! ONDERZOEK! IN!OPDRACHT!VAN!DE!VLAAMSE!OVERHEID!! NAAR!COMPETENTIES!EN!PROFESSIONALISERING! VAN!LEIDINGGEVENDEN!IN!HET!BASIS6!EN!SECUNDAIR!ONDERWIJS!

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "! ONDERZOEK! IN!OPDRACHT!VAN!DE!VLAAMSE!OVERHEID!! NAAR!COMPETENTIES!EN!PROFESSIONALISERING! VAN!LEIDINGGEVENDEN!IN!HET!BASIS6!EN!SECUNDAIR!ONDERWIJS!"

Transcriptie

1 SAMENWIJS ONDERZOEK INOPDRACHTVANDEVLAAMSEOVERHEID NAARCOMPETENTIESENPROFESSIONALISERING VANLEIDINGGEVENDENINHETBASIS6ENSECUNDAIRONDERWIJS Dr.E.VerbiestJuni2014

2 SAMENWIJS T: W:www.samenDwijs.nl A:Azaleastraat,7,5102ZK7,Dongen,NL

3 ONDERZOEK INOPDRACHTVANDEVLAAMSEOVERHEID NAARCOMPETENTIESENPROFESSIONALISERING VANLEIDINGGEVENDENINHETBASIS6ENSECUNDAIRONDERWIJS Dr.E.VerbiestJuni2014

4

5 Inhoudsopgave- SAMENVATTING INLEIDING Achtergrond Leiderschap:terminologischeopmerkingen Vraagstelling OnderzoeksvragenenWerkwijze Leeswijzer LEIDINGGEVENINSCHOOLORGANISATIES:NIVEAUSENPRAKTIJKEN Inleiding Enkeleontwikkelingeninhetlandschapvanschoolleidingen schoolorganisatie Onderwijsbeleidendeuitwerkingopscholenenleiderschap Schaalvergroting Praktijkenencompetentiesvaneffectieveleidinggevenden Vlaanderen:Gemeenschapsonderwijs Vlaanderen:OnderwijssecretariaatvandeVlaamseStedenenGemeenten Vlaanderen:VSKODProfS Vlaanderen:ProvinciaalOnderwijsVlaanderen Vlaanderen:CentrumvoorAndragogiek Vlaanderen VIMKObesturen Nederland NederlandseSchoolleidersacademie Nederland VODraad Nederland Besturenprimaironderwijs CentraalEuropaDCentral VerenigdeStaten ISLLC VerenigdeStaten ISLLC CanadaDOntarioLeadershipFramework Australië AustralianCouncilforEducationalLeaders(ACEL) NieuwZeeland DimensiesvanLeiderschap Enkelekanttekeningen Leiderschapstheorieën Onderwijskundigleiderschap Transformationeelleiderschap Gedeeldleiderschap Naareenintegratie Systeemleiderschap Desideratavooreenbeschrijvingskader Eenbeschrijvingvanleiderschap Beschrijvingskader:eenstructuur Leiderschapspraktijkenineenscholengroep:eenvoorstel...82

6 Lerenleidenopniveau 3 PROFESSIONALISERINGVANLEIDINGGEVENDEN:STRATEGIENEN VOORWAARDEN Inleiding Thema sindeeffectieveprofessionaliseringvoorleidinggevenden Reflectieveintegratievantheorieenpraktijk Coherentenonderbouwdcurriculum,nadrukoponderwijskundig leiderschap Transformatievanpersoon,schoolensysteem Leiderschapsontwikkelingalsonderdeelvansysteemontwikkeling Eencontinuümvanprofessionalisering LERENLEIDINGGEVENOPNIVEAU:EENVOORSTELENAANBEVELINGEN Inleiding Eenopleidingscontinuüm Fase1:Oriëntatieopleidinggeven Fase2:Leidinggevenaanonderwijs Fase3:Leidinggevenaaneenschool Fase4:Leidinggeveninhetsysteem Depositioneringvandeprofessionalisering Niveauvandeopleiding Verplichtofvrijwillig? PreDofinDservice? Differentiatie Kwaliteitsbewaking Aanbevelingen LITERATUURLIJST Bijlagen:zieapartdocument Bijlage1:Gemeenschapsonderwijs Functiebeschrijvingdirecteur Bijlage2:FunctiebeschrijvingenleidinggevendefunctiessecundaironderwijsNederland Bijlage3:Vlaanderen Gemeenschapsonderwijs.Competentieprofielkandidaat6cursistenvoor hetambtvandirecteur/adjunct6directeur Bijlage4:Vlaanderen Gemeenschapsonderwijs.OpleidingdirecteurSO pre6service domeinen Bijlage5:Vlaanderen VSKO6DomeinenvanbeleidsvoerendvermogenalsbasisvoordeProfS6 opleiding Bijlage6:Vlaanderen VSKO6Domeinenvanbeleidsvoerendvermogen Voorbeeld:voorlopige uitwerkingvanééndomein Bijlage7:Vlaanderen:ProvinciaalOnderwijsVlaanderen6 specifieknascholingsaanbodvoor leidinggevenden Bijlage8:Vlaanderen CvA6Resultaatsdomeinenencompetenties Bijlage9:Vlaanderen VIMKO Besturen Bijlage10:Nederland NederlandseSchoolleidersacademie6Vijfbasiscompetentiesvanschool6 leiderschapprimaironderwijs Bijlage11:Nederland NederlandseSchoolleidersacademie6Vijfbasiscompetentiesvanschool6 leiderschapprimaironderwijs.uitwerkingnaarfunctieniveaus Bijlage12:Nederland Voortgezetonderwijs6Zevendomeinenvanschoolleiderschap 6

7 Inhoudsopgave Bijlage13:Nederland Bestuurlijketakenenbestuurlijkvermogenvanbesturenprimaironder6 wijs Bijlage14:CentraalEuropa6CompetentiedomeinenCentral5 Bijlage15:VerenigdeStaten6ISLLC6standaards(1996) Bijlage16:VerenigdeStaten6EducationalLeadershipPolicyStandards2008 Bijlage17:Canada OntarioLeadershipFramework2012Schoolleaders Bijlage18:Canada OntarioLeadershipFramework2012System6levelleadership Bijlage19:Canada OntarioLeadershipFramework2012PersonalLeadershipResources Bijlage20:Australië LeadershipCapabilityFramework Bijlage21:NieuwZeeland Dimensiesvanleiderschap Bijlage22:VerenigdeStaten TeacherLeadershipStandards Bijlage23:Schotland TheProfessionalActionsofMiddleLeaders Bijlage24:Vergelijkingvantienleiderschapsprofielen Bijlage25:Voorbeeldenvanprofessionele6ontwikkelingsmogelijkhedenvoorleidinggevendenop diverseniveaus.(schotland) Bijlage26:Voorbeeld(abstract)vandeniveausvanleiderschapvoorhetonderwijskundig6 leiderschapsdomein,victoria,australië. Tabellen: Tabel1:CijfergegevensscholengemeenschappeninVlaanderen (Piot,2012)...33 Tabel2:AantalscholenondereenbestuurinhetNederlandseprimaironderwijsper (Meurs,2013)...38 Tabel3:Competentiesindeopleidingdirecteur/adjunct6directeurinhet Gemeenschapsonderwijs...47 Tabel4:DomeinenBeleidsvoerendVermogenProfS, Tabel5:DragersbeleidseffectiviteitCvA, Tabel6:Beroepsprofielschoolleidersprimaironderwijs(Andersen&Krüger,2012)...52 Tabel7:Domeinenvanschoolleiderschap(Waslander,2012)...53 Tabel8:Bestuurlijketakenprimaironderwijs(Meurs,2013)...54 Tabel9:CompetentiedomeinenCentral5(Révai&Kirkham,2013)...55 Tabel10:StandaardsInterstateSchoolLeadersLicensureConsortium2008(CCSSO,2008)...57 Tabel11:Leiderschapspraktijkenvoorleidersinscholen(IEL2012;Leithwood,2012)...59 Tabel12:Leiderschapspraktijkenvoorsysteemleiders(IEL2012;Leithwood,2012)...60 Tabel13:LeadershipCapabilityFramework(ACEL,2009)...62 Tabel14:Dimensiesvanleiderschap(Robinsonetal.,2009)...63 Tabel15:TeacherLeadershipStandards(TeacherLeadershipExploratoryConsortium, 2008)...69 Tabel16:KeyPurposeofMiddleLeaders(GTC,2012)...70 Tabel17:Leiderschapspraktijkenineenscholengroep...84 Tabel18:FrameworkforEducationalLeadershipinScotland(ScottischGovernment, 2012) Afbeeldingen: Afbeelding1:Voorbeeldvaneenorganogramvaneengrootschoolbestuur(Bron: Lucasstichting:Jaarverslag2012) 40 Afbeelding2:Schematischevoorstellingvanhetopleidingscontinuüm 116 7

8

9 SAMENVATTING* Op3mei2013heeftdeVlaamseRegeringdeconceptnotaBestureninhetleerplicht6 onderwijs:descholengroepen(vlaamseregering,2013)goedgekeurd.indienota wordteennieuwconceptvanbesturenvoorgesteld,metnamevoorhetbasisdensed cundaironderwijs:scholengroepen.scholengroepenzijngroterebestuurlijkeentiteid tenmetrechtspersoonlijkheid.deingangsdatumvoortoetredingtotscholengroepen isvoorzienop1september2017. Devoorstellenbetreffendebestuurlijkeschaalvergrotingzullennietenkelimplicaties hebbenvoorhetbestuurvandescholen.afgaandopervaringeninanderelanden zullenzeerwaarschijnlijkooknieuweniveausvanleidinggevenontwikkeldworden. Ditsteltnieuweeisenaandecompetentiesvandirecteursenandereleidinggevenden. TegendezeachtergrondheefthetMinisterieverzochteenbeschrijvingtegevenvan 1. devereistecompetentiesvoorleidinggevendeninhetkadervangroterebed stuursvormen(scholengemeenschap,scholengroep,schoolbestuur, ),reked ninghoudendmetdeverschillendeverwachtingent.a.v.deleidinggevenden; 2. devoorwaarden(inzakevormingenondersteuning)voorhetleiderschapin dergelijkegroterebestuursvormen. Dezeopdrachtisvertaaldnaarvolgendeonderzoeksvragen 1. MetwelkeconceptenkanleiderschapingroterebestuursvormenvanonderD wijsinstellingenbeschrevenworden? 2. Watzijnrelevante,recenteinzichtenoverleiderschapinscholendieeenrol dienentespelenbijdeinvullingvanditleiderschapingroterebestuursvord menvanonderwijsinstellingen? 3. Welkeniveausvanleiderschapinonderwijsinstellingenzijnteonderscheiden enwelkebelangrijketakenenverantwoordelijkhedenhorenbijdieniveaus? 4. Welkeprofessionaliseringsstrategieënbevorderendeontwikkelingvande capaciteitenvandiverse,naarniveauteonderscheiden,leidinggevendenin hetonderwijs? 5. Welkevoorwaardenbevorderendeeffectiviteitvandeprofessionalisering vanleidinggevenden? Omantwoordtekrijgenopdevragen1,2en3gaanweinopeenaantalontwikkelinD geninhetonderwijsbeleidendeuitwerkingervanopscholenenleiderschap,op

10 Lerenleidenopniveau schaalvergrotinginhetbijzonder,enopopvattingenoverleiderschap.opbasisvan dezeverkenningenformulerenweeenaantaldesideratavooreenbeschrijvingskader vanleiderschapinscholenindecontextvanschaalvergroting.eendergelijkbeschrijd vingskaderdient: ruimtetebiedenaandebeschrijvingvandiverseniveausvanleiderschap,zowel voorleiderschapsniveausbinnendeschoolalsvoorbovenschoolseleiderschapsni6 veaus.teverwachtenvalteenverdergaandeverticaleenhorizontaledifferentiad tieencoördinatie,zowelbovenschoolsalsindeschool.gegevendebetekenisvan gedeeldleiderschapishetookwenselijkomopeengecoördineerdewijzeleerd krachtenspecifiekebevoegdhedenoftakentegeven.ookvalteenveranderingte verwachtenindeaardvanderelatiestussenleidinggevenden(eninhetverlengd dedaarvantussenleidinggevendenenleerkrachten).daarwaarindehuidige scholengemeenschappengemeenschappelijkbeleidtochvooralhetresultaatis vanconsensustussendebetrokkendirecteurenendecoördinerenddirecteur eenprimusinterparesis,zulleninscholengroependerelatiesmeerhiërarchisch ingevuldworden.envanleidinggevendenzalgevraagdwordensamentewerken metcollegadleidinggevendenennietenkelhetperspectiefvandeeigenschoolin tenemenmaaroogtehebbenvoorhetgroteregeheel.eenenanderimpliceert voordeleidinggevendennieuweencomplexereverantwoordelijkheden.erontd staannieuweleidinggevendefuncties;erzijn,zekervoordehogereniveausvan leidinggeven,meerbetrokkenenmeteigenbelangen;enmendientleidingteged venaanandereleidinggevenden,waarvandeselectieenprofessionaliseringook eenopdrachtwordt.hetbeschrijvingskaderdientdusdiverseniveausvanleid dinggevendenintehouden.hetligthierbijnietvoordehandomindezefase waarbijnogveelbeleidgeconcretiseerddientteworden,zoweldoorwetgever alsinrichtendemachten uittegaanvanbepaaldefunctieszoalsbestuurder, schooldirecteurofafdelingsleider.nietalleenzoudattoteenveelheidvanmoged lijkefunctiesenfunctiebeschrijvingenleiden,maarookdegrotediversiteitverd hullendiekanbestaanindespanwijdteenverantwoordelijkhedenvanleidingd gevendenmetdezelfdefunctie.hetligtmeervoordehandomeenaantalduided lijkteonderscheidenniveausvanleidinggeventedefiniërenendaarbijideaaltyd pischrelevantepraktijkenenverantwoordelijkhedentebeschrijven.wemaken daaromonderscheidtusseneenoverwegenduitvoerend,overwegendvormged vendenoverwegendstrategischniveauvanleidinggeven.hetgaathierbijomeen drietaldenkbeeldigepositiesopeencontinuümvansteedscomplexerwordende 10

11 Samenvatting leidinggevendefuncties,waarbijinéénfunctiediverseniveausherkenbaarkund nenzijn. gebaseerdtezijnopeenoverzichtelijkaantalpraktijkenc.q.domeinenvanef6 fectiefleiderschap.hoeweldeopdrachtexplicietvraagtomeenbeschrijvingte gevenvancompetentiesisdaarnietvoorgekozen.erisnamelijkeenaantal goederedenenomindebeschrijvingvanleiderschapinscholenuittegaan vanpraktijken(terreinen,domeinen)vaneffectieveleidersinplaatsvancomd petenties.erisveelkritiekopdecompetentiebenadering,juistookindecond textvanleiderschapsvorminginhetonderwijs.verderzoudebeschrijving vanverschillendeniveausvanleiderschapintermenvancompetentiesook sneltoteennoggedetailleerderebeschrijvingvankennis,dispositiesenvaard dighedenleidendannualhetgevalisendaarmeenogmeeronderhevigzijn aaneerdergenoemdekritiek.engegevendenadrukopontwikkelingenprod fessionaliseringvanleidinggevendenindezestudie,lijkthetwerkenmetuitd gebreidecompetentielijstendoorhetgedetailleerde,adcontextueleennormad tievekarakterervan,contraproductieftezijnvoordeprofessionaliseringvan schoolleidersenleerkrachten.weliswaarrelativerenwedezekritiekmaarer blijftweinigempirischeonderbouwingvooreen(nieuwe)beschrijvingvan leiderschapintermenvancompetenties.indebijlagenzijnwel,ookdaarwaar menpraktijkenformuleert,voorkomendeuitwerkingennaarcompetenties opgenomen.voordebeschrijvingvandepraktijkenzelfbaseerdenweonsop eenaantaltypologieënvanpraktijkenendomeinenvaneffectiefschoolleiderd schap.vijfpraktijken,zoalsookaangeduidinhetontarioleadershipframe6 work,zijnhierdanverderuitgewerkt:richtinggeven;bouwenaanrelatiesen ontwikkelenvanmensen;ontwikkelenvandeorganisatieomgewenstepraktij6 kentebevorderen;hetverbeterenvanhetlerenenvanhetonderwijsleerproces enhetorganiserenvanverantwoording.dezevijfpraktijkenzijnverderbed schrevenopdedrieeerderonderscheidenniveausvanleidinggeven.daarmee isnietgezegddatdezeniveausmethunrespectievelijketakenenverantd woordelijkhedenzondermeerookindetevormenscholengroepeninvlaand derengerealiseerdzullenworden.deverschillendeinrichtendemachtenzuld lenhierhuneigenwegzoeken,aangepastaanhunbestuursfilosofieenhet onderwijslandschapwaarinzeopereren.maardehiergegevenbeschrijvingen vanniveausenbijbehorendeverantwoordelijkhedenkunnenbijdezoektocht naarnieuweorganisatorischeverbandenalsoriëntatiepuntengebruiktword 11

12 Lerenleidenopniveau denenbiedenaanknopingspuntenvoordeanalysevandieverwachtingenen dedaaropvoortbouwendeprofessionaliseringvanleidinggevendenopdiverd seniveaus; oogtehebbenvoordeturbulentebeleidscontextvanscholenenvoorleiderschap datstreeftnaarautonomieverruimingvoormedewerkersennaarintelligente vormenvanmeervoudigeverantwoording.ookineensituatievanschaalverd grotingzullenleidinggevendengeconfronteerdblijvenmeteenturbulentebed leidsomgevingènmetdeverwachtingverkregenautonomiewaartemakenen tewerkenaanhetbeleidsvoerendvermogenvandeorganisatieenvaneend hedenbinnendieorganisatie.bovendienzalmenzichinternenexterndienen teverantwoorden.tegendeachtergrondvandekritiekopdenegatieveged volgenvandeturbulentebeleidsomgevingensterkeexternesturingmagwel verwachtwordendatleidinggevendenzichinzettenvoorautonomieverruid mingbijleerkrachtenenbijandereleidinggevenden; uittegaanvaneenintegrale,complementairebenaderingvanleiderschapen management.gegevenhetcomplementairekaraktervanleiderschapenmad nagementdientdebeschrijvingvanleiderschapuittegaanvaneenintegrale benaderingvanleiderschap; aandachttehebbenvoorleiderschapmeteensterkegerichtheidopleidenvan lerenopdiverseniveaus:vanzichzelf,vanindividuelemedewerkers,vanteams envandeorganisatie(eenheid).deontwikkelingeninhetdenkenoverleiderd schapinscholenlatenziendatvanleidinggevendeneensterkegerichtheidop lerenverwachtmagworden.metanderewoorden,verwachtmagwordeneen oplerengerichtleiderschapwaarbijnietenkelveelaandachtisvoorhetleren endeleerresultatenvandeleerlingenmaarookvoorhetlerenvandeprofesd sionalsenvande(potentiele)leiders,enwaarbijookveelaandachtisvoorde ontwikkelingvandeorganisatiezodathetlerendaarbinnengestimuleerd wordt.onderwijskundigleiderschapis,zekerookinvlaanderen,nognietver ontwikkeldmaarwordtsteedsmeeralseenbelangrijkevariabelegezienvoor deeffectiviteitvanscholen. Voordebeantwoordingvande4 e en5 e onderzoeksvraag(professionaliseringsstrate6 gieënenvoorwaarden)gaanweinopeenaantalthema sindeprofessionaliseringvan leidinggevendeninscholen Eeneerstethemabetreftdenoodzaakinhetprofessionaliseringsprocesvan 12

13 Samenvatting eenreflectieveintegratievantheorieenpraktijk.zowelervaringalstheorie zijnbelangrijkeelementeninhetcomplexeprocesvanprofessioneleontwikd kelingvanleidinggevenden.maarjuistdecombinatieervan,samenmethet kritischreflecterenopervaringenenopdebruikbaarheidvanideeënzouhet meestbijdragenaandeprofessioneleontwikkelingvanleidinggevenden.ond dermeerlerenopdewerkplek,coachingdoorexpertdleidinggevenden,ontd vangenvanfeedback,eninteractiemetcollegaedcursistenzijnbelangrijkedid dactischemaatregelennaastkennisoverdrachtenhetopbouwenvaneenthed oretischkader.datvraagteenintensievesamenwerkingtussenwerkvelden opleiding.competentiebeschrijvingenkunnenhelpenomde,doordeelnemers aaneenopleiding,ervarenklooftussenwenselijkenfeitelijkgedragteoverd bruggen. Effectieveprogramma svoordeprofessionaliseringvanleidinggevendenin hetonderwijsvrageneencoherenteprogrammafilosofieeneencurriculumdat aansluitbijerkendestandaardsenwaarbijnadrukligtopdeontwikkelingen implementatievanspecifiekepraktijkenvanvooralonderwijskundigleider6 schapenschoolontwikkeling. Inhetorganiserenvanprofessionaliseringsactiviteitenvoor(toekomstige) leidinggevendenkunnenverschillendeaccentengelegdwordennaargelangde beoogdeveranderingen.hoewelpersoonlijkheidsvormingvanbelangis,kan professionaliseringdievooralgebaseerdisoppersoonlijkeontwikkeling mindereffectiefzijnalshetgaatomdeverdereontwikkelingvandeschoolen hetsysteemenzelfsalshetgaatomdeontwikkelingvande(toekomstige)leid dinggevendezelfomdat(aanstaande)leidinggevendensomsteweinigoog hebbenvoordenodenvandeschoolenvanheteducatievesysteemenhun eigenontwikkelingsnodensomsbeperktonderkennen.transformatievan persoon,schoolènsysteemdientdanookdefocustezijnvanprogramma svoor leiderschapsontwikkeling. Leiderschapsontwikkeling,wilditeffectiefzijn,dientookgezientewordenals onderdeelvaneensysteemontwikkeling.professionaliseringvanschoolleiders dientduseenplaatstehebbeninenuitgelijndtezijnmetdeontwikkelingvan hetonderwijssysteemenafgestemdtewordenmetstrategieëndiemikkenop ondermeerhetverbeterenvanhetlerenvandeleerlingen,opdeverbetering vandekwaliteitenvanleerkrachtenenopdeverbeteringvandescholen. Hetbeschikkenovergoedeschoolleidersisnietslechtseenkwestievangoede 13

14 Lerenleidenopniveau opleidingen.belangrijkiseensterkontwikkeldeneffectiefsysteemvoorhet selecteren,werven,opleiden,begeleiden,verderprofessionaliseren,evalued renenbehoudenvanleidinggevendenis.metanderewoorden,eenbelangrijd kevoorwaardevoorhetscheppenvaneenhoogwaardigleiderschapspotentid eelinonderwijsishetontwikkelenvaneencontinuümvoorleiderschapenvan daarbijpassendeleiderschapsontwikkeling.eendergelijkcontinuümlaattoe hetproactiefbegeleidenvandecarrièrevanpotentieleleiderszodatzeprod gressiefcomplexereleiderschapservaringenopdoendoorhetopnemenvan nieuwerolleninhunschool,inclusiefbegeleidingenondersteuning.doorhet onderscheidenvandiverseniveausvanleiderschapkunnendespecifiekenod denvanleidinggevenden(inopleiding)beantwoordworden,kanvoortged bouwdwordenopeerdereverworvencompetentiesenkanlevenslangleren gerealiseerdworden.hetontwikkelenvaneencontinuümvanprofessionele ontwikkelingvanleidinggevendenkanverderbijdragenaandeontwikkeling vangedeeldleiderschapindeschool,aantaakverrijkingvoorleerkrachtenen aanhetgemakkelijkerenefficiëntervoorzieninvacaturesvoorleidinggevend den. TegendeachtergrondvanvoorgaandeoverwegingenformulerenwedaneenmogeD lijk(opleidings)dcontinuümvanleidinggeven.weonderscheidenvierfasesvanfuncd tionerenendaaraangekoppeldeprofessionalisering.delaatstedriefaseskomen overeenmetdeeerdergenoemdeniveausvanfunctioneren(eenoverwegenduitvoed rend,eenoverwegendvormgevendenoverwegendstrategischniveau)enwelaten hiereenoriëntatiefaseaanvoorafgaan. Dezeeerstefase,Oriëntatieopleidinggeven,isbedoeldvoorzijnleerkrachten diebelangstellinghebbenomzichverderteontwikkelenalsleidinggevendeof diealspotentieelleidinggevendewordengeziendoorhunleiding.defocus ligthierbijenerzijdsophetverhelderenvandeaard,deverantwoordelijkhed denentakenvanhetschoolleiderschap.enanderzijdsophetverkennen,zod weldoordedeelnemeralsdoordeopleidingenwerkgever,vandegeschiktd heideninteressevandedeelnemeromeenleidinggevendefunctieuitteoefed nen. Detweedefase,Leidinggevenaanonderwijs,kentalsdoelgroepleerkrachten diegeschiktenbereidbevondenzijnvoorhetverderontwikkelenvanleid dinggevendecompetenties.zijwerkenindeloopvandezefasesteedsmeer 14

15 Samenvatting alsleidinggevendendieleerkrachtenondersteunenbijdeverbeteringvanond derwijs,metanderewoorden,zijfunctionerenvooralalsonderwijskundige leidersinafdelingen,vakgroepenendergelijke.defocusindezefasevande opleidingligtdusvooraloponderwijskundigleiderschap.dezeopleiding wordtgesitueerdalsdeeerstefaseineenmasteropleiding Indederdefase,Leidinggevenaaneenschool,wordthetrepertoriumvande leidinggevendeverbreedenverdiept.dedoelgroepisdezelfdealsinfase2 metdienverstandedatmeneenreedseendeelvandemasteropleidingheeft gevolgd.defocusligtopdepraktijkendietotnutoeminder(diepgaand)aan deordezijngekomenennuvanuithetperspectiefvanhetleidenvaneen school. Devierdefase,Leidinggeveninhetsysteem,isbedoeldvoorleidinggevenden dienaafrondingvandemasteropleidingzichverderwillenontwikkelenom overwegendstrategischtefunctioneren.zijzullenenerzijdsovereengedegen ervaringbeschikkenalsleidinggevendeophetniveauvaneenschoolofzelfs alfunctionerenopbovenschoolsniveaubinneneenscholengroep.hunverd dergaandeprofessionaliseringzalvooralgerichtzijnopeenverdiepingvan hunkennisenvaardigheden.enerzijdszalhetniveauwaaropmenfunctiod neert(overwegendstrategisch)specifiekevragenmetzichmeebrengen.and derzijdsishetdenkbaardathetprofessionelebestuurvaneenscholengroep specialismenontwikkeltendatbestuurderszichverderwensentebekwamen opspecifieketerreinen. Onderstaandsch lustreertdefasenvanprofessionaliseringinhetopleidingsconD tinuüm. AansluitendopdezeschetsvaneenopleidingscontinuümgaanweinopenkelekwesD tiesdiemetdepositioneringvaneendergelijkeprofessionaliseringsamenhangen.we opterenhier,inaansluitingopinternationaletendensen,vooreenmasteropleiding voorleidinggevendeninhetonderwijs.maarondermeerdenadrukoplereninenvan depraktijk,meteenfocus,nietalleenopdeontwikkelingvanhetindividumaarook opverbeteringvandeschoolenhetonderwijssysteem,vereistdaterookveelaand dachtisvoorhetberoepsgerichtekaraktervandezemaster.hetligtdanookvoorde handom,alsmenopleidingenvoorleidinggevendenopmasterniveauinricht,ditged beurtindecontextvaneensamenwerking,zowelininhoudelijkealsinpersonelezin, 15

16 Lerenleidenopniveau tussenuniversiteitenenerzijdsendebestaandeopleidingenanderzijds.opdezewijze kunnenacademischniveauenpraktijkgerichtheidgecombineerdwordenineen hoogwaardigeopleidingvoorleidinggevenden.inhetvoorstelwordtdezemasteropd leidinggefaseerd(ziehiervoor). ONTWIKKELENVANDEORGANISATIEOM GEWENSTEPRAKTIJKENTEBEVORDEREN ORGANISERENVANVERANTWOORDING VERBETERENVANHETLERENENVAN HETONDERWIJSLEERPROCES RICHTINGGEVEN BOUWENAANRELATIESENONTWIKKED LENVANMENSEN FASE1 FASE2 FASE3 FASE4 Oriëntatie opleiding geven PRED SERVICE facultatief 16 Leiding gevenaan onderwijs MASTER PRED SERVICE verplicht voorfase3 Leidinggevenaandeschool MASTER PREDSERVICE verplicht Gegevenhetbelangvaneenhoogwaardigekwalificatievanleidinggevendeniseen verplichteopleidingzekerteverantwoorden.indeschetsvanhetprofessionaliseringd continuümwordteenaantalfasenonderscheiden.dederdefasedieafgerondwordt Leidinggevenin hetsysteem POSTDMASTER INDSERVICE facultatief methetbehalenvaneenmastergraadis,inhetvoorliggendevoorstel,voorwaardelijk voordebenoemingtotschooldirecteur. HetgevolgdhebbenvaneenopleidingalsbenoeminsgsvoorwaardevoorleidinggeD vendentypeerteenaantalprofessionaliseringstrajectenalspre6service.maarhetond derscheidtussenpredenindserviceisterelativeren.indienwerkgemaaktwordtvan eencontinuümvanprofessionaliseringenindienmenhetlerenopdewerkplekals

17 Samenvatting eenessentieelonderdeelbeschouwdvanprofessionaliseren,zullen(toekomstige) leidinggevendenalsnelalsleidinggevendewerkenterwijlzeeenopleidingvolgenof zichanderszinsprofessionaliseren.ompotentiëlebelangstellendenvooreenleidingd gevendefunctiemeerzichttebiedenopenteinteresserenvooreendergelijkefunctie wordteenpredserviceprofessionaliseringstrajectvoorgesteld. Differentiatieindeprofessionaliseringistotopzekerehoogtewenselijk.Enerzijdszal diedifferentiatiealshetwarevanzelfplaatsvindendoorhetwerkendlerenopde werkplek.anderzijdszaleen(beperkt)deelvanhetcurriculumgedifferentieerddied nenteworden,ondermeergezienverschilleninregelgevingencontexttussennid veausvanonderwijs. Voorwatbetreftdekwaliteitsbewakingvandeaangebodenprogramma sligthet,voor demasteropleiding,voordehandomaantesluitenbijhetinvlaanderenbestaande accreditatiesysteemvooracademischeopleidingen.welzou,viadezelfevaluatievan desbetreffendeopleidingenenviadesamenstellingvandeaccreditatiecommissie, aandachtdienentezijnvoorhetgegevendatdeacademischeopleidingtegelijkook eenberoepsopleidingis. Totslotformulerenweeenaantalaanbevelingen.DerealiseringvandezeaanbevelinD genvraagtvaakdesamenwerkingvandiverseactoren:deoverheid,deonderwijsnetd ten,hunbegeleidingsdienstenenopleidingen,overigeopleidersenuniversiteiten. Kortweergegevenzijndezeaanbevelingenalsvolgt: 1. OntwikkelenverspreideenbreedgedragenvisieopderollenenverantwoordeD lijkhedenvanleidinggevendeninscholen. 2. Ontwikkeleencontinuümvanleiderschapenprofessionalisering. 3. Maakhetsuccesvolafrondenvaneen Masteropleidingvoorleidinggevendenin hetonderwijs voorwaardevoorbenoemingtotschooldirecteur. 4. OntwikkeleenspecifiekegefaseerdeMasteropleidingvoorleidinggevendeninhet onderwijsinsamenwerkingtussenuniversiteitenenbestaandeopleidingenvan deonderwijsnetten. 5. Organiseeronderwijskundigleiderschapoplaagniveauindeschoolorganisaties. 6. Maakleiderschapsvormingen opvolgingeenverplichtonderdeelvanhetprod fessionaliseringsplanvandeschoolc.q.scholengroep. 7. Ontwikkeleen(tijdelijk)professionaliseringstrajectvoorbestuurders. 17

18 Lerenleidenopniveau 18

19 1 INLEIDING* 1.1 Achtergrond** Op3mei2013heeftdeVlaamseRegeringdeconceptnotaBestureninhetleerplicht6 onderwijs:descholengroepen(vlaamseregering,2013)goedgekeurd.indienota wordteennieuwconceptvanbesturenvoorgesteld,metnamevoorhetbasisdensed cundaironderwijs:scholengroepen.scholengroepenzijngroterebestuurlijkeentiteid tenmetrechtspersoonlijkheid.deingangsdatumvoortoetredingtotscholengroepen isvoorzienop1september2017. DemotievenvoorderealiseringvanscholengroepenhebbenbetrekkingopdeontD wikkelingvaneenaantrekkelijkpersoneelsbeleid,opdeversterkingvanhetbeleidsd voerendvermogenvanbestuurendirecteursenopeenefficiëntereaanwendingvan demiddelen. Deminimumnormvooreenscholengroepwordtvastgelegdop2.000leerlingen,eris geenmaximumgrens.erwordteengemiddeldegroottevan6.000leerlingengeambid eerdoverdenettenheen.scholengroepenkunnen(maarmoetenniet)niveauoverd schrijdendzijn.scholengroepenkunnenregionaalzijn,maarzekunnenookvlaanded rendbreedzijn.erzijndiversevariantenmogelijkvoorwatbetreftdesamenstelling overdenetten/koepelsheen. Enkeleambitiesvanditbeleidzijn: allemiddelenvandeoverheid(uren,lestijden,punten,werkingsmiddelen) wordenaandescholengroeptoegekend; descholengroepiswerkgevervanallepersoneelsleden;(depersoneelsleden wordenwelprioritairverankerdaaneencampus); hetbestuurvandescholengroepisgeprofessionaliseerdenvoldoetaande principesvangoodgovernance; descholengroepzorgtvooreenefficiënteaanwendingvanallebeschikbare middelenenzeletdaarbijopeenmaximaleinzetvoorhetklasgebeuren.de efficiënteaanwendingvandepersoneelsmiddelenisvoorwerpvandelokale onderhandelingen.demiddelendiedescholengroepviaeenstimuleringsbed leidkrijgt,kunnentendeleingezetwordenvoordeuitbouwvanhetbestuurd lijkeniveauvandescholengroep.

20 Lerenleidenopniveau Opditmomentmakendemeestescholen,zowelinhetbasisonderwijsalsinhetseD cundaironderwijs,deeluitvaneenscholengemeenschap(zieparagraaf ).eris noggeennieuweregelgevingdiedevormingvanscholengroepenregelt.per1sepd tember2014gaateennieuweperiodeinvoorscholengemeenschappen,meteen looptijdtotenmet31augustus2020.welwordtdemogelijkheidopengehoudendat scholenindeloopvandezenieuweperiode,meerbepaaldvanaf2017,uiteenschod lengemeenschapkunnenstappen.doordezeuitstapmogelijkheidwordtnogvóórhet eindevandezesjarigeperiodevanscholengemeenschappendepistegeëffendvoor onderwijsverstrekkersomzichvrijwilligteherpositionereninderichtingvanschaald vergrotingbinnenhetonderwijslandschap. 1.2 Leiderschap:*terminologische*opmerkingen* IndezeparagraafgaanwekortinopdebetekenisvanenkelebegrippenrondomleiD derschap(zievooruitgebreideretoelichtingenbv.cuban,1988,bush&glover,2003; Piot,2012).Erbestaantallozeomschrijvingenvanleiderschapenmanagement,ook inhetonderwijsdomein.erzijndanookgeenalgemeenaanvaardedefinities.ditsluit echternietuitdaterredelijkeovereenstemmingisoverdebelangrijkstekenmerken vanleiderschapenmanagement.nietzeldenmaaktmenhetonderscheidtussen leiderschapalsdegoededingendoen,meteenlangedtermijnfocusengerichtop veranderingenmanagementalsdedingengoeddoen,meteenkortedtermijnd focus,gerichtophandhavingvandestatusquo.leiderschapverwijstnaarhetuitoed fenenvaninvloedopledenvandeorganisatieenoverigebelanghebbendenmethet oogophetrealiserenvandevisieendedoelenvandeorganisatie.dedefinitievan leiderschapdieinhetontarioleadershipframework(iel,2012)wordtgebruikt,illud streertdit:leadershipistheexerciseofinfluenceonorganizationalmembersand diversestakeholderstowardtheidentificationandachievementoftheorganization s visionandgoals. ManagementheeftmeerbetrekkingophetuitvoerenencontinuerenvanbeslisD singenenhetefficiëntlatenwerkenvandeschoolorganisatie. BeideaspectenzijnnoodzakelijkvoorhetgoedlatenfunctionerenvaneenorgaD nisatieenvullenduselkaaraan.zekerdaarwaarscholenautonomerwordenis hetonderscheidminderrelevantendientdeschoolleiderintegraalleidertezijn: zowelrichtingtegevenaandeschool,rekeninghoudendmetontwikkelingenin hetoverheidsbeleidenindesociaaleconomischeomgevingalsallerleitaken,actid 20

21 Inleiding viteiten,middelenprocessenenstructurerenaftestemmenopwatmenwilbed reiken(verbiest,1998;krüger,witziers,sleegers&imants,1999;taipale,2012). Leiderschapenmanagementverwijzenhierzowelnaarposities(bv.schoolleider, coördinerenddirecteur)alsnaaractiviteiten(bv.eenvisiecommuniceren).dit laatstemaaktduidelijkdatleiderschapenmanagementookopgevatkunnen wordenalsfuncties(firestone,1996)diedoorverschillendepersonenuitgeoed fendkunnenwordenennietslechtsdoorformeelbenoemdeleidersinschoolord ganisaties. Alsindezetekstvooraloverleiderschapwordtgesproken,bedoelenwedaarmee ook,tenzijexplicietandersaangegeven,management. Indetekstgebruikenweookdebegrippenleidinggevendeenschoolleider.Waar deeerstetermverwijstnaarleidinggevendenopallerleiniveaus(afdeling,school, scholengroep)beperkenwedetweedetermtotleidinggevendenophetniveau vaneenschool:dedirecteurvaneenbasisschoolofvaneensecundaireschool. 1.3 Vraagstelling* Devoorstellenbetreffendebestuurlijkeschaalvergrotingzullennietenkelimplicaties hebbenvoorhetbestuurvandescholen.afgaandopervaringeninanderelanden zullenzeerwaarschijnlijkooknieuweniveausvanleidinggevenontwikkeldworden, waarbijvandedesbetreffendeleidinggevendenverschillendepraktijkenenverschild lendecompetentiesgevraagdworden.tedenkenvaltaanleidinggevenophetniveau vandescholengroepenmaarookophetniveauvanafdelingenofsubteamsinschod len.envanschoolleiderszal,meerdanvoorheen,gevraagdwordenteparticiperenin bovenschoolsebestuurlijkeenorganisatorischeorganen.ditsteltnieuweeisenaan decompetentiesvandirecteursenandereleidinggevenden. TegendezeachtergrondheefthetMinisterieverzochteenbeschrijvingtegevenvan devereistecompetentiesvoorleidinggevendeninhetkadervangroterebed stuursvormen(scholengemeenschap,scholengroep,schoolbestuur, ),reked ninghoudendmetdeverschillendeverwachtingent.a.v.deleidinggevenden; devoorwaarden(inzakevormingenondersteuning)voorhetleiderschapin dergelijkegroterebestuursvormen. DezebeschrijvingdienttesteunenopgoedepraktijkvoorbeeldenuitanderecontexD ten,wetenschappelijkonderbouwdtezijnenbruikbaarvoordevlaamsecontext. 21

22 Lerenleidenopniveau OverigenssluitendezevragenaanbijhetbeleidindeEUwaargepleitwordtvoor professionalisering,versterkingenondersteuningvanderolvanleidinggevendenin hetonderwijs,doordatallereerstwordtonderzochtwelkevaardighedendezerolverd eist,gestructureerdereberoepsloopbanenwordenontwikkeldenwordtbeoordeeld welkedespecifiekebehoeftenophetgebiedvanprofessioneleontwikkelingzijnvan degenendieleidinggevendepositiesopzichnemen;voortsdienendebetrokkenen overgoedeopleidingsmogelijkhedentekunnenbeschikken(eu,2013). 1.4 Onderzoeksvragen*en*Werkwijze* Bijdebeantwoordingvandezevragendientenigeterughoudendheidbetrachtte worden.deplannenvoorscholengroepen,zoalsverwoordindenotabestureninhet leerplichtonderwijs:descholengroepen,latenveeldifferentiatietoeindeuitwerking. ErkomtweliswaaréénbestuurvoordescholendieaangeslotenzijnbijeenscholenD groep.datbestuurisdewerkgevervanallepersoneelsledendiewerkenindedesbed treffendescholen.maarverschillenondermeerinomvang,geografischereikwijdte (regionaal,vlaanderendbreed),reikwijdtequaniveau(basisdenofsecundaironderd wijs)enreikwijdtequanet(alofnietnetdoverstijgend)zullendeconcretebestuurlijd keenorganisatorischestructuurbeïnvloeden.hetisaannemelijkdatdiversebestuurd lijkeenorganisatorischestructurentotontwikkelingzullenkomenterwijlnunog verrevanduidelijkishoedieerconcreetzullenuitzien.ookmagverwachtworden dat,geziendespanwijdtevandieorganisaties,opdiverseniveausindeorganisaties leidinggevenden elkmetspecifiekeopdrachtendzullenfunctioneren.maarookhier isdeconcreteinvullingnogverrevanduidelijk. Nietalleenisnogzeerongewisinwelkevormenenopwelkeniveaushet(formele) leiderschapindegroterebestuurlijkeverbandenzijnbeslagzalkrijgen.leiderschap inscholenheeftweliswaar,zekerdelaatstedecennia,veelaandachtgekregeninde wetenschappelijkeliteratuur.maarditneemtnietwegdaterweinigovereenstemd mingbestaatoverwat(effectief)leiderschapinhoudt.erzijnveleconceptenvan schoolleiderschapmaardeeffectiviteitvandemeesteconceptenontbeertempirische steun(leithwood,jantzi&steinbach,1999;krüger&scheerens,2012).deverwachd tingenaanschoolleiderszijngevarieerdenwisselenmetveranderendewetenschapd pelijke,maatschappelijkeenpolitiekeontwikkelingen. Ookdeprofessionaliseringvanschoolleidersiseennoggrotendeelsonontgonnen terrein.smylie&bennet(2005)waarschuwendat: Ourassessmentofexistingre6 22

23 Inleiding searchledustoconcludethatweknowverylittleabout[professionaldevelopmentof schoolleaders6ev]andthatwefacetheproblemofschoolleaderdevelopmentwith remarkablylittleempiricalevidencetoguideus (zieookdavis,darlingdhammond, Lapointe&Meyerson,2005). Bovenstaandebeschouwingenleidendantoteenaantalvragendatindezestudieaan deordekomt. Ominzichtteverkrijgenindevereistekwaliteitenvoorleidinggevendeninhetkader vangroterebestuursvormen,waarbijtevensrekeningwordtgehoudenmetdeverd schillendeverwachtingent.a.v.deleidinggevendenishetnodigom(a)leiderschap zodanigteconceptualiserendatdiverseniveausvanleiderschapdaarineenplaats krijgenen(b)relevanteontwikkelingentebeschrijvendiedeverwachtingenaandeze leidinggevendenmedevormgeven(zieookkelchtermans&piot,2010).bovendien dienendezebeideinzichtengecombineerdtewordenineeninhoudelijkebeschrijving vanhetleiderschapinscholen.metanderewoorden,gegevendeniveausvanleiderd schapenrelevanteontwikkelingeninhetlandschapvanonderwijsenleiderschap, welketakenenverantwoordelijkhedenkunnendantoegeschrevenwordenaande verschillendeniveausvanleiderschap? Vertaaldnaaronderzoeksvragenbetekentdit 1. MetwelkeconceptenkanleiderschapingroterebestuursvormenvanonderD wijsinstellingenbeschrevenworden? 2. Watzijnrelevante,recenteinzichtenoverleiderschapinscholendieeenrol dienentespelenbijdeinvullingvanditleiderschapingroterebestuursvord menvanonderwijsinstellingen? 3. Welkeniveausvanleiderschapinonderwijsinstellingenzijnteonderscheiden enwelkebelangrijketakenenverantwoordelijkhedenhorenbijdieniveaus? Dezevragenkomenaandeordeinhetvolgendehoofdstuk.IngegaanwordtopontD wikkelingeninonderwijs(instellingen)enleiderschapinvlaanderenenopvattingen overleiderschapinscholenenontwikkelingeninhetonderwijsbeleidinde(internad tionale)literatuur.opbasisvandezeverkenningbeschrijvenweeenaantaldesiderad tavooreenbeschrijvingskadervanleiderschapinscholenindecontextvanschaald vergroting.vervolgensvullenweditbeschrijvingskaderopbasisvan(buitenlandse) voorbeelden,rekeninghoudendmetdeeerdergeformuleerdeverwachtingen. 23

24 Lerenleidenopniveau Daarmeeisnietgezegddatdezeteonderscheidenniveausmethunrespectievelijke takenenverantwoordelijkhedenzondermeerookindetevormenscholengroepenin Vlaanderengerealiseerdzullenworden.Deverschillendeinrichtendemachtenzullen hierhuneigenwegzoeken,aangepastaanhunbestuursfilosofieenhetonderwijsd landschapwaarinzeopereren(ziebv.vsko,2013).datlandschapbetrefthetmanad gementniveauwaaropdeschoolleiderfunctioneert(bijv.middenmanagement,locad tie,school,bovenschools),deomgevingsspecificiteit(regio,wijksituatie,groottevan deschool,net,enz.)endeschoolcontext(missieenvisie,opdrachtentakenpakket). Welkleiderschapopwelkmomentinwelkeorganisatienodigis,isafhankelijkvande situatiewaarindebetreffendeorganisatieverkeert.hetisdaaromalleendeschoolord ganisatiei.c.inrichtendemachtdie,indialoogmetdebetrokkenen,kanvaststellen hoeleiderschapquaniveausenbijbehorendeverantwoordelijkhedeningevuldzal worden.maardehiergegevenbeschrijvingenvanniveausenbijbehorendeverantd woordelijkhedenkunnenbijdezoektochtnaarnieuweorganisatorischeverbanden alsoriëntatiepuntengebruiktworden.ookalszichinhetvlaamseonderwijslandd schapverderedifferentiatiesinniveausvanleidinggevenvoordoen,kunnendezebed schrijvingengebruiktwordenomtakenenverantwoordelijkhedennaderaantepasd senaandiezichontwikkelendefeitelijkesituaties.engegevendefocusvandezestud die verwachtingenaandekwaliteitenvanleidinggevendenenhunprofessionalised ring biedendezebeschrijvingenaanknopingspuntenvoordeanalysevandieverd wachtingenendedaaropvoortbouwendeprofessionaliseringvanleidinggevendenop diverseniveaus. DitbrengtonsbijdetweedevraagstellingzoalsdoorhetMinisteriegeformuleerd: naardevoorwaarden(inzakevormingenondersteuning)voorhetleiderschapin dergelijkegroterebestuursvormen.devragennaarverwachtingenaanleidinggevend denenwijzenvanprofessionaliseringkaderen,omtebeginnen,ineenbrederevraagd stelling(smylie&bennet,2005).bijhetontwikkelenvanprofessionaliseringsactivid teitenvoor(toekomstige)leidinggevenden,spelen,aldusdezeauteurs,vierbelangrijd kevragen.omtebeginnenishetvanbelangtewetenwateeneffectieveofsuccesvolle leidinggevendedoet.watzijnsuccesvollepraktijkenvanleidinggevenden?welke praktijkenvandeleidinggevendenleidentotbeterlerenenbetereleerresultatenvan leerlingen?indetweedeplaats,wetenwatsuccesvollepraktijkenzijn,isnietvold doende.wehebbenookkennisnodigoverdecapaciteiten,competentiesofexpertise 24

25 Inleiding waaroverleidinggevendendienentebeschikkenomsuccesvoltekunnenhandelen.in dederdeplaatsishetnodigkennistehebbenvandeprocessendieertoeleidendat dezecapaciteitentotontwikkelingkomen.entenslotterijstdevraagnaardewijze waaropdieprocessengestimuleerdkunnenworden.welkeprofessionaliseringsstra6 tegieën samenhangendegehelenvaninterventiesgerichtopdebevorderingvande professionaliteitvanleidinggevendeninhetonderwijs zijneffectiefenbevorderen deontwikkelingvandegewenstecapaciteitenvanleidinggevendeninhetonderwijs? Gegevendeaardvandevraagstellingvandeopdrachtgeverishetvanbelangom waarnodig rekeningtehoudenmetdediverseniveausvanleiderschap.praktijken, competentiesenprofessionaliseringsactiviteitenkunnenandereaccentenkrijgen naargelanghetniveauvanleiderschapdataandeordeis. Behalvedevraagnaareffectieveprofessionaliseringsstrategieënishetookvanbelang omdevoorwaardenvooreffectieveprofessionaliseringvanleidinggevendeninkaart tebrengen.hierbijvalttedenkenaan,ondermeer,selectieentoelatingsvoorwaarden vandeelnemersaaneenopleiding,hetniveauvandeopleiding(en),dekwaliteitsbed wakingervan,hetmomentwaaropopleidingenplaatszoudenkunnenvinden(pred service,indservice)enhetaldannietverplichtekarakterervan. Tegendezeachtergrondformulerenwedanalsvierdeenvijfdeonderzoeksvraag: 4. Welkeprofessionaliseringsstrategieënbevorderendeontwikkelingvande capaciteitenvandiverse,naarniveauteonderscheiden,leidinggevendenin hetonderwijs? 5. Welkevoorwaardenbevorderendeeffectiviteitvandeprofessionalisering vanleidinggevenden? Dezevragenkomenaandeordeinhetderdehoofdstuk.Ookhierbaserenweonze antwoordenop(internationale)literatuurover(evaluatiesvan)effectieveprofessiod naliseringsstrategieën.ditlevertookinformatieoverdevoorwaardenvooreffectieve professionalisering.ditmoettoelateneenaantalgerichteaanbevelingentedoen. Indezestudiekan,geziendebeperktheidintijd,geenexhaustievevergelijkendestuD dieverrichtwordennaareffectiefleiderschap,effectievepraktijkenvanleidingged vendeninhetonderwijs,daarbijaansluitendecompetentieseneffectievewijzenvan professionaliseringvanleidinggegeven.indebeantwoordingvandeeerdergeformud 25

26 Lerenleidenopniveau leerdevragenzal,opbasisvanliteratuur,gezochtwordennaareenaantalempirisch onderbouwdeinzichten.verderwordtgeputuiteenaantalmeerkritischenotiesover leiderschapinscholen.ookdezezijn,zoalsaangegeven,vaninvloedophetleiderd schapsdiscoursenbepalenmedewatvangoedeschoolleidersenhunprofessionalised ringverwachtmagworden. 1.5 Leeswijzer* Inhettweedehoofdstukwordtingegaanopniveausvanleidinggeven.Aandehand vanenkele(buitenlandse)beschrijvingenenvoorbeeldenwordteenonderscheid gemaaktineenaantalniveausvanleidinggeven.bijdezeniveauswordenrespectieved lijketakenenverantwoordelijkhedenbeschreven,waarbijkritischenotiesoverleid derschapinscholenendaarmeesamenhangendeverwachtingenaanleidinggevenden wordenverdisconteerd. InhetderdehoofdstukstaanenerzijdseffectiefgeachteprofessionaliseringsstrategieD encentraal.nagegaanwordtwelkestrategieënbeloftevolzijnvoorhetontwikkelen vandecapaciteitenvanleidinggevenden.anderzijdsgaanweinopvoorwaardenvoor eeneffectieveprofessionalisering. InhetvierdehoofdstukformulerenweeenvoorstelvooreennaarniveauvanleidingD gevengedifferentieerdeprofessionaliseringvanleidinggevendeninhetonderwijsen doenweeenaantalaanbevelingen. Eenliteratuurlijstsluitdezestudieaf. Daarnaastbevatdezestudieeenaantal,somsuitgebreide,bijlagen.Ditzijnvooral beschrijvingenvanpraktijkenenofcompetentiesvanleidinggevenden,zoalsaanged troffenkanwordenindiverselanden.dezebeschrijvingenzijnindezestudieopged nomen,nietalleenterverduidelijkingvandetekstmaarookalsinspiratiebronvoor diegenendie bijdevormingvanscholengroepen verantwoordelijkheidzullendrad genvoordeinrichtingvandeleidingvandezeorganisatiesenvoordeprofessionalid seringvanleidinggevenden.zoalseerdergezegd,deconcreteinrichtingvanscholend groepenisnogverrevanduidelijkenwordtbepaalddoordebetrokkeninrichtende machtendierekeningzullenhoudenmetdespecifiekecontext.dehiergegevenbed schrijvingenvanniveausenbijbehorendeverantwoordelijkheden waarvaninde bijlageneenaantalvoorbeeldenistevinden alsinspiratiebrongebruiktworden.de bijlagenzijnopgenomenineenapartdocument. 26

27 2 LEIDINGGEVEN*IN*SCHOOLORGANISATIES:*NIVEAUS*EN* PRAKTIJKEN* 2.1 Inleiding* Indithoofdstukkomendeonderzoeksvragen1totenmet3aandeorde: 1. Metwelkeconceptenkanleiderschapingrotere(complexere)bestuursvorD menvanonderwijsinstellingenbeschrevenworden? 2. Watzijnrelevante,recenteinzichtenoverleiderschapinscholendieeenrol dienentespelenbijdeinvullingvanditleiderschapingroterebestuursvord menvanonderwijsinstellingen? 3. Welkeniveausvanleiderschapinonderwijsinstellingenzijnteonderscheiden enwelkebelangrijketakenenverantwoordelijkhedenhorenbijdieniveaus? Omantwoordtekrijgenopdevragen1en2verkennenweenkelebewegingeninhet Vlaamseeninternationalelandschapvanonderwijsenleidinggeven.Wegaaninop eenaantalrelevanteontwikkelingeninhetonderwijsbeleidendeuitwerkingervan opscholenenleiderschap.begrijpelijkerwijzekrijgtschaalvergrotinghierbijzondere aandacht(2.2.).ookstaanwestilbijontwikkelingeninhetdenkenoverleiderschap inscholenwaarbijzowelingegaanwordtopopvattingenoverleiderschapdievooral indecontextvanprofessionaliseringvanleidinggevendenzijngeformuleerd(2.3.)als opmeeralgemenetheorieënoverleiderschapinscholen(2.4.).webesprekenhierbij beknoptrecenteliteratuur,waarbijonvermijdelijkenigeoverlappingtussendeverd schillendethema soptreedt.opbasisvandezeverkenningbeschrijvenweeenaantal desideratavooreenbeschrijvingskadervanleiderschapinscholenindecontextvan schaalvergroting(2.5.).vervolgenskomtvraag3aandeorde.hiertoevullenwehet beschrijvingskader,zoalseerdergeformuleerd,metbehulpvanbesprokenvoorbeeld den,rekeninghoudendmetdeeerdergeformuleerdeverwachtingen(2.6.). Zoalsaangegevenisdezeinvullingniethetenigmogelijkenochhetverplichtende modelvoordebeschrijvingvandeverschillendeniveausvanleidinggevenende daarbijhorendeverantwoordelijkheden.deverschillendeinrichtendemachtenzullen hierhuneigenwegzoeken,aangepastaanhetonderwijslandschapwaarinzeopered

28 Lerenleidenopniveau ren.maardehiergegevenbeschrijvingenvanniveausenbijbehorendeverantwoord delijkhedenkunnenbijdezoektochtnaarnieuweorganisatorischeverbandenals oriëntatiepuntengebruiktomtakenenverantwoordelijkhedennaderaantepassen aandezichontwikkelendefeitelijkesituaties. 2.2 Enkele*ontwikkelingen*in*het*landschap*van*schoolleiding*en*schoolM organisatie* HetfunctionerenvanschoolorganisatiesènvanleidinggevendeninscholenzijntijdsD gebonden.demografische,maatschappelijkeenpolitiekerealiteitenbuitendeschool diesnelkunnenveranderen zijnvaninvloedophetgeenvanscholenenleidingged vendenverwachtwordtenophunfeitelijkfunctioneren.zobeschrijftmahieu(1998) eenzestaldominantemaatschappelijkeprocessen diesindsdejarenvijftighetond derwijshebbenbeïnvloed enhunweerslagopdeoverheersenderolopvattingvan deschoolleider.indecontextvanpolitiseringindejarenvijftigwasdeschoolleider vooraleenverdedigervanideologischebelangenterwijlinheteerstedecenniumvan de21 e eeuwineenklimaatvanresponsabiliseringdeschoolleidervooraleencorresd pondentzalworden:functionerendinnetwerken,onderhandelendmetdiverseind stantiesoverscholingsinitiatievenenondernemendgeldvoordeschoolverwerven. Hoedanook,erwordtnauwelijksnoggetwijfeldaanhetbelangvanschoolleiders voordekwaliteitvanhetonderwijs.nadesociaaleconomischeachtergrondvanleerd lingenendekwaliteitvandeleerkrachtenisleiderschapdebelangrijkstevariabele voorwatbetreftderesultatenvanleerlingen(bv.leithwood,day,sammons,harris, &Hopkins,2006;McKinsey&Company,2010b) Onderwijsbeleid2en2de2uitwerking2op2scholen2en2leiderschap2 InVlaanderenissprakevaneentoenemendebeleidsruimtevoorschoolorganisaties (bv.devosetal.,2006;piot,2012).vanschoolorganisaties endusvanschoolleiders wordtverwachtmeereeneigenlokaalbeleidtevoeren,bijvoorbeeldopterreinen alspersoneelenprofessionalisering.ookvoorvlaanderengeldtdeveranderinginde rolvandeschoolleiderzoalshallinger(2003a:8)eendecenniumgeledentypeerde: thetraditionalroleasapassiveimplementerofsystemregulationstowardsaleader6 shipperspective.devosetal.(2006)stellendateenvandebelangrijkstetakenvan 28

29 Leidinggeveninschoolorganisaties:niveausenpraktijken eendirecteurbestaatuithetvertalenvanhetcentraalbeleidinrealistischfunctioneel lokaalschoolbeleid. Maareveneensisereentendensnaarmeercentralesturing.Vandenberghe(2008;zie ookvandenberghe,2004,2013)beschrijftinzijnstudienaardeprofessioneleontd wikkelingvanbeginnendedirecteursbasisonderwijsdehuidigebeleidsomgeving waarindezeschoolleiderswerkenalsturbulent:schoolleiderswordengeconfrond teerdmeteenpermanentestroomvannietaltijdsamenhangendevoorstellenopbed leidsmatig,onderwijskundigenbeheersmatiggebied.devlaamseonderwijsraad weesopnietminderdan40extratakenvoordebasisschoolindelaatstejarenofin dezeernabijetoekomst,dieookhetwerkvandeschooldirecteurraken(vlor,2008; zieookvlor,2014).vandenberghe(2008)illustreertdeturbulentebeleidsomgeving metondermeervolgendevoorbeelden:depolitiekeintentiescholenautonomerte maken,tederegulerenentedecentraliserenmaartegelijkencomplementairhieraan teverwachtendatscholenverantwoordingafleggennaarouders,lokalegroeperingen maarooknaarhetcentralebeleid;dehiermeesamenhangendegroeiendeaandacht voorhetbeleidsvoerendvermogenvanscholen;deinvoeringvanleerplannen,van hetschoolwerkplan,vanhetschoolreglementenhetnascholingsplan;debegeleiding enevaluatievanleerkrachtenvanuitfunctiebeschrijvingenendushetvoerenvan evaluatiedenfunctioneringsgesprekken;deinvoeringvanzogehetenmentoruren(en deafschaffingdaarvan);meeraandachtvoorzorgleerlingenenzorgbeleideninhet verlengdedaarvanvoorgedifferentieerdwerken;deintegratievanictennieuwe functieszoalsictdcoördinator;departicipatieeninspraakvanleerlingen,ouders, leerkrachtenengekozenvertegenwoordigersvandelokalegemeenschapenhetopd stellenvandossierstenbehoevevandedoorlichtingdoordeinspectie.samenvattend meentvandenberghe(2008,2013)datdirecteurwordenineenturbulentebeleidsd omgevingdeconfrontatieimpliceertmetmeercentralesturingenmeerwerkenvold gensexternontwikkeldeprocedures.hetbrengthemtotdeveronderstellingdatdid recteurwordenkanbetekenendateenbepaaldeprofessioneleidentiteitgeïnduceerd ofopgedrongenwordt,namelijkeendirecteuralseenrelatiefpassieveprofessional dievooraluitvoertwatanderenvoorstellen. Overigensisdezeontwikkelingnaardecentralisatieenmeerautonomieenerzijdsen meernadrukophetafleggenvanverantwoordinganderzijdstoegenomennietslechts invlaanderenmaarintalvanwesterselandenmerkbaar(ziebv.mahieu,2010; Townsend&MacBeath,2011).Hetleidtondermeertoteengroterewerklastvoor schoolleidersenvraagvanhennieuwecompetentieszoalshetkunnenimplemented 29

30 Lerenleidenopniveau renvanomvattendesystemenvoorkwaliteitszorgenvoordebeoordelingvanleerd krachten(oecd,2013a).tegelijkmaaktdezeontwikkelinghetniveauvandeschool (endusdekwaliteitvanhetleiderschapindeschool)nogbelangrijkervoordekwalid teitvanhetonderwijssysteemalsgeheel(mckinsey&company,2010b).naastdeze veranderingeninhetonderwijsbeleidzijnermaatschappelijkeveranderingen(zoals globalisatie,migratieenmeerdiversiteitinveellanden ziebv.mulford,2010;verd biest2011)diehetwerkvandeschoolleiderverzwaren:nietzeldenreagerenbed leidsmakersopdezeontwikkelingendooreensterkerenadrukteleggenophetleren enonderwijs.datvraagtmeerdanvoorheenvooralonderwijskundigleiderschap(zie par2.4.)eneenbeterevoorbereidingvanleidinggevendenophuntakenenaantrekd kelijkerewerkcondities(pontetal.,2008;oecd,2013a).davisetal.(2005)schetsen deverwachtingenaandeschoolleider:onderwijsvisionair,onderwijskundigleider, toetsexpert,opbouwwerker,prdencommunicatiedexpert,financieelenpersoneelsd deskundige,managervanhuisvestingsfaciliteiten,leidervanspecialeprogramma s zoalszorgvoorleerlingen,toezichthouderophetvolgenvanwettelijkeregelingenen overheidsbeleidenbemiddelaarinconflictentussendiversebetrokkenen.deeurope6 antradeunioncommitteeforeducation(etuce,2012)somteenaantalgemeend schappelijkeproblemenvanenrondomschoolleidersineuropaop:eenhogewerkd lastmeteentelaagsalaris,beperkteenvaaggeformuleerdeverantwoordelijkheden, gebrekaanprofessionaliseringsmogelijkheden,vergrijzinginhetberoep,verliesvan professioneleleiderschapservaringendooreengebrekkigplaatsingsbeleid,onevend redigeverdelingvanleiderschapsfunctiesovermannenenvrouwen,onduidelijkeen zeerwisselendewervingsprocedures,geringeaantrekkelijkheidvanhetberoepen eenafnemendaantalgekwalificeerdekandidatendatsolliciteertvooreenleiderd schapsfunctie. Indeliteratuurisveelvuldiggewezenopeenaantal,vaaknegatieve,gevolgenvan dezeturbulentebeleidsomgevingensterkeexternesturing(bv.kochan,bredeson& Riehl,2001;Bolam,2002;Bush&Glover,2003enBottery,2004;Vandenberghe, 2004,2013;WRR,2004;VandenBrink,Janssen&Pessers,2005;Ballet,2006;Ballet &Kelchtermans,2007;VandenBerg,2007;VandenBerg,Stevens&Vandenberghe, 2013;Verbiest,2009;Ravitch,2010;Kelchtermans,2012;Hooge,2013).SchoolleiD dersdienen,onderhandelendmetdiversebetrokkenen,voortdurendtezoekennaar eenevenwichttussencentraalopgelegderegels,schoolinterneeisenvanleerkrachten enleerlingenenexterneverwachtingenvanoudersendelokalegemeenschap(pont etal.,2008;vandenberghe,2013).vandenberghe(2004,2013)steltdathetregelged 30

Opmerking. Project: Object: Inspectiedatum: Inspecteur: Locatie Ruimte. NEN 1010 / NEN 3140-1 - Smit Opleidingen & Trainingen

Opmerking. Project: Object: Inspectiedatum: Inspecteur: Locatie Ruimte. NEN 1010 / NEN 3140-1 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-1 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-2 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-3 - Smit Opleidingen & Trainingen NEN 1010 / NEN 3140-4 - Smit Opleidingen

Nadere informatie

!!!!! Dr.!E.!Verbiest!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!Juni!2014! !!!!!SAMEN!WIJS!!

!!!!! Dr.!E.!Verbiest!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!Juni!2014! !!!!!SAMEN!WIJS!! SAMENWIJS ONDERZOEK INOPDRACHTVANDEVLAAMSEOVERHEID NAARCOMPETENTIESENPROFESSIONALISERING VANLEIDINGGEVENDENINHETBASIS6ENSECUNDAIRONDERWIJS Dr.E.VerbiestJuni2014 SAMENWIJS E:e.b.verbiest@gmail.com T:0031629150067

Nadere informatie

Passend. Leiderschap. Elke school de beste baas. Auteurs: Theo Camps Pieter Dekkers Bert Jurgens. Marije van Vilsteren

Passend. Leiderschap. Elke school de beste baas. Auteurs: Theo Camps Pieter Dekkers Bert Jurgens. Marije van Vilsteren Passend Leiderschap Elke school de beste baas Auteurs: Theo Camps Pieter Dekkers Bert Jurgens Marije van Vilsteren Met medewerking van: Hans van den Berg Jos Hagens Magda Snijders Passend leiderschap Elke

Nadere informatie

Kind op Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland Karin Kloosterboer

Kind op Saba. Kinderrechten in Caribisch Nederland Karin Kloosterboer Kind op Saba Kinderrechten in Caribisch Nederland Karin Kloosterboer Kind op Saba Kinderrechten in Caribisch Nederland Karin Kloosterboer mei 2013 Voorwoord% VooruligtKind%op%Saba.%Kinderrechten%in%Caribisch%Nederland,eenonderzoekvanUNICEF

Nadere informatie

We nemen nooit meer zomaar een besluit.

We nemen nooit meer zomaar een besluit. We nemen nooit meer zomaar een besluit. Oriëntatie op Opleiding Schoolleider Master Integraal Leergangen voor ervaren leidinggevenden Maatwerk en advies 2015 2016 Opleidingen en leergangen voor leidinggevenden

Nadere informatie

De Kweekvijver IRIS Opleiding Leiderschap (voor leiders in de school en potentiële schoolleiders)

De Kweekvijver IRIS Opleiding Leiderschap (voor leiders in de school en potentiële schoolleiders) De Kweekvijver IRIS Opleiding Leiderschap (voor leiders in de school en potentiële schoolleiders) Vanaf volgend schooljaar (2012-2013) gaat weer een traject van start voor geïnteresseerde en gemotiveerde

Nadere informatie

GESPECIALISEERD LERAAR/BEGELEIDER VSO-VO-MB

GESPECIALISEERD LERAAR/BEGELEIDER VSO-VO-MB GESPECIALISEERD LERAAR/BEGELEIDER VSO-VO-MB Algemeen De tweejarige opleiding richt zich op leraren/begeleiders die werkzaam zijn in het mbo, vo en vso. De opleiding heeft de volgende uitgangspunten: Het

Nadere informatie

Leiderschap. in de publieke sector. Over richting geven en ruimte laten bij verandering. Henk Doeleman Herman Fijn Nico Helder Jos Kok

Leiderschap. in de publieke sector. Over richting geven en ruimte laten bij verandering. Henk Doeleman Herman Fijn Nico Helder Jos Kok Leiderschap in de publieke sector Over richting geven en ruimte laten bij verandering Henk Doeleman Herman Fijn Nico Helder Jos Kok DE AUTEURS Dr. Henk J. Doeleman is algemeen directeur van TNO Management

Nadere informatie

thomas more hogeschool Leiderschapsacademie

thomas more hogeschool Leiderschapsacademie thomas more hogeschool Leiderschapsacademie Colofon 2015 Rotterdam, mei 2015 Thomas More Hogeschool, Rotterdam Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in

Nadere informatie

Relatie met schoolleiding vraagt aandacht!

Relatie met schoolleiding vraagt aandacht! Schoolleiding Relatie met schoolleiding vraagt aandacht! De samenwerking tussen de schoolleiding en het onderwijzend personeel loopt niet vanzelfsprekend optimaal. In de media en door berichten die je

Nadere informatie

Voorbeeld rapportage Datum: 2 februari 2012

Voorbeeld rapportage Datum: 2 februari 2012 Feedbackgroep: Voorbeeld rapportage Datum: 2 februari 2012 DilemmaConsult biedt full-service dienstverlening bij inzetbaarheidsvraagstukken, organisatie-ontwikkeling, executive-coaching en leiderschapsontwikkeling.

Nadere informatie

Je#bent#jong#en#je#wilt#wat #! Onderzoek!naar!jongerenparticipatie!voor! het!centrum!voor!jeugd!en!gezin! van!de!gemeente!geldermalsen!!!!!!

Je#bent#jong#en#je#wilt#wat #! Onderzoek!naar!jongerenparticipatie!voor! het!centrum!voor!jeugd!en!gezin! van!de!gemeente!geldermalsen!!!!!! Je#bent#jong#en#je#wilt#wat # Onderzoeknaarjongerenparticipatievoor hetcentrumvoorjeugdengezin vandegemeentegeldermalsen # Masterthesis## MargauxVermeer Utrechtjuli2012 Je#bent#jong#en#je#wilt#wat # Onderzoeknaarjongerenparticipatievoor

Nadere informatie

G.C.S. SCHOON ONDER DRUK NEN-4400 certificaat

G.C.S. SCHOON ONDER DRUK NEN-4400 certificaat G.C.S. SCHOON ONDER DRUK NEN-4400 certificaat Het bestuur van de verklaart dat Het bestuur van de verklaart dat Het bestuur van de verklaart dat Het bestuur van de verklaart dat Het bestuur van de verklaart

Nadere informatie

Management in de non-profit

Management in de non-profit Postgraduaat Management in de non-profit 2015-2016 De sessies vinden plaats in de campus van VIVES HOGESCHOOL BRUGGE. 1 MANAGEMENT IN DE NON-PROFIT Bij non-profit organisaties ligt de belangrijkste klemtoon

Nadere informatie

POLITIELEIDERSCHAP: EEN VAK(ONTWIKKELING) APART?

POLITIELEIDERSCHAP: EEN VAK(ONTWIKKELING) APART? POLITIELEIDERSCHAP: EEN VAK(ONTWIKKELING) APART? Lieselot Bisschop, Hogeschool Gent Jeroen Maesschalck, K.U.Leuven CPS-studiedag - 20 april 2010 "Moet de nieuwe politielei(j)der niet opstaan? Informatie

Nadere informatie

Management in de non-profit

Management in de non-profit Postgraduaat Management in de non-profit 2015-2016 De sessies vinden plaats in de campus van VIVES HOGESCHOOL BRUGGE. 1 MANAGEMENT IN DE NON-PROFIT Bij non-profit organisaties ligt de belangrijkste klemtoon

Nadere informatie

Verankeren van een Geïntegreerd Meersporencurriculum in katholieke lerarenopleidingen: kleuter, lager en secundair

Verankeren van een Geïntegreerd Meersporencurriculum in katholieke lerarenopleidingen: kleuter, lager en secundair Verankeren van een Geïntegreerd Meersporencurriculum in katholieke lerarenopleidingen: kleuter, lager en secundair VSKO, VVKHO Kerngroep GMC Reflectienota VELON 26 februari 2015 INLEIDING AANLEIDING EN

Nadere informatie

Onderzoeksgroep Beleid en Leiderschap in Onderwijs. Elke Staelens (Ugent)

Onderzoeksgroep Beleid en Leiderschap in Onderwijs. Elke Staelens (Ugent) Onderzoeksgroep Beleid en Leiderschap in Onderwijs Elke Staelens (Ugent) REGELGEVING OMTRENT OPLEIDING IN VLAANDEREN ROL VAN DE DIRECTEUR OPLEIDING: EEN ANTWOORD OP NODEN? niet verplicht. Departement Onderwijs

Nadere informatie

Educatief traject Anansi Masters. www.anansimasters.net

Educatief traject Anansi Masters. www.anansimasters.net Educatief traject Anansi Masters www.anansimasters.net Geschikt voor: Groep 3 t/m 7 basisonderwijs Afbeeldingen van animatiefilm: Het rinkelen van de kassa 7 min. Camera en montage: Mona Veld. Schildering

Nadere informatie

Les 4. Les 5. De projectmanager. Les 6

Les 4. Les 5. De projectmanager. Les 6 Projectmanagement Inhoudsopgave Les 1 Projectmanagement en structuurverandering 1.1 Inleiding 1.2 Begripsbepalingen 1.3 Structuurverandering 1.4 De betekenis van projectwerk - voor- en nadelen 1.5 Samenvatting

Nadere informatie

Leiderschapsontwikkeling: inspiratie en resultaat

Leiderschapsontwikkeling: inspiratie en resultaat OPEN YOUR EYES Leiderschapsontwikkeling: inspiratie en resultaat Leiderschap ontwikkeling vanuit de kern Leiderschap is van grote invloed op de resultaten van de organisatie. Hoe kunnen we onze ambities

Nadere informatie

Masteropleiding brengt carrière in stroomversnelling

Masteropleiding brengt carrière in stroomversnelling Masteropleiding brengt carrière in stroomversnelling Oriëntatie op Leiderschap Opleiding Schoolleider Master Integraal Leiderschap Diverse masterclasses Maatwerk en advies voor schoolbesturen Leiderschapsacademie

Nadere informatie

Maatschappijleer. Staatsexamen havo. Programma van toetsing en afsluiting. (vernieuwde profielstructuur)

Maatschappijleer. Staatsexamen havo. Programma van toetsing en afsluiting. (vernieuwde profielstructuur) Maatschappijleer Staatsexamen havo Programma van toetsing en afsluiting (vernieuwde profielstructuur) 2010 Inhoudsopgave Opzet van het examen... 3 Het examenprogramma... 3 Beschrijving eindtermen... 3

Nadere informatie

Rekenonderwijs op SG Newton

Rekenonderwijs op SG Newton Rekenonderwijs op SG Newton 1.0 Uitgangspunt en doel... 1 2.0 Rekenles en extra les rekenen in lessentabel... 1 3.0 De uitvoering... 1 4.0 Overlegstructuur... 1 5.0 Inhoud... 2 6.0 Leermiddelen... 2 7.0

Nadere informatie

Aanpak reorganisatie in hoofdlijnen

Aanpak reorganisatie in hoofdlijnen 'Moederdocument' Afspraken Uitvoering Reorganisatie Politiewet 2012 Bijlage 1 / 16 Hoofdlijnenakkoord Aanpak reorganisatie in hoofdlijnen 20 december 2013 v1.3 Reorganisatie met drie fasen De personele

Nadere informatie

Ontwikkelingen Technisch Installatiebedrijf Zeeland/West-Brabant

Ontwikkelingen Technisch Installatiebedrijf Zeeland/West-Brabant Ontwikkelingen Technisch Installatiebedrijf Zeeland/West-Brabant B. van Bruggen Amsterdam, maart 2006 517/Amsterdam, maart 2006 DIJK12 Beleidsonderzoek Adelaarsweg 11 1021 BM AMSTERDAM Tel.: 020-6373623

Nadere informatie

Lezing 2 «Leiderschapsontwikkeling in de overheid»

Lezing 2 «Leiderschapsontwikkeling in de overheid» Lezing 2 «Leiderschapsontwikkeling in de overheid» Prof. Dr. Annie Hondeghem (KU Leuven Instituut voor de Overheid) + Reflectie van Mireille Déziron (Jobpunt Vlaanderen) 1 Inleiding OECD (2001): public

Nadere informatie

Leergang 9: Leiderschap

Leergang 9: Leiderschap Leergang 9: Leiderschap STUDENTENHANDLEIDING Competenties Deze leergang draagt bij aan vier basiscompetenties: in relatie staan tot de omgeving (2), vormgeven aan organisatiekenmerken vanuit een onderwijskundige

Nadere informatie

Trajectgids opleiding Directeur Primair Onderwijs II 2011 2012 Samen werken aan leiderschap

Trajectgids opleiding Directeur Primair Onderwijs II 2011 2012 Samen werken aan leiderschap Trajectgids opleiding Directeur Primair Onderwijs II 2011 2012 Samen werken aan leiderschap Studieduur: 12 maanden = 18 ec s 2011 De opleiding Directeur Primair Onderwijs werd tot voor kort verzorgd door

Nadere informatie

vastgelegd door het gemeenschapsonderwijs, r e s - pectievelijk de koepels van de inrichtende machten van het gesubsidieerd onderwijs.

vastgelegd door het gemeenschapsonderwijs, r e s - pectievelijk de koepels van de inrichtende machten van het gesubsidieerd onderwijs. Vraag nr. 60 van 7 februari 2003 van de heer DIRK DE COCK Secundair onderwijs Duits De situatie van het vak Duits binnen het kader van het secundair onderwijs gaat erop achteruit. Die terugloop gebeurde

Nadere informatie

Vaargebied Schip Vertrekdatum Aantal nachten Alaska Millennium 12-5-2016 8 Alaska Millennium 20-5-2016 7 Alaska Millennium 27-5-2016 7 Alaska

Vaargebied Schip Vertrekdatum Aantal nachten Alaska Millennium 12-5-2016 8 Alaska Millennium 20-5-2016 7 Alaska Millennium 27-5-2016 7 Alaska Vaargebied Schip Vertrekdatum Aantal nachten Alaska Millennium 12-5-2016 8 Alaska Millennium 20-5-2016 7 Alaska Millennium 27-5-2016 7 Alaska Millennium 3-6-2016 7 Alaska Millennium 10-6-2016 7 Alaska

Nadere informatie

Stimuleren van levenslang leren in Vlaanderen door een positief leerklimaat

Stimuleren van levenslang leren in Vlaanderen door een positief leerklimaat OP WEG NAAR EEN POSITIEF LEERKLIMAAT PROF. DR. KATLEEN DE STOBBELEIR INLEIDING Stimuleren van levenslang leren in Vlaanderen door een positief leerklimaat Leerklimaat Kompas Leerscan Gidsen/Leerwijzers

Nadere informatie

Informatie Talent in Balans. Talentenonderzoeken

Informatie Talent in Balans. Talentenonderzoeken Informatie Talent in Balans Talentenonderzoeken Inhoudsopgave Talent in Balans... 3 Evenwichtig meten en ontwikkelen... 3 Landelijke dekking... 3 Duurzame Ontwikkeling... 3 Visie... 4 Talentenonderzoeken...

Nadere informatie

Talent Development. de Kunst van Zijn 2014

Talent Development. de Kunst van Zijn 2014 Talent Development Talent hebben of zijn? Volgens Lidewey van der Sluis gaat het niet om het hebben van talent maar het zijn van talent. Veranderingen vinden NU plaats Medewerker steeds meer persoonlijke

Nadere informatie

Handboek)voor)een)Data)uitgever)

Handboek)voor)een)Data)uitgever) Handboek)voor)een)Data)uitgever) Auteur:AlinaSaenko,BertLemmens Datum:14.04.2015 Versie Datum Wijzigingen Auteur 0.1 16.02.2015 Kladversie AlinaSaenko 0.2 19.02.2015 Updateinhoud AlinaSaenko 0.3 02.03.2015

Nadere informatie

Rapportage Droombaan. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 19.06.2015. Email:

Rapportage Droombaan. Bea Voorbeeld. support@meurshrm.nl. Naam: Datum: 19.06.2015. Email: Rapportage Droombaan Naam: Bea Voorbeeld Datum: 19.06.2015 Email: support@meurshrm.nl Bea Voorbeeld / 19.06.2015 / Rapportage droombaan QBN 2 Met de Q1000 Droombaan krijg je snel en duidelijk inzicht in

Nadere informatie

ONTWERPER!IN!UITVOERING! Kansen!voor!middelgrote!architectenbureaus!! in!de!rol!van!uitvoerend!general!planner!

ONTWERPER!IN!UITVOERING! Kansen!voor!middelgrote!architectenbureaus!! in!de!rol!van!uitvoerend!general!planner! ONTWERPERINUITVOERING Kansenvoormiddelgrotearchitectenbureaus inderolvanuitvoerendgeneralplanner Afstudeeronderzoek 23F11F2015 Afstudeerbedrijf: Korfkerarchitecten Sportlaan12 8302AZEmmeloord Bedrijfsbegeleider:

Nadere informatie

04-IJsselland-vj. 4 4000182 Adviseur A 9

04-IJsselland-vj. 4 4000182 Adviseur A 9 Wervingsnaam Schaal Plaats in de organisatie 4 4000024 Directeur (toegevoegd) 15 4 4000025 Directeur Opsporing 15 4 4000026 Directeur Handhaving 15 4 4000027 Directeur Intake en Noodhulp 15 4 400002 Directeur

Nadere informatie

IMAGINE. Klinisch Leiderschap

IMAGINE. Klinisch Leiderschap IMAGINE Klinisch Leiderschap Het IMAGINE programma richt zich op het beter, veiliger en goedkoper maken van de zorg. Het unieke van het programma is dat binnen de deelnemende ziekenhuizen bestuurders samen

Nadere informatie

Leergang Leiderschap in verbinding 2015-2016

Leergang Leiderschap in verbinding 2015-2016 Nederland Leergang Leiderschap in verbinding 2015-2016 Leiderschap in Verbinding Bij leiderschap in verbinding gaat het er om mensen intrinsiek, van binnenuit, te motiveren een bijdrage te leveren aan

Nadere informatie

BUITEN RING BEDRIJVEN TERREIN BINNEN BEDRIJVEN RING BEDRIJVEN BEDRIJVEN BEDRIJVEN BEDRIJVEN Breng voldoende loze leidingen aan om latere kosten te voorkomen met aanbrengen van: -Brandalarm -Inbraakalarrm

Nadere informatie

Leiderschapsontwikkeling: Welk leiderschap is er nodig, en hoe krijg je dat?

Leiderschapsontwikkeling: Welk leiderschap is er nodig, en hoe krijg je dat? Leiderschapsontwikkeling: 11 Welk leiderschap is er nodig, en hoe krijg je dat? Prof. dr. Janka Stoker Faculteit Economie en Bedrijfskunde NVP leiderschapscongres 31 oktober, 2013 Welkom! 2 3 vragen staan

Nadere informatie

Psychologisch rapport

Psychologisch rapport Psychologisch rapport Opdrachtgever Veiligheidsregio X Auteur mevrouw drs. w L. van Wissen Onderzocht voor de functie Ploegchef Betreffende de heer Voorbeeld Datum onderzoek november 2012 Kenmerk @ Project

Nadere informatie

Krachtig & Verbindend Leiderschap. Hoe benut ik mijn persoonlijke kracht en inspireer ik anderen richting gezamenlijke doelen?

Krachtig & Verbindend Leiderschap. Hoe benut ik mijn persoonlijke kracht en inspireer ik anderen richting gezamenlijke doelen? Krachtig & Verbindend Leiderschap Hoe benut ik mijn persoonlijke kracht en inspireer ik anderen richting gezamenlijke doelen? Krachtig & Verbindend Leiderschap (5 dagen) Hoe benut ik mijn persoonlijke

Nadere informatie

De Perfecte VoorbereiDing

De Perfecte VoorbereiDing De Perfecte VoorbereiDing 12 juni 2014 Norbert Schotte studentnummer: 2046869 Maurice Peeters Joop de Zwart Jaap Wessels Titel: DePerfecteVoorbereiding :hetspoornaarperfectie? Subtitel: EenpraktijkonderzoeknaardemogelijkeinvloedvanConcurrent

Nadere informatie

Masterclass Sturen op rollen en verantwoordelijkheden? SKMBO 1 oktober 2015

Masterclass Sturen op rollen en verantwoordelijkheden? SKMBO 1 oktober 2015 Masterclass Sturen op rollen en verantwoordelijkheden? SKMBO 1 oktober 2015 Programma Korte kennismaking met introductie en verkenning van het thema Presentatie: Sturen op rollen en verantwoordelijkheden?

Nadere informatie

Meesterschap op Zuid. Start van een onderzoek naar de effecten van het leiderschap van een CvB in Rotterdam-Zuid. Cora Vinke

Meesterschap op Zuid. Start van een onderzoek naar de effecten van het leiderschap van een CvB in Rotterdam-Zuid. Cora Vinke Meesterschap op Zuid Start van een onderzoek naar de effecten van het leiderschap van een CvB in Rotterdam-Zuid Cora Vinke Voorstellen INTRODUCTIE & AANLEIDING PCBO 6800 leerlingen die onderwijs krijgen

Nadere informatie

Het vernieuwde MD-huis van de Nederlandse politie

Het vernieuwde MD-huis van de Nederlandse politie Het vernieuwde MD-huis van de Nederlandse politie Van Regiopolitie naar Nationale Politie - Regeerakkoord Kabinet Rutte 2010 - Nationale Politie op 1 januari 2013 - Betreft: 65.000 medewerkers - Waarvan

Nadere informatie

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland

Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Toelichting beoordelingskader bij beoordeling postinitiële wo-master opleidingen in Nederland Het is aan het beoordelingspanel om te bepalen of deze toelichting relevant is bij de beoordeling van de onderhavige

Nadere informatie

Beïnvloedende factoren vanuit EBNN die de implementatie van innovaties op verpleegafdelingen bevorderen

Beïnvloedende factoren vanuit EBNN die de implementatie van innovaties op verpleegafdelingen bevorderen Associatiedag Katrin Gillis, Krista Turnhout Heeren 12 en september Hilde Lahaye 2011 Beïnvloedende factoren vanuit EBNN die de implementatie van innovaties op verpleegafdelingen bevorderen 1 De EBNN bijdragen

Nadere informatie

t Paelsteenveld, Geef ons uw idee

t Paelsteenveld, Geef ons uw idee t Paelsteenveld, Geef ons uw idee A. Inleiding t Paelsteenveld is een 10 hectare groot park in de kustgemeente Bredene. De dahliatuin telt variëteiten uit alle windstreken die s zomers de omgeving opfleurt.

Nadere informatie

Haal het beste uit uw mensen. Vandaag èn morgen. Rapportage 2 medewerkersenquête. September 2013

Haal het beste uit uw mensen. Vandaag èn morgen. Rapportage 2 medewerkersenquête. September 2013 1 Haal het beste uit uw mensen. Vandaag èn morgen Rapportage 2 medewerkersenquête September 2013 1 Inhoudsopgave Inleiding... 3 Samenvatting... 4 1 De respons... 5 2 Overzicht van de rapportcijfers...

Nadere informatie

Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten

Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten B. Dado & R. Dahmen Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten De belangrijkste kenmerken van succesvolle ICT-projecten kans op succes te vergroten Barbera

Nadere informatie

TRAINING IPB GESPREKSCYCLUS IN GESPREK OVER COMPETENTIES EN SCHOOLONTWIKKELING

TRAINING IPB GESPREKSCYCLUS IN GESPREK OVER COMPETENTIES EN SCHOOLONTWIKKELING TRAININGIPB GESPREKSCYCLUS INGESPREKOVERCOMPETENTIESENSCHOOLONTWIKKELING AMSTERDAM,2009 INHOUDSOPGAVE INLEIDING 3 VOORBEREIDING 3 1. schoolplan 3 2. functieomschrijving,functievoorwaarden encompetentieprofielen

Nadere informatie

Bedrijfsvoering in klantperspectief. Judy Alkema en Judith Donkers

Bedrijfsvoering in klantperspectief. Judy Alkema en Judith Donkers Bedrijfsvoering in klantperspectief Judy Alkema en Judith Donkers Inhoud Woord vooraf 4 Inleiding 6 Deel 1 Ontwikkelproces 1. Ontwikkelmodel 9 2. Initiatief 12 3. Missie/visie 16 4. Uitgangssituatie 19

Nadere informatie

Loopbaanontwikkeling Leiderschapsontwikkeling Professionalisering

Loopbaanontwikkeling Leiderschapsontwikkeling Professionalisering OCL2 is een nieuwe afdeling binnen Brandweer Amsterdam-Amstelland. De drie hoofddoelen van OCL2 zijn loopbaanontwikkeling, leiderschapsontwikkeling en professionalisering. OCL2 valt onder P&O. Loopbaanontwikkeling

Nadere informatie

PROFIELSCHETS VOORZITTER van de raad van toezicht

PROFIELSCHETS VOORZITTER van de raad van toezicht PROFIELSCHETS VOORZITTER van de raad van toezicht Herziene versie 2007 Jacques J.K. Gerards Bureau Best uurlijk Advies PROFIELOMSCHRIJVING VAN DE VOORZITTER RAAD VAN TOEZICHT Van de voorzitter van de raad

Nadere informatie

Hoe creëer je het WOW-effect bij klanten wat vraagt dit van je organisatie?

Hoe creëer je het WOW-effect bij klanten wat vraagt dit van je organisatie? Hoe creëer je het WOW-effect bij klanten wat vraagt dit van je organisatie? Arnhem, 26 mei 2016 Jean-Pierre Thomassen www.customerdelight.nu 3 Zone van woede en verdriet Zone van ontevredenheid Zone van

Nadere informatie

Maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting. (oude profielstructuur)

Maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) Staatsexamen vwo. Programma van toetsing en afsluiting. (oude profielstructuur) Maatschappijleer 1 (gemeenschappelijk deel) Staatsexamen vwo Programma van toetsing en afsluiting (oude profielstructuur) 2010 Inhoudsopgave Opzet van het examen...3 Het examenprogramma...3 Beschrijving

Nadere informatie

Scriptiereglement Faculteit Rechtsgeleerdheid

Scriptiereglement Faculteit Rechtsgeleerdheid Scriptiereglement Faculteit Rechtsgeleerdheid Artikel 1 Toepassingsbereik Dit reglement is van toepassing op scripties in: a. de masteropleidingen Nederlands Recht, Fiscaal Recht, Internationaal en Europees

Nadere informatie

Sterk en Toekomstbestendig bestuur Regio Gelderland

Sterk en Toekomstbestendig bestuur Regio Gelderland Sterk en Toekomstbestendig bestuur Regio Gelderland Inspelen op een veranderende omgeving Roel Wever 7 april 2014 Rivierenland Een samenwerkingsproject van Provincie Gelderland en VNG Gelderland 1 De essenties

Nadere informatie

Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten

Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten B.E. Dado & R.G.M. Dahmen Kaleidoscope voor succesvolle ICT-projecten De belangrijkste kenmerken van succesvolle ICT-projecten kans op succes te vergroten B.E.

Nadere informatie

Toegepaste notatiewijzen DLA software

Toegepaste notatiewijzen DLA software Toegepaste notatiewijzen DLA software Bert Dingemans info@dla-architect.nl Inleiding In de DLA Software wordt gebruik gemaakt van een aantal notatiewijzen voor het opstellen van een object- en procesmodel.

Nadere informatie

Een'kwantitatief'onderzoek'naar'persoonlijk'leiderschap'onder' leidinggevenden.'

Een'kwantitatief'onderzoek'naar'persoonlijk'leiderschap'onder' leidinggevenden.' Utrecht' 2013$ Een$kwantitatief$onderzoek$naar$persoonlijk$ leiderschap$onder$leidinggevenden$ $$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$$

Nadere informatie

1 Een pedagogisch raamwerk voor de kinderopvang van baby s en peuters

1 Een pedagogisch raamwerk voor de kinderopvang van baby s en peuters 1 Een pedagogisch raamwerk voor de kinderopvang van baby s en peuters Inspiratiedag VVSG 2 april 2015 Situering van MemoQ Bart Declercq KU Leuven, ExpertiseCentrum ErvaringsGericht Onderwijs Hester Hulpia

Nadere informatie

Scriptiereglement Faculteit Rechtsgeleerdheid

Scriptiereglement Faculteit Rechtsgeleerdheid Scriptiereglement Faculteit Rechtsgeleerdheid Artikel 1 Toepassingsbereik Dit reglement is van toepassing op scripties in: a. de masteropleidingen Nederlands Recht, Fiscaal Recht, Internationaal en Europees

Nadere informatie

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag

Samenvatting. Aanleiding en adviesvraag Samenvatting Aanleiding en adviesvraag In de afgelopen jaren is een begin gemaakt met de overheveling van overheidstaken in het sociale domein van het rijk naar de gemeenten. Met ingang van 2015 zullen

Nadere informatie

Master Integraal Leiderschap

Master Integraal Leiderschap Master Integraal Leiderschap Tweejarige master-opleiding 2016 2018 2 Welkom bij CNA! 3 Inleiding 4 Voor wie 6 Opzet en inhoud van het programma 9 Opleidingsprofiel 14 Didactisch concept 17 Opleidingsschema

Nadere informatie

De Activiteitenweger in ontwikkeling

De Activiteitenweger in ontwikkeling DeActiviteitenwegerinontwikkeling Eennieuweimpulsdoormiddelvaneentheoretischeonderbouwing Inopdrachtvan: KarintenHove MoerdijkenGrekeHulstein vangennep AfdelingergotherapievanMeanderMedischCentrumteAmersfoort

Nadere informatie

Module opdracht. Bedrijfskundig informatiemanagement

Module opdracht. Bedrijfskundig informatiemanagement Module opdracht Bedrijfskundig informatie management HBO Leergang Functioneel Beheer Bedrijfskundig informatiemanagement Cijfer 8,5 Docent: E. Sleeswijk Voorwoord Geachte lezer, 2 Inhoudsopgave Voorwoord...

Nadere informatie

Handleiding bij projectvoorstel Geïntegreerd strategisch loopbaanbeleid

Handleiding bij projectvoorstel Geïntegreerd strategisch loopbaanbeleid OP ESF Vlaanderen 2014-2020 Handleiding oproep Geïntegreerd strategisch loopbaanbeleid Prioriteit uit OP: 4 Mensgericht ondernemen Handleiding bij projectvoorstel Geïntegreerd strategisch loopbaanbeleid

Nadere informatie

Drukhouding in change-over systemen. White paper

Drukhouding in change-over systemen. White paper Drukhouding in change-over systemen White paper Flamco B.V. oktober 2013 Drukhouding in change-over systemen Change-over systemen hebben de laatste jaren een grote opmars gemaakt, vooral in objecten waar

Nadere informatie

Leiderschapsacademie. Opleidingen voor schoolleiders po, vo, mbo en hbo. Programmagids 2012/2013

Leiderschapsacademie. Opleidingen voor schoolleiders po, vo, mbo en hbo. Programmagids 2012/2013 Centrum voor Nascholing Postbus 2009 1000 CA Amsterdam Tel. 020 525 12 41 nascholing@cna.uva.nl www.centrumvoornascholing.nl Verder met onderwijs Met dit motto biedt het Centrum voor Nascholing (CNA) een

Nadere informatie

Lerend organiseren en veranderen

Lerend organiseren en veranderen Lerend organiseren en veranderen Hoe zet je je team in zijn kracht? 5 november 2015 - CNV Schoolleiders 1 Opleiden en professionaliseren van schoolleiders G.P.M. (Peter) Snijders MEL Consultant/trainer

Nadere informatie

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben?

Voorwoord 4. Leeswijzer 6. Inleiding 8. 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? Inhoud Voorwoord 4 Leeswijzer 6 Inleiding 8 1. Focus op leren: een helder en overtuigend doel 13 2. Wat gaan we de leerlingen leren? Hoe weten we of de leerlingen de leerstof geleerd hebben? 29 3. Wat

Nadere informatie

Bouwstenen voor een ICT-beleid op school. Inhoud

Bouwstenen voor een ICT-beleid op school. Inhoud Bouwstenen voor een ICT-beleid op school Luk Vanlanduyt Projectmedewerker ICT-competenties voor lerarenopleiders AUGent Projectmedewerker EduBIT vzw platform voor ICT-coördinatoren en directies omtrent

Nadere informatie

Leergang Hoger Management

Leergang Hoger Management Leergang Hoger Management Ontwikkelen van leiderschap in het voortgezet onderwijs 1 Een samenwerking tussen Marant Interstudie en Kennisland. 2 De samenwerking tussen Marant Interstudie en Kennisland verbindt

Nadere informatie

Master Integraal Leiderschap. Tweejarige masteropleiding voor leidinggevenden PO, VO, MBO, HBO

Master Integraal Leiderschap. Tweejarige masteropleiding voor leidinggevenden PO, VO, MBO, HBO Master Integraal Leiderschap Tweejarige masteropleiding voor leidinggevenden PO, VO, MBO, HBO Programmagids 2015-2016 Master Integraal Leiderschap 2015-2016 Inhoud pagina Voorwoord 2 Inleiding 3 Voor wie?

Nadere informatie

speciale voorzieningen door de respondenten van de Senia enquête.

speciale voorzieningen door de respondenten van de Senia enquête. BIJLAGE 1. Overzicht van de gegeven suggesties voor verbetering van de speciale voorzieningen door de respondenten van de Senia enquête. Overleg tussen Senia en bibliotheken Samenwerking / Contact tussen

Nadere informatie

Avenir opleidingen. Lerend innoveren

Avenir opleidingen. Lerend innoveren Avenir opleidingen Lerend innoveren Zelfredzaamheidscoach 2015-2016 Inhoud Trainingsprogramma zelfredzaamheidcoach Dit is een voorbeeld programma zoals wordt gegeven aan consulenten, beleidsondersteuners

Nadere informatie

OPLEIDING DIRECTEUR PRIMAIR ONDERWIJS 2014-2015. 6e leergang

OPLEIDING DIRECTEUR PRIMAIR ONDERWIJS 2014-2015. 6e leergang OPLEIDING DIRECTEUR PRIMAIR ONDERWIJS 2014-2015 6e leergang Voorwoord Scholen worden steeds grotere en complexere organisaties. De taken van het management in deze scholen worden daardoor ingewikkelder

Nadere informatie

woord vooraf 11 inleiding 13 Hoofdstuk 1 Personeelsevaluatiesysteem in het Vlaamse onderwijs 17

woord vooraf 11 inleiding 13 Hoofdstuk 1 Personeelsevaluatiesysteem in het Vlaamse onderwijs 17 Inhoud woord vooraf 11 inleiding 13 Hoofdstuk 1 Personeelsevaluatiesysteem in het Vlaamse onderwijs 17 1 Omschrijving en begrippenkader 19 1.1 Statuut en rechtspositie van het onderwijspersoneel 19 1.2

Nadere informatie

Inclusief IEDEREEN! Hoe het vertrouwen van de burger in de overheid te herstellen.

Inclusief IEDEREEN! Hoe het vertrouwen van de burger in de overheid te herstellen. Inclusief IEDEREEN! Hoe het vertrouwen van de burger in de overheid te herstellen. Anita Hütten / T ik BV, Veghel 2012 Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen

Nadere informatie

PERSONEELSMANAGEMENT. 1 Leidinggeven...- 26 2 Stijl van leidinggeven...- 28 3 Omspanningsvermogen en spanwijdte...- 30 4 Verwerkingsvragen...

PERSONEELSMANAGEMENT. 1 Leidinggeven...- 26 2 Stijl van leidinggeven...- 28 3 Omspanningsvermogen en spanwijdte...- 30 4 Verwerkingsvragen... INHOUDSOPGAVE ORGANISATIE vvor het mkb afdeling hoofdstuk paragraaf (V = verrijkingsstof) 1 PERSONEELSMANAGEMENT 1 PERSONEELSBEHOEFTE...blz. 12 1 Personeelsplanning... 12 2 Taken en functies... 13 3 Werving

Nadere informatie

Master Integraal Leiderschap. Tweejarige masteropleiding voor leidinggevenden PO, VO, MBO, HBO

Master Integraal Leiderschap. Tweejarige masteropleiding voor leidinggevenden PO, VO, MBO, HBO Master Integraal Leiderschap Tweejarige masteropleiding voor leidinggevenden PO, VO, MBO, HBO Programmagids 2014-2015 Master Integraal Leiderschap 2014-2015 Inhoud pagina Voorwoord 2 Inleiding 3 Voor wie?

Nadere informatie

Informatiepakket C HERREGISTRATIE

Informatiepakket C HERREGISTRATIE Informatiepakket C HERREGISTRATIE Bevat informatie voor: Aanbieders van activiteitenaanbod ten behoeve van informeel leren in het kader van de herregistratie van schoolleiders in het primair onderwijs.

Nadere informatie

PostHBO CultuurBegeleider

PostHBO CultuurBegeleider PostHBO CultuurBegeleider Vervolg op ICC en CQ / ICQ; Functiemix: 2014: 40% LB schaal; Doorlopende lijn professionalisering leraren: bachelor Post HBO master Verbinding kunst- en cultuurinstellingen en

Nadere informatie

Inextern Bureaupresentatie

Inextern Bureaupresentatie Inextern Bureaupresentatie Missie Inextern Klant Synergie Inextern Met in- en externe mensen organisaties laten renderen! Onze werkwijze Inextern aanpak Verkenning: Helder beeld vormen van de vraagstelling

Nadere informatie

Conferenties en trainingen 2015 Primair onderwijs

Conferenties en trainingen 2015 Primair onderwijs CPS Academie Conferenties en trainingen 2015 Primair onderwijs Meer informatie en aanmelden: www.cps.nl/academie Conferenties en trainingen 2015 Primair onderwijs Excellente leraar 05-02-15 Effectief gedrag

Nadere informatie

Rapportage enquête Boeken lenen bij bibliotheken door Stichting Senia

Rapportage enquête Boeken lenen bij bibliotheken door Stichting Senia Rapportage enquête Boeken lenen bij bibliotheken door Stichting Senia INLEIDING Door de Stichting Senia werd in juni 215 onder haar lezers een enquête uitgevoerd over Boeken lenen bij bibliotheken. Doel

Nadere informatie

Ambitie, groei en ontwikkeling

Ambitie, groei en ontwikkeling Duurzaam opleiden Profijt van investeringen YSC ondersteunt organisaties op verschillende manieren bij ontwikkelingsvraagstukken. Wij streven er naar de door u gewenste resultaten te ondersteunen, niet

Nadere informatie

Eerden Makelaardij & Taxatie TE KOOP. Fruithoeve 38 6846 JH ARNHEM Vraagprijs: 500.000 k.k.

Eerden Makelaardij & Taxatie TE KOOP. Fruithoeve 38 6846 JH ARNHEM Vraagprijs: 500.000 k.k. Eerden Makelaardij & Taxatie TE KOOP Fruithoeve 38 6846 JH ARNHEM Vraagprijs: 500.000 k.k. Omschrijving Vrijstaande woning met 6 slaapkamers en 2 badkamers gebouwd in 2011 op een kavel van 450 m2. De woning

Nadere informatie

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria

Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria Management, finance en recht Wanneer is onderzoek goed: de kwaliteitscriteria De verwarring voorbij Naar hernieuwd zelfvertrouwen Congres Praktijkgericht onderzoek in het HBO Amersfoort, 11 december 2012

Nadere informatie

SBP project 2009 2010. Hogeschool West Vlaanderen Campus Brugge Departement Simon Stevin Rijselstraat 5 8200 Sint Michiels

SBP project 2009 2010. Hogeschool West Vlaanderen Campus Brugge Departement Simon Stevin Rijselstraat 5 8200 Sint Michiels SBP project 2009 2010 Hogeschool West Vlaanderen Campus Brugge Departement Simon Stevin Rijselstraat 5 8200 Sint Michiels 1. Algemene informatie mini onderneming Onze mini onderneming, in samenwerking

Nadere informatie

Nieuwe tijden ander sociaal werk. Hans Boutellier Conferentie Wmo-werkplaatsen Utrecht 10 oktober 2014

Nieuwe tijden ander sociaal werk. Hans Boutellier Conferentie Wmo-werkplaatsen Utrecht 10 oktober 2014 Nieuwe tijden ander sociaal werk Hans Boutellier Conferentie Wmo-werkplaatsen Utrecht 10 oktober 2014 Inhoud van het verhaal Nieuwe tijden - complexiteit De improvisatiemaatschappij Sociaal domein - Meer

Nadere informatie

Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om.

Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om. OVER DIT IS WIJS Goed onderwijs, daar draait bij ons alles om. Vanuit deze betrokkenheid maken wij het verschil in aanpak en docenten. En om u nog wijzer te maken, heeft DIT IS WIJS unieke volledig uitgewerkte

Nadere informatie

Leiderschapsontwikkeling Samen op weg

Leiderschapsontwikkeling Samen op weg Leiderschapsontwikkeling Samen op weg Enkele cijfers Stad Gent 4437 personeelsleden 581 leidinggevenden coördinerend tot operationeel Diverse beleidsthema s Verschillen in leiderschapsstijl, ervaring

Nadere informatie

COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN

COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN COMMISSIE HOGER ONDERWIJS VLAANDEREN SJABLOON AANVRAAGDOSSIER AMBTSHALVE GEREGISTREERDE INSTELLINGEN MACRODOELMATIGHEIDSTOETS M.H.O. OP TOETS NIEUWE OPLEIDING Opzet en structuur Dit sjabloon met richtlijnen

Nadere informatie

6 7 NORM= het niveau waarop het vak volgens de doelstelling van het onderwijsprogramma wordt afgesloten 8 9 Excellent

6 7 NORM= het niveau waarop het vak volgens de doelstelling van het onderwijsprogramma wordt afgesloten 8 9 Excellent Bachelor Opleiding Sociale Geografie & Planologie Beoordelingsprotocollen Wetenschappelijk Rapporteren en Presenteren, Groepsonderzoekproject & Bachelorproject De Beoordelingsprotocollen van Wetenschappelijk

Nadere informatie