporteerd tussen ICT infrastructuren. Open standaarden dragen hieraan bij door een verlaagde integratie inspanning en daarmee lagere kosten. Voorbeeld Voorbeelden van standaarden ten behoeve van technische interoperabiliteit zijn http, tcp/ip, SMTP en Webservices. Dit zijn wijdverbreid geaccepteerde technieken die zonder veel inspanning als technische basis voor interoperabiliteit gebruikt worden. Syntactische interoperabiliteit Is de technische interoperabiliteit geregeld, dan is het van belang dat de berichten die via het transportprotocol worden verstuurd, begrepen worden door de aangesloten partijen. De gegevens moeten dus verwerkt kunnen worden. Dit wordt gedefinieerd in standaarden voor berichtstructuur en datatypes. Voorbeeld (Open) standaarden op het gebied van syntactische interoperabiliteit zijn XML (extensible Markup Language; representatie van gestructureerde gegevens in de vorm van platte tekst), ASN.1 (Abstract Syntax Notation One) en Edifact (Electronic Data Interchange For Administration, Commerce and Transport). Edifact is wereldwijd geaccepteerd in verschillende sectoren waaronder de zorg. Vooral in de huisartsen communicatie (lab, recepten, specialisten brief, dossier) wordt deze standaard veel gebruikt. Er is een beweging gaande van Edifact naar XML, omdat XML het mogelijk maakt ook de inhoud en betekenis van elektronisch berichten te interpreteren. 12

13 Semantische interoperabiliteit Kunnen de uitgewisselde berichten door de verschillende applicaties verwerkt worden dan is het van belang dat de verwerkte gegevens op een eenduidige manier geïnterpreteerd worden. Bedoelen alle betrokken partijen hetzelfde? Deze vorm van interoperabiliteit speelt zich af op het niveau van de zorgverlener. Voorbeeld Veel standaarden op het gebied van semantische interoperabiliteit zijn vervat in richtlijnen vanuit beroepsverenigingen, bijvoorbeeld vanuit de KNMP (de G-standaard ten behoeve van geneesmiddelen, hulpmiddelen en gezondheidsproducten verkrijgbaar in de apotheek) en de NHG (NHG standaarden, bijvoorbeeld op het gebied van laboratorium onderzoek). Anderen hebben een internationaler karakter, zoals SNOMED CT (Systematized Nomenclature of Medicine -- Clinical Terms). SNOMED is een gestructureerde standaard met als inhoud medische terminologie zoals ziekten, bevindingen, medicatie, medische procedures, micro-organismen Pragmatische of procesinteroperabiliteit In deze situatie worden gegevens uitgewisseld binnen een gemeenschappelijk (zorg)proces, waarbij duidelijk moet zijn welke actie en reactie van de communicerende partijen verwacht wordt. Voorbeeld Bij de interactie van een thuismonitoringsysteem voor risicozwangeren met het EPD van het ziekenhuis moet het proces geborgd zijn: wanneer een grenswaarde wordt overschreden wordt een bericht naar het EPD van het ziekenhuis gestuurd met de verwachting dat dit leidt tot een directe alarmering van de dienstdoende arts. Op dit moment wordt procesinteroperabiliteit tussen bijvoorbeeld ordermanagement- en laboratoriumsystemen impliciet vormgegeven door middel van afspraken over de inhoud van velden en de te verwachten retourberichten. 13

14 Betere overdraagbaarheid (portabiliteit) Met spreekt van portabiliteit wanneer patiëntgegevens kunnen worden overgedragen tussen informatiesystemen van zorgaanbieders. Het verschil met interoperabiliteit is dat deze overdracht geen onderdeel uitmaakt van een zorgproces, zoals bij de vervanging van software of bij verhuizing van een patiënt. Ook portabiliteit kent verschillende niveaus: technische portabiliteit en semantische portabiliteit. Technische portabiliteit Het is belangrijk dat patiëntgegevens makkelijk van de ene applicatie overgedragen kunnen worden naar de andere, bijvoorbeeld bij een vervanging van een Zorg Informatie Systeem. Dit betreft aan de ene kant de structuur van de gegevens en aan de andere kant de gehanteerde coderingen. Open standaarden dragen hieraan bij door een verminderde afhankelijkheid van ICT-leveranciers. Voorbeeld OpenEHR is een open standaard die tracht de structuur van Elektronische Patienten Dossiers te beschrijven ten behoeve van een betere technische portabiliteit. Ook coderingssystemen dragen bij aan de technische portabiliteit. Voorbeelden hiervan zijn ICD (International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems) versies 9 en 10 en DSMIV-TR (diagnose classificatie in de Geestelijke Gezondheidszorg). Beide coderingssystemen worden gebruikt in de DBC systematieken in respectievelijk de somatische en geestelijke curatieve zorg. Semantische portabiliteit Semantische portabiliteit binnen de zorg wordt bereikt door protocollering van de inhoudelijke opbouw en het vaststellen van terminologie standaarden voor patiëntgegevens; afspraken over wat en hoe er minimaal aan patiëntgevens moet worden vastgelegd. Voorbeeld Semantische portabiliteit tussen huisartsen wordt nagestreefd door middel van de richtlijn Adequate Dossiervorming met het Elektronisch Medisch Dossier (ADEMD) van het NHG en het voorschrift om de zogenaamde WCIA tabellen van het NHG te gebruiken als terminologie standaarden. Door het gebruik van deze standaarden wordt het eenvoudiger voor de huisarts om de historische gegevens van patiënten over te zetten naar een nieuw HIS, waarbij de betekenis van de gegevens behouden blijft voor beslissingsondersteuning en statistiek. Daarnaast kan het dossier van de patiënt gemakkelijker worden overgedragen wanneer deze van huisarts veranderd. 14

15 2.2.2 Betere beveiliging Beveiliging van informatie binnen de zorg is van essentieel belang en speelt op vele verschillende niveaus (proces, applicatief en infrastructureel). Beveiliging is qua uitvoering en toepassing nog een achtergebleven gebied, zij het dat de belangstelling voor dit onderwerp de afgelopen jaren enorm gegroeid is. In termen van open standaarden is er heel veel (soms academisch) geschreven. Praktische toepassing wordt gevonden in de veldnorm NEN 7510, een door partijen in Nederland zelf ontwikkelde open standaard (zie voorbeeld). Beveiliging valt buiten de scope van dit onderzoek daar de discussie rondom de voordelen van open standaarden op dit vlak nog in een beginstadium zit. Voorbeeld Met betrekking tot (vooral organistorische) maatregelen rondom informatiebeveiliging in de zorg worden de NEN 7510 en 7511 toegepast. De EN voor veilige communicatie in de zorg en deel 4 van de CEN/ISO standaard voor uitwisseling van EPD gegevens zijn bedoeld voor de beveiliging op applicatieniveau. Op infrastructureel niveau, specifiek rondom identificatie en authenticatie, worden verschillende, deels conflicterende, standaarden gebruikt rondom Public Key Infastructures (PKI) zoals de ISO voor PKI in de zorg, de ETSI voor elektronische handtekeningen en het Nederlandse Programma van Eisen van PKI Overheid. 2.3 Definitie van open source software Open source software is software waarvan de broncode vrij beschikbaar is. Dit in tegenstelling tot gesloten software. Een ander kenmerk van open source software is dat de licentienemer de bijbehorende broncode mag inzien, gebruiken, verbeteren, aanvullen en distribueren. De voorwaarden van de verschillende licentieovereenkomsten kunnen nogal verschillen. Het business model voor open source software is fundamenteel anders dan voor commerciële software. Leveranciers concurreren hier op service en support contracten, maar niet op de verkoop van software. 2.4 Voordelen en risico s van open source software Algemeen worden de volgende voordelen genoemd van open source software: Lagere Total Cost of Ownership (TCO): omdat de licentiekosten vrijwel wegvallen verschuiven de kosten van 15

16 licenties naar diensten. Afhankelijk van de aard en omvang van de organisatie en de open source toepassingen kunnen besparingen zeer aanzienlijk zijn; Hogere innovatiesnelheid: door het uitwisselen van ideeën en concepten in wereldwijde kennisnetwerken van eindgebruikers, ontwikkelaars, testers en partners die met elkaar samenwerken om de software te verbeteren en omdat deze ontwikkelingen niet gehinderd worden door commerciële business modellen, is sprake van een continue en snelle ontwikkeling van de functionaliteit; Toekomstvaste dataopslag: gegevens worden opgeslagen via open standaarden en zijn daarmee losgekoppeld van leveranciersspecifieke technologie Daarnaast is men algemeen van mening dat de kwaliteit van de software tenminste zo goed is als die van commerciële software. De software wordt in hoog tempo ontwikkeld in grote kennisnetwerken. Eventuele fouten worden snel opgespoord en verholpen. Dit ontwikkelingsproces zorgt ervoor dat open source software vaak beter werkt (bijvoorbeeld minder foutmeldingen, minder virussen) dan vergelijkbare producten van één bedrijf, waar een veel kleinere groep ontwikkelaars aan de software werkt. Naast deze voordelen gelden de volgende risico s: Een organisatie die zich afhankelijk maakt van open source software dient te beschikken over gekwalificeerde ICT specialisten met voldoende kennis van open source software. Kennis en ervaring is essentieel voor een organisatie. Daarnaast zijn de beschreven voordelen afhankelijk van de omvang van groep eindgebruikers en ontwikkelaars. Alleen als de achterliggende kennisnetwerken van voldoende omvang en niveau zijn kunnen de genoemde voordelen ten opzichte van traditionele (gesloten) leveranciers daadwerkelijk worden behaald. Een apart punt van aandacht vormt de licentie, waaronder de open source software wordt aangeboden. Hier kunnen verschillende voorwaarden gelden waar ter dege rekening mee gehouden moet worden. Voor open source software licenties gelden 2 categoriën, aangeduid als permissive en copyleft. In geval van copyleft geldt de expliciete verplichting om aanpassingen aan de oorspronkelijke code ook weer aan iedereen (onder dezelfde voorwaarden) beschikbaar te stellen. Open source software kan in de zorg ingezet worden op het generieke vlak. Hierbij gaat het om toepassingen die niet specifiek voor de zorg ontwikkeld zijn. 16

17 Voorbeeld Besturingsystemen: Linux Ubuntu, RedHat; Kantoorautomatisering: OpenOffice; Enterprise Resource Planning: OpenERP; Datawarehouse/database: MySQL; Internet/intranet server: Apache; Content Management Systemen ten behoeve van inter- en intranet sites: Hippo, Joomla; Webbrowser: Firefox; Middleware: JBoss; Instant messaging and Gmail, Zarafa. Op het gebied van zorgspecifieke open source software is op dit moment zeker materiaal beschikbaar, zij het vooral in het buitenland en soms in een experimentele setting (zoals onderzoeksafdelingen medische informatica van een universiteit). Voorbeeld Een paar internationale voorbeelden 1 : Ziekenhuis informatiesysteem: Care2x, Vista Medisch dossier systeem: OSCAR McMaster, elementalclinic (GGZ) Digitale beeldverwerking: Dicom4j, Opensource PACS Masterpatient index: mural project De markt voor zorgapplicaties in Nederland is relatief klein. Deze markt wordt bediend door een groot aantal ICT leveranciers die volgens traditionele licentiestructuren werken en hun applicaties in de regel pas aanpassen, als men er zeker van is dat hiervoor voldoende markt is. Vendor lock-in ten aanzien van software applicaties is een reëel probleem binnen de zorgsector. Open source software zou een rol kunnen spelen om dit probleem te verminderen. De keuze voor open source software is, gezien de hierboven geschetste kenmerken, een strategische. Desondanks krijgt open source software op dit moment nog weinig aandacht van de zorgsector in Nederland. Een belangrijke reden hiervoor is dat de IT-afdelingen van zorginstellingen veelal de zekerheid van een externe leverancier verkiezen om de noodzakelijke continuïteit en kwaliteit van het product en de bijbehorende technische ondersteuning te kunnen waarborgen. Vanwege deze keuze is het vervolgens ook niet mogelijk om voldoende kennis en ervaring ten aanzien van open source software op te bouwen, met andere worden er is hier sprake van een vicieuze cirkel

18 Voorbeeld Enkele bekende toepassingen van het gebruik van open source software in de Nederlandse zorg zijn het gebruik van Linux als besturingssysteem voor onder meer het ZIS van isoft, kantoorautomatisering en ontwikkeling van een EPD systeem in het Mesos Medisch Centrum, de verwijsindex risicojongeren in diverse regio s en OpenSDE, de structured data entry tool van de afdeling Medische Informatica van het Erasmus Medisch Centrum. Het gebruik van zowel Linux als OpenSDE wordt aangedragen vanuit traditionele ICT leveranciers in de zorg (isoft, resp. McKesson), die voor hun overige applicaties traditionele licentiestructuren toepassen. Omdat kennis en ervaring met open source software nog zo beperkt is binnen de zorgsector en omdat het belang van uitwisseling van patiëntgegevens binnen zorgketens zo groot is, wordt in deze rapportage vooral het accent gelegd op de toepassing van open standaarden. 2.5 OpenDocument-indeling (ODF) Het OASIS Open Document Format for Office Applications, is een open standaard voor het bewaren en/of uitwisselen van tekstbestanden, rekenbladen, grafieken en presentaties. Het OpenDocument-formaat is dus met name een open alternatief voor de Microsoft-indelingen. ODF is niet alleen een open opslagformaat, geïnspireerd door de open software die er gebruik van maakt, maar juist ook een open standaard (zelfs op ISO niveau) die onafhankelijk van (al dan niet open source) software is beschreven. Voor de Rijksdiensten geldt vanaf april 2008 dat zij het ODF moeten ondersteunen. Vanaf 1 januari 2009 dienen alle overheden, zoals gemeenten, provincies en waterschappen, hun documenten ook in ODF aan te bieden. Binnen de zorg zou ODF de gangbare Microsoft formaten moeten vervangen. ODF zou daarmee een standaard worden voor portabiliteit. Dit zal pas gebeuren als binnen de zorg een groot draagvlak ontstaat voor het vervangen van de vigerende Microsoft Office standaard door open source software, met name OpenOffice. Zoals eerder is betoogd heeft de zorgsector echter niet zozeer behoefte aan technische portabiliteit maar vooral aan zorginhoudelijke semantische interoperabiliteit. Een huisartsenbrief in ODF heeft derhalve niet de hoogste prioriteit. Om die reden wordt er in dit rapport geen specifieke aandacht besteed aan de open standaard ODF. 18

19 3 Onderzoeksmethode Voor het onderzoek is gekozen voor een aanpak verdeeld in de volgende vijf fasen: 1. Analyse speelveld 2. Bepalen scope 3. Afnemen interviews 4. Analyse en advies 5. Opstellen rapportage (dit document) 3.1 Analyse speelveld De zorg is een complex veld dat in de laatste jaren ook een hoge mate van verandering ondergaat. Marktwerking wordt geïntroduceerd middels de zorgverzekeringswet (ZVW) en de Wet Marktordening Gezondheidszorg (WMG). Het toezicht verandert met gewijzigde rollen voor onder andere de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), de Inspectie voor Gezondheid en Zorg (IGZ) en het College Voor Zorgverzekeringen (CVZ). De introductie van de Wet Toelating Zorginstellingen (WTZi), de overheveling van een steeds groter deel van de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) naar de ZVW, de introductie van de Wet Maatschappelijke Ondersteuning (WMO) en de Wet op de Jeugdzorg zorgen voor aanzienlijke wijzigingen in de positie van zorginstellingen. Een nieuwe bekostigingssystematiek zorgt voor meer outputgerichte financiering middels Diagnose Behandeling Combinaties (DBC) in de curatieve, geestelijke en forensische zorg en ZorgZwaarte Pakketten (ZZP) in de AWBZ. En een mondiger patiënt ontwikkelt zich steeds meer tot zorgconsument. Al deze maatregelen oefenen grote druk uit op zorgverleners om te veranderen op het gebied van kwaliteit, effectiviteit van zorg en bedrijfsmatige aspecten. Voorbeeld Er zijn inmiddels initiatieven gestart om kwaliteit van zorg inzichtelijk te maken. Het programma Zichtbare Zorg is in het leven geroepen met als doel indicatoren op te stellen die de kwaliteit van zorg inzichtelijk maken om zodoende prestaties van zorgaanbieders vergelijkbaar te maken. Dit traject is gestart door de IGZ, in opdracht van het ministerie van VWS. Deze indicatoren kunnen alleen tot stand komen wanneer alle betrokkenen overeenstemming bereiken over de te hanteren begrippen en de benodigde gegevens aan de verschillende gehanteerde informatiesystemen kunnen worden onttrokken. Er is om die reden dan ook sterk de behoefte aan semantische interoperabiliteit. De IGZ kan een belangrijke bijdrage leveren door het gebruik van open standaarden te stimuleren of voor te schrijven. 19

20 De genoemde systeemveranderingen in de zorg geven aanleiding tot een verschuiving in de onderlinge verhoudingen. Zorgaanbieders proberen zich meer en meer van elkaar te onderscheiden door hogere kwaliteit tegen lagere kosten aan te bieden. ICT speelt hierbij een belangrijke rol. De introductie van marktwerking geeft ook een enorme impuls aan innovatie. In eerste instantie heeft de overheid dit zelf gestimuleerd via diverse landelijke projecten, zoals bijvoorbeeld Sneller Beter. Steeds vaker vormen zorginstellingen nu eigen innovatieafdelingen die specifiek als opdracht hebben zorgvernieuwing te stimuleren. Ook zijn er initiatieven van zorgaanbieders en zorgverzekeraars (bijvoorbeeld Zorginnovatie Forum), die gezamenlijk een netwerk vormen om ideeën en informatie uit te wisselen en zo zorgvernieuwing vorm te geven. De overheid heeft haar activiteiten rond zorginnovatie inmiddels gebundeld via het Zorg Innovatie Platform (ZIP) en het Platform en de Stuurgroep ICT en Innovatie (samen met Nictiz). De stuurgoep ICT & Innovatie is onder meer belast is met het opstellen van de landelijke zorg ICT-agenda voor de toekomst. In onderstaand diagram zijn de verschillende soorten organisaties in de zorgsector weergegeven, samen met het vigerende bekostigingssysteem en onderlinge relaties. 20

21 adviseert VWS-> <-Geeft kader <-Adviseert Geeft kader-> <-Vraagt indicatie aan beoordeelt indicatie-> <-Kiest zorgaanbieder Kiest verzekering-> Vraagt indicatie aan-> <-beoordeelt indicatie Figuur 1: Krachtenveld gezondheidszorg (in de figuur is de forensische zorg in strafrechtelijk kader niet meegenomen) Om de doelstellingen van het NOiV in de zorgsector te bereiken is het van belang om beslissingen ten aanzien van het gebruik van open standaarden en/of open source software te kunnen beïnvloeden. De mogelijkheden tot beïnvloeding is het grootst daar waar de zorgorganisaties geheel of voor een groot deel afhankelijk zijn van financiering door de overheid (Jeugdzorg, AWBZ, WMO, Forensische zorg). Daarnaast kan de overheid via wet- en regelgeving, ook op het niveau van de Zelfstandige BestuursOrganen (ZBO s) partijen stimuleren of eventueel het gebruik van open standaarden afdwingen. Daar waar directe invloed via financiering of wet- en regelgeving ontbreekt moet getracht worden organisaties te overtuigen door middel van goede argumenten en praktische, succesvolle voorbeelden. 21

22 Voorbeeld De Verwijsindex risicojongeren, die per regio ontwikkeld en geïmplementeerd wordt, maakt gebruik van open source software. Dergelijke projecten worden volledig door de overheid bekostigd en het gebruik van open source software wordt mede in het kader van de rijksbrede ICT-agenda gestimuleerd. Naast de verschuiving van verhoudingen tussen de verschillende spelers in de zorg, speelt zich ook een unieke ontwikkeling af rondom concurrentie en samenwerking. Vraagsturing en outputfinanciering zijn bedoeld als instrumenten voor het realiseren van marktprikkels en concurrentie tussen zorgverleners onderling. Tegelijkertijd wordt in toenemende mate een beroep gedaan op zorgverleners om samen te werken, aangezien de uiteindelijke prestatie van de zorgsector gemeten moet worden in gezondheidswinst en kwaliteit van leven. Ketenzorg is daarmee de logische consequentie van vraaggestuurde zorg. Hierbij komt de patiënt of cliënt steeds meer centraal te staan. Door vraagsturing in de zorg en de nieuwe manier van bekostiging, worden de zorgproducten steeds meer gedefinieerd als een volledig zorgproces waarin steeds meer waarde voor de patiënt geleverd wordt. Zorgprofessionals en instellingen zullen steeds minder solistisch optreden en meer en meer deel gaan uitmaken van een netwerk om de patiënt, waarin de zorg geleverd wordt. Ook dit is een belangrijke driver voor open standaarden en semantische interoperabiliteit. Voorbeeld Het lijkt alsof de ontwikkeling van ketenzorg nu gehinderd wordt door de vendor lock-in van ICT leveranciers. De ontwikkeling van diverse Keten Informatie Systeem (KIS) initiatieven geeft dit aan. Mede om moeizame discussies met betrekking tot open standaarden en uitwisseling van gegevens met leveranciers van bestaande systemen te ontlopen zijn deze KIS systemen vaak ook weer gesloten extra registratie systemen, geënt op de ondersteuning van bepaalde doelgroepen (bijv. diabetes ketenzorg of CVA ketenzorg). Samenvattend zien we dus de volgende ontwikkelingen die in dit kader relevant zijn: De introductie van marktwerking en noodzaak tot meer transparantie hebben ertoe geleid dat ICT meer en meer door bestuurders gezien wordt als een essentiële productiefactor in de zorg, waarin veel meer dan in het verleden geïnvesteerd wordt; De introductie van marktwerking geeft ook een impuls aan innovatie. Innovatie in de zorg met behulp van ICT kan een substantiële bijdrage leveren aan de beoogde verbeteringen in kwaliteit, effectiviteit en kosten van de zorg. 22

23 Door de ontwikkeling van vraagsturing krijgt de patiënt/cliënt steeds meer een centrale positie. De ontwikkeling van ketenzorg is hier het logisch gevolg van. Het gebruik van open standaarden, semantische interoperabiliteit en procesinteroperabiliteit zijn hiervoor noodzakelijk Zorg en informatisering De mate waarin open standaarden en open source software worden toegepast, is gerelateerd aan de positie die informatisering nu heeft binnen de zorgsector. Hoewel de noodzaak van goede informatisering algemeen wordt erkend, maakt ICT nog slechts in een beperkt aantal gevallen onderdeel uit van de strategische agenda s van zorginstellingen. Er is in de zorg zeker geen gebrek aan (open) standaarden, getuige onder andere de veelheid aan vermeldingen op en de internationale samenwerking die tussen standaardontwikkelingsorganisaties in de zorg wordt gezocht (zie om tot harmonisatie van standaarden te komen. Het feit dat de beslissingen rondom ICT zelden vanuit strategisch perspectief worden benaderd draagt bij een aan de geconstateerde proliferatie van standaarden. Technisch gezien is er altijd wel iets aan te merken op open standaarden, aangezien zij het product zijn van een langdurig proces van consensus gerichte ontwikkeling tussen participanten met verschillende belangen. Strategisch gezien zijn er echter grote voordelen te behalen bij de keuze voor een beperkte en dekkende set van standaarden. Momenteel wordt ontwikkeling en innovatie van ICT in de zorg, waaronder het realiseren van interoperabiliteit en adoptie van open standaarden, door de bestuurders van zorgorganisaties slechts zeer beperkt onderkend als onderdeel van de strategische koers van de organisatie. De meest genoemde aanleidingen om te investeren in ICT zijn wettelijke maatregelen, financiële prikkels (in de vorm van subsidies) en externe profilering van de eigen organisatie. 3.2 Bepalen scope Voor het bepalen van de scope van dit onderzoek, is gebruik gemaakt van de resultaten van de voorgaande fase; de analyse van het totale speelveld. Dit heeft geleid tot de volgende uitgangspunten. Het onderzoek richt zich op gebieden daar waar ketens tussen zorgverleners zijn ontstaan; er al initiatieven zijn gestart; de overheid invloed kan uitoefenen. 23

24 Vooral de aanwezigheid van ketens tussen zorgverleners kan als belangrijke stimulans werken om het gebruik open standaarden ten behoeve van interoperabiliteit binnen de zorg te bevorderen. Binnen deze ketens is uitwisseling van medische gegevens een belangrijke voorwaarde voor het leveren van kwalitatief goede en effectieve zorg. Voor de uitwisseling van deze gegevens is het van belang dat alle partijen komen tot semantische interoperabiliteit om te voorkomen dat er interpretatieverschillen ontstaan tussen zorgverleners. Voorbeeld De specificaties van de landelijke infrastructuur voor informatie-uitwisseling in de zorg worden door het Nationaal ICT Instituut in de Zorg (Nictiz) ontwikkeld en beheerd. Vanaf de start heeft hierbij ketenzorg een belangrijke plaats ingenomen. De landelijke infrastructuur (AORTA) zelf is gebaseerd op open standaarden (met name HL7 versie 3 en diverse generieke open standaarden voor de technische implementatie). Op basis hiervan zijn het elektronisch waarneemdossier huisartsen (WDH) en het Elektronisch Medicatie Dossier (EMD) gespecificeerd, die inmiddels voor landelijke uitrol bij huisartsen, apotheken en ziekenhuizen gereed zijn. Daarnaast zijn perinatologie, Cerebraal Vasculair Aneurisme (CVA) en diabetes belangrijke toepassingen voor ketenzorg waarvoor Nictiz op basis van de open HL7 v3 standaarden, business architecturen, interactiemodellen en berichtspecificaties heeft ontwikkeld. Daarmee heeft Nederland een belangrijke bijdrage geleverd aan de internationale ontwikkeling van zorginhoudelijke berichtstandaarden in HL7 versie 3. Voor het bepalen van de scope van het onderzoek is geconstateerd dat er op dit moment een aantal initiatieven bestaat op het gebied van interoperabiliteit op basis van open standaarden. Het is van belang om gebruik te maken van deze kennis en ervaring en andere zorgverleners te laten aanhaken bij deze initiatieven. Voorbeeld De SoCard LS standaard (http://www.socard.nl) is een succesvol initiatief in de zorgsector die binnen de GGD en wordt gebruikt. SoCard is een landelijk dekkende standaard voor een digitale sociale kaart zorg, welzijn en wonen. Hierin is uitgebreide informatie opgeslagen over onder meer zorgverleners, productaanbod, dienstverlening en werkwijze. Het SoCard initiatief is een goed voorbeeld hoe interoperabiliteit wordt vormgegeven door middel van open standaarden. Door andere zorgaanbieders die gebruik maken van de sociale kaart te informeren en te stimuleren, kan het gebruik van deze open standaard verder verspreid worden. Tenslotte is tijdens het onderzoek ook de gedachte uitgewerkt om voor het bereiken de doelstellingen van het programma NOiV de pijlen te richten op die organisaties die voor hun financiering volledig of grotendeels afhankelijk zijn van de overheid. 24

25 3.3 Afnemen interviews Op basis van de analyse van het speelveld en de uitgangspunten die bij het bepalen van de scope zijn vastgelegd, is een lijst van personen opgesteld die gezien hun functie belangrijke input kunnen leveren voor het onderzoek. Hierbij is gezocht naar vertegenwoordigers van de volgende typen organisaties/zorgverleners: Zorginstellingen (eerste lijn, ziekenhuizen, jeugdzorg) Zelfstandige bestuursorganen in de zorg (NZa, CVZ) Standaard ontwikkel organisaties Samenwerkingsverbanden van ICT-leveranciers Om gebruik te kunnen maken van deze input, is gekozen voor het afnemen van interviews aan de hand van een vooraf opgestelde vragenlijst, waarin vragen zijn opgenomen met betrekking tot (het belang van) interoperabiliteit, huidige gebruikte (open) standaarden etc. Deze vragenlijst is opgenomen in een informatiedocument, waarin achtergrondinformatie met betrekking tot het onderzoek is vastgelegd. Dit document is voorafgaand aan het interview ter voorbereiding gestuurd naar de te interviewen personen. Voor het onderzoek zijn 14 personen geinterviewd. Het informatiedocument kunt u terugvinden in bijlage A. De lijst met geïnterviewde personen is terug te vinden in bijlage B. 3.4 Analyse en advies & opstellen rapportage De uitkomsten van de interviews zijn tussentijds voorgelegd aan de klankbordgroep. De analyse van de interviewresultaten en de discussies die zijn gevoerd in de klankbordgroep, hebben geleid tot deze rapportage. 25

26 4 Resultaten Om te komen tot een onderbouwde lijst van door het NOiV te ondernemen activiteiten is op basis van de interviews een inventarisatie gemaakt van de huidige (IST) situatie met betrekking tot interoperabiliteit en de te bereiken situatie (SOLL). Deze twee situaties zullen eerst worden beschreven. Daarna worden in hoofdstuk 5 en 6 de activiteiten beschreven die deze transformatie moeten bewerkstelligen. De IST en SOLL situatie worden beschreven vanuit een zogenaamde volwassenheid matrix. Als men spreekt over volwassenheid van organisaties, in dit geval op het gebied van interoperabiliteit, kan men dit tot uitdrukking brengen in de volwassenheid matrix (zie figuur 2). In de matrix zijn vier opeenvolgende fasen te definiëren: Onbewust Bewust Onbekwaam Bekwaam Figuur 2: Volwassenheidsmatrix Onbewust onbekwaam: De organisatie is zich er niet van bewust dat ze niet bekwaam is. De organisatie denkt dan ook vaak dat er geen probleem is en als het er al is dan lijkt het makkelijk op te lossen. Bewust onbekwaam: De organisatie raakt ervan bewust dat het allemaal niet vanzelf zal gaan, dat men nu op een achterstand staat en dat er wat moet gebeuren. Men vraagt zich in deze fase ook vaak af of het ooit gaat lukken. Bewust bekwaam: Op het moment dat organisaties resultaten behalen en er dus voortgang geboekt gaat worden spreekt men over bewust bekwaam; men weet dat men de dingen op een juiste manier aanpakt. Onbewust bekwaam: Vanaf het moment dat het vanzelfsprekend is dat men de zaken op een juiste manier aanpakt spreekt men over onbewust bekwaam. 26

27 4.1 Huidige situatie (IST) Zoals uit hoofdstuk 2 blijkt, zijn er vele niveaus binnen de zorg waar open standaarden kunnen worden ingezet. Hoewel het duidelijk is dat bijvoorbeeld technische en syntactische interoperabiliteit inmiddels met succes op een aantal plaatsen worden toegepast, ook met open standaarden, blijkt uit de interviews dat het succesvol inzetten van open standaarden ten behoeve van de semantische interoperabiliteit duidelijk een achtergebleven gebied is. De respondenten omschrijven de status van het veld dan ook duidelijk als onbewust onbekwaam. Dit verschilt overigens enigszins per sector. Indien men een splitsing aanbrengt tussen Cure en Care ziet men dat de Cure al verder is in het bewust worden over de noodzaak van (semantische) interoperabiliteit. Dit overigens zonder het fenomeen Open op het netvlies. Splitst men het beeld voor de ondersteuning van zorg en bedrijfsvoering (inclusief de harde ICT ondersteuning als besturingsystemen) dan zien we dat de bedrijfsvoering wat dit betreft duidelijk voorop loopt (zie figuur 3). Onbewust Bewust Care Cure Onbekwaam Zorg Bedrijfsvoering Bekwaam Figuur 3: Volwassenheidsmatrix ingevuld voor verschillende sectoren 27

28 4.1.1 Waarom kiest men op dit moment voor interoperabiliteit? Daar waar het tot initiatieven rondom het thema interoperabiliteit komt, zien we in de huidige situatie drie belangrijke primaire drivers: Financieel: men moet er financieel beter van worden of het project moet gesponsord worden van buitenaf; Dwang: er is dwang door wet- en regelgeving of vanuit financiers. Prestige: het initiatief zet de organisatie of persoon op de (publiciteits)kaart. Het is opvallend dat uit de interviews blijkt dat kwaliteit niet of nauwelijks als driver wordt genoemd. Vanuit de genoemde drivers zijn er op dit moment al een aantal initiatieven op het gebied van interoperabiliteit door middel van open standaarden gestart. Het succes van deze initiatieven is verdeeld. Er zijn uit de interviews een aantal factoren naar voren gekomen die van invloed zijn op het succes van een dergelijk traject: Het eigenaarschap van ICT en standaarden zal bij de beslissers en inhoudelijk experts moeten liggen. Veelal worden initiatieven vooral technisch ingestoken vanuit de ICT afdeling. Hiermee wordt het risico gelopen dat niet het volledige verbeterpotentieel van open standaarden wordt benut. Ondersteuning van informatieanalisten is hierbij van cruciaal belang. Een goed voorbeeld is hier de Zorggroep Almere (communicatie tussen verloskundigen in de wijk en het ziekenhuis) waar een initiatief gesneuveld is in de uitvoering door gebrek aan eigenaarschap bij de zorginstellingen. Initiatieven zullen met kleine stapjes moeten groeien. Van daaruit kan worden verder gewerkt. Dit draagt bij aan het vertrouwen in het slagen van het traject. Een te ambitieuze doelstelling kan tot teleurstellingen leiden, waarmee het draagvlak wordt beperkt. Het succes van OZIS is hieruit te verklaren: start bij de elektronische verzending van recepten door de huisarts naar de apotheek en bouw verder aan dienstwaarneming en communicatie met (huisartsen) laboratoria. De belanghebbenden zijn geïnteresseerd in de business case die voor hen van toepassing is; what s in it for me?. Onder de betrokkenen zijn er verschillende belanghebbenden, die ieder voor zich inzicht willen hebben in de kosten en baten die voor hen van toepassing zijn. Een voorbeeld is de oprichting van standaardisatie organisatie Vektis waarbij, dankzij gedegen belangenafweging tussen zorgkantoren/zorgverzekeraars en zorgaanbieders, succesvol een open standaard ten behoeve van elektronisch declaratieverkeer is geïmplementeerd (de Externe Integratie (EI) standaard). 28

29 Naast bovenstaande aspecten zijn het sponsorship en leiderschap, communicatie, en in het algemeen changemanagement belangrijke succesfactoren voor het welslagen van dergelijke projecten. Dit alles is nodig om te komen tot een duurzaam veranderingsproces waarbij stap voor stap toegewerkt wordt naar een situatie dat nieuwe standaarden zowel technisch open zijn, alsook de betekenis van dezelfde gegevens in verschillende applicaties identiek is. Zo is de introductie van HL7 v2 stapsgewijs met steun van het ziekenhuis- en ICT-management doorlopen: o Stap 1 : HL7 als generieke eis in offertes en o contracten; Stap 2 : Specifieke HL7 transacties als eis in offertes en contracten; o Stap 3 : HL7 transacties volgens NL implementatiegids als eis in offertes en contracten. Ten slotte zijn financiële middelen een belangrijke voorwaarde om dergelijke projecten te kunnen uitvoeren. Voorbeelden van goed gefinancierde ontwikkelingen zijn projecten van Vektis, Nictiz en OZIS. Voorbeeld Op basis van de open standaard HL7 versie 2 is in ziekenhuizen begonnen met de identificatie van patiënten, zodat wijzigingen in adres- of verzekeringsgegevens automatisch werden doorgegeven en de patiënt onder één nummer in alle informatiesystemen in het ziekenhuis bekend werd. Vervolgens is in Nederland ook de aanlevering van verrichtingen, de basis van de facturering en financiering vóór het DBC tijdperk, middels HL7 v2 gestandaardiseerd. Daarmee werden de eerste stappen gezet die lieten zien dat het kon en die voldoende generiek waren om ook algemeen te worden geaccepteerd door de ziekenhuizen. Deze algemene acceptatie, in combinatie met een intensieve voorlichtingscampagne, heeft geleid tot de generieke eis dat informatiesystemen in ziekenhuizen met HL7 gekoppeld moesten worden. Ziekenhuisdirecties riepen toen HL7 als er over koppelingen gesproken werd, maar lieten de invulling over aan de leveranciers en de eigen ICT-medewerkers. De nieuwere versie HL7 versie 3 wordt in Nederland op dit moment vooral gebruikt voor de aansluiting op het Landelijk SchakelPunt ten behoeve van het landelijke EPD. Hiervoor zijn inmiddels berichten in gebruik voor het aanmelden en opvragen van elementaire patiëntgegevens (medicatieoverzicht, professionele samenvatting van het huisartsdossier) op basis van het Burger Service Nummer (BSN) en de Unieke Zorverlener Identificatie (UZI-pas). Ook hier wordt gestart met een redelijk eenvoudige set van berichten, op basis waarvan later doorgebouwd kan worden aan ingewikkelder toepassingen binnen het landelijk EPD. 29

30 Tegelijk zien we een behoorlijke weerstand tegen HL7 v3, met name in het landelijke traject, aangezien dit direct in volle detaillering middels implementatiehandleidingen door Nictiz wordt afgedwongen. Er zijn nu geen ziekenhuisdirecties die HL7 v3 roepen. De implementatie wordt aan de leveranciers en de praktijk van ICT-zorg overlaten. Hier is geen sprake van een geleidelijk groeiproces in termen van leiderschap en changemanagement. De succesfactoren die tijdens de interviews naar voren zijn gekomen, hebben als basis gediend voor de voorgestelde acties die verderop in dit rapport zijn opgenomen. 4.2 De gewenste situatie (SOLL) Bij het beschrijven van de gewenste situatie is het van belang rekening te houden met wat enerzijds wenselijk is en anderzijds wat haalbaar is. Wat haalbaar is, is sterk afhankelijk van de planningshorizon van het programma van NOiV. Voor dit onderzoek zijn wij uitgegaan van een horizon van twee jaar. Dit betekent dat de eerste resultaten van de ingezette activiteiten vanaf 2011 merkbaar moeten zijn. In dit tijdsbestek stellen wij als ambitie voor om de omschakeling te maken van onbewust onbekwaam naar bewust bekwaam. De stap naar het uiteindelijke doel onbewust bekwaam is een stap die gepaard zal gaan met een cultuurverandering, die meer tijd nodig heeft dan de planningshorizon van NOiV op dit moment toelaat. De voorgestelde omschakeling naar bewust bekwaam is een noodzakelijke voorwaarde om deze cultuuromslag straks mogelijk te maken. Uit de interviews is niet in alle gevallen gebleken dat men het belang van eenheid van taal tussen zorgverleners inziet. In die gevallen dat men het belang wel inziet wordt tegelijk aangegeven dat het niet realistisch is om te denken dat dit op korte termijn te realiseren is, zeker in een complex veld als de gezondheidszorg. Het doel voor de langere termijn is dan ook een situatie waarin het vanzelfsprekend is dat zorgaanbieders gegevens met elkaar uitwisselen in een eenduidig te interpreteren taal als wenkend perspectief. Om dit te bereiken moeten alle betrokkenen overtuigd zijn van de toegevoegde waarde die deze eenheid van taal voor hen kan opleveren. Om hier te komen, is een aantal stappen noodzakelijk. Deze worden in het volgende hoofdstuk beschreven. 30

31 5 De beweging veroorzaken Om van de huidige situatie (IST) naar de gewenste situatie (SOLL) te komen, kan het NOiV een aantal activiteiten ontplooien. Het uiteindelijke doel is dat men bewust is van het feit dat men bekwaam handelt. Om dit doel te bereiken is een beweging nodig. Dit rapport onderscheidt drie stromen aan activiteiten die deze beweging ondersteunen; zendingswerk, stimuleren en faciliteren. Het zendingswerk bevordert de bewustwording bij zorgorganisaties, stimuleren maakt de keuze voor open standaarden aantrekkelijker en faciliteren maakt het gebruik van open standaarden eenvoudiger. De te ontplooien activiteiten zelf kunt u lezen in hoofdstuk Zendingswerk Men moet eerst bewust worden van het feit dat men op dit moment niet bekwaam is. Deze beweging kan worden bereikt door een prikkel af te geven; de sense of urgency moet duidelijk worden. Door organisaties te overtuigen dat (semantische) interoperabiliteit noodzakelijk is, zal men in beweging komen. Om deze sense of urgency over te brengen is een aantal activiteiten te ontplooien die in dit rapport onder de noemer zendingswerk zijn gevat. Met zendingswerk wordt beoogd om het veld bewust te maken van noodzakelijkheid van (semantische) interoperabiliteit. Men kan dit ook omschrijven in termen van een brandend platform en het wenkend perspectief; waarom moet men in beweging komen en wat staat als beloning te wachten. Voorbeeld Een voorbeeld waarbij dit inzicht heeft geleid tot een (regionaal) initiatief op het gebied van open standaarden, is het traject dat door de Stichting Huisartsen Laboratorium (SHL) is gestart. Deze stichting is in combinatie met de aangesloten huisartsen en de dominante zorgverzekeraar gekomen tot een elektronische uitwisseling van laboratorium aanvragen en uitslagen. De uitwisseling van de gegevens vindt plaats op basis van de OZIS standaard. Los van de vraag of deze standaard nu echt open is te noemen (OZIS baseert zich op open standaarden, maar maakt een eigen interpretatie waarvan het eigendom vervolgens weer bij OZIS ligt), helpt het wel om de uitwisseling van gegevens met de eerstelijns zorgaanbieders te stroomlijnen. Het brandend platform werd in dit geval gecreëerd door drang toegepast door de zorgverzekeraar, de foutenmarge in de papieren systematiek en de relatief lage kosten berekend door de SHL tegenover de kosten berekend door Nictiz voor een dergelijke oplossing. Het wenkend perspectief bestond uit een gereduceerde foutmarge, tijdigheid en prestige. 31

32 Voorbeeld Het project Parelsnoer (uitwisseling wetenschappelijke gegevens tussen 8 Universitair Medische Centra (UMC s)) is een voorbeeld waarbij het brandend platform en wenkend perspectief werden geconcretiseerd met behulp van een Business Case. Het brandend platform is hier het feit dat individuele UMC s in Nederland te klein zijn om interessant te zijn voor de farmaceutische industrie in relatie tot de derde geldstroom ten behoeve van klinische trials. Het wenkend perspectief is dat ook voor het eigen onderzoek een veel grotere patiëntenpopulatie ten behoeve van onderzoek beschikbaar is. De doelstelling van het Parelsnoer Initiatief is het verzamelen van gegevens over het ziektebeloop en lichaamsmaterialen van patiënten, om hier op een later moment wetenschappelijk onderzoek mee te kunnen doen. Om de doelstellingen van Parelsnoer te kunnen bereiken is standaardisatie van gegevens en van de betekenis van deze gegevens essentieel. Dit is inmiddels gerealiseerd voor 8 ziektebeelden (de parels) en zal in de toekomst verder worden uitgebreid. Parelsnoer heeft een belangrijke voorbeeld werking voor het stimuleren van open standaarden en realisatie van semantische interoperabiliteit in de Universitaire Medische Centra. Parelsnoer heeft de UMC s ook bewust gemaakt van de hoeveelheid werk die nog verricht moet worden om semantische interoperabiliteit te realiseren in de gehele informatiehuishouding. 5.2 Stimuleren Op het moment dat men bewust is van het feit dat men onbekwaam handelt, is de volgende stap om het veld te ondersteunen om bekwaam te worden. In sommige gevallen is men simpelweg niet in staat om de switch te maken en is men op zoek naar handvatten; men moet gestimuleerd worden om een beslissing te nemen. Het is hierbij van groot belang dat het veld ondersteuning kan vragen, daar waar men deze nodig acht. Vanuit de overheid kan er dan ook geïnvesteerd worden om deze handvatten te kunnen bieden. De voorstellen voor activiteiten die hiervoor ontplooid zouden kunnen worden, zijn gevat onder de noemer stimuleren. Voorbeeld In het pilotproject Perinatologie van Zorgroep Almere (communicatie tussen verloskundigen in de wijk en het ziekenhuis) heeft Nictiz een beïnvloedende rol gespeeld om de betrokkenen te laten beslissen het project op te starten. Dit door ondersteuning in de wijze van modellering van het proces, van de uitgewisselde informatie en beschrijving van de interfaces van de betrokken informatiesystemen. 32

33 5.3 Faciliteren Heeft men de beslissing genomen te investeren in een traject aangaande interoperabiliteit, dan is het van belang dat men het traject zodanig kan uitvoeren dat er een grote kans op duurzaam succes is. Om dit te bereiken, zijn er activiteiten voor handen die in dit rapport onder de noemer faciliteren zijn benoemd. Voorbeeld Op het gebied van faciliteren speelt Nictiz al een belangrijke rol. Voorbeelden hiervan zijn het opstellen van normen voor een Goed Beheerd Zorgsysteem (GBZ), het ontwikkelen van draaiboeken voor de invoering van EMD en WDH, het ondersteunen (in termen van financiën en kennis) van nieuwe initiatieven en de ontwikkeling van AORTA, de landelijke basisinfrastructuur voor informatie-uitwisseling in de zorg. 5.4 Activiteiten in de tijd In het volgende hoofdstuk zijn de activiteiten per stroom uitgewerkt. De activiteiten die vallen onder de stromen Zendingswerk Stimuleren Faciliteren zijn per stroom afgezet in de tijd in een zogeheten transformatiekaart, zoals weergegeven in figuur 4. Dit geeft een overzicht van de activiteiten die in een tijdsbestek van twee jaar kunnen worden ontwikkeld, om van de huidige situatie te komen tot de gewenste situatie. Figuur 4: Transformatiekaart 33

34 6 Activiteiten ten behoeve van het NOiV Onderstaand worden voorstellen gedaan voor de activiteiten die nodig zijn om de beweging te veroorzaken van de situatie onbewust onbekwaam naar de situatie bewust bekwaam. Gegeven de aard en de scope van dit verkennende onderzoek zijn de benoemde activiteiten richtinggevend voor een op te stellen actieplan, maar dienen zij nog geconcretiseerd te worden naar specifieke partijen, projecten, toepassingen en open standaarden. 6.1 Activiteiten behorend bij de pijler Zendingswerk Voorbeelden van initiatieven die op dit moment al spelen om open standaarden te stimuleren, richten zich vooral op de doelgroep van uitvoerenden zoals softwareontwikkelaars en systeembeheerders. Om de juiste stap te kunnen maken en een onomkeerbaar proces in te zetten is het van belang dat juist informatiemanagers en leden van een Raad van Bestuur met ICT in de portefeuille (de beslissers) worden bereikt. Zij zijn in de praktijk de beleidsbepalers en kunnen voor de juiste beweging zorgen. Op dit moment zien de beleidsbepalers ICT vaak nog niet als een onderdeel van hun strategie. Het moet duidelijk worden dat op open standaarden gebaseerde interoperabiliteit van essentieel belang is bij het verwezenlijken van de visie van een zorgorganisatie en de onderliggende strategie. 1. Creëer een brandend platform; De eerste stap in het bewustwordingsproces is het onder de aandacht brengen van de noodzaak; wat is het brandend platform waardoor men inziet dat veranderingen noodzakelijk zijn. Daarbij is de verandering van aanbod naar vraag gestuurde zorg een belangrijke initiator. Patiënten krijgen steeds vaker te maken met zorgketens, waardoor het belang van betrouwbare gegevensuitwisseling tussen zorgverleners binnen ketens van eminent belang wordt. Bestuurders in de zorg moeten zich bewust zijn dat open standaarden essentieel zijn voor de informatisering van deze zorgketens. Daarnaast is de rol van patiënten in het zorgproces aan het veranderen. Met de transitie naar een vraaggestuurde zorgmarkt, krijgt de patiënt een steeds meer centrale rol. In de wet op het EPD wordt vastgelegd dat de patiënt toegang tot het EPD zal krijgen. De patiënt krijgt dus directe inzage in zijn elektronisch dossier. Daarnaast is door de Tweede Kamer de eis toegevoegd om de patient de mogelijkheid te geven na te gaan wie welke medische gegevens heeft geraadpleegd. 34

35 De basisgedachte van het landelijk EPD is dat geautoriseerde zorgverleners, na toestemming van de patiënt, alle relevante medische gegevens van deze patiënt moeten kunnen opvragen, ongeacht in welk bronsysteem van welke zorgprofessional de gegevens zijn vastgelegd. Dit vereist op termijn open standaarden en semantische interoperabiliteit voor alle applicaties waarin medische gegevens worden vastgelegd. Dit zal tot ingrijpende aanpassingen gaan leiden van de informatiearchitecturen van de zorgaanbieders. In de oude en vaak ook huidige situatie voelt juist de zorgverlener zich eigenaar van de medische gegevens van de patiënt. In deze denkwijze was het dan ook volstrekt logisch dat gegevens gekoppeld waren aan de applicatie van de zorgverlener. Deze gegevens zouden alleen voor de betreffende zorgverlener beschikbaar moeten zijn. De applicaties waren vaak niet ontwikkeld om medische gegevens met andere applicaties uit te kunnen wisselen. Nu dit anders wordt moeten gegevens ontkoppeld kunnen worden van de applicaties en uitwisselbaar zijn. Bovendien wordt de definitie van de gegevens van belang (semantische interoperabiliteit). De patiënt als belangrijkste belanghebbende van zijn medische gegevens mag eisen, en zal dit ook gaan doen, dat zijn medische gegevens van de ene naar de andere medische applicatie kunnen stromen en zo zijn zorgproces volgen. Door bovengenoemde ontwikkelingen te vertalen naar mogelijke gevolgen voor de organisatie, wanneer niet tot verandering zal worden overgegaan, wordt een brandend platform gecreëerd. Dit zal beleidsmakers en bestuurders ervan moeten overtuigen dat de overstap naar open standaarden onomkeerbaar is. Bij het creëren van een brandend platform kan goed gebruik gemaakt worden van de ervaringen van Nictiz. Nictiz is destijds opgericht om de centrale regie te voeren in het stimuleren van het gebruik van ICT in de zorg. Één van haar kerntaken is het verkennen van de behoeften binnen de zorgsector en de overheid op het gebied van ICT en innovatie. Vanuit dit oogpunt is het verwoorden van de noodzaak om over te gaan op open standaarden (het brandend platform) een uitgelezen mogelijkheid om een beroep te doen op de capaciteiten van Nictiz. 35

36 Samenvattend zien wij twee belangrijke drivers voor de creatie van het brandend platform: De transitie van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde zorg en ketenzorg; Het veranderende beeld van de belangrijkste belanghebbende van medische gegevens, en het daarmee samenhangende (elektronische) inzagerecht in elektronische medische dossiergegevens door de patiënt. Hierbij zouden ook ontwikkelingen rond Personal Health Record systemen een rol kunnen gaan spelen, waarbij patiënten zorgaanbieders zullen vragen om hun medische data naar hun persoonlijk EPD systeem te sturen. 2. Sluit aan bij het Zorg Innovatie platform (ZIP) en regionale en de landelijke EPD ontwikkelingen Het ZIP versterkt de innovatiekracht van de zorgsector in preventie, cure en care. Ondermeer door het meer bekendmaken en opschalen van best-practices, het aanpakken van belemmeringen en het opzetten van doorbraakexperimenten. Hier ligt een gedeeld belang daar waar het open standaarden en open source software betreft. Zo zou het ZIP het gebruik van open standaarden als voorwaarde kunnen opnemen in de voorstellen die naar de zorgsector worden uitgezet. Daarvoor is het wel van belang dat het belang van open standaarden goed op het netvlies van het ZIP komt. Dit kan nog verder verbreed worden. Uitgaande van de doelstelling van het kabinet Balkenende IV om een versnelling teweeg te brengen in het gebruik van open standaarden en het gebruik van open source software (bij gelijke geschiktheid) zou voor prominente ICT projecten in de zorgsector, die gefinancierd worden door de overheid, ten minste de toepassing van open standaarden als harde eis moeten gelden. Hier kan een belangrijke voorbeeldwerking vanuit gaan. Interoperabiliteit staat ook centraal bij de ontwikkeling van het landelijk EPD, waarvoor Nictiz de architectuur ontwikkelt. Voor het uitwisselen van gegevens tussen verschillende zorgverleners is een landelijk schakelpunt gerealiseerd. Om hiermee te kunnen communiceren dienen applicaties gebruik te maken van open standaarden (HL7v3, PKI, SSL/TLS, WS-Security). Het ligt zeer voor de hand voor het NOiV om aan te sluiten en voort te bouwen op deze ontwikkeling. 3. Promoot succesverhalen / voorbeelden; Er zijn vanuit de praktijk genoeg voorbeelden beschikbaar die het belang en succes van open standaarden onderschrijven. Door deze succesverhalen te promoten, kunnen zorgaanbieders worden gestimuleerd om zelf ook met dit onderwerp aan de slag te gaan. 36

37 Daarnaast kan men gebruik maken van de lessen die in voorgaande projecten zijn opgedaan. Hierbij moet het helder zijn wat de aanleiding is geweest en de beoogde en gerealiseerde resultaten van de verschillende initiatieven. Dit helpt andere organisaties in het vormen van een beeld van wat open standaarden voor de eigen organisatie zou kunnen opleveren. In bijlage D vindt u een overzicht van voorbeelden/succesverhalen dat zeker niet compleet is, maar welke genoemd zijn tijdens de interviews en naar boven zijn gekomen tijdens de bureaustudie in het kader van dit onderzoek. 4. Initieer een communicatiecampagne en benoem een ambassadeur; Om de boodschap over te brengen en onder andere een bijdrage te leveren aan het ICT ownership van de bestuurders en beleidsmakers in de zorg zal veel aandacht moeten worden besteed aan communicatie en de juiste inhoud van de boodschap. Conferenties, workshops en publicaties zijn uitstekende middelen om de zorgsector te informeren over het belang van open standaarden. Ter ondersteuning van de communicatie activiteiten is het van belang dat er een persoon achter staat met het nodige gezag en een naam in het veld. Deze ambassadeur heeft een voorbeeldfunctie en zal het veld moeten kunnen enthousiasmeren over dit onderwerp. Daarbij is de technische achtergrond van de ambassadeur van ondergeschikt belang. De ambassadeur moet in staat zijn om, vanwege zijn staat van dienst, op een overtuigende wijze de boodschap over te brengen aan de bestuurders en beleidsmakers in de zorgsector. Vergelijk dit met de vier zendelingen uit het programma Sneller Beter (www.snellerbeter.nl), waar onder andere de heer Ad Scheepbouwer (voorzitter van de Raad van Bestuur van KPN) optrad als gezant voor innovatie met ICT. 5. Beschrijf het wenkend perspectief; Het gebruik van open standaarden is geen doel op zich. Eerder is in deze paragraaf de ontwikkeling van zorgketens en de daarmee samenhangende informatisering toegelicht. Hierbij is aangegeven dat open standaarden kunnen bijdragen aan deze ontwikkeling, waarbij de patiënt een steeds prominentere rol krijgt in het eigenaarschap van zijn medische gegevens. Met het aanbieden van een wenkend perspectief voor de toepassing van open standaarden in de zorgsector, zal men sneller tot deze overstap overgaan. Het perspectief dat geboden kan worden wanneer open standaarden sectorbreed worden toegepast, is tweeledig. Ten eerste zal met open standaarden het eenmalig registreren aan de bron worden bevorderd. Met open standaarden kunnen zorgverleners namelijk makkelijker patiëntinformatie opvragen die eerder in het zorgproces door collega zorgverleners is vastgelegd. Hierdoor kunnen zorgverleners tijdig over de juiste en relevante medische gegevens van de patiënten beschikken, ook als deze patiënten binnen een keten door verschillende zorgaanbieders worden behandeld. Met het 37

38 verbeteren van de patiëntveiligheid en effectiviteit zal de kwaliteit van zorg verbeteren en zullen de kosten voor de zorg omlaag gaan. Ten tweede bestaat het wenkend perspectief uit het verhogen van de snelheid waarmee innovaties in softwaresystemen kunnen worden geïntroduceerd. Doordat softwareleveranciers bij de ontwikkeling van hun producten elementen kunnen herbruiken met open standaarden, kunnen zij zich richten op nieuwe functionaliteit. Basale functionaliteit zoals het ontsluiten en kunnen inlezen van gegevens van en naar andere systemen zal met open standaarden eenvoudiger kunnen worden gerealiseerd. 6. Opstellen van een business model; De rollen van zowel de zorgaanbieders als van de patiënt in het zorgproces veranderen. Patiënten krijgen een meer centrale rol, die zich vooral gaat uiten in de informatisering van de primaire zorgprocessen. Zorgaanbieders realiseren zich dat zij vaak deel uitmaken van een netwerk van zorgverleners rond de patiënt, en dat hun diensten vaak deelproducten zijn. Goede informatie-uitwisseling met collega zorgverleners is essentieel voor kwalitatief hoogwaardige en kosteneffectieve zorg. Omdat patiënten tijdens het zorgproces steeds vaker door verschillende zorgaanbieders worden behandeld, zal het dossier overdraagbaar moeten zijn tussen deze verschillende zorgaanbieders. Vendor lock-in belemmert nu de ontwikkeling van deze informatie-uitwisseling. Open standaarden gelden als voorwaarde om dit te bereiken. Een business model, waarbij helder gemaakt wordt op welke wijze de kosten die gemaakt moeten worden voor ontwikkeling en onderhoud van open standaarden en voor de inbouw hiervan in de software, kan een belangrijke bijdrage leveren aan het betrekken van de ICTleveranciers. Het business model moet o.a. inzicht geven in de omvang en verdeling van de kosten en de wijze waarop de ICT leveranciers gecompenseerd kunnen worden cq. hun investeringen terug kunnen verdienen. Dit businessmodel is niet beperkt tot de relatie klant-leverancier, maar wordt uitgebreid met alle stakeholders, inclusief de standaardisatie-organisaties waar zowel klanten als leveranciers direct aan bijdragen. 38

39 Figuur 5: Zendingswerk in de tijd geplaatst op de transformatiemap 6.2 Activiteiten behorend bij de pijler Stimuleren 1. Ondersteunen bij het opzetten van een business case; Het opzetten van een business case is geen eenvoudige opgave. Zeker met betrekking tot de invoering van open standaarden is moeilijk een inschatting te maken van de kosten en mogelijke opbrengsten die hiermee gepaard gaan. Toch is dit een belangrijk inzicht dat organisaties willen hebben, alvorens zij een besluit tot investeren zullen nemen. Door organisaties een template voor een dergelijke business case aan te bieden, kan men hiermee wel op weg worden geholpen. Dit template kan vervolgens worden ingevuld naar de specifieke kenmerken van de organisatie waarmee inzicht kan worden verkregen in een op maat gesneden business case. Organisaties die hier al ervaring mee hebben opgedaan zouden input kunnen leveren voor deze business case template. Het is belangrijk te realiseren dat zorginstellingen een generieke business case vaak als niet valide voor de eigen organisatie beschouwen. Daarom is ondersteuning bij de lokalisatie (aanpassen op de lokale situatie) belangrijk, naast het aanbieden van een template. In samenwerking met bijvoorbeeld Nictiz of een andere externe partij zou men ondersteuning kunnen bieden voor het lokaliseren van de Business Case naar organisatie en/of ketenniveau. De Business Case is ook een uitstekend instrument om prioriteiten toe te kennen aan mogelijke projecten. Om die reden is het ook van 39

40 belang een aantal landelijke business cases te maken. Op basis van de huidige inzichten ligt het voor de hand dat met name de ontwikkeling en implementatie van open standaarden welke gerelateerd zijn aan Diabetes en CVA ketenzorg gestimuleerd wordt (heeft betrekking op grote groepen chronische zieken). 2. Vervullen van een voorbeeldfunctie; Binnen de gezondheidszorg zijn een aantal organisaties volledig door de overheid gefinancierd. Door hier een voorbeeldfunctie te stellen door open standaarden en ook open source software als norm te hanteren, kan een signaal worden afgegeven naar de overige niet door de overheid gefinancierde organisaties. Het voorbeeld op dit vlak is wel de Jeugdzorg met de Verwijsindex Risicojongeren. Daarnaast heeft de overheid zichzelf verplicht voor alle systemen die via een Europese Aanbesteding worden aangekocht, open standaarden als voorwaarde op te nemen. Hierbij wordt het principe comply or explain gehanteerd, waarbij men dient te onderbouwen waarom men zou willen afwijken van deze voorwaarde. Dit is ook van toepassing op organisaties in de zorg die voor meer dan 50% uit publieke middelen gefinancierd worden. 3. Stimuleer koplopers; In het verlengde van de hierboven genoemde activiteiten kan ook het concept van koplopers worden gebruikt. Door de situatie te creëren dat de partijen die voorop lopen een bepaald aanzien verwerven, zullen andere partijen gestimuleerd worden om zelf ook actief aan de slag te gaan. Dit kan op verschillende manieren bereikt worden, bijvoorbeeld door een prijs in te stellen voor organisaties die op het gebied van open standaarden grote successen hebben geboekt. Deze prijs kan bijvoorbeeld een terugkerend element zijn van een landelijk te organiseren congres rondom open standaarden of als onderdeel van de succesvolle Zorg & ICT beurs. Hiermee verwerven deze organisaties prestige in het veld wat navolging kan veroorzaken. 4. Het bieden van financiële middelen; Zoals eerder in paragraaf is genoemd, zijn op dit moment financiële middelen, wet- en regelgeving (dwang) en prestige de belangrijkste drivers voor initiatieven op het gebied van interoperabiliteit. De conversie naar open standaarden zal gepaard gaan met investeringen. Het kan organisaties helpen om hen hierbij financieel te ondersteunen, om in eerste instantie zaken van de grond te krijgen. Het is van belang om partijen die subsidies verstrekken voor ICT projecten in de zorg (zoals het Platform ICT & Innovatie of het programma Maatschappelijke Sectoren & ICT) te bewegen om het gebruik van open standaarden als randvoorwaarde te laten gelden voor de toekenning van subsidies. Voor open source software zou hetzelfde kunnen gelden. Omdat voor open source software een ander belang geldt voor de zorgsector zou de toepassing hiervan in 40

41 gesubsidieerde projecten wel gestimuleerd kunnen worden maar hoeft dit niet per se te worden afgedwongen. Op regionaal niveau worden op dit moment initiatieven ook vanuit zorgverzekeraars gestimuleerd om open standaarden toe te passen in de informatisering van zorgketens. De financiële prikkels hiervoor hoeven dus niet alleen vanuit de overheid te komen, maar kunnen ook vanuit andere stakeholders in het zorgproces worden verleend. 41

42 Voorbeeld Een voorbeeld hiervan is Denemarken waar de elektronische aanlevering van recepten vanuit huisartsen naar apothekers in korte tijd enorm is toegenomen (ruim 90% verloopt nu digitaal). De apothekers hebben een groot belang bij om zo veel mogelijk recepten digitaal te ontvangen om de verwerking te vergemakkelijken. De huisartsen leveren daarentegen recepten het liefst op papier aan, omdat dit sneller is in te vullen en zij dit al jaren gewend zijn. De elektronische uitwisseling is uiteindelijk bewerkstelligd door de huisartsen een vergoeding van 2,- te bieden wanneer recepten in plaats van op papier, elektronisch worden verstuurd. Om de lasten en de opbrengsten eerlijk te verdelen, betalen de apothekers een bedrag van 2,10. Hiervan gaat 2,- naar de huisartsen en 0,10 naar het systeem wat de elektronische uitwisseling mogelijk maakt. Zo is iedereen gebaat bij elektronische uitwisseling. Figuur 6: Stimuleren in de tijd toegevoegd aan de transformatiekaart 42

43 6.3 Activiteiten behorend bij de pijler Faciliteren 1. Beschikbaar stellen van een stappenplan; Zorgorganisaties die enige ervaring hebben met de implementatie en het gebruik van open standaarden geven aan behoefte te hebben aan een concreet stappenplan voor de implementatie. Vaak is er wel aangegeven welke standaard gebruikt moet worden, maar ontbreekt een aanpak hoe deze standaard vervolgens precies moet worden geïmplementeerd. Door hier een stappenplan voor op te stellen, waarbij rekening wordt gehouden met de context waar binnen deze gebruikt gaat worden, kunnen onduidelijkheden worden weggenomen. Standaardisatieorganisaties kunnen geprikkeld en geholpen worden om dergelijke stappenplannen te ontwikkelen. 2. Publiceren van beschikbaar materiaal; Door de kennis en ervaring die inmiddels is opgebouwd ten aanzien van de implementatie van open standaarden in de zorg beschikbaar te stellen, kan de leercurve voor andere zorgorganisaties veel steiler verlopen. Op het gebied van open standaarden is met ondersteuning van NEN de website opgericht, waar een overzicht is opgenomen van (open) standaarden. Naast dit overzicht is er ook behoefte aan informatie over de toepassing van deze standaarden en ervaringen met de implementatie. Om een voorbeeld te geven van toepassingen die momenteel al beschikbaar zijn rondom open standaarden en open source software in de zorg, is in bijlage D een overzicht opgenomen. De betrokken organisaties zouden goed kunnen bijdragen aan het ontwikkelen van materiaal voor publicatie, ook in samenhang met de beoogde succesverhalen (activiteit 3 onder zendingswerk). Op de website Zorgopen (http://www.zorgopen.org) is veel informatie te vinden ten aanzien van de beschikbaarheid en het gebruik van open source software in de zorg. Op deze website worden zowel binnenlandse als buitenlandse projecten beschreven. 43

44 3. Stimuleer lokalisatie en beheer van open standaarden; Veel open standaarden zijn gebaseerd op internationale standaarden die zijn vertaald naar de specifieke situatie van het betreffende land. Zo heeft HL7 Nederland de internationale HL7 standaard aangepast naar de specifieke situatie van de Nederlandse gezondheidszorg. Deze lokalisatie van standaarden is van belang, omdat voor elk land specifieke voorwaarden gelden waaronder zorg wordt geleverd en waardoor processen anders ingericht kunnen zijn. Voorbeeld Een voorbeeld hiervan is de IHE, Integrating the Healthcare Enterprise, is een internationaal samenwerkingsverband tussen gebruikers en leveranciers van ICT in de zorgsector. IHE promoot het gecoördineerd gebruik van gevestigde standaarden zoals DICOM en HL7 om specifieke klinische behoeften ten aanzien van optimale patiëntenzorg in te vullen. IHE geeft aan welke (open) standaarden er beschikbaar zijn, waarvoor deze standaarden toegepast kunnen worden en op welke manier. De kracht van IHE zit vooral in het publiceren van de requirements van open standaarden (technical frameworks) en het testen van applicaties tegen deze requirements. Beroemd zijn de Connectathons waarbij de semantische interoperabiliteit wordt getest voor een bepaald end to end proces. Leveranciers kunnen hun applicaties hiervoor aanmelden. Applicaties die de test goed hebben doorstaan worden gepubliceerd door de IHE. IHE is ontstaan binnen de radiologie toen elektronische beeldverwerking zijn intrede deed. IHE heeft een enorme impuls gegeven aan het gebruik van open standaarden en de realisatie van best of breed architecturen. Nictiz werkt inmiddels nauw samen met IHE in diverse projecten. Gezien de ambities van het NOiV ligt het voor de hand om in overleg te treden met IHE Nederland en na te gaan welke mogelijkheden er zijn om de activiteiten en resultaten van IHE Nederland verder op te schalen. 4. Stimuleer portals ter ondersteuning van het testen en implementeren van open standaarden; Zoals aangegeven in punt 1 missen vooral de softwareleveranciers op dit moment nog ondersteuning bij het implementeren van standaarden in hun producten. Zij kunnen hierin gefaciliteerd worden door Portals te bieden, waarop alle informatie die zij nodig hebben om open standaarden te implementeren, wordt aangeboden. Voorbeeld Een voorbeeld hiervan is het portal WESP van Vektis (ei.vektis.nl). Op deze portal kunnen softwareleveranciers alle specificaties m.b.t. de elektronische declaratiestandaard EI vinden. Ook worden online faciliteiten geboden om testbestanden te genereren die zijn gebaseerd op deze standaard en een tool waarmee testbestanden kunnen worden gecontroleerd op een juiste implementatie van de betreffende standaard. Hiermee hebben de 44

45 leveranciers alle instrumentarium in handen om de standaarden te testen en te implementeren. Dergelijke portals zijn echter voor andere open standaarden nog niet operationeel en zouden door NOiV gestimuleerd moeten worden bij de betreffende standaardisatie organisaties. Wij realiseren ons dat het produceren en onderhouden van dergelijke portalen niet binnen de mogelijkheden van het NOiV ligt. Het NOiV kan echter wel een raamwerk bieden en in samenwerking met bijvoorbeeld een universiteit of hogeschool komen tot een dergelijk portaal. Een voorbeeld van deze samenwerking is het Australische Healthcare Messaging Lab Propageer een referentiearchitectuur voor migratie Een belangrijk hulpmiddel om de ontwikkeling te begeleiden naar een informatievoorziening in de zorgsector, waarbij het gebruik van open standaarden de standaard is, is een referentiearchitectuur. Deze referentie architectuur kan beschouwd worden als een bestemmingsplan. In dit bestemmingsplan op hoofdlijnen kunnen vervolgens de onderscheiden functionele gebieden gefaseerd nader uitgewerkt worden. Deze gedetailleerde uitwerkingen van de functionele gebieden omvatten de functionele specificaties voor de te ontwikkelen services/applicaties. Hiermee wordt een eenduidige keuze voor open standaarden voor de samenwerking tussen de onderscheiden services/applicaties mogelijk. Onder uitwerken wordt hierbij verstaan het vertalen van de strategische en organisatorische uitgangspunten, van de functionele structuur en de werkwijze in een ontwerp van de opzet van de informatievoorziening voor de aspecten informatie, informatiedistributie en functionele kenmerken van informatiesystemen, beveiliging en beheer. Dit gebeurt op zodanige wijze dat in een volgende stap en binnen de kaders van de referentiearchitectuur de functionele en technische eisen die gesteld worden aan afzonderlijke informatiesystemen kunnen worden gespecificeerd. De referentiearchitectuur vormt vervolgens de basis voor een migratiestrategie die een instelling kan volgen om stap voor stap toe te groeien naar het gebruik van open standaarden (en op termijn wellicht ook open source software). De architectuur zal ook als referentie dienen voor ontwikkelaars, die voor de witte vlekken in de architectuur, applicaties en services ontwikkelen. Als voorbeeld van een referentiearchitectuur kan in dit verband de NORA gelden, de referentiearchitectuur die voor de ontwikkeling van de informatiehuishouding van de Nederlandse overheid is ontwikkeld. Eerder is in dit rapport aangegeven dat de informatievoorziening binnen de gehele zorgketen afgestemd zou moeten worden, om een 2 45

46 juiste en tijdige uitwisseling van patiëntendossiers te kunnen garanderen. Bestaande referentiearchitecturen kunnen hierbij helpen om dit te bewerkstelligen. De uitdaging zit er dan wel in om deze bestaande referentiearchitecturen op elkaar af te stemmen. Op dit moment is er veel beweging waar te nemen op het gebied van referentiearchitecturen en referentimodellen. Actiz (verpleging en verzorging), GGZ Nederland, de bureau s Jeugdzorg (via de MO groep), de KNGF (Fysiotherapeuten) en een aantal andere branches hebben recent een sector specifieke referentiearchitecturen opgeleverd. In de GGZ heeft dit inmiddels geleid tot de nodige bewegingen onder de ICT leveranciers. Een aantal GGZ instellingen bereid momenteel een gemeenschappelijke aanbesteding voor op basis van het ontwikkelde referentiemodel. Dit bewijst dat het een krachtig instrument is om beweging te veroorzaken. Een belangrijke sector waar nog geen referentiearchitectuur beschikbaar is, is de ziekenhuissector. Veel ziekenhuizen zijn zich op dit moment aan het oriënteren op het Elektronisch Patiënten Dossier (EPD). Dit is echter complexe materie. Denk aan de technische randvoorwaarden, de diverse specialismen die ieder hun eigen eisen en wensen hebben, de aansluiting op het landelijk EPD via het LSP, verantwoordingseisen, het diverse aanbod van ICT leveranciers etc. Een referentiearchitectuur kan enorm behulpzaam zijn om de ziekenhuizen een andere positie te verschaffen ten opzichte van de ICT leveranciers en EPD s meer vanuit de behoefte van de ziekenhuizen te ontwikkelen. De Nederlandse vereniging van Ziekenhuizen (NVZ) en het platform en de stuurgroep ICT & Innovatie hebben 2 jaar geleden een initiatief ondernomen voor de ontwikkeling van een dergelijke referentie architectuur voor ziekenhuizen. De daadwerkelijke realisatie hiervan is echter nog niet ter hand genomen. Wij adviseren om dit initiatief opnieuw onder de aandacht te brengen en te ondersteunen. 46

47 Figuur 7: Tranformatiekaart gecompleteerd met activiteiten rond faciliteren 47

48 7 Conclusie en aanbevelingen De behoefte vanuit het veld naar interoperabiliteit is de afgelopen tijd alleen maar toegenomen. Dit wordt vooral veroorzaakt door de introductie van vraagsturing in de zorg, waarbij de patiënt/cliënt een veel meer centrale positie krijgt. Tegelijk wordt deze behoefte aan interoperabiliteit niet bestuurlijk vertaald naar het gebruik van open standaarden. Gesloten versus open standaarden Uit het onderzoek is gebleken dat het veld nog niet zozeer een voorkeur heeft hoe deze semantische interoperabiliteit of eenheid van taal tot stand komt, als deze er maar komt. Men is wel doordrongen van het feit dat het middel om tot deze eenheid van taal te komen gezocht moeten worden in standaarden. Of dit nu open standaarden of gesloten standaarden zijn, is voor het veld niet zo van belang. Dit kan voor het NOiV het uitgelezen moment zijn om het gebruik van open standaarden te promoten. De boodschap die hieruit naar voren moet komen is dat het gebruik van open standaarden geen doel op zich is, maar een middel om te komen tot eenheid van taal. Ook de bekende voordelen als verlaging van het risico op vendor lock-in (leveranciersafhankelijkheid), het stimuleren van de innovatiekracht van leveranciers en het beter kunnen ontsluiten van informatie zijn argumenten die op dit moment nog niet goed genoeg bekend zijn bij bestuurders en beleidsmakers van zorginstellingen. Het veld hecht veel waarde aan een juiste vertaling van de zorginhoudelijke component in een standaard (gesloten dan wel open). Hiervoor is het van belang dat een standaard is afgestemd op de context waarin hij van toepassing is. Dit proces van lokalisatie van een standaard is niet zozeer een activiteit die NOiV zelf kan uitvoeren, maar is de verantwoordelijkheid van de organisaties die de standaarden beheren. Open source software Op het gebied van open source software lopen de ontwikkelingen op dit moment nog achter op de ontwikkelingen met betrekking tot open standaarden. Daarentegen zal open source software van minder invloed zijn op het bereiken van eenheid van taal / semantische interoperabiliteit binnen de sector gezondheidszorg en heeft wat dat betreft minder prioriteit. Het is wel goed om in ogenschouw te houden dat op het gebied van kosten per werkplek voor kantoorautomatisering er met open source software nu al goede resultaten zijn te boeken. 48

49 De te ondernemen stappen Om te komen tot een situatie waarin interoperabiliteit en eenheid van taal een vanzelfsprekendheid zijn, worden een aantal activiteiten onderscheiden. Daarin is een zekere mate van volgordelijkheid van belang. In dit rapport zijn de activiteiten en de voorgestelde volgordelijkheid gevat in een aantal kernactiviteiten. Dit zijn; 1. Zendingswerk 2. Stimuleren 3. Faciliteren Met deze drie kernactiviteiten en hun subactiviteiten wordt invulling gegeven aan de noodzaak om beweging in het veld te creëren. Uit het onderzoek blijkt namelijk dat het veld op dit moment voor een groot deel onbewust is van het feit dat men onbekwaam handelt. De eerste stap is om dit onbewustzijn om te buigen in bewustzijn. Dit kan door zendingswerk te verrichten. De volgende stap is het veld bekwaam te laten worden door het gebruik van open standaarden te stimuleren en faciliteren. Vooral op het gebied van de eerste twee kernactiviteiten kan het NOiV vanuit haar takenpakket een belangrijke rol vervullen. Op dit moment bestaat er in het veld namelijk nog een aanzienlijke informatie achterstand op het gebied van open standaarden. Het idee bestaat dat het implementeren van open standaarden per definitie complexer is dan bij de gesloten varianten. Ook bestaat er ten onrechte het idee dat met open standaarden afbreuk wordt gedaan aan de informatiebeveiliging en continuïteit van de informatievoorziening binnen organisaties. Het zal voor het NOiV in eerste instantie dan ook een kwestie van informeren van het veld zijn (het creëren van een brandend platform) om de informatie achterstand weg te werken, alvorens beweging in het veld kan worden gecreëerd. Op het gebied van het stimuleren is het voor het NOiV een relatief eenvoudige activiteit om het veld te ondersteunen in het opstellen van een business case. Uit het onderzoek is gebleken dat het veld geen duidelijk zicht heeft op de voordelen die bereikt kunnen worden met open standaarden en de hoogte van de investeringen die hieraan ten grondslag liggen. Door een template aan te bieden kunnen bestuurders sneller zicht krijgen op de gevolgen van een investeringsbeslissing op het gebied van open standaarden. Om het veld vervolgens te kunnen faciliteren is vooral een rol weggelegd voor de bestaande standaardisatie organisaties. Het NOiV zou hierin wel kunnen ondersteunen, maar deze activiteiten sluiten minder goed aan op haar bestaande takenpakket. In de beschrijving van de aanbevolen activiteiten is nog geen aandacht besteed aan de rolverdeling van de verschillende betrokken organisaties bij de uitvoering ervan. Om de activiteiten om te zetten in een concreet actieplan voor het NOiV is het van belang de gewenste 49

50 rolverdeling in samenwerking met de betrokken organisaties uit te werken. Samengevat is de zorg een complex veld dat meer en meer onder invloed staat van externe factoren. De huidige transformatie van aanbodgestuurde naar vraaggestuurde zorg maakt dat samenwerking tussen zorginstellingen essentieel wordt. Ketenvorming, zorginhoudelijk en logistiek, vereisen informatie alignment. Daarnaast is de recente beweging waarbij de patiënt wordt beschouwd als belangrijkste belanghebbende van zijn medische gegevens een belangrijke impuls voor de juiste uitwisselbaarheid van gegevens. Beiden vereisen een juiste interpretatie van gegevens tussen zorginstellingen, informatie verzamelende elementen (zoals Prismant, IGZ, DIS (DBC Informatie Systeem) en de patiënt zelf. Wil deze beweging juist en effectief verlopen dan is het essentieel dat gebruik gemaakt gaat worden van open standaarden. Er is op het gebied van open standaarden veel beschikbaar in de zorg. Dit moet echter wel veel meer onder de bestuurlijke aandacht komen binnen zorginstellingen om versnippering en vrijblijvendheid te voorkomen. Het NOiV heeft wat dat betreft het juiste moment gekozen om de zorg als markt voor haar doelstellingen in het vizier te nemen. 50

51 Bijlagen 51

52 Bijlage A: Informatiedocument Deze bijlage bevat de achtergrondinformatie zoals deze is gestuurd aan de geïnterviewden. Achtergrond informatie Het programma Nederland Open in Verbinding (NOiV) informeert (semi) overheidsorganisaties over de mogelijkheden van open standaarden (OS) en open source software (OSS) en stimuleert hen deze, waar mogelijk toe te passen in hun informatiesystemen. Het NOiV wil, naast andere sectoren, ook voor de zorgsector de mogelijkheden verkennen. Daarbij heeft zij zich ten doel gesteld om: organisaties in de zorg het belang van interoperabiliteit te laten erkennen; het gebruik van open standaarden in de zorg als norm te stellen; het gebruik van open source software te stimuleren voor zover deze bijdraagt aan een verhoogde interoperabiliteit. Hierbij realiseert het programma NOiV zich, dat de zorgsector zich kenmerkt door een grote mate van complexiteit en diversiteit, terwijl het belang van interoperabiliteit in deze sector van eminent belang is. Om te komen tot een implementatiestrategie, heeft het NOiV behoefte aan een verkennend onderzoek in de zorgsector. In dit verkennend onderzoek dient duidelijk te worden wat de mogelijkheden en randvoorwaarden zijn voor het behalen van de doelstellingen van het NOiV. Het onderzoek moet leiden tot antwoord op de vraag: Welke activiteiten kunnen door het programmabureau NOiV of door andere stakeholders ondernomen worden zodat zorginstellingen het belang van interoperabiliteit erkennen, het gebruik van open standaarden als norm stellen en meer gebruik maken van open source software (en open document formaten zoals ODF) bij zowel toepassingen in de zorg als de bedrijfsvoering van zorgverleners? In dat kader hebben wij u gevraagd om deel te nemen aan dit onderzoek in de vorm van een interview. Ter voorbereiding hebben wij voor u enig achtergrondmateriaal opgezet. Daarnaast kunt u een aantal kernvragen doornemen. Het betreft onderwerpen die in het gesprek aan de orde zullen komen. Het zou prettig zijn als u dit ter voorbereiding kunt doornemen. Alvast hartelijk dank voor uw medewerking. 52

53 Zorgsector en open standaarden Open standaarden kunnen beschreven worden op de volgende aspecten: overdraagbaarheid (portabiliteit) uitwisselbaarheid (interoperabiliteit) beveiliging. Deze aspecten zullen hieronder beschreven worden. Overdraagbaarheid (portabiliteit) Wanneer zorgverleners binnen één zorgaanbieder nauw met elkaar samenwerken, is het belangrijk dat zij patiëntgegevens gemakkelijk kunnen delen of overdragen. Dat is niet vanzelfsprekend want: zorgverleners ontwikkelen hun eigen manier van werken en zijn daardoor geneigd alleen vast te leggen wat zij zelf later weer nodig hebben, een zorgaanbieder kan meerdere ICT-applicaties hebben van verschillende ICT-leveranciers, waardoor patiëntgegevens niet gedeeld kunnen worden. Open standaarden en andere afspraken kunnen hierbij helpen. Overdraagbaarheid is te verdelen in semantische en technische overdraagbaarheid. Semantische overdraagbaarheid Wanneer zorgverleners binnen dezelfde zorgaanbieder, rechtstreeks met elkaar samenwerken of elkaars werk overnemen, is het belangrijk dat de patiëntgegevens vastgelegd door de ene zorgverlener, overdraagbaar zijn op de andere zorgverlener. Voor deze semantische overdraagbaarheid is het nodig dat deze zorgverleners afspraken maken over: dossiervorming: welke gegevens moeten minimaal worden vastgelegd? terminologie: hoe moeten deze gegevens worden vastgelegd? In de praktijk wordt semantische overdraagbaarheid bereikt door standaardisatie van de dossiervorming, vaak als onderdeel van protocollering van het medische proces. Onderdeel daarvan is de keuze voor bepaalde terminologiestandaarden. Deze standaardisatie wordt meestal gedaan door de afzonderlijke nationale medische beroepsverenigingen leidt tot beroepsrichtlijnen. Het ontwikkelen van dergelijke beroepsrichtlijnen kost veel geld. Daarom stellen sommige beroepsverenigingen deze alleen beschikbaar tegen een flinke financiële vergoeding. Er is dan geen sprake meer van open standaarden. 53

54 Technische overdraagbaarheid Wanneer de zorgaanbieder besluit een nieuwe XIS-applicatie (bv Ziekenhuis Informatie Systeem) aan te schaffen, ter vervanging of aanvulling, is het prettig als de gegevens die liggen opgeslagen in de database kunnen worden gebruikt door de nieuwe XIS-applicatie. Voor deze technische overdraagbaarheid is het nodig dat de applicatieleveranciers afspraken maken over: hoe moet de gegevensverzameling worden gestructureerd: tabellen, documenten? hoe moeten de gegevenselementen daarbinnen worden vastgelegd: codes, vrije tekst? Op het gebied van structurering zijn er internationale standaarden, die echter nog weinig gebruikt worden. Uitwisselbaarheid (interoperabiliteit) Wanneer zorgverleners van verschillende (afdelingen van) zorgaanbieders met elkaar samenwerken, is het belangrijk dat zij patiëntgegevens kunnen uitwisselen. Dat is niet vanzelfsprekend want: zorgverleners met hun uiteenlopende beroepstitels en specialismen hebben hun eigen gewoonten en bezigen gespecialiseerde vaktaal, (afdelingen van) zorgaanbieders kunnen verschillende applicaties hebben van verschillende leveranciers, (afdelingen van) zorgaanbieders kunnen verschillende ICTinfrastructuren hebben met verschillende technologie. Open standaarden en andere afspraken kunnen hierbij helpen. Uitwisselbaarheid is te verdelen in semantische, syntactische en technische uitwisselbaarheid. Semantische uitwisselbaarheid tussen zorgverleners Als samenwerkende zorgverleners verschillende beroepstitels hebben, is het niet vanzelfsprekend maar wel belangrijk dat zij de uitgewisselde patiëntgegevens op dezelfde wijze begrijpen. Voor deze semantische uitwisselbaarheid is het nodig dat deze zorgverleners afspraken maken over: gegevensrichtlijn: welke gegevens moeten minimaal worden uitgewisseld, terminologie: hoe moeten deze gegevens worden gerepresenteerd. 54

55 In de praktijk wordt semantische uitwisselbaarheid bereikt door het ontwikkelen van beroepsrichtlijnen en terminologie, vaak als onderdeel van multidisciplinaire protocollering van het medische proces. Dit wordt meestal gedaan door de verschillende betrokken beroepsverenigingen onderling. Semantische uitwisselbaarheid staat net als semantische overdraagbaarheid in theorie los van ICT, maar het ontbreken ervan komt juist goed aan het licht bij elektronische uitwisseling van patiëntgegevens. Semantische uitwisselbaarheid tussen applicaties Als samenwerkende zorgverleners gebruik maken van beslissingsondersteunende ICT-applicaties (decision support systems) afkomstig zijn van verschillende leveranciers, is het niet vanzelfsprekend maar wel belangrijk dat zij de uitgewisselde gegevens kunnen verwerken, maar ook op dezelfde wijze kunnen interpreteren. Als voorbeeld noemen we het zogenaamde elektronische voorschrijfsysteem dat artsen kunnen gebruiken om op basis van een voorgestelde medicatie automatisch te laten controleren of er contraindicaties zijn. Deze automatische medicatiebewaking vereist dat de ICT-applicatie de medicatiehistorie en potentiële contra-indicaties van een patiënt opvraagt bij andere ICT-applicaties en de opgeleverde gegevens eenduidig kan interpreteren. Dit gaat veel verder dan de zorgverlener die na het inzien van de medicatiehistorie zelf de interpretatie voor zijn rekening neemt en bij twijfel misschien nog kan bellen met de afkomstige zorgverlener. In dat geval kunnen ICT-applicaties namelijk volstaan met syntactische uitwisselbaarheid. Syntactische uitwisselbaarheid Als de ICT-applicaties van samenwerkende zorgverleners afkomstig zijn van verschillende leveranciers, is het niet vanzelfsprekend maar wel belangrijk dat zij de uitgewisselde gegevens kunnen verwerken (opslaan, presenteren). Voor deze syntactische uitwisselbaarheid is het nodig dat deze applicatieleveranciers afspraken maken over: hoe moeten deze gegevens worden uitgewisseld: codes, vrije tekst? hoe moeten deze gegevens worden gestructureerd: berichten, documenten, 55

56 In de praktijk zien we dat deze syntactische uitwisselbaarheid voornamelijk is geregeld door standaardisatie van de berichtuitwisseling en de gebruikte codestelsels. Dat blijft vaak beperkt tot binnen bepaalde beroepsgroepen (Edifact, HL7, DICOM). Technische uitwisselbaarheid Als de ICT-infrastructuren van samenwerkende zorgverleners afkomstig zijn van verschillende leveranciers, is het niet vanzelfsprekend maar wel belangrijk dat zij de gegevens überhaupt kunnen uitwisselen. Voor deze technische uitwisselbaarheid is het nodig dat deze ICT-infrastructuur leveranciers afspraken maken over: hoe moeten deze gegevens worden getransporteerd? Het gaat hier vooral om transportprotocollen (SMTP, http, Web services). Beveiliging (zekerheid) Wanneer zorgverleners van verschillende (afdelingen van) zorgaanbieders onderling patiëntgegevens willen uitwisselen, is het belangrijk dat zij erop kunnen vertrouwen dat die patiëntgegevens niet in verkeerde handen vallen, zowel tijdens uitwisseling als daarna. Dit is niet vanzelfsprekend want: zorgaanbieders hanteren verschillende manieren van interne beveiliging, vaak op een te laag niveau (beperkte autorisatie, onbeschermde netwerken, onvoldoende streng beheer), zorgaanbieders hanteren intern vertrouwensmiddelen (wachtwoord, pas, token, etc.) die buiten de grenzen van de zorgaanbieder weinig zekerheid bieden. Deze zaken spelen zowel tussen zorgaanbieders onderling als binnen een (grotere) zorgaanbieder. Er zijn vele standaarden op dit gebied, sommige heel algemeen, andere zeer specifiek. De samenhang is vaak niet duidelijk. Voorbeelden van algemene standaarden zijn: NEN 7510, 7511 en 7512 voor informatiebeveiliging in de zorg. NVN-ENV :2000 en Beveiliging van de communicatie in de zorg In de zorgsector lijkt beveiliging een achtergebleven gebied. Beveiliging is onder te verdelen in procesmatig, applicatieve en infrastructurele beveiliging. 56

57 Procesmatige beveiliging Wanneer zorgverleners van verschillende (afdelingen van) zorgaanbieders onderling patiëntgegevens willen uitwisselen, zijn behalve de WGBO nadere afspraken nodig: wie houdt bij welke zorgverlener welke beroepstitel en specialisme mag dragen en geeft vertrouwensmiddelen (bijv. chipkaart) uit aan zorgverleners en medewerkers waarmee zij kunnen bewijzen wie zij zijn en welke beroepstitel en specialisme zij hebben (uitgifte)? welke voorwaarden worden verbonden aan het gebruik van deze vertrouwensmiddelen (gebruik)? welke patiëntgegevens mag de ene zorgverlener inzien van een ander, op grond van zijn beroepstitel en specialisme (autorisatieprotocol)? welke medewerkers mogen namens een zorgverlener optreden en evenzo patiëntgegevens inzien (mandatering)? wie controleert op onrechtmatige inzage en spreekt zorgverleners daar zonodig op aan (toezicht)? Op dit gebied zijn er diverse wetten (WBP, WGBO, etc.) en richtlijnen. Applicatieve beveiliging Wanneer zorgverleners van verschillende (afdelingen van) zorgaanbieders onderling patiëntgegevens willen uitwisselen, is het niet vanzelfsprekend maar wel belangrijk dat hun XIS-applicaties afdwingen: dat zorgverleners en medewerkers alleen toegang krijgen als zij daadwerkelijk werken voor de verantwoordelijke zorgaanbieder (toegangscontrole), dat zorgverleners worden geautoriseerd op grond van hun beroepstitel en specialisme, alvorens zij toegang krijgen tot patiëntgegevens (autorisatie), dat medewerkers worden gemandateerd alvorens zij toegang krijgen tot patiëntgegevens (mandatering), dat al hun toegang tot patiëntgegevens van andere zorgverleners wordt gelogd en door de toezichthouder kan worden gecontroleerd (toegangslog). Op dit gebied bestaan vele standaarden, vaak zijn ze zo algemeen dat ze niet direct geïmplementeerd kunnen worden. 57

58 Infrastructurele beveiliging Wanneer zorgverleners van verschillende (afdelingen van) zorgaanbieders onderling patiëntgegevens willen uitwisselen, is het niet vanzelfsprekend maar wel belangrijk dat hun ICT-infrastructuur zekerstelt dat patiëntgegevens: daadwerkelijk afkomstig zijn van de vermelde zorgverlener met zijn beroepstitel en specialisme (authenticatie), niet ter inzage van onbevoegden komen (vertrouwelijkheid) niet ongemerkt gewijzigd kunnen worden (integriteit) zonodig van een elektronische handtekening kunnen worden voorzien (onweerlegbaarheid). Op dit gebied bestaan diverse internationale standaarden, niet specifiek voor de zorg. Zorgsector en open source software Het gebruik van open source software kan bijdragen aan: minder afhankelijkheid van dominante ICT-leveranciers, en daardoor: meer innovatie, lagere licentiekosten, meer transparantie en daardoor: betere beveiliging, meer vertrouwen van het publiek. Bij open source software gaat het hoofdzakelijk om sectorgenerieke ICT-applicaties voor office, groupware, contentmanagement, etc. en ICT-infrastructuur zoals operating systems, databases, telefonie, etc. Zorgsectorspecifieke open source applicaties zijn minder bekend. 58

59 Vragenlijst De onderstaande vragen hebben deels betrekking op zorginstellingen. De lijst is een handvat voor de discussie tijdens het interview. Kent u voorbeelden van (geslaagde) implementaties van (open) standaarden binnen uw organisatie? Wat zijn de achtergronden bij de keuze geweest? Wat zijn de redenen van het wel of niet slagen van deze implementaties. Kunt u de (kritische) succesfactoren aangeven? Is er een business case opgezet voor deze implementaties? Hoe heeft deze in de praktijk uitgepakt? Kent u voorbeelden van (geslaagde) implementaties van open source software binnen uw organisatie? Wat zijn de achtergronden bij de keuze voor gesloten of open software geweest? Wat zijn de redenen van het wel of niet slagen van deze implementaties. Kunt u de (kritische) succesfactoren aangeven? Is er een business case opgezet voor deze implementaties? Hoe heeft deze in de praktijk uitgepakt? Indien u zou overwegen om software binnen uw organisatie te vervangen, wat zouden daarbij remmende en stimulerende factoren zijn? Waarom is volgens u het gebruik van Open Source software geen gemeengoed binnen de zorg. Wat is er volgens u nodig om binnen de zorg nodig tot (het gebruik van) open standaarden en Open Source software te komen? Wat zijn volgens u daarbij de (kritische) succesfactoren? Welke stimuleringsmaatregelen kunt u hiervoor bedenken? Bent u bekend met het beleid van het kabinet ten aanzien van het gebruik van open standaarden en open source software door organisaties in het (semi-)publieke domein? Heeft uw zorginstelling activiteiten ontwikkeld of in het verschiet om voor 2010 te beschikken over een implementatiestrategie voor dit open source software en open standaarden beleid? Wat is in communicatieve zin volgens u nodig om het OS OSS beleid binnen uw organisatie doeltreffend over het voetlicht te brengen (ook bij het management)? 59

60 Bijlage B: Interview lijst Contactpersoon Organisatie Functie Dhr. T. van Althuis NHG Dhr. A. Prins & Dhr. D. Jolie Dhr. E.J. Hoijtink OIZ Zorggroep Almere Zorggroep Almere Dhr. B. Anderse IHEgebruikersgroep Dhr. J. E. Slot AMC Directeur ICT Senior Wetenschappelijk medewerker, sectie automatisering Projectmanager informatiemanagement Hoofd informatisering Bestuurslid OIZ (portefeuille standaardisatie) Systeem architect Dhr. J. van Capgemini Open Source alliance Disseldorp manager Dhr. R. Spronk HL7 Trekker HL7 University Dhr. H. de Kleine Vektis Hoofd afdeling standaarden Dhr. E. Aling OZIS Manager Stichting OZIS Dhr. W. Rutten Huisartenlab Directeur SHL breda Dhr. P. Morsing Actiz/GGD lid Landelijke stuurgroep EKD JGZ Dhr. W. Salzmann CVZ Adviseur innovatie Dhr. G. Krediet Mesos Medisch Hoofd ICT Centrum Dhr. R. Slob NZA Coördinator ZorgInnovatieWijzer NZa 60

61 Bijlage C: Afkortingen Afkorting AORTA AWBZ CVZ DBC DIS DSMIV-TR EHR Verklaring 1) Het concept van gegevensuitwisseling in de zorgsector, beschreven in de door Nictiz ontwikkelde architectuur; 2) De door Nictiz ontwikkelde architectuur voor gegevensuitwisseling in de zorgsector; 3) De basisinfrastructuur die gegevensuitwisseling in de zorgsector zoals beschreven in de door Nictiz ontwikkelde architectuur mogelijk maakt. Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten College voor zorgverzekeringen Diagnose Behandel Combinatie DBC Informatie Systeem Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders, vierde herziene editie Electronic Health Record (EPD) EI standaard Externe Integratie Standaard EPD Elektronisch Patienten Dossier GBZ Goed Beheerd Zorgsysteem GGD Gemeentelijke Gezondheidsdienst GGZ Geestelijke Gezondheid Zorg ICD9/10 International Statistical Classification of Diseases and Related Health Problems IGZ Inspectie voor de Gezondheidszorg KIS Keten Informatie Systeem KNMG Koninklijke Nederlandsche Maatschappij tot bevordering der Geneeskunst LSP Landelijk Schakel Punt NHG Nederlands Huisartsen Genootschap NOiV Nederland Open in Verbinding NORA Nederlandse Overheid Referentie Architectuur Nza Nederlandse Zorgautoriteit ODF Open Document Format OS Open Standaarden OSS Open Source Software UMC Universitair Medisch Centrum VWS Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 61

62 WCIA WMG WMO WTZi XIS ZBO ZIP ZIS ZVW ZZP Werkgroep Coördinatie Informatisering en Automatisering Wet marktordening gezondheidszorg Wet maatschappelijke ondersteuning Wet toelating zorginstellingen Zorg Informatie Systeem, waarbij de X voor de zorgsector staat (ZIS=Ziekenhuis, HIS=Huisarts, LIS=Laboratorium) Zelfstandig BestuursOrgaan Zorg Innovatie Platform Ziekenhuis Informatie Systeem ZorgVerzekeringsWet ZorgZwaartePakket 62

63 Bijlage D: Voorbeeldprojecten Open Standaarden HL7 Het is de missie van HL7 om standaarden voor interoperabiliteit te leveren die de zorg verbeteren, de werkprocessen optimaliseren en eenduidigheid bevorderen. HL7 is een wijdverbreid gebruikte set standaarden waarvan vooral de berichtenstandaard in Nederland in gebruik is. EDIFACT Een berichtenstandaard opgezet door de Verenigde Naties. Edifact is een standaard voor elektronische communicatie met behulp van gestructureerde en gestandaardiseerde berichten. Veel gebruikt in de communicatie tussen huisartsen en ketenpartners (lab, apotheek etc.). Alhoewel strikt genomen geen open standaard (licentieomschrijving) betreft het wel een vrij beschikbare standaard die (oa door Nictiz) voor lokale situaties wordt aangepast. Vektis standaarden Vektis biedt diverse producten en diensten aan de verschillende partijen binnen de zorgsector. Hieronder vallen ook een aantal standaarden die vrij ter beschikking worden gesteld. Vektis zal binnenkort officieel erkent worden als Open Standaard organisatie. De standaarden betreffen: Declaratie standaarden (EI en AZR), UZOVI register (register van zorgverzekeraars), AGB register (identificatie van zorgverleners en zorginstellingen). DBC standaarden De DBC systematiek neemt een centrale plaats in in de productstructuur van de gezondheidszorg in de somatisch curatieve zorg, de geestelijke gezondheidszorg en de forensisch geestelijke gezondheidszorg. De DBC systematiek vereist een aanlevering van registratiegegevens aan het DIS (DBC Informatie Systeem). Deze standaard wordt door DBC Onderhoud opgesteld en is vrij beschikbaar. Het onderhoud aan de standaard gebeurt centraal, mede op basis van input uit het veld. Daarnaast bevat de DBC systematiek ICT specificaties ten behoeve van de registratie die vrijelijk beschikbaar zijn ook centraal worden onderhouden door DBC Onderhoud. 63

64 Parelsnoer Het Parelsnoer Initiatief realiseert een unieke samenwerking tussen de acht universitair medische centra. Het Parelsnoer Initiatief, opgericht in 2007 door de Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU), verzamelt op interuniversitair niveau klinische data en biomaterialen. Door het bundelen van deze gegevens en materialen kan de wetenschap zich ontwikkelen, wordt de patiënt beter behandeld en kan nieuwe productontwikkeling plaatsvinden. Dit laatste versterkt de economische positie van de farmaceutische en biotechnologische industrie in Nederland. Het project richt zich in eerste instantie op acht ziektebeelden (parels). Dit zijn: cerebro vasculair accident (beroerte), diabetes mellitus, erfelijke darmkanker, inflammatoire darmziekten (ziekte van Crohn en colitis alcerosa), leukemie, neurodegeneratieve ziekten (o.a. Alzheimer), nierfalen en reumatoïde artritis en artrose. In de toekomst zullen de activiteiten van het Parelsnoer Initiatief uitgebreid worden naar andere ziektebeelden. WCIAA tabel De WCIAA tabellen van het Nederlands Huisartsen Genootschap houden zich onder andere bezig met de inhoud van de communicatie tussen Huisartsen en laboratoria. Deze standaarden waren vrijelijk beschikbaar toen deze nog gesubsidieerd werden door VWS. Dit is inmiddels gestopt waarmee de standaard gesloten is geworden. Portavita Voorbeeld van een Keten Informatie Systeem waarbinnen gebruik gemaakt wordt van een aantal open standaarden (zoals HL7v3 en zorginformatiemodellen). Wmo-pilot Digitaal Begrepen Dagelijks worden er door gemeenten en diverse organisaties op gebied van Zorg, Wonen en Welzijn cliëntgegevens uitgewisseld. Dit is van essentieel belang voor het geven van informatie, adviezen en oplossingen. Gemeentelijke Lokale Loketten zullen bij de uitvoering van de WMO een prominente plaats in de zorgketen zullen gaan innemen. Uit de nog lopende pilots in Zuidoost-Brabant is nog eens overduidelijk gebleken dat van een adequate uitwisseling van cliëntgegevens echter geen sprake is. Elke instantie heeft eigen harden software, waardoor steeds opnieuw de vraag en de gegevens moeten worden ingebracht. 64

65 Het structureren van het berichtenverkeer naar de internationale norm Health Level 7 en vervolgens het uitwisselen van deze inhoud tussen verschillende softwarepakketten (met behulp van XML) lost dit probleem op. Uit een binnen het SRE-werkgebied gehouden voorstudie, gefinancierd door de Provincie Noord-Brabant- is gebleken dat deze in de internationale medische wereld inhoudelijke en technische communicatiestandaard ook goed toepasbaar is in de keten Zorg, Wonen en Welzijn. Een groot voordeel is daarenboven, dat organisaties hun bestaande digitale netwerken slechts in beperkte mate hoeven aan te passen. Het SRE heeft voor de definitieve doorontwikkeling van deze toepassing het project Digitaal Begrepen opgezet en bij het Ministerie van VWS ingediend als ontwikkelpilot in het kader van de WMO. Zichtbare zorg (IGZ) Al enige jaren wordt door verschillende sectoren in de gezondheidszorg gewerkt aan het inzichtelijk maken van de kwaliteit van de geleverde zorg. Transparantie van kwaliteit is daarnaast ook een belangrijk speerpunt van het huidige kabinet. Kwalitatief goede zorg is zorg die patiëntgericht, effectief, veilig en op tijd is en die toegesneden is op de behoeften van de individuele patiënt en cliënt. Het zichtbaar maken van de kwaliteit van de zorg en van verschillen in kwaliteit is essentieel voor de werking van het nieuwe zorgstelsel. De kern van het nieuwe zorgstelsel is dat de patiënt en consument in staat wordt gesteld om geïnformeerd te kiezen; kiezen op het niveau van de instelling en aandoeningen. Daarvoor is vergelijkbare en betrouwbare informatie nodig over de prestaties van zorgaanbieders. Om de kwaliteit van de gezondheidszorg transparant te maken, hebben de deelnemende partijen in de verschillende sectoren de handen ineen geslagen. In elke sector werken verzekeraars, zorgaanbieders, PGO-organisaties en de IGZ samen om dit doel te bereiken. Zij stellen gezamenlijk vast over welk aanbod de kwaliteit zichtbaar moet worden en zij zien erop toe dat dit ook daadwerkelijk gebeurt. Het resultaat is dat er in iedere sector een breed gedragen set openbaar gepubliceerde informatie over kwaliteit van de geleverde zorg wordt vastgesteld. 65

66 Programma Zichtbare Zorg Om de zorgsectoren te ondersteunen bij het bereiken van deze ambitieuze doelstelling heeft de IGZ in opdracht van het ministerie van VWS het programma Zichtbare Zorg opgericht. Het programma ondersteunt de sectoren en verbindt de ontwikkelingen. Daarnaast zal het programma zich inzetten om maximaal te waarborgen dat de gepubliceerde informatie valide, betrouwbaar en daadwerkelijk vergelijkbaar is. Alleen dan kunnen cliënten, verzekeraars, inspectie en overheid varen op de informatie en kunnen de zorgaanbieders er op vertrouwen dat zij op basis van echt vergelijkbare informatie met elkaar vergeleken worden. De standaarden op basis waarvan gerapporteerd wordt zijn vrij beschikbaar. DICOM DICOM (Digital Imaging and Communications in Medicine) is een standaard die beschrijft hoe medische beeldinformatie dient te worden opgeslagen, uitgewisseld en geprint. De standaard definieert een bestandsformaat en een netwerkprotocol voor communicatie, een applicatieprotocol bovenop TCP/IP. De standaard werd ontwikkeld door de DICOM Standards Committee, waarvan de leden deels ook lid zijn van NEMA(National Electrical Manufacturers Association). In de (Nederlandse) gezondheidszorg, met name binnen de radiologieafdeling van een ziekenhuis, wordt op grote schaal gebruikgemaakt van medische beeldvormende systemen (bijvoorbeeld Röntgen, CT, MRI en Echografie). De beelden worden aangemaakt door beeldvormende modaliteiten en uiteindelijk in beeldarchieven (PACS systemen) opgeslagen. De gegevensuitwisseling tussen deze systemen vindt plaats door middel van het uitwisselen van elektronische berichten. De structuur van die berichten wordt gedefinieerd door standaarden zoals DICOM. Het staat een ieder vrij de DICOM standaard te gebruiken. De NEMA voert geen certificeringsprogramma uit. 66

67 Open Source software Bosman GGz Volledig ingericht met Open Source 45 gebruikers. Bosman GGz is een jonge instelling voor geestelijke gezondheidszorg. Vanaf de start in 2007 wordt uitsluitend gebruik gemaakt van Open Source software. Voor 45 gebruikers op vier locaties (eind 2009 zijn dit er zeven) wordt het gehele werkproces met Open Source ondersteund. Psychiater M. Bosman: Ik wilde absoluut voorkomen dat onze gegevens op straat kwamen te liggen. Met Open Source hebben we volledige zekerheid over de veiligheid en kwaliteit van onze systemen. Waarom Open Source? Kostenbesparing, door het ontlopen van licentiekosten, het voorkomen van een vendor-lock-in en minder zware benodigde hardware, speelt een rol, aldus Bosman. Ik vind het belangrijker dat we toegang hebben tot de code, zodat we zeker weten wat er achter de voordeur gebeurt. We werken met gevoelige informatie, dus ik wil zeker weten dat de software veilig is. Doordat we de code ook zelf kunnen bewerken zijn we bovendien een stuk flexibeler: we passen de software volledig aan onze wensen aan. Welke Open Source wordt gebruikt? Als EPD wordt OpenEPD gebruikt. Dat is de Nederlandse versie van het Amerikaanse open source pakket OpenEMR. Bosman: Wij zijn nu de grootste ontwikkelaar aan dit Open Source product buiten de VS. Drie programmeurs in Roemenië werken er fulltime aan. De gebruikers werken op Thin Clients met K12LTSP (een linuxdistributie voor Thin Clients) in combinatie met een CentOS-server. Vanuit huis hebben ze toegang tot hun desktop via FreeNX. Versleuteling vindt plaats via SSL en een One time Password Token. Eindgebruikers werken met Zimbra voor mail en messaging, OpenOffice, Firefox en Lime Survey voor vragenlijsten. Locaties zijn gekoppeld via OpenVPN en goedkope ADSL-verbindingen. Bosman: Twee ADSL-verbindingen voor particulier gebruik achter een dual WAN router bleek aanzienlijk sneller, goedkoper en met name stabieler dan één professionele leased-line. Dit is een truc die we hebben afgekeken van Japanse banken die zo het netwerk voor hun geldautomaten hebben geregeld. De login wordt gekoppeld met Radius. Op de achtergrond draaien onder andere Luks crypt set-up voor on-the-fly harde schijf encryptie, Asterisk als telefooncentrale en Joomla! als CMS. Voor alles is een Open Source oplossing te vinden, die perfect werkt. 67

68 Hoe verliep de implementatie? De eerste keer moet je even uitzoeken hoe het allemaal werkt. De documentatie is soms iets minder uitgebreid dan bij commerciële pakketten. Nu eenmaal alles werkt is het heel eenvoudig. Omdat we met Thin clients werken, kunnen we heel snel en goedkoop nieuwe systemen uitrollen. Verder is er weinig onderhoud aan de systemen nodig. We hoeven alleen op elke locatie één server te onderhouden. Hoe bevalt Open Source Software? Wij zijn heel erg tevreden. Als je eenmaal gebruik maakt van Open Source is het eigenlijk onbegrijpelijk dat er zoveel geld wordt uitgegeven aan producten van commerciële leveranciers. Ook de gebruikers op de kliniek zijn tevreden. Ze merken nauwelijks dat ze met andere software werken. Het is totaal geen issue. Alleen onze boekhoudster maakt nog gebruik van een pakket waar ze echt aan verslingerd is. Je moet wel pragmatisch blijven. Dit pakket draait weer prima onder WINE, een Windows emulator op CentOS. En nu verder Wij verwachten dat er binnenkort meer zorginstellingen overstappen op Open Source. Het grote voordeel is dat er dan meer organisaties gebruik maken van de medisch specifieke producten. Dit komt de ontwikkeling ervan te goede. Het zou vooral mooi zijn als er meerdere zorginstellingen energie gaan steken in OpenEPD, zodat we kennis kunnen delen en mee kunnen liften op verbeteringen en aanpassingen van anderen. GGD Regio Nijmegen Virusscanner en Spamfilter ongeveer 700 gebruikers. De GGD Regio Nijmegen is begin dit jaar overgestapt op twee Open Source pakketten. Als Spamfilter en virusscanner is ESVA gekozen en Endian Community Edition als Firewall / Proxyserver. Zorgopen.org stelde Senior Systeembeheerder Richard Raaijmakers een aantal vragen over het hoe en waarom. Waarom zijn jullie overgestapt? De licenties van onze huidige spamfilter/ virusscanner en firewall liepen hoog op. Voor elke gebruiker moesten we een licentie aanschaffen. Deze licenties moesten ook nog eens ieder jaar vernieuwd worden! We hebben daarom naar goedkopere oplossingen gekeken, en kwamen uit bij open source oplossingen. Hoe verliep de implementatie? Ik overdrijf niet als ik zeg dat de implementatie van ESVA in een uur gedaan was. Veel sneller dan bij onze vorige Spamfilter. Ook de Firewall was zo geregeld, de interface van ENDIAN vind ik er bovendien heel professioneel en gebruiksvriendelijk uitzien. Het viel dus ontzettend mee. 68

69 Dowloaden, instellingen-wizard doorlopen, draaien.voor support kan ik niet direct terecht bij een leverancier, maar de diverse internet forums zijn toereikend om het maximale uit de software te halen. Hoe bevalt Open Source? Ik ben heel enthousiast. De gebruikte technieken zijn gewoon heel goed, zoals de greylisting techniek van ESVA. Deze software kan meer dan onze vorige software. De stabiliteit en kwaliteit is verbeterd. Onze helpdesk krijgt substantieel minder meldingen van gebruikers die melden dat ze veel Spam binnen krijgen en er zijn minder valspositieve Spammails waardoor mensen minder vaak hun mail kwijt zijn. Open source is echt gaan leven in onze ICT-organisatie. We besparen flink op onze ICT-uitgaven. De exacte berekening moeten we nog maken. We besparen enerzijds in tijd, anderzijds op uitgaven aan licenties. We hebben overigens niet veel rumoer gegeven aan de overstap binnen de organisatie. Het zegt genoeg dat we er geen negatieve reacties op krijgen. Als er geen problemen zijn, hoor je niets. Hoe nu verder? Open source is tot nu toe zo goed bevallen dat we verder kijken naar meer backend oplossingen, zoals een CMS. We zijn in onze organisatie nog niet toe aan het veranderen van desktops, omdat onze medewerkers erg gehecht zijn aan wat ze nu hebben. Antonius Ziekenhuis Het Antonius Ziekenhuis in Nieuwegein en Mesos Medisch Centrum in Utrecht willen - voor zover de functionele eisen dat toelaten - met alle desktops en backendsystemen zoveel mogelijk over op open source. Mogelijkheden onderzoeken Samen met Stone-IT wordt voor alle front- en backendsystemen onderzocht wat de mogelijkheden zijn. Daarna is het de bedoeling dat Stone-IT helpt bij de migratie, en dat het de beheerders van Antonius en Mesos theoretisch bijschoolt en on-the-job traint. Het is nadrukkelijk de bedoeling dat Antonius en Mesos hun Linux-netwerken zelf gaan beheren en dat de rol van Stone-IT daarbij binnen een jaar tijd wordt teruggebracht tot het leveren van tweede- of zelfs derdelijnssupport. Drijfveer De belangrijkste drijfveer achter het project is volgens ICT-manager Gerrit Krediet de post licentiekosten. Die bedragen voor de in totaal 2800 desktops alleen al zo n half miljoen euro op jaarbasis. Door de toename van het gebruik van mobiele devices dreigde die post SEnD bij onveranderd beleid SEnD de komende jaren jaarlijks met nog eens zo n zelfde bedrag (!) toe te nemen. Om die ontwikkeling te doorbreken, startte Krediet het project Antonius Open, waarvoor hij onlangs groen licht kreeg van de raad van bestuur. 69

70 Antonius Open Het Antonius wil met dit project Antonius Open een ICT-strategie ontwikkelen en uitvoeren om zoveel mogelijk gebruik te maken van open source. De verwachte besparingen op licentiekosten zijn zodanig dat de kosten van migratie en trainingen al voor eind 2009 zijn terugverdiend. Dat is nog voor de afronding van het project. Krediet: We zijn met open source niet alleen voordeliger uit. Onze ervaring in de backoffice en op de IT-afdeling zelf is dat het allemaal uitstekend werkt. Uitvalpercentages zijn zeer gering, de schaalbaarheid is voortreffelijk, de integratie wordt alleen maar beter. Ja, je bent zelf misschien wat meer bezig met beheer en functionaliteit, maar dat betaalt zich bij onze schaal riant terug door het wegvallen van licentiekosten. Wat je aan licenties betaalt, daarvan zie je niets meer terug. Wat je uitgeeft aan scholing en ervaring van medewerkers, daarvan profiteer je als organisatie nog jarenlang. Aan de slag Stone-IT verwacht voor het onderzoek en de migratie gedurende ten minste zes maanden minimaal drie Linux-specialisten op het project te zetten en rekent daarnaast op een minstens even grote inzet van mensen van de IT-staf van het ziekenhuis zelf. Deze week is begonnen met de training Basisvaardigheden Linux voor vijf netwerkbeheerders van Antonius. Vervolgcursussen die op de agenda staan, hebben onder meer betrekking op tools voor het uitrollen van open-sourcesoftware en beheer van de Linux-omgeving. Om alvast een gevoel voor Ubuntu teweeg te brengen, werden een maand geleden tien onder dat besturingssysteem draaiende laptops als kiosk-pc s in de ziekenhuisorganisatie uitgezet. Al met al denkt Krediet aan diensten van Stone-IT niet meer dan anderhalve ton kwijt te zijn. Inzet van eigen IT-staf en operationele belasting van medewerkers in de lijnafdelingen van het ziekenhuis, heeft hij in de businesscase voor Antonius Open niet meegenomen: Dat zijn dus eigenlijk salariskosten. Die maken we ook als we met Microsoftproducten zouden blijven werken. Welke opensourcesoftware? De keuze voor specifiek open-sourceproducten is nog niet definitief bepaald, maar in eerste instantie wordt gedacht aan Ubuntu voor de desktops en SUSE of RedHat IPA voor de servers, waarop nu nog Microsofts Active Directory draait. ExChange zal waarschijnlijk het veld ruimen voor Zimbra of het onlangs (gedeeltelijk) tot open source verklaarde product Zarafa. 70

71 Geen cowboy actie In plaats van Microsoft Office wordt waar mogelijk OpenOffice geïmplementeerd. Bij de overstap naar OpenOffice ontstaan in een aantal gevallen problemen met macro s en Excel-templates die niet zonder meer zijn over te zetten.voor de opslag van gegevens kijkt Antonius naar opensourcesoftware voor gedistribueerd filemanagement, mogelijk op basis van Glustre. Als open sourceoptie voor documentmanagement staat op dit moment Alfresco bovenaan. Mede daardoor is nog niet helemaal duidelijk hoeveel van de desktops uiteindelijk op Linux worden overgezet. Krediet: Het is geen cowboyactie. Per werkplek wordt gekeken wat nodig is en hoe we dat onder Linux brengen. Pas als gebruikers en IT het daarover eens zijn, gaat zo n werkplek over. We noemen dat het Antonius Oké -principe. Als migratiedoel per eind 2009 hanteert Krediet dat dan minstens een kwart van de werkplekken onder Linux moet draaien. In de jaren daaropvolgend zal naar verwachting het overgrote merendeel van de resterende werkplekken volgen. Beperkende factor De belangrijkste beperkende factor bij de migratie is waarschijnlijk de ondersteuning van specifieke bedrijfseigen applicaties die worden gebruikt. Het belangrijkste is de ondersteuning van het ziekenhuisinformatiesysteem IntraZIS, dat zelf al onder Unix draait. Dat programma zal naar verwachting weinig problemen opleveren daar het in principe via een webbrowser of zo nodig zelfs door middel van een terminalemulatie is te benaderen. Hetzelfde geldt voor het door Antonius in eigen beheer ontwikkelde elektronische patiëntendossier. Maar op allerlei plaatsen worden nog andere specifieke medische applicaties gebruikt, waarvan nog niet geheel duidelijk is of er Linux-versies van bestaan. Als dat niet het geval is, zal worden overwogen om de applicatie via NX of een andere opensourceterminalserver beschikbaar te maken. Grootste Ubuntu gebruiker Martijn Smit van Stone-IT kreeg onlangs een lijst onder ogen met omstreeks honderd applicaties die bij Antonius in gebruik zijn: Je kunt er gerust van uitgaan dat voor een flink aantal geldt dat ze niet zonder meer zijn over te zetten. Als zo n applicatie echt nodig is, dan betekent dat voor de betreffende werkplek dat deze onder Windows zal blijven draaien. Jammer, maar geen drama. Op hoeveel van zulke geendrama-werkplekken Antonius uiteindelijk uitkomt, durft hij niet te schatten. Zelfs als - wat niet aannemelijk lijkt - slechts de helft van Antonius pc-park open gaat, dan nog is het Nieuwegeinse ziekenhuis, in werkplekken geteld, meteen Nederlands grootste Ubuntu-gebruiker. 71

72 VerwijsIndex Risicojongeren (VIR) Om jongeren goed te kunnen helpen, is een soepele samenwerking noodzakelijk tussen alle partijen in de jeugdketen. De jeugdketen bestaat uit een groot aantal instanties en professionals, die echter te vaak langs elkaar heen werken. Er vindt regelmatig onvoldoende afstemming plaats, waardoor de jeugdhulpverlening per saldo tekort schiet. Soms komt dat, omdat organisaties uit verschillende disciplines komen, soms omdat jongeren naar een andere gemeente verhuizen. De verwijsindex risico s jeugdigen brengt risicomeldingen van hulpverleners, zowel binnen gemeenten als over gemeentegrenzen heen, bij elkaar en informeert hulpverleners onderling over hun betrokkenheid bij jongeren. Dankzij de verwijsindex blijft elke jongere in beeld en kunnen hulpverleners elkaar informeren en hun activiteiten op elkaar afstemmen. In het kader van het actieprogramma elektronische overheid heeft de overheid de doelstelling open standaarden bij nieuwbouw te gebruiken en gelijke kansen te bieden aan leveranciers van gesloten en open source software. De VIR maakt gebruik van: opensource Linux, een relationele database en directory service, gebaseerd op MySQL en Fedora een aansluitende Applicatieserver.Net (Mono) De opgestelde architectuur heeft als kenmerk dat de verschillende onderdelen weinig onderlinge afhankelijkheden hebben, waardoor het systeem schaalbaar is. Het systeem is makkelijk te verdelen over verschillende hardwaresystemen. De VIR is door de onafhankelijke opdeling goed testbaar waardoor de kans op fouten kleiner is. GGD Content Management Systeem voor intranet De GGD werkt vanuit de openbare verantwoordelijkheid voor gezondheid aan een optimale gezondheidssituatie van de samenleving. Zij doen dit door twee kernfuncties uit te oefenen: preventie en acute zorg. De GGD is onderverdeeld in regionale afdelingen. Hippo werkt voor GGD WestBrabant (18 gemeenten) en GGD Hart voor Brabant (29 gemeenten). De GGD wil middels intranet de interne communicatie verbeteren, primaire processen ondersteunen en kennis en informatie delen. Intranet wordt als portal ingezet naar alle informatie en wordt zoveel mogelijk afgestemd op de individuele gebruiker. Voor communicatie met bestuurders, sleutelfiguren en algemeen publiek heeft de GGD twee op de regio's gerichte websites. Het Open Source Hippo CMS is zowel voor het intranet van de GGD als de websites ingezet. Binnenkort zal Hippo ook diverse besloten domeinen voor ambulante functies van GGD gaan servicen met behulp van Hippo CMS. 72

73 Osirix Osirix is een vrij beschikbare (onder GNU public license) viewer voor medische beeldvorming ten behoeve van Apple computers op basis van de DICOM standaard. In Nederland wordt deze gebruikt door het AMC, Alysis zorggroep en het Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis. Niet bekend is welke omvang deze implementaties hebben. Gebruikers Redhat Linux in de gezondheidszorg Redhat is één van de leveranciers van het Open Source besturingssysteem Linux. Via de site van Redhat is een lijst met voorbeelden van implementaties in de zorg te vinden. Het betreft voornamelijk internationale initiatieven. OEMR OpenEMR is een vrij beschikbaar (onder GNU public license) Elektronisch Patienten Dossier, voornamelijk gericht op praktijken. Voor zover bekend zijn er geen implementaties in Nederland. Tolven EPD Tolven EPD is een vrij beschikbaar (onder GNU public license) Elektronisch Patienten Dossier (ook PHR, Personal Health Record). Voor zover bekend zijn er geen implementaties in Nederland. 73

'1e Expertmeeting OSOSS - sector Zorg'

'1e Expertmeeting OSOSS - sector Zorg' '1e Expertmeeting OSOSS - sector Zorg' open standaarden en open source software in de zorg 2 december 2009 Regardz Zilveren Toren Amsterdam drs. Nanja Appel / drs. Mike Kortekaas Introductie 'OSOSS in

Nadere informatie

Interview M. Tan 9 November 2007 By R.J.A. Ariëns

Interview M. Tan 9 November 2007 By R.J.A. Ariëns Interview M. Tan 9 November 2007 By R.J.A. Ariëns Mijn onderzoek gaat vooral over in hoeverre HL7 zijn doelstellingen heeft bereikt en wat de huidige problemen precies zijn. NICTIZ speelt natuurlijk een

Nadere informatie

Opnameadvies. EI standaarden. Dennis Krukkert (TNO Informatie- en Communicatietechnologie) 5 oktober 2009. Versie 0.2. Concept versie.

Opnameadvies. EI standaarden. Dennis Krukkert (TNO Informatie- en Communicatietechnologie) 5 oktober 2009. Versie 0.2. Concept versie. Opnameadvies EI standaarden Auteur(s) Dennis Krukkert (TNO Informatie- en Communicatietechnologie) Datum 5 oktober 2009 Versie Versie 0.2 Status Concept versie 1/8 Inhoudsopgave Managementsamenvatting...

Nadere informatie

Detailed Clinical Model. Eleonoor van Gaalen / Evert Jan Hoijtink Portefeuille Standaardisatie OIZ 11 juni 2009

Detailed Clinical Model. Eleonoor van Gaalen / Evert Jan Hoijtink Portefeuille Standaardisatie OIZ 11 juni 2009 Detailed Clinical Model Eleonoor van Gaalen / Evert Jan Hoijtink Portefeuille Standaardisatie OIZ 11 juni 2009 Agenda Probleemstelling Oplossing Rol OIZ Stichting DCM io Hoe mee doen? Tenslotte Probleemstelling

Nadere informatie

Elektronisch Patiënten Dossier. 5 oktober 2005. A. Vos L.J. Arendshorst

Elektronisch Patiënten Dossier. 5 oktober 2005. A. Vos L.J. Arendshorst Elektronisch Patiënten Dossier 5 oktober 2005 A. Vos L.J. Arendshorst Inhoud De Gezondheidszorg Het Elektronisch Patiënten Dossier Stellingname Praktijkvoorbeeld Conclusies De gezondheidszorg Overheid

Nadere informatie

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport 29689 Herziening Zorgstelsel 25424 Geestelijke gezondheidszorg Nr. 599 Brief van de staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Den

Nadere informatie

Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie

Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie Regionale Samenwerking in de Zorg Van idee tot innovatie Voorwoord Meer dan tien jaar geleden is in Nederland de discussie over het opzetten van een landelijk elektronisch patiëntdossier gestart. Sindsdien

Nadere informatie

Informatievoorziening is een puzzel. Informatievoorziening in de langdurige zorg

Informatievoorziening is een puzzel. Informatievoorziening in de langdurige zorg Informatievoorziening is een puzzel Informatievoorziening in de langdurige zorg Den Spreker Haag Plaats 25 juni 2013 datum Even voorstellen Werk Principal Consultant bij Ciber Opdracht Informatie Architect

Nadere informatie

Internetzorg en patiëntportalen. Ron van Holland, Nictiz

Internetzorg en patiëntportalen. Ron van Holland, Nictiz Internetzorg en patiëntportalen Ron van Holland, Nictiz Architectuur in de zorg 21 juni 2012 Agenda Inleiding Context en huidige status Blik op de toekomst Activiteiten Platform Internetzorg Architectuurvraagstukken

Nadere informatie

Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten

Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten Mr. M.H.Paapst Open voorkeur in een aanbesteding Deel III: Modelteksten Onderstaande wensen, eisen en teksten hebben tot doel de leveranciersonafhankelijkheid, flexibiliteit en interoperabiliteit te bevorderen

Nadere informatie

Context Informatiestandaarden

Context Informatiestandaarden Context Informatiestandaarden Inleiding Om zorgverleners in staat te stellen om volgens een kwaliteitsstandaard te werken moeten proces, organisatie en ondersteunende middelen daarop aansluiten. Voor ICT-systemen

Nadere informatie

Laboratoriuminformatiesystemen in (perifere) ziekenhuizen: goed op weg naar het L-EPD?

Laboratoriuminformatiesystemen in (perifere) ziekenhuizen: goed op weg naar het L-EPD? Laboratoriuminformatiesystemen in (perifere) ziekenhuizen: goed op weg naar het L-EPD? Dr H.J. (Eric) Vermeer, specialist klinische chemie / klinisch chemicus Tergooiziekenhuizen, locaties Hilversum en

Nadere informatie

Ruud Janssen, Lectoraat ICT-innovaties in de Zorg, Hogeschool Windesheim

Ruud Janssen, Lectoraat ICT-innovaties in de Zorg, Hogeschool Windesheim Ruud Janssen, Lectoraat ICT-innovaties in de Zorg, Hogeschool Windesheim Netwerkbijeenkomst decentraliseren = innoveren, georganiseerd door Zorg voor Innoveren, Utrecht, 26 juni 2014 Zorgverzekeringswet

Nadere informatie

ICT & ehealth. Programmadirecteur Innovatie & ICT. Ellen Maat. Utrecht, 09-02-2011

ICT & ehealth. Programmadirecteur Innovatie & ICT. Ellen Maat. Utrecht, 09-02-2011 ICT & ehealth Programmadirecteur Innovatie & ICT Ellen Maat Utrecht, 09-02-2011 Uitdagingen voor de toekomst Behoud van kwaliteit, toegankelijkheid en beschikbaarheid van zorg 2 Increase in chronic illnesses

Nadere informatie

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces

FS150422.7A. A: Beschrijving van de voorgestelde werkwijze B: Toelichting op het MSP en identificatie proces FS150422.7A FORUM STANDAARDISATIE 22 april 2015 Agendapunt: 7. Internationaal Stuk 7A. Notitie omgang met standaarden van het Europese Multistakeholder Platform on ICT Standardisation Bijlage A: Beschrijving

Nadere informatie

Patiëntportalen en PGD s

Patiëntportalen en PGD s Patiëntportalen en PGD s Vincent van Pelt Congres Architectuur in de Zorg 18-06-2015 PGD architectuurmodellen (work in progress!) Aanleiding Afstemmen partijen - NPCF, Zelfzorg Ondersteund (ZO!), Nictiz

Nadere informatie

eoverdracht in de care Irene van Duijvendijk, MSc Adviseur Zorg ICT & Innovatie

eoverdracht in de care Irene van Duijvendijk, MSc Adviseur Zorg ICT & Innovatie eoverdracht in de care Irene van Duijvendijk, MSc Adviseur Zorg ICT & Innovatie 7 oktober 2013 Irene van Duijvendijk Verpleegkundige Gezondheidswetenschapper 2007 2010; Cardiologie verpleegkundige, Vlietland

Nadere informatie

NEN 7510: Een kwestie van goede zorg

NEN 7510: Een kwestie van goede zorg NEN 7510: Een kwestie van goede zorg Menig zorginstelling geeft aan nog niet te voldoen aan de NEN 7510 omdat deze (nog) niet verplicht is. Wettelijk is dit wellicht het geval, maar wat nu als men dit

Nadere informatie

Workshop 12 ART-DECOR en Acute overdracht. Michael Tan Kai Heitmann Maarten Ligtvoet

Workshop 12 ART-DECOR en Acute overdracht. Michael Tan Kai Heitmann Maarten Ligtvoet Workshop 12 ART-DECOR en Acute overdracht Michael Tan Kai Heitmann Maarten Ligtvoet 22 november 2012 Topics Aanpak en visie Perinatologie Michael Tan Uitleg Acute Overdracht in ART-DECOR Kai Heitmann Faciliteren

Nadere informatie

Inleiding. Strekking van de eisen

Inleiding. Strekking van de eisen Eisen voor de programmatuur die door de centrale stembureaus wordt gebruikt ten behoeve van de vaststelling van de uitslag van verkiezingen van de leden van de Tweede Kamer, de leden van het Europees parlement,

Nadere informatie

eisen voor programmatuur die gebruikt wordt bij de berekening van de uitslag van verkiezingen die vallen onder de werking van de Kieswet

eisen voor programmatuur die gebruikt wordt bij de berekening van de uitslag van verkiezingen die vallen onder de werking van de Kieswet Datum 9 april 2008 Ons kenmerk BPR2008/U52926 Aan de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten- Generaal Postbus 20018 2500 EA Den Haag Onderdeel DGKB/BPR Inlichtingen T F Uw kenmerk Onderwerp eisen voor

Nadere informatie

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index

Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index 110309.08/03 Toezicht op de toegankelijkheid en kwaliteit van de veteranenzorg met behulp van de CQ-index Inleiding In oktober 2007 is het Landelijk Zorgsysteem Veteranen (LZV) van start gegaan. Het LZV

Nadere informatie

Business case Digikoppeling

Business case Digikoppeling Business case Digikoppeling Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900

Nadere informatie

Ontwerp Zorgtoepassing Ketenzorg

Ontwerp Zorgtoepassing Ketenzorg Ontwerp Zorgtoepassing Ketenzorg HIS-KIS communicatie Datum: 25 februari 2014 Versie: 4.2 Referentie: Ontwerp Ketenzorg HIS-KIS Nictiz is het landelijke expertisecentrum dat ontwikkeling van ICT in de

Nadere informatie

Forum Standaardisatie & Open Standaarden. Standaard samenwerken

Forum Standaardisatie & Open Standaarden. Standaard samenwerken Forum Standaardisatie & Open Standaarden Standaard samenwerken Betere elektronische dienstverlening, lagere administratieve lasten, transparantere en efficiëntere overheid. Dat kan alleen door samen te

Nadere informatie

Invoering van service oriented architecture. voor landelijke informatievoorziening in de zorg

Invoering van service oriented architecture. voor landelijke informatievoorziening in de zorg Invoering van service oriented architecture voor landelijke informatievoorziening in de zorg Nictiz, Nationaal ICT instituut in de zorg Albert Vlug, manager van de architectuur Computable, maart 2008 Presentatie

Nadere informatie

De beheerrisico s van architectuur

De beheerrisico s van architectuur De beheerrisico s van architectuur Een overzicht van de ArChimate Risico Extensie versie 0.2 Bert Dingemans Inleiding Het implementeren van een (enterprise) architectuur brengt altijd risico s met zich

Nadere informatie

RAPPORTAGE Invoering landelijk EPD

RAPPORTAGE Invoering landelijk EPD RAPPORTAGE Invoering landelijk EPD Rapportageperiode: januari en februari 2009 Ministerie van VWS 2 maart 2009 1 Inhoudsopgave 1 Bijzonderheden rapportageperiode... 3 1.1 Onderzoek naar invoering BSN...

Nadere informatie

Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software

Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software Implementatiestrategie Open Standaarden en Open Source Software, 25-2-2010 blz. 1 van 7 Inhoud INLEIDING... 3 HET PROGRAMMA NOIV... 3 TOEPASSING

Nadere informatie

Standaarden voor gegevensuitwisseling

Standaarden voor gegevensuitwisseling Standaarden voor gegevensuitwisseling Afspraken over informatie-uitwisseling Wereldwijde afspraken binnen de ict om hard- en software met elkaar te kunnen laten communiceren noemen we standaarden voor

Nadere informatie

Open voorkeur in de ICT inkoop en aanbestedingsstrategie. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur)

Open voorkeur in de ICT inkoop en aanbestedingsstrategie. Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur) Open voorkeur in de ICT inkoop en aanbestedingsstrategie Mr Mathieu Paapst (juridisch adviseur) Doelen actieplan Doelstelling Actieplan Nederland Open in Verbinding Verbetering van interoperabiliteit Vermindering

Nadere informatie

Hand-out Toegang tot de Nederlandse zorgmarkt

Hand-out Toegang tot de Nederlandse zorgmarkt Hand-out Toegang tot de Nederlandse zorgmarkt Inleiding Dit document dient als ondersteuning van de presentatie van De Zorgontwikkelaar met als doel de deelnemers van ehealth: Opschalen in de praktijk

Nadere informatie

Business-to-Business

Business-to-Business Business-to-Business 1 WAT IS BUSINESS-TO-BUSINESS? 1.1 Inleiding Bedrijven communiceren veelvuldig met elkaar. Orders worden geplaatst, facturen worden verzonden, informatie wordt uitgewisseld. Zo n dertig

Nadere informatie

Allévo. Op weg naar de ultieme BYOD organisatie met informatie op maat!

Allévo. Op weg naar de ultieme BYOD organisatie met informatie op maat! Op weg naar de ultieme BYOD organisatie met informatie op maat! In 2012 heeft Allévo met behulp van Involvit haar twee websites én het intranet vervangen. Daarnaast heeft Allévo ook de eerste verkennende

Nadere informatie

Regas als bedrijf. Regas B.V. is een landelijke speler en actief binnen

Regas als bedrijf. Regas B.V. is een landelijke speler en actief binnen Regas als bedrijf Regas B.V. is een landelijke speler en actief binnen de geestelijke gezondheidszorg en jeugdzorg. Binnen de maatschappelijke dienstverlening en maatschappelijke opvang/ vrouwenopvang

Nadere informatie

Brede samenwerking in de zorg, kan IT écht helpen?

Brede samenwerking in de zorg, kan IT écht helpen? Brede samenwerking in de zorg, kan IT écht helpen? Dr. M. Sprenger, Senior adviseur ICT en Innovatie, Nationaal ICT Instituut voor de zorg (Nictiz) Mentor van de opleiding Klinische Informatica Technische

Nadere informatie

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Gerkens (SP) over de invoering van het Elektronisch Patiëntendossier (2060715370).

Hierbij zend ik u de antwoorden op de vragen van het Kamerlid Gerkens (SP) over de invoering van het Elektronisch Patiëntendossier (2060715370). Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Ons kenmerk Inlichtingen bij Doorkiesnummer Den Haag MEVA-K-U-2772744

Nadere informatie

5 Zie antwoord 3 en 4.

5 Zie antwoord 3 en 4. Antwoorden op kamervragen van het lid Schippers (VVD) aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport over het Landelijk Elektronisch Patiënten Dossier. (2040505550) 1 Bent u op de hoogte van het

Nadere informatie

Positionering van de specialist ouderen geneeskunde

Positionering van de specialist ouderen geneeskunde Positionering van de specialist ouderen geneeskunde Samenwerking tussen professional en bestuur/management Specialist ouderen genees kunde: betrokken professional en gesprekspartner Bestuurders of management

Nadere informatie

Hoe kies ik een zelfzorgtool die bij mij past?

Hoe kies ik een zelfzorgtool die bij mij past? Hoe kies ik een zelfzorgtool die bij mij past? Een bijdrage van de werkgroep tooling, gebaseerd op de kennis, ervaring en feedback opgedaan tijdens de werkzaamheden van september 2013 t/m december 2014,

Nadere informatie

Onderzoek weinig interesse in lijsten met standaarden

Onderzoek weinig interesse in lijsten met standaarden Onderzoek weinig interesse in lijsten met standaarden 1 Inleiding Per maand wordt er minder dan één open standaard aangemeld bij het Forum Standaardisatie. Daarnaast hebben we veel moeite om mensen te

Nadere informatie

Innovatie van Zorg door ICT in Twente (IZIT) Het IZIT programma op hoofdlijnen Nieuwspoort Den Haag, 3 maart 2005

Innovatie van Zorg door ICT in Twente (IZIT) Het IZIT programma op hoofdlijnen Nieuwspoort Den Haag, 3 maart 2005 Innovatie van Zorg door ICT in Twente (IZIT) Het IZIT programma op hoofdlijnen Nieuwspoort Den Haag, 3 maart 2005 De formule Men neme: Negen zorgaanbieders Een provincie Kennisinstituten (ICT-)bedrijven

Nadere informatie

Diabeteszorg en noodzaak van standaardisatie voor data uitwisseling. Henk Bilo Symposium Clinical data Ware House 11 december 2013

Diabeteszorg en noodzaak van standaardisatie voor data uitwisseling. Henk Bilo Symposium Clinical data Ware House 11 december 2013 Diabeteszorg en noodzaak van standaardisatie voor data uitwisseling Henk Bilo Symposium Clinical data Ware House 11 december 2013 Volgordelijkheid - 1 Vaststellen, welke gegevens essentieel zijn voor het

Nadere informatie

TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING

TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING ZORGVERZEKERAARS NEDERLAND - ZN DIALOOG NR 6-9 OKTOBER 2014 1 TRANSITIE LANGDURIGE ZORG VERGT INVESTERING IN SAMENWERKING Hoe geef je in het licht van de transitie langdurige zorg optimaal vorm aan de

Nadere informatie

VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens

VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens VRAGEN EN ANTWOORDEN over de elektronische uitwisseling van medische gegevens Wat? In december 2011 zijn de organisaties van huisartsen(posten), apothekers en ziekenhuizen met de NPCF tot een akkoord gekomen

Nadere informatie

Voorwaarden voor vergoeding

Voorwaarden voor vergoeding Voorwaarden voor vergoeding Introductie in de procedures voor de aanvraag van een DBC. Mr. Ron de Graaff 12 maart 2008 Vergoeding medische technologie Extramuraal (Regeling Hulpmiddelen) AWBZ gefinancierde

Nadere informatie

FEITEN EN FICTIES INZAKE KETENZORG IN EEN REGIO TWEE CASUSSEN VAN KETENLOGISTIEKE PROJECTEN

FEITEN EN FICTIES INZAKE KETENZORG IN EEN REGIO TWEE CASUSSEN VAN KETENLOGISTIEKE PROJECTEN FEITEN EN FICTIES INZAKE KETENZORG IN EEN REGIO TWEE CASUSSEN VAN KETENLOGISTIEKE PROJECTEN Ginette den Boer Regiomanager Extramurale Zorg E-mail: g.den.boer@pietervanforeest.nl Agenda Ketenzorg als rode

Nadere informatie

15 Mate van dekkingsgraad, een eerste aanzet tot baten

15 Mate van dekkingsgraad, een eerste aanzet tot baten 15 Mate van dekkingsgraad, een eerste aanzet tot baten Sanneke van der Linden Sinds 2007 organiseert M&I/Partners de ICT Benchmark Ziekenhuizen. Op hoofdlijnen zijn de doelstellingen en aanpak van de ICT

Nadere informatie

Handreiking Interoperabiliteit tussen XDS Affinity Domains. Vincent van Pelt

Handreiking Interoperabiliteit tussen XDS Affinity Domains. Vincent van Pelt Handreiking Interoperabiliteit tussen XDS Affinity Domains Vincent van Pelt Congres architectuur in de Zorg 18 juni 2015 Vincent van Pelt, MD Senior adviseur, Nictiz vvpelt@nictiz.nl IHE voorzitter werkgroep

Nadere informatie

Drie belangrijke ICT thema s in de langdurige zorg

Drie belangrijke ICT thema s in de langdurige zorg Drie belangrijke ICT thema s in de langdurige zorg In de langdurige zorg is van alles aan de hand en staan de ontwikkelingen, met name op het gebied van wetgeving en kostenbeheersing, niet stil. Dit heeft

Nadere informatie

Programma OSOSS, open source en LINUX gebruikersdag

Programma OSOSS, open source en LINUX gebruikersdag Programma OSOSS, open source en LINUX gebruikersdag Mark Bressers, programmamanagement programma Open Standaarden en Open Source Software voor de Overheid Inhoud Open Standaarden en Open Source Software

Nadere informatie

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting

Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting xvii Invloed van IT uitbesteding op bedrijfsvoering & IT aansluiting Samenvatting IT uitbesteding doet er niet toe vanuit het perspectief aansluiting tussen bedrijfsvoering en IT Dit proefschrift is het

Nadere informatie

2016D21474. Lijst van vragen

2016D21474. Lijst van vragen 2016D21474 Lijst van vragen De vaste commissie voor Volksgezondheid, Welzijn en Sport heeft een aantal vragen voorgelegd aan de Algemene Rekenkamer inzake het rapport Resultaten verantwoordingsonderzoek

Nadere informatie

Van Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk NZa, directie Regulering 088-7708770. Toelichting opties invoering DSM-5 16 februari 2016

Van Telefoonnummer E-mailadres Kenmerk NZa, directie Regulering 088-7708770. Toelichting opties invoering DSM-5 16 februari 2016 Memo Aan Ministerie van VWS Van Telefoonnummer E-mailadres NZa, directie Regulering 088-7708770 Onderwerp Datum Toelichting opties invoering 16 februari 2016 Eind 2014 heeft het Zorginstituut Nederland

Nadere informatie

Jaarplan 2014. Jaarplan 2014 Regionale Samenwerkings Organisatie Haaglanden

Jaarplan 2014. Jaarplan 2014 Regionale Samenwerkings Organisatie Haaglanden Jaarplan 2014 Jaarplan 2014 Regionale Samenwerkings Organisatie Haaglanden Inhoudsopgave 1. Inleiding... 3 2. Doelstelling 2014... 4 3. Zorgdiensten... 4 4. Overdracht de functies van platform en projectcoordinatie...

Nadere informatie

Registratie aan de bron: secundair gebruik. dr. Jetty Hoeksema NFU/LUMC

Registratie aan de bron: secundair gebruik. dr. Jetty Hoeksema NFU/LUMC Registratie aan de bron: secundair gebruik dr. Jetty Hoeksema NFU/LUMC Scope Registratie aan de Bron in totale speelveld: kleine stappen Zorgverlening Primair zorgproces Patient- Participatie (PGD ed)

Nadere informatie

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak

Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1 Over de Zorgbalans: achtergrond en aanpak 1.1 De Zorgbalans beschrijft de prestaties van de gezondheidszorg In de Zorgbalans geven we een overzicht van de prestaties van de Nederlandse gezondheidszorg

Nadere informatie

LNV architectuurrichtlijnen gelijke geschiktheid Open Source Software. Versie 1

LNV architectuurrichtlijnen gelijke geschiktheid Open Source Software. Versie 1 LNV architectuurrichtlijnen gelijke geschiktheid Open Source Software Versie 1 2 Gelijkegeschiktheid Inhoud 1 Inleiding 4 1.1 Doelstelling 4 2 Toetsing gelijke geschiktheid 5 2.1 Total Cost of Ownership

Nadere informatie

2.3 Ontwikkelingen mbt financiering, wet- en regelgeving

2.3 Ontwikkelingen mbt financiering, wet- en regelgeving Kennis over Ketenzorg Externe analyse, financiering 2.3 Ontwikkelingen mbt financiering, wet- en regelgeving In dit hoofdstuk verkennen we de externe omgeving die van invloed is op de vraag of het voor

Nadere informatie

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling

Voorbeelden generieke inrichting Digikoppeling Voorbeelden generieke inrichting Versie 1.1 Datum 19/12/2014 Status Definitief Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555 4555 (10 ct p/m) e. servicecentrum@logius.nl Documentbeheer

Nadere informatie

Hoeveel zorgverleners ziet iemand met een chronische aandoening?

Hoeveel zorgverleners ziet iemand met een chronische aandoening? Hoeveel zorgverleners ziet iemand met een chronische aandoening? Datum ID Nummer 19 december 2013 13014 Auteur(s) Irene van Duijvendijk (Nictiz) Michiel ten Hove (Vektis) Eindredactie Kim Idzardi 1 19

Nadere informatie

Base24 database suite

Base24 database suite Base24 database suite Introductie De Base24 database suite is een zeer geavanceerde database oplossing die ontworpen is voor de management, opslag, inzage en uitwisseling van medische informatie zoals

Nadere informatie

Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag.

Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag. Voorbeeldproject Een Haagse SOA Dit voorbeeldproject beschrijft het gebruik van web services (open standaarden) voor de ontsluiting van kernregistraties bij de gemeente Den Haag. Aanleiding Vanuit de visie

Nadere informatie

Digikoppeling adapter

Digikoppeling adapter Digikoppeling adapter Versie 1.0 Datum 02/06/2014 Status Definitief Van toepassing op Digikoppeling versies: 1.0, 1.1, 2.0, 3.0 Colofon Logius Servicecentrum: Postbus 96810 2509 JE Den Haag t. 0900 555

Nadere informatie

Beheer van de EML_NLstandaard

Beheer van de EML_NLstandaard Beheer van de EML_NLstandaard versie 1.1 oktober 2013 Inhoudsopgave 1. Inleiding 4 1.1 EML_NL 4 2. Organisatie 4 2.1 Stuurgroep EML_NL 4 2.2 Publicatie 5 2.3 Financiering 5 2.4 Rechtenbeleid 5 2.5 Klachtenafhandeling

Nadere informatie

GGZ EPD: een nieuw recept voor geluk

GGZ EPD: een nieuw recept voor geluk GGZ EPD: een nieuw recept voor geluk De belangrijkste kenmerken van een EPD oplossing waar GGZorganisaties wél gelukkig van worden Medisch Informatica Congres 2015 Even voorstellen Hielko Ophoff Jorrit

Nadere informatie

AWBZ en tandheelkundige hulp

AWBZ en tandheelkundige hulp CVZ 75/14 ONTWERP Rapport AWBZ en tandheelkundige hulp Op.. april 2003 uitgebracht aan de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport Publicatienummer Uitgave College voor zorgverzekeringen Postbus

Nadere informatie

Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan

Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan Factsheet Ontwikkeling generiek Individueel Zorgplan Deze factsheet informeert u over de ontwikkeling van een Referentiemodel Individueel Zorgplan In de praktijk bestaan veel modellen individuele zorgplannen

Nadere informatie

a. Deze beleidsregel is van toepassing op zorg als bedoeld in artikel 1 sub b van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg).

a. Deze beleidsregel is van toepassing op zorg als bedoeld in artikel 1 sub b van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg). BELEIDSREGEL Innovatie ten behoeve van nieuwe zorgprestaties 1. Algemeen a. Deze beleidsregel is van toepassing op zorg als bedoeld in artikel 1 sub b van de Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg). Dit

Nadere informatie

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein

INFORMATIEPAKKET. voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein INFORMATIEPAKKET voor dienstverleners met betrekking tot de marktverkenning van de gemeente Leeuwarden binnen het Sociaal Domein Gemeente Leeuwarden Maart 2014 Blad 2 Blad 3 Algemene informatie Deze informatie

Nadere informatie

Opname TLS 1.2 op de lijst voor pas toe of leg uit. Stuurgroep Standaardisatie Datum: 2 april 2014 Versie 1.0

Opname TLS 1.2 op de lijst voor pas toe of leg uit. Stuurgroep Standaardisatie Datum: 2 april 2014 Versie 1.0 FS 49-04-04A Forum Standaardisatie Wilhelmina v Pruisenweg 104 2595 AN Den Haag Postbus 84011 2508 AA Den Haag www.forumstandaardisatie.nl Opname TLS 1.2 op de lijst voor pas toe of leg uit FORUM STANDAARDISATIE

Nadere informatie

Klik op één van de vragen hieronder om het antwoord te zien. U kunt in dit document ook met Ctrl-F naar trefwoorden zoeken.

Klik op één van de vragen hieronder om het antwoord te zien. U kunt in dit document ook met Ctrl-F naar trefwoorden zoeken. FAQs LBZ Dit document bevat een aantal veel gestelde vragen (FAQs, frequently asked questions) betreffende de LBZ. Deze vragenlijst wordt regelmatig bijgewerkt. Als u dit document bewaard heeft raden we

Nadere informatie

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering

1. Context en doel. 1.1 Voorbeelden belemmeringen per deelgebied 1.1.1 Governance en juridische belemmering 1. Context en doel Het NLIP heeft tot doel om de elektronische informatie-uitwisseling in de Logistieke Sector in Nederland te verbeteren. En dan niet alleen de informatie-uitwisseling tussen specifieke

Nadere informatie

ehealth & interoperabiliteit

ehealth & interoperabiliteit ehealth & interoperabiliteit Doortje Boshuizen Adviseur 24 juni 2010 Congres Domotica & ehealth Wat is ehealth? Het begrip 1) ehealth is een overkoepelende term voor gebruik van internet, mobiele en ambient

Nadere informatie

Open Source Business Intelligence bij het Inlichtingenbureau

Open Source Business Intelligence bij het Inlichtingenbureau Red Dolphin ICT Services BV Open Source Business Intelligence bij het Inlichtingenbureau - Ervaringen met het gebruik van Pentaho binnen DKD NOiV jaarcongres 18 maart 2010 Agenda Wat is Open Source Business

Nadere informatie

Safe Harbor Statement

Safe Harbor Statement Safe Harbor Statement Onze discussie bevat onder meer voorspellingen, schattingen of andere informatie die kan worden beschouwd als toekomstgericht. Hoewel deze anticiperende statements een actueel oordeel

Nadere informatie

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015

Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Beleidsplan fondsenwerving HagaVrienden 2013-2015 Opgesteld door: Helene Marcus-Baart, coördinator HagaVrienden I.s.m: Hans de Sonnaville, secretaris HagaVrienden (Beknopt) beleidsplan HagaVrienden 2013-2015

Nadere informatie

Monitoring. Meetbare effecten van beleid. Hoofdlijnen. Bestuurlijk contracteren

Monitoring. Meetbare effecten van beleid. Hoofdlijnen. Bestuurlijk contracteren Monitoring De concretisering van beleid wordt in beeld gebracht en zo veel mogelijk gemeten om tijdig bij te kunnen sturen. Wanneer beleid ingezet wordt dient de outcome (effecten en resultaten) gemeten

Nadere informatie

Niet elke patiënt kan en wil de regie nemen, maar een patiënt moet wel de keuze hebben

Niet elke patiënt kan en wil de regie nemen, maar een patiënt moet wel de keuze hebben Tekst: Annemaret Bouwman Fotografie: Ingrid Alberti NPCF beschrijft visie op persoonlijk gezondheidsdossier Niet elke patiënt kan en wil de regie nemen, maar een patiënt moet wel de keuze hebben Patiëntenfederatie

Nadere informatie

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen.

Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. Doe eens gek! Houd rekening met de mensen in uw organisatie bij het implementeren van ICT oplossingen. ERP, CRM, workflowmanagement en documentmanagement systemen, ze hebben één ding gemeen: Veel van de

Nadere informatie

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties

CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties CORA 1.0 Bedrijfs- en ICT-referentiearchitectuur voor woningcorporaties Hoe zorgen we ervoor dat we nieuwe diensten en producten soepel in onze bedrijfsvoering op kunnen nemen? Hoe geven we betere invulling

Nadere informatie

Transactieland Koppelzone concept

Transactieland Koppelzone concept Transactieland Koppelzone concept Vooraf Het koppelzone 1 concept is een bepaalde manier van samenwerken Het samenwerken wordt daarbij ondersteund door c.q. in die samenwerking wordt gebruik gemaakt van

Nadere informatie

Toegang tot weesgeneesmiddelen en zorg

Toegang tot weesgeneesmiddelen en zorg Toegang tot weesgeneesmiddelen en zorg NFK Staat voor mensen geraakt door kanker Pauline Evers, beleidsmedewerker 15 november 2013 Nationaal plan En nu? DOEL-workshop Implementatie van het nationaal plan

Nadere informatie

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken

Eindopdracht Verbeterplan zorg aan chronisch zieken OEFENTOETS 2 Dit document bevat een uitwerking van de eindopdracht behorende bij de Praktijkcursus Gezondheidszorg, namelijk het schrijven van een verbeterplan voor de zorg aan chronisch zieke patiënten

Nadere informatie

Jaarplan stichting OZIS

Jaarplan stichting OZIS Jaarplan stichting OZIS 2014 Definitief December 2013 Stichting OZIS Pagina 1 van 12 Inhoud 1. Inleiding... 3 2. Terugblik 2013... 4 3. Status per OZIS-standaard... 6 4. Strategie... 8 5. Plannen voor

Nadere informatie

Sites voor de intramurale fysiotherapie

Sites voor de intramurale fysiotherapie Sites voor de intramurale fysiotherapie In bijgaand document een overzicht van sites waarop informatie is te vinden over onderwerpen die van belang kunnen zijn voor de intramuraal werkende fysiotherapeut.

Nadere informatie

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10

BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 Nieuwsbrief BeheerVisie Nieuwsbrief BeheerVisie 2015, Editie 2 Nieuws BeheerVisie ondersteunt StUF-ZKN 3.10 BeheerVisie geeft advies MeldDesk App Message Router MeldDesk Gebruikers Forum Nieuwe MeldDesk

Nadere informatie

Het Terminologiebeleid in België Het actieplan e-gezondheid 2013-2018

Het Terminologiebeleid in België Het actieplan e-gezondheid 2013-2018 Het Terminologiebeleid in België Het actieplan e-gezondheid 2013-2018 Arabella D Havé 1 1 2 2 Actieplan e-gezondheid: Informatisering van de gezondheidszorg 2013-2018 Organisatie van een Rondetafelconferentie

Nadere informatie

Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten & Logius & Gebruikersverenigingen / Samenwerkingsverbanden & Leveranciers

Kwaliteitsinstituut Nederlandse Gemeenten & Logius & Gebruikersverenigingen / Samenwerkingsverbanden & Leveranciers ADDENDUM: betreffende het implementeren en gebruiken van de standaard Zaak en Document services incl. MijnOverheid / Lopende Zaken. (Addendum op de SAMENWERKINGSOVEREENKOMST KWALITEITSINSTITUUT NEDERLANDSE

Nadere informatie

Veilige communicatie via het LSP. Ervaringen van een koploper

Veilige communicatie via het LSP. Ervaringen van een koploper Veilige communicatie via het LSP Ervaringen van een koploper !"#$%&'()*(+,-($.'/$0)12)/3$45657$"8$"/$/'9:-$ 8';-/:-&("/3$;-#$7"1)

Nadere informatie

Conferentie Eenheid van Taal

Conferentie Eenheid van Taal Conferentie Eenheid van Taal Het belang van eenduidige terminologie voor elektronische informatie-uitwisseling in de zorg Programma 30 maart 2009 Als de taal niet zuiver is, dan is hetgeen gezegd wordt

Nadere informatie

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen

Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Bedrijfssystemen vervangen door Slim Software Nabouwen Codeless White Paper Roland Worms, Directeur Wouter van der Ven, Lead Software Architect Inhoudsopgave 1. Introductie 2. Het IT dilemma. Als standaard

Nadere informatie

Pilot Persoonsgebonden Dossier Friesland. Drs Freek.L.A. Korver MBA

Pilot Persoonsgebonden Dossier Friesland. Drs Freek.L.A. Korver MBA Pilot Persoonsgebonden Dossier Friesland Drs Freek.L.A. Korver MBA In Friesland wordt gewerkt aan een duurzaam zorglandschap Friesland Voorop is een samenwerking tussen alle Friese zorgaanbieders, de Friesland

Nadere informatie

Een handvat voor ICT keuzes in de ketenzorg.

Een handvat voor ICT keuzes in de ketenzorg. Een handvat voor ICT keuzes in de ketenzorg. KENNIS KETENZORG Datum ID nummer 15 juni 2010 KA10024 Auteur(s) Erik van Es (Nictiz) Voor welke ICT oplossing moeten we gaan? Aan die vraag gaat een veel belangrijkere

Nadere informatie

intelligent software for monitoring centres

intelligent software for monitoring centres intelligent software for monitoring centres Waarom UMO? Binnen Europa en daarbuiten hebben landen te maken met de vergrijzing. Daardoor stijgt de zorgvraag in het komende decennium sterk. Hoe wordt die

Nadere informatie

Patiënt identificatie en authenticatie voor zorgportalen;

Patiënt identificatie en authenticatie voor zorgportalen; Patiënt identificatie en authenticatie voor zorgportalen; de stand van zaken. PATIENT GEZONDHEID 2.0 BEVEILIGING Datum ID Nummer 11 november 2010 KA10044 Auteur Nictiz - Gé Klein Wolterink Zorgportalen

Nadere informatie

Robin: Strategisch denken en handelen 13 september 2012. Oplossingen binnen handbereik

Robin: Strategisch denken en handelen 13 september 2012. Oplossingen binnen handbereik Robin: Strategisch denken en handelen 13 september 2012 Communicati Coördina econnect tie Contro ie le Oplossingen binnen handbereik Introductie Robin Matteman, I4C-Connect. Ontzorgt zorgprofessionals:

Nadere informatie

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 oktober 2015 Betreft Bekostiging intensieve kindzorg

De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG. Datum 8 oktober 2015 Betreft Bekostiging intensieve kindzorg > Retouradres Postbus 20350 2500 EJ Den Haag De Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal Postbus 20018 2500 EA DEN HAAG Bezoekadres Parnassusplein 5 2511 VX Den Haag www.rijksoverheid.nl Bijlage(n)

Nadere informatie

Samenvatting. Pagina 7

Samenvatting. Pagina 7 Samenvatting De rijksoverheid ziet zich de komende jaren voor grote uitdagingen gesteld. Als gevolg van de financiële en economische crisis is de overheidsbegroting uit het lood geslagen. De oplopende

Nadere informatie