2010 nummer 4 winter. Thema: space & aerospace composites

Maat: px
Weergave met pagina beginnen:

Download "2010 nummer 4 winter. Thema: space & aerospace composites"

Transcriptie

1 2010 nummer 4 winter Thema: space & aerospace composites

2 Duurzaamheid / Milieu Space & Aerospace Composites voor lucht- en ruimtevaart TenCate Koninklijke Ten Cate nv (TenCate) is een internationaal opererende onderneming die textieltechnologie combineert met chemische processen bij de ontwikkeling en productie van functionele materialen. Rond deze technologische basis zijn markttoepassingen geformeerd. Wereldwijd neemt TenCate in haar kernmarkten leidende posities in. De groei van TenCate is vooral gebaseerd op mondiale trends, te weten veiligheid & bescherming en duurzaamheid & milieu. Materialen van TenCate worden hoofdzakelijk toegepast voor: persoonlijke veiligheid en bescherming van de leef- en werkomgeving; modernisering van leger- en politieuitrusting; verlaging van brandstofkosten door lichtere materialen in lucht- en ruimtevaart; watermanagement en zorg voor het milieu. De strategie van TenCate is gestoeld op het concept van waardeketenmanagement. De vier hoekstenen van dit beleid zijn: kostenleiderschap; productdifferentiatie gericht op specifieke toepassingen en klanteisen; end-usermarketing en een industrieel intellectueel-eigendombeleid; technologische innovatie. Deze vier hoekstenen binnen het businessmodel van TenCate zijn gerelateerd aan markt, product, proces en technologie. In txtures worden de trends, hoekstenen en andere wezenlijke elementen in het businessmodel zo veel mogelijk benoemd. Productie van koolstofweefsel bij de vestiging in Morgan Hill (VS) TenCate compo In deze wintereditie staat Space & Aerospace Composites centraal. Toepassing van geavanceerde composieten zorgt voor gewichtsbesparing, brandstofreductie en verduurzaming van vliegtuigen, schepen, voertuigen en ruimteverkenningsvoertuigen. Met de ontwikkeling en productie van deze materialen draagt TenCate bij aan de mondiale ontwikkelingen op het gebied van duurzaamheid en milieu. Zowel de marktgroep Space & Aerospace Composites als de marktgroep Advanced Armour ontwikkelt en produceert composietmaterialen voor toepassingen in met name de lucht- en ruimtevaart respectievelijk voor antiballistische oplossingen. TenCate composietmaterialen bewijzen zich sinds jaar en dag tot op grote hoogte. Geavanceerde composieten combineren hoge sterkte met een laag gewicht, beperken het brandstofverbruik, verlengen de levensduur van vlieg- en voertuigen, bieden een grote mate van vormvrijheid en zijn onder meer vlamvertragend, zuur- en vochtbestendig. Met de ontwikkeling en productie van deze materialen speelt TenCate in op mondiale trends op het gebied van duurzaamheid en milieu. 2 txtures nummer 4 winter

3 sieten - licht, sterk en duurzaam Composieten zijn vezelversterkte kunststoffen op basis van veelal glas-, koolstof- of aramideweefsels. Het ontwerp en de productie van composietmaterialen van TenCate zijn geschoeid op de combinatie van textieltechnologie en chemische processen. Ze bestaan uit een samenstelling van vezels of weefsels waarvan met toevoeging van kunstharsen (harssystemen) halffabrikaten worden gemaakt (zie ook kadertekst bladzijde 3). Zo is TenCate Cetex een serie thermoplastische composietmaterialen, bestaande uit unidirectionale en op weefsels gebaseerde prepregs en tapes, semipregs, laminaten en sandwichpanelen. Toepassing van geavanceerde composieten zorgt voor brandstofreductie en verduurzaming van vliegtuigen, schepen, voertuigen en satellieten. Deze worden immers lichter, sterker, veiliger, zuiniger en zeker in de luchtvaart kostenefficiënter. Thuis in de lucht- en ruimtevaart Geavanceerde composieten van de Space & Aerospace Composites-groep worden met name toegepast in de lucht- en ruimtevaart: commerciële en militaire vliegtuigen, sate- llieten en verkenningsvoertuigen voor bijvoorbeeld Mars-missies. Zowel de luchtvaart als de ruimtevaart is een behoudende markt. Veiligheid en betrouwbaarheid zijn van het allergrootste belang. De kosten voor ontwikkeling en kwalificatie van materialen zijn hoog. Wordt een bepaald materiaal na kwalificatie toegepast, dan mag in dit materiaal bij vervolgleveringen geen enkele wijziging zijn aangebracht tenzij het een bewezen verbetering betreft. Dit maakt het complex om nieuwe materialen te ontwikkelen als er geen technische noodzaak of klant voor is. Vervolg op pagina 4 3

4 Duurzaamheid / Milieu Space & Aerospace Composites voor lucht- en ruimtevaart Op grote hoogte Vervolg van pagina 3 Dit verklaart waarom voor bepaalde onderdelen nog specificaties gelden die dateren van de zeventiger jaren van de vorige eeuw, terwijl inmiddels betere materialen voorhanden zijn. Daarnaast is er een verscheidenheid aan defensie- en industriële toepassingen. Voorbeelden zijn de winning van olie en gas, de recreatiemarkt en mobiliteitsconcepten (zonneauto, Superbus). Een belangrijke groeimarkt zijn onbemande vliegtuigen (UAV s). In de luchtvaart worden composietmaterialen als TenCate Cetex onder meer toegepast in de secundaire vleugelstructuur en in primaire structuur- en interieurdelen van vliegtuigen. Voorbeelden zijn kleppen, inspectieluiken, motorophanging, radomes (behuizing van antennes en radar), de vaste vleugelvoorranden, trolleys, draagbalken, bagagebakken en vloerdelen. Voor deze interieur- en structuurdelen werkt TenCate samen met de directe klanten, de toeleveranciers van vliegtuigbouwers en dan met name de deskundigen in de materiaal- en procestechniek. Voorbeelden van toepassingen in de ruimtevaart zijn zonnepanelen, antennes, reflectoren, delen van de huid en de draagconstructie voor de zonnecellen, antennes, gieken, spanten, communicatieschotels en hitteschilden. Op kop Space & Aerospace Composites is een grote speler in haar nichemarkten als het gaat om de ontwikkeling en productie van composietmaterialen voor deze veeleisende toepassingen. In radomes en materialen voor de ruimtevaart is de marktgroep zelfs wereldmarktleider. Jarenlange kennis en ervaring inzake materialen en technologie, flexibiliteit alsmede continuïteit en betrouwbaarheid in kwaliteit en levering schragen die positie. Die expertise is mede het resultaat van de samenwerking met partners in de waardeketen (zoals Fokker Aerostructures, de Technische Universiteit Delft en Universiteit Twente) en in ontwikkel- en innovatieconsortia als TAPAS en TPRC. Voor de lucht- en ruimtevaartmarkt gelden lange doorlooptijden. De terugverdientijd van investeringen is lang. De markt beschikt in beperkte mate over product- en ontwerpkennis, met name van thermoplasten. De marktgroep produceert zelf geen vezels en polymeren. Daardoor is ze flexibel in de leverancierskeuze. De sterktes van de groep liggen in de kennis en expertise, de technische prestaties van 4 txtures nummer 4 winter

5 In radomes en materialen voor de ruimtevaart is Space & Aerospace Composites van TenCate wereldmarktleider de materialen en de verwerkingscapaciteit. Samen met partners wordt continu gewerkt aan verbetering van producten, processen en technologieën. De groep is actief in wereldwijde markten die groei vertonen. Hoekstenen Het eigen PPS+-programma beoogt efficiëntere interne processen, nieuwe composietarchitecturen en betere temperatuurresistentie. Dankzij intensieve productontwikkeling kan TenCate nu meer en nieuwe UD-tapes, harsen en prepregs aanbieden. Dat betekent kostenefficiëntie, productdifferentiatie en technologische innovatie. Ten Cate Advanced Composites USA is een overeenkomst aangegaan met 3M voor de levering aan TenCate van 3M Matrixhars voor de vervaardiging van klantspecifieke TenCate prepregs. De 3M Matrixhars is een gepatenteerde harstechnologie waarmee sterkere, lichtere en meer duurzame composieten kunnen worden geproduceerd. Qua eindgebruikersmarketing zet de groep er zich voor in de klanten te blijven wijzen op de voordelen van composietengebruik. Dat gebeurt op vakbeurzen, in persoonlijke contacten, met documentatie in brochures en op internet, en op basis van de bewezen staat van dienst in de lucht- en ruimtevaart. Toepassing van geavanceerde composieten zorgt voor brandstofreductie en verduurzaming van vliegtuigen, schepen, voertuigen en satellieten Space & Aerospace Composites-groep van TenCate is een grote speler in haar nichemarkten als het gaat om de ontwikkeling en productie van composietmaterialen PPS+-programma beoogt efficiëntere interne processen, nieuwe composietarchitecturen en een nieuwe generatie TenCate Cetex thermoplastische composieten. 5

6 Duurzaamheid / Milieu Space & Aerospace Composites in de vs en europa In de VS ligt het accent op toepassingen in de ruimtevaart, de burgerluchtvaart, de markt voor businessjets en defensie. 6 txtures nummer 4 winter

7 Productie en producten De Space & Aerospace-groep van TenCate heeft productiebedrijven in Europa (Nijverdal) en de Verenigde Staten (Morgan Hill en Benicia, California, USA). Het gaat om de bedrijven TenCate Advanced Composites, Phoenix, YLA en CCS Composites. Vormgevingstechnieken Voor de luchtvaart produceert Benicia thermoset prepregs en chopped moulding compounds en compression moulded onderdelen. In de VS ligt het accent op toepassingen in de ruimtevaart, de burgerluchtvaart, de markt voor businessjets en defensie. In Morgan Hill worden thermoset prepregs en thermoplastische unidirectionale (UD) prepregs gemaakt. Deze tape-technologie is complementair aan bestaande productieprocessen voor composieten. Vanwege de mogelijkheid tot automatisering bij de verwerkers van deze materialen levert deze technologie extra besparingen op in de productie. UD-tape is specifiek geschikt voor romp en vleugels vanwege hun optimale mechanische eigenschappen. Dat zijn bijvoorbeeld stijfheid, sterkte, thermische en elektrische geleiding, chemische en uv-bestendigheid en brandveiligheid. Met deze technologie kan in de nabije toekomst bijvoorbeeld een lichte romp van thermoplast composiet worden gebouwd. Met de ontwikkeling van de UD-tapetechnologie heeft TenCate haar positie in de vliegtuigsector verder versterkt. Lees verder op de volgende pagina. Thermoset bevestigingsklem voor de Boeing 787 7

8 Duurzaamheid / Milieu Space & Aerospace Composites in de vs en europa Vervolg van vorige pagina De laatste twee vormgevingstechnieken bieden een grotere vormvrijheid respectievelijk resulteren in eindproducten, zoals hydraulische en brandstofleidingklemmen voor de Boeing 787. Het is een voorbeeld van voorwaartse integratie in het vervaardigingsproces, met technologische ontwikkelingen als drijfveer. In de VS produceert TenCate ook koolstofcomposiet prepregs. Een van haar klanten gebruikt deze voor de productie van rotorbuizen ten behoeve van een nieuwe methode voor uraniumverrijking door leverancier USEC in Piketon (Ohio). Mobiliteitsconcepten In Europa is de productie hoofdzakelijk gericht op de commerciële luchtvaart. Hier worden voornamelijk thermoplast composieten vervaardigd. Er is een strategische samenwerking met Fokker Aerostructures. Bovendien wordt composietmateriaal geleverd voor innovatieve mobiliteitsconcepten als Superbus en voertuigen die worden aangedreven door zonne- en windenergie. Ook in de sportwereld groeit de vraag naar composieten. TenCate Cetex is bij uitstek geschikt voor sporten waarbij gewicht een belangrijke rol speelt, zoals de wielrennerij en de schaatssport. Tussen de VS en Europa vindt in belangrijke mate productie-, verkoop- en technische ondersteuning plaats. Thermoplastische prepregs en laminaten (TenCate Cetex ) die in Nijverdal worden geproduceerd, worden ook in de VS verkocht. Thermoset prepregs uit Benicia en Morgan Hill vinden op hun beurt in Europa hun weg naar producenten in de ruimtevaart (bijvoorbeeld radomes). 8 txtures nummer 4 winter

9 Geavanceerde composieten Geavanceerde composieten combineren een hoge sterkte met een laag gewicht en bieden een grote mate van vormvrijheid. Vormvrijheid speelt bij vrijwel elke toepassing een belangrijke rol: composieten kunnen relatief eenvoudig worden verwerkt tot complexe vormen. Ze vergen veel minder onderhoud dan traditionele materialen, kunnen worden toegesneden op de specifieke toepassing, hebben goede impact- (schadetolerantie) en vlamvertragende eigenschappen, kennen mede afhankelijk van het gekozen harssysteem een uitstekende bestendigheid tegen zuren, brandstoffen, chemicaliën en water, doorstaan moeiteloos talloze cyclische belastingen en zijn thermisch isolerend. Composieten zijn met name ontwikkeld binnen de vliegtuigbouw. Hier worden hoofdzakelijk koolstofcomposieten gebruikt om constructies te bouwen die licht en sterk zijn. Glas- en aramidevezelconstructies zijn populair geraakt door hun toepassing in radomes, waarvoor radartransparantie essentieel is. Door de grote verscheidenheid aan vezels, harsen en versterkingsvormen is de ontwerpvrijheid van een composietproduct bijzonder groot. De keuze voor de vezelsoort, de vezelarchitectuur en de harssoort zijn goeddeels bepalend voor de mechanische eigenschappen. Een thermoplast is een materiaal van kunststof dat bij verhitting zacht wordt en dan makkelijk in de juiste vorm kan worden gebracht. Het is een fysisch want omkeerbaar proces. Kenmerkend voor thermoplasten zijn onder andere lage productiekosten, vlam- en giftige rookbestendigheid, ongelimiteerde en niet-geconditioneerde opslag en een hogere taaiheid. Thermoplasten worden toegepast in de vliegtuigindustrie, maar nog beperkt in hoogbelaste, dragende vliegtuigdelen. Alle thermoplasten zijn in beginsel recyclebaar. TenCate produceert thermosets, thermoplasten en prepregs op basis van unidrectionale tapetechnologie, die complementair is aan bestaande productieprocessen en extra besparingen oplevert in de productie Naast de luchtvaart en ruimtevaart worden composieten toegepast in innovatieve mobiliteitsconcepten en sportartikelen Tussen de marktgroepen in de VS en Europa vindt in belangrijke mate productie-, verkoop- en technische ondersteuning plaats Een thermoharder blijft hard en ontbindt uiteindelijk als deze wordt verhit. Hier gaat het om een chemisch en dus onomkeerbaar proces. Thermoset composietmaterialen bieden weerstand tegen extreme temperaturen, zijn enorm sterk, laag in gewicht en duurzaam. Thermoset wordt voornamelijk toegepast in de militaire luchtvaartsector en de ruimtevaartindustrie. Bij omstandigheden als op Mars tussen -80º en +20º C moeten alle materialen van verkenningsvoertuigen immers volledig betrouwbaar zijn. Een prepreg bestaat uit een dunne folie van een substraat (een dun laagje weefsel van bijvoorbeeld glas-, koolstof- of aramidevezel) dat wordt geïmpregneerd met een epoxy-hars of in persen geplet tot dunne platen. Prepregs worden gebruikt voor de vorming van gelaagde composietmaterialen (laminaten). 9

10 Duurzaamheid / Milieu Space & Aerospace Composites heeft imposante klantenlijst Luchtwaardig en betrouwbaar De grootste klanten in de burgerluchtvaart zijn Airbus, Boeing en Embraer, en direct daaraan gerelateerde toeleveranciers. Amerikaanse bedrijven zijn goed voor 55% van de wereldmarkt in aerospace, Europese voor 25%. Airbus en Boeing samen hebben een marktaandeel van 80%. Onder meer de voorzijde van de vleugels (J-nose 2 x 52 m per vliegtuig) en de inlaat van motoren van de Airbus A380 zijn vervaardigd van TenCate Cetex. Diverse onderdelen in de A350 zullen eveneens op basis van thermoplastische materialen van TenCate worden gebruikt. Ook in de Boeing 787 Dreamliner wordt dit materiaal toegepast. Ten behoeve van de Gulfstream G650 businessjet levert TenCate de composietmaterialen voor de vloer en de bewegende horizontale en verticale delen van de staart. Van het zakenvliegtuig Cirrus bestaan de SR20 en SR22 voor 100% uit thermoset composietmateriaal. Deze vliegtuigtypes kunnen bij motoruitval aan een parachute een veilige landing maken. Werkpaard Andere vliegtuigtypes waarin het materiaal wordt verwerkt, zijn de Airbus A320 (het werkpaard in de Airbus-vloot), de A400 M, de Boeing 737, Boeing 747-8, Boeing 777 en Boeing 767; de Embraer Lineage, Phenom 100 en Phenom 300, de Gulfstream G550 en de Apache AH64 helikopter. TenCate doorloopt momenteel een kwalificatieprogramma dat is gericht op vervanging van een metalen laadklep in helikopters door thermoplast composiet. Dat levert een gewichtsbesparing op van 40%, meer sterkte en verlenging van de levensduur. De klantenlijst vermeldt tevens de namen van vliegtuigbouwer Lockheed Martin, het defensie- en technologiebedrijf Raytheon, Loral (satellietsystemen), BAE Systems (luchtvaart), Cobham (luchtvaart en defensie), General Atomics (toepassingen in kernenergie, luchtvaart en defensie), ATK (lucht- en ruimtevaart, defensie) en Astrium (ruimtevaart). De luchtvaart: behoedzaam De vliegtuigindustrie wordt weleens gekenschetst als conservatief, maar behoedzaam is een passender typering. Althans in de visie van Frédérique Mutel, bestuursvoorzitter van JEC Composites (zie het artikel op bladzijde 12). Veiligheid en betrouwbaarheid gaan er voor alles. De productie ervan neemt veel tijd. De grote uitdaging is hier, meer vliegtuigen te produceren met dezelfde kwaliteit en om lichtere onderdelen te produceren voor vliegtuigen die sneller gaan tegen lagere kosten maar wel met dezelfde kwaliteit. Het antwoord hierop: automatisering van productieprocessen (door robotisering en simulatie) en innovatie in materialen. Aerospace heeft geen andere keus. Vervolg op pagina txtures nummer 4 winter

11 De Cirrus SR 20 en SR 22 bestaan voor 100% uit composietmateriaal 11

12 Duurzaamheid / Milieu Space & Aerospace Composites heeft imposante klantenlijst vervolg van pagina 11 Ter illustratie noemt ze de Boeing 787, waar tientallen engineers onderzoeken hoe ze op één onderdeel acht gram kunnen besparen. De enige oplossing voor gewichtsbesparing zijn composieten. Om meer composieten te produceren en deze meer concurrerend te maken, is automatisering geboden. Daarmee kun je de productiecyclus versnellen, de reproduceerbaarheid en kwaliteit van onderdelen borgen en kosten verlagen. JEC Composites ondersteunt de industrie met een uitgebreid voorlichtingsen opleidingsprogramma in automatisering. Europa, waar inmiddels 83% van de productieprocessen is geautomatiseerd, fungeert als driver voor bijvoorbeeld Azië (68%). De gehele composietenindustrie moet echter voorwaarts, als een teken dat ze zich heeft gecommitteerd aan het milieu. Lichtgewicht composieten die qua sterkte en stijfheid aan de eisen van de vliegtuigbouw voldoen, kunnen ook worden toegepast om (vracht) auto s en schepen lichter te maken. Daarvoor moeten dan wel snellere, geautomatiseerde productietechnieken beschikbaar komen. TenCate levert composietmaterialen voor de bewegende horizontale en vertikale delen van de staart van de Gulfstream G txtures nummer 4 winter

13 Lange adem Meespelen in de vliegtuigmarkt vergt een lange adem. Nu al buigen ontwerpers zich over de toestellen die in 2025 het luchtruim zullen kiezen. De eisen die de luchtvaartindustrie stelt, veranderen snel. Het gebruik van composieten in deze sector neemt zienderogen toe. Composiet is zowel sterker als lichter dan aluminium en andere metalen. Elke volgende generatie vliegtuigen bevat in de regel weer meer composietmateriaal. Het gaat het er immers om, met een lager brandstofverbruik en tegen lagere productieen onderhoudskosten meer passagiers over grotere afstanden te kunnen vervoeren. Nieuwe commerciële vliegtuigen die in 2010 en eropvolgende jaren worden uitgeleverd, krijgen rompen en vleugels waarin weer meer aluminium is vervangen door (koolstofweefsel) composieten. Dat geldt inmiddels ook voor structurele delen. In 2014 zal in vliegtuigen 11% meer composieten worden toegepast dan in De Airbus A320 (1986) bestaat voor 15% uit composietmateriaal, de A380 (2005) voor 25%. De nieuwe Boeing 787 en Airbus A350 XWB zullen voor circa 50% uit composieten bestaan en nog maar voor 20% uit aluminium. Gebruik van composieten maakt vliegtuigen lichter en vergroot hun levensduur. Daar dit ook een verhoging van de luchtdruk en luchtvochtigheid mogelijk maakt, wordt het comfort van de passagiers vergroot. Bij aluminium wordt de luchtvochtigheid kunstmatig laag gehouden omdat anders roestvorming (corrosie) optreedt (bijvoorbeeld bij de klinknagelverbindingen). Daardoor is de lucht in vliegtuigen droog. Het toestel moet op tien kilometer hoogte op druk worden gehouden. Een vliegtuig wordt bij een gemiddelde levensduur circa keer opgepompt. Composieten zijn dan in het voordeel omdat in tegenstelling tot aluminium hoegenaamd geen materiaalmoeheid optreedt. een brede selectie van specialistische producten voor belangrijke segmenten als radomes en satellieten. Bouwers van satellietsystemen onderkennen de waarde van de harssystemen van TenCate en de high modulus-vezel, die bijzonder dimensionaal stabiel (maatvast) is. Producenten van radomes willen composieten die diëelektrisch zuiver zijn (niet-geleidend): glas- en kwartsweefsel zonder verontreiniging met koolstofvezel. In de vestiging in Morgan Hill beschikt de groep over koolstofvezelvrije ruimtes. TenCate beschikt over een brede technologie in harsen voor zowel thermoset als thermoplasten en kan onderdelen zelf fabriceren. Technologisch is Space & Aerospace Composites een goede partner omdat ze voor specifieke toepassingen bij eindgebruikers nieuwe materialen kan ontwikkelen en kwalificeren. Vliegtuigindustrie staat voor de uitdaging meer vliegtuigen te produceren met dezelfde kwaliteit en om lichtere onderdelen te produceren voor vliegtuigen die sneller gaan tegen lagere kosten en met dezelfde kwaliteit Gebruik van composieten maakt vliegtuigen lichter, verlengt hun levensduur en vergroot het comfort van de passagiers Betrouwbaarheid in kwaliteit en levering, continuïteit, technische service en een brede selectie specialistische producten en harssystemen bepalen goeddeels de keus voor TenCate De keus voor TenCate Klanten hebben elk hun redenen om voor composietmaterialen van TenCate te kiezen, bijvoorbeeld vanwege de betrouwbaarheid en continuïteit. TenCate biedt uitstekende technische service, korte leveringstijden en 13

14 Duurzaamheid / Milieu TenCate ontwikkelt nieuwe materialen en processen Met de UD-tapetechnologie kan in de toekomst een lichte romp van thermoplast composiet worden gebouwd. 14 txtures nummer 4 winter

15 Innovaties en trends Als technologiepartner werkt TenCate met zowel de eindgebruikers Het PPS+-programma van TenCate Advanced Composites is gericht op een nieuwe generatie TenCate Cetex thermoplastische composieten. Basis is een nieuwe generatie polyphenylene sulfide (PPS)-semipregs. PPS-poeder wordt direct op het koolstofweefsel aangebracht en versmolten. Dat scheelt een aantal bewerkingsstappen en is dus gunstiger in prijs. Daardoor kan het materiaal qua prijs concurreren met traditionele, thermohardende composieten. Daarnaast maakt het de verwerking eenvoudiger: het materiaal is soepeler te vormen en sterker. Het programma voorziet dus in efficiëntere interne processen, nieuwe composietarchitecturen en betere temperatuurresistentie. Nieuwe producten TenCate kan nu nieuwe producten aanbieden in thermoplastische UD-tapes, nieuwe harsen voor hoge-temperatuurtoepassingen als het als leveranciers samen in de ontwikkeling van composietmaterialen en de toepassing bij (nieuwe)vliegtuigen. Op die manier kunnen concepten en producten op maat worden geboden. hitteschild van het ruimtevaartuig Orion, nieuwe prepregs voor de satellietbouw en een nieuwe generatie thermoset prepregs out of autoclave voor vliegtuigen. Hechting van lagen en uitharding van materiaal in autoclaven is een duur proces en daarom bijvoorbeeld voor de automotive niet haalbaar. De meest recente productintroducties zijn een prepreg voor industriële en recreatietoepassingen en een nieuwe oppervlaktefilm voor een cosmetisch superieur oppervlak voor composietenbouw. CCS Composites levert thermoset bevestigingsklemmen voor de hydraulische en brandstofleidingen van de Boeing 787 Dreamliner. Wereldwijde trends Met het PPS+-programma speelt TenCate in op een aantal trends die zich in de wereld der composieten voordoen. De grootste trend in de vliegtuigindustrie is de interesse in automatisering voor verbetering van de productiviteit en voor nieuwe materialen. Ook vindt verschuiving plaats naar composiet vliegtuigrompen en -vleugels in nieuwe commerciële toestellen. Dat is een stimulans voor het gebruik van composieten en de vraag naar thermoplastische composieten in interieurtoepassingen. In andere toepassingen zoeken klanten besparingen in de productiviteit door naast automatisering de eliminatie van uitharding in cycli in een druktank (pressure curing cycles). Thermoset materialen van TenCate kunnen worden verduurzaamd in ovens in plaats van autoclaven. Dat beperkt de tijd en de kapitaalsinvestering. Bij thermoplastische UD-tape biedt automatisering besparingen in de productie en de mogelijkheid deze materialen op omgevingstemperaturen op te slaan. Van open naar gesloten Er vindt een ontwikkeling plaats van injectieprocessen. Deze gaat hand in hand met de verschuiving van open-matrijstechnieken naar gesloten-matrijstechnieken (closed-moulding). Dit is een vormgevingsproces onder lage druk met twee harsen (resins) die in een matrijs (mould) worden geïnjecteerd, waarna uitharding volgt. Deze techniek is schoon, 15

16 Duurzaamheid / Milieu TenCate ontwikkelt nieuwe materialen en processen Frédérique Mutel, bestuursvoorzitter JEC Composites energiezuinig en er kunnen grote en relatief complexe producten mee worden gemaakt met aan weerszijden een zeer glad oppervlak. Het is dus zowel kwalitatief als qua milieu en gezondheid een belangrijke verbetering. Er wordt een meer gelijkmatige kwaliteit eindproduct verkregen en het helpt de uitstoot van gassen (oplosmiddelen) bij de productie belangrijk verminderen. Ook hier ligt voor met name opkomende economieën een uitdaging. De traditionele handmatige verwerking (handlamineren in een open matrijs) kan nadelig of schadelijk zijn voor mens en milieu. Deze ontwikkeling sluit aan op de sterke groei van het aandeel thermoplasten. Deze lenen zich meer voor closed-mouldprocessen en kunnen beter gerecycled worden. Bovendien leveren ze in tegenstelling tot thermosets geen voorraadproblemen op. Het aandeel van thermoplasten in de waardeketen bedroeg in 2002 nog 30%. Inmiddels is dat 37%. Wind mee Een andere trend is de groei in toepassingen in windenergie. Volgens Frédérique Mutel (bestuursvoorzitter JEC Composites) ontkomen we er niet aan, over een variëteit aan energievormen te beschikken. We kunnen niet met een of twee vormen van energie door blijven gaan. De snelle groei doet zich met name voor in de Verenigde Staten. Hier realiseerde men zich acht jaar geleden dat de VS in veel markten problemen zouden krijgen en werd besloten nieuwe markten te betreden, zoals van windturbines. De VS zijn traditioneel sterk in de automotive en ruimtesystemen. Kennis van kernenergie is er nog beperkt. Met de productie van windturbinebladen moet je dicht bij je klant zijn en bij de plek waar de windmolens staan. Met een mooi begrip luidt dat activité de proximité. Groei in Azië Onmiskenbaar is eveneens de sterke groei van het composietengebruik in Azië. Van de wereldwijde groei van 5,9 miljoen ton (Mt) in 1999 naar 10,3 Mt in 2013 steeg het aandeel van Azië van 24% naar 36%. Grote composietbedrijven beschikken inmiddels in heel Azië over productievestigingen. Dat is niet zozeer vanwege de lonen als wel omdat de markt en de vraag er groot zijn. Ook westerse spelers willen hun deel van de taart. Dat geldt eveneens voor grondstoffenleveranciers. Het zijn bedrijven met geavanceerde technologie en volledige controle over hun emissies. Het milieubewustzijn in opkomende landen groeit sterk, weet Frédérique Mutel uit eigen ervaring. Er heerst van oudsher een cultuur van hergebruik en herverwerking. Ze hebben een lange traditie van zorg om water en de natuur. Ze voelen zich betrokken bij de kwaliteit van de natuur, dat is een van de grootste waarden. Daarom gooi je niet zomaar iets weg. TenCate blijft zich primair richten op de lucht- en ruimtevaart, al wordt de komende jaren ook groei in industriële toepassingen nagestreefd. Er is een groeiend potentieel voor vliegtuiginterieurs voor thermoplasten, radarkappen op militaire schepen, olie- en gastoepassingen voor gewichtsreductie en composietgebruik in de commerciële luchtvaart en het marktsegment voor zakenvliegtuigen. TenCate speelt in op trends als automatisering voor verbetering van de productiviteit en voor nieuwe materialen Grote composietbedrijven beschikken inmiddels in heel Azië over productievestigingen Naast aerospace-, space- en armourtoepassingen streeft TenCate naar groei in industriële toepassingen, zoals olieen gaswinning, alternatieve energie en transport 16 txtures nummer 4 winter

17 Duurzaamheid / Milieu TenCate speler in snel groeiende markt Een wereld aan composieten De marktgroep Space & Aerospace Composites van TenCate ontwikkelt en produceert composietmaterialen ten behoeve van met name de lucht- en ruimtevaart. Het zijn markten die autonome groei laten zien van meer dan 10%. Markten waarin een belangrijke rol is De markt wordt gedomineerd door de transportsector (zie illustratie) en de bouw. In de transportsector levert gewichtsreductie brandstofbesparingen op. In de bouw betekent licht bouwen dat minder grondstoffen nodig zijn. In gevelbouw, dakbedekking, overspanningen en infrastructuur lenen veel traditionele materialen zich voor vervanging door composieten. Onderhoud van constructies als bruggen is in de EU aan strenge regels onderworpen. Draagconstructies uit composieten kunnen daardoor concurreren met metalen constructies. In de (civiele) bouw valt voor de industrie dus nog veel terrein te winnen. Het marktaandeel van aerospace bedraagt 4%, maar deze sector kent wel de hoogste groei en het hoogste rendement (21% van de marktwaarde). De markt voor windenergie is goed voor 3% van het totale volume (6% van de totale waarde). Deze twee hightechsectoren zijn in de Verenigde Staten en Europa veel meer ontwikkeld dan in de rest van de wereld. Marktvolume en marktwaarde Het marktvolume van de wereldwijde composietenindustrie bedraagt 8 miljoen ton met een waarde van 60 miljard. De relatief hoge waarde van de EU (33%) is gelegen in het hoge niveau van de techniek in composieten. Azië is met name gericht op laagwaardige weggelegd voor automatisering, recycling en innovatie van grondstoffen, materialen en processen. Productie van koolstofprepregs in Morgan Hill. De vraag naar koolstofvezel zal tussen 2009 en 2012 toenemen composietmaterialen in grote volumes. Buiten China kijkt de markt in toenemende mate wel naar hightechmaterialen. Behalve Azië zijn India en Zuid-Amerika in opkomst. Zij hebben nieuwe oplossingen nodig voor verouderde infrastructuur en transportnetwerken. Gemiddeld groeit de wereldmarkt met 4% per jaar. Deze groei versnelt als gevolg van het toenemende gebruik van composieten en verbetering van de productieprocessen. Wereldwijd zijn mensen werkzaam in de composietenindustrie. De cijfers zijn afkomstig van JEC Composites, dat de rijke en complexe wereld der composieten uitgebreid in kaart heeft gebracht. JEC (Journals, Exhibitions & Composites) heeft zich de internationale promotie van composietmaterialen tot taak gesteld. Het wereldwijde netwerk van JEC verbindt meer dan mensen die beroepsmatig bij composieten betrokken zijn. De composietenindustrie is erg innovatief. Die innovatieve instelling is ook geboden: de composietenindustrie staat voor een aantal opgaven, waaronder automatisering 17

18 Duurzaamheid / Milieu TenCate speler in snel groeiende markt (het sneller en goedkoper maken van productieprocessen door bijvoorbeeld robotisering) en de ontwikkeling van nieuwe grondstoffen, harsen en glas- en koolstofvezels. Elk deel van de waardeketen heeft hierin een bijdrage te leveren, stelt Frédérique Mutel (bestuursvoorzitter van JEC Composites). Alle spelers in de waardeketen zijn hierbij onderling afhankelijk van elkaar. Innovaties De vraag naar koolstofvezel zal tussen 2009 en 2012 toenemen. Industriële toepassingen laten de sterkste groei zien, gevolgd door de luchtvaart. Bij de innovatie van harsen en additieven gaan de gedachten uit naar bijvoorbeeld lage-emissieharsen, bioharsen, verbeterde prepregs en koolstof- en glasvezels met hogere sterkte. Als het gaat om procesvernieuwing, vallen de termen simulatie en prototyping. Met computers kun je alles simuleren. Het eerste product kun je op een computer maken. Dat hoef je niet te doen door een schaalmodel te bouwen. Na een snelle prototyping kun je direct met serieproductie beginnen. Je kunt ook het verouderingsproces van composieten simuleren. In de vezels kun je sensoren inbouwen voor monitoring. Behalve de aandacht voor nieuwe grondstoffen en materialen is er de zorg voor verouderde producten: de herverwerking. Wie zamelt in, wie verwijdert en wie recycelt? Qua regelgeving zijn de EU en Japan hierin vooralsnog het meest vooruitstrevend. De wetgeving binnen de EU voor de recycling van auto s en elektrische apparatuur biedt mogelijkheden voor de composietenindustrie. In de VS wordt de regelgeving voor materialen, chemicaliën en recycling steeds beter. Recycling is een grote uit daging voor de industrie en zal steeds belangrijker worden. Collectief Een van de specifieke kwaliteiten van de composietenindustrie is haar collectieve kennis. De markt wil producten die niet roesten en weinig tot geen onderhoud vergen. In de waardeketen wordt steeds samengewerkt om de beste oplossing te vinden. Tegelijk is binnen de bedrijfstak sprake van interne concurrentie. Tussen thermosets en thermoplasten bijvoorbeeld, terwijl de echte concurrentie erbuiten plaatsvindt, met andere materialen. Niet alle bedrijven hebben volgens haar the big picture. JEC Composites speelt hierin een belangrijke rol door alle families te verenigen en oplossingen aan te dragen. De collectieve uitdaging is uitbreiding van de composietenmarkten. Dat doe je niet met veertig verschillende gezinnen en slechte argumenten en middelen. Daarom wil JEC Composites ook de zichtbaarheid van en de communicatie over composieten vergroten. Alle onderdelen in de waardeketen spreken over composieten, daardoor zijn er te veel en verwarrende begrippen. We moeten ons dus eenduidiger presenteren en, gesteund door een sterke industrie, de eindgebruikers en de markten laten zien wat je met composieten kunt doen en doelgericht de voordelen communiceren. Concentratie Een andere uitdaging is de concentratie van bedrijven. Er zijn te veel kleine en middelgrote bedrijven in de composietenindustrie. Ze beschikken allemaal over expertise en kennis. 18 txtures nummer 4 winter

19 Het zou goed zijn om allianties en clusters van bedrijven te vormen. Je moet dus concentreren, andere bedrijven kopen of clusters vormen van kleine bedrijven op technologische of regionale basis. Voor veel van dergelijke bedrijven luidt het einde als ze geen middelen hebben om te investeren of zich elders te vestigen. Als je klein bent en niet open staat voor verandering, maak je geen kans. Sommige bedrijven handelen erg beschermend en staan niet open voor de rest van de wereld. Geest van coöperatie Wat dat betreft is ze positief over TenCate. TenCate is een bedrijf dat in de geest van coöperatie met partners werkt. Allianties zijn voor TenCate erg belangrijk. Toen ik in de VS en daarna in Azië kennismaakte met TenCate, zag ik de dynamiek van TenCate. De mensen zijn open en erg innovatief. Samen met haar partners heeft TenCate de JEC Innovation Award 2010 in Parijs ook niet voor niets gewonnen. De bestuursvoorzitter, de heer De Vries, heeft een visie. Toen ik hem ontmoette, benadrukte hij het feit dat TenCate een onderneming is die het verschil wil blijven maken. TenCate is belangrijk voor onze referenties als JEC. Composietenindustrie is innovatieve bedrijfstak waarbinnen veel kennis wordt gedeeld Een belangrijke rol is weggelegd voor automatisering, recycling en innovatie van grondstoffen, materialen en processen. JEC prijst open en innovatieve instelling TenCate 19

20 Duurzaamheid / Milieu TenCate cetex voor EADS Koolstoflaminaten voor A350 XWB TenCate Advanced Composites Europa gaat TenCate Cetex koolstoflaminaten leveren voor gebruik in de Airbus A350 XWB en andere toepassingen van de EADS (European Aeronautic Defence and Space Company). Op basis van deze toekenning zal de levering worden gestart van TenCate Cetex aan diverse zogeheten Tier 1 en Tier 2 partners van Airbus, die rompschalen produceren voor de A350 XWB. Het TenCate Cetex materiaal wordt gekenmerkt door hoge sterkte en laag gewicht. Het materiaal wordt toegepast in de verstevigingstructuur van de romp van de A350 XWB. Thermoplastisch materiaal van TenCate wordt al toegepast in bestaande Airbus-programma s, waaronder de Airbus A380. Deze weefselversterkte thermoplastische composietmaterialen worden gebruikt in vele onderdelen van de secundaire structuur en voor toepassingen in het interieur van het vliegtuig. Met de levering van TenCate Cetex materiaal aan het Airbus A350 XWB programma wordt opnieuw het belang van licht en vormbaar thermoplastisch materiaal onderstreept. Een van de voordelen van toepassing van thermoplastische composieten is de mogelijkheid grote volumes in serie te produceren. 20 txtures nummer 4 winter

21 Duurzaamheid / Milieu Ten Cate Advanced Composites BV reduceert afvalstromen Koolstofcomposiet voor herverwerking Ten Cate Advanced Composites bv realiseert een aanzienlijke besparing op de kosten van haar afvalstromen. Het hoogwaardig composietafval dat wordt aangeboden, leent zich bij uitstek voor herverwerking. Winst voor materiaal en milieu. Steeds meer bedrijven beseffen dat de grond- en hulpstoffen die worden gebruikt in de industrie niet oneindig beschikbaar zijn. Door slim te ontwerpen en produceren en door herverwerkbare basismaterialen en groene leveranciers te kiezen, is het mogelijk veel kostbare afvalstoffen een nieuw leven te geven. Ten Cate Advanced Composites bv heeft een meerjarig contract met CFK Valley Recycling in Stade. CFK is de Duitse aanduiding voor met koolstofvezel versterkte kunststoffen. Met kleine logistieke aanpassingen aan het inzamelsysteem voor koolstof weefkanten, thermoplastische prepregs en zaagafval van laminaten weet het bedrijf in Nijverdal een aanzienlijke besparing te realiseren van de kosten van zijn afvalstromen. Daarnaast loopt het bedrijf voorop als het gaat om het aanbieden van hoogwaardig composietafval dat bijzonder geschikt is voor recycling. Ten Cate Advanced Composites bv is tevens lid van het CFK Valley-consortium. Regelgeving De Europese Unie werkt aan regelgeving voor de herverwerking van afgedankte vliegtuigen, vergelijkbaar met die voor auto s. De luchtvaartindustrie zelf is er ook veel aan gelegen de verwijdering van deze vliegtuigen efficiënter en rendabeler te maken. Ze werkt daarom samen met de afvalverwerkende industrie om nieuwe vormen van herverwerking van koolstofmateriaal te ontwikkelen. Eindproducten op basis van de verhakselde koolstofvezels worden onder meer gebruikt voor versterking in spuitgietdelen voor industriële of wellicht automotivetoepassingen. Er kan ook koolstofvlies (fleece) van worden gemaakt. Dit is een soort non-woven mat die dient als kosteneffectieve, hoogwaardige versterking in composieten en laminaten. Kennisnetwerk Doel van CFK Valley in Stade (Noord-Duitsland) is het ontwikkelen van een internationaal toonaangevend kennisnetwerk voor de technologie en productie van koolstofvezelversterkte polymeren. De focus ligt op toepassing van (gerecycelde) materialen in de vliegtuigbouw, scheepsbouw, spoorwegen, bedrijfswagens en autotechniek. In dit netwerk zijn de beste partners ter wereld in koolstof vezelversterkte polymeren verenigd. Met circa medewerkers is dit het belangrijkste kenniscentrum voor grote koolstofvezelversterkte kunststof vliegtuigonderdelen, zoals vleugels. CFK Valley is nauw verbonden met de productievestiging van Airbus, 50 km verderop. Airbus produceert zelf de staart van de Airbus A380 vliegtuigen in Stade. De hoogwaardige koolstof weefkanten worden verzameld en voor herverwerking aangeboden 21

22 Veiligheid & Bescherming TenCate Liba doorstaat vuurproef met glans Antiballistiek in het vizier Ballistische deskundigen bekijken de impact van zware munitie op TenCate Liba 22 txtures nummer 4 winter

23 NAVO- en Amerikaanse militairen in Irak en Afghanistan staan bloot aan diverse dreigingen, zoals bermbommen. Een van de mogelijkheden hen te beschermen is door het ontwikkelen van lichtgewicht beschermingsoplossingen met TenCate Liba. TenCate Markt antiballistiek (persoonlijke en voertuigbescherming). Product TenCate Liba. Technologie keramiek- en polymeertechnologie. Proces inserts worden aangebracht in kogelwerende vesten en bepantsering van voertuigen. Advanced Armour en Dynamit Nobel Defence nodigden een aantal relaties uit om zich te vergewissen van de antiballistische eigenschappen van dergelijke oplossingen. Er werd zwaar geschut in stelling gebracht, vergelijkbaar met dat op het strijdtoneel. TenCate Liba doorstond de test met glans. De demonstraties vonden 13 en 14 oktober plaats in een van de bunkers op het streng beveiligde, uitgestrekte complex van Dynamit Nobel Defence in een bosrijk heuvellandschap bij Burbach (Duitsland). Een internationaal gezelschap was ter plekke. Onder hen waren technici en ontwerpers van ministeries van defensie, andere overheidsinstanties en producenten van defensiematerieel. Met dit contact werden onder meer vijf grote klanten van TenCate Advanced Armour rechtstreeks bereikt. Effectieve systemen TenCate Advanced Armour ontwikkelt beschermende oplossingen op basis van lichtgewicht armourcomposieten. Deze effectieve systemen zijn toepasbaar in persoonlijke uitrusting, lichte en gepantserde voertuigen, schepen, vliegtuigen, helikopters en installaties. Daarvoor wordt gebruikgemaakt van de meest geavanceerde keramische en composiettechnologie die momenteel beschikbaar is. TenCate Liba is een gepatenteerde lichtgewicht beschermingsoplossing op basis van keramische bolletjes in een matrix van elastisch polymeer. Hiervan worden panelen (inserts) gemaakt. Er is een breed scala aan oplossingen in zowel modulaire producten als geïntegreerde systemen. Met partners wordt gewerkt aan productdifferentiatie en -innovatie. Pure noodzaak: het aantal dreigingen neemt toe en de dreigingsniveaus stijgen. Militairen te velde zijn regelmatig het doelwit van explosief gevormde projectielen (EFP), improvised explosive devices (IED, bermbommen) en draagbare antitankgranaatwerpers (RPG). Optimale bescherming van mens en materieel is bittere noodzaak. Hoog dreigingsniveau In Burbach werd een zevental tests uitgevoerd. Het vizier was gericht op lichtgewicht gerepareerde beschermingsoplossingen met TenCate Liba. Gekozen werd voor een hoog dreigingsniveau van STANAG Deze NAVO-norm beschrijft de beschermingsniveaus voor inzittenden van logistieke en lichtbewapende voertuigen. Een beschadigd TenCate Liba paneel is eenvoudig en snel te herstellen. Een van de vuurproeven toonde aan dat ook zo n gerepareerd en opnieuw beschoten paneel voldoende bescherming biedt. Daarbij is TenCate Liba ook nog eens aanmerkelijk lichter in gewicht dan het traditionele staal. Dat scheelt aanzienlijk in gewicht, brandstofverbruik, snelheid en wendbaarheid van het pantservoertuig. Optimale oplossing Ulrich Rasmussen en Kenn Jensen (sales managers TenCate Advanced Armour) waren twee van de gastheren. Ook zij zien met een goed gevoel terug op de tweedaagse. Ons doel was te laten zien dat TenCate Advanced Armour bescherming kan bieden tegen veel verschillende dreigingen, dat we de enige onderneming zijn die een volledig te herstellen oplossing biedt en dat we kunnen samenwerken met toeleveranciers van andere beschermingssystemen om de klant de optimale oplossing te bieden. In die opzet blijkt men geslaagd. De ingebouwde TenCate Liba panelen bleken voldoende impactbestendig. Dat gold ook voor een eerder beschoten en gerepareerd paneel. De noodzakelijke wachttijden tussen de op- en afbouw van de installaties nam men daarbij voor lief. Verschillende klanten lieten ons weten het zeer interessant te hebben gevonden. Vooral naar bescherming tegen EFP is bij alle klanten, waar ook ter wereld, veel vraag. Binnen en buiten TenCate is veel kennis en ervaring opgebouwd inzake projectielen en de gevolgen van de ontsteking ervan voor de bepantsering. Toch blijven het gedrag en de gevolgen van zware explosieven lastig te berekenen. Op een dergelijk hoog dreigingsniveau verlaten we het terrein van de wetenschap en betreden we het domein van het onvoorspelbare, aldus Herbert Weisshaupt van Dynamit Nobel Defence. Dat onderstreept het belang van bescherming van mens en materieel met lichtgewicht oplossingen waarin TenCate Liba is verwerkt. Simulatie omstandigheden Irak en Afghanistan bij demonstratie van lichtgewicht beschermingsoplossingen TenCate Liba biedt antiballistische bescherming conform hoog STANAGniveau en is na beschadiging snel een eenvoudig te herstellen 23

24 Trading update Derde-kwartaalcijfers 2010 Nettowin 47% in de De resultaten van TenCate in het derde kwartaal tonen met een groei van 47% aan dat het herstel doorzet. Nuancering van de winstgroei is echter op haar plaats. De onderliggende operationele trend is positiever dan de gerapporteerde winstgroei laat zien. Dit is ook af te lezen uit de sterk gestegen omzet in het derde kwartaal tot het niveau van het topjaar Ir. Loek de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Omzet derde kwartaal met 273 miljoen op het niveau van het topjaar 2008 Winstgroei 47% Winstontwikkeling derde kwartaal beïnvloed door incidenteel hoge kosten voor coördinatie van downstream kunstgrasactiviteiten 24 txtures nummer 4 winter

25 stgroei TenCate rde kwartaal 2010 In de eerste plaats heeft de opleving in sommige markten als direct gevolg gehad dat schaarste is opgetreden in bepaalde vezeltypes. TenCate heeft hier in belangrijke mate aan bijgedragen door het succes met TenCate Tecasafe Plus en TenCate Defender M. Hoewel TenCate als wereldmarktleider in veiligheidsweefsels relatief goed wordt bediend door toeleveranciers, heeft dit een vertragend effect en leidt dit tot enigszins hogere kosten. Dit zal tijdelijk zijn. Ontwikkeling Een tweede effect is afkomstig uit de kunstgrasmarkt. TenCate loopt als marktleider voorop in de ontwikkeling van de kunstgrasmarkt, die een nieuwe fase ingaat. Deze ontwikkeling werd versneld door de financiële crisis van Het financieren van een seizoensgebonden omzet kan voor sommige partijen problemen opleveren. Er zijn echter ook andere marktgerelateerde ontwikkelingen die een rol spelen. In deze ontwikkelingsfase zal sprake zijn van consolidatie van de markt; marktpartijen zullen meer met elkaar gaan samenwerken in de keten. De belangrijke eisen van eindgebruikers betreffen kwaliteit en duurzaamheid. Gemeentes zijn veelal eigenaar van sportcomplexen en milieuaspecten spelen ook een steeds grotere rol. Samenwerking is nodig om specifieke kennis te bundelen. TenCate zoekt die samenwerking door allianties aan te gaan met bedrijven die dicht tegen eindmarkten opereren. Dit proces vergt initieel de nodige investeringen en managementaandacht. Outlook Hoewel dit nog niet volledig in de huidige cijfers is te zien, is ook sprake van een meer positieve outlook voor de aerospacemarkt. TenCate neemt hierin met haar composietmaterialen een toonaangevende positie in. Tevens is door middel van een persbericht al aangekondigd dat de verkoop van TenCate Defender M aan het Amerikaanse leger in het vierde kwartaal aanzienlijk zal zijn. Winstverwachting De eerder uitgesproken winstverwachting voor de tweede helft van het jaar is herhaald. De financiële markten hebben hierop echter vooralsnog terughoudend gereageerd. TenCate heeft de verwachting uitgesproken de outlook minimaal te gaan realiseren. Uit de gesignaleerde trends spreekt eveneens vertrouwen ten aanzien van een aantal belangrijke toekomstige ontwikkelingen die de verdere groei van TenCate ondersteunen. 25

26 Duurzaamheid / Milieu TenCate Cetex in mobiliteitsconcept superbus Veilig flexibel duurzaam Superbus nadert zijn voltooiing. Over een paar maanden wordt dit innovatieve mobiliteitsconcept officieel geïntroduceerd. Alles binnen het Superbus-concept is gericht op duurzaamheid. Ten Cate Advanced Composites bv is als materiaalleverancier bij het project betrokken. De TenCate Cetex materialen worden toegepast in de body en de acht deuren van het voertuig. Veilig, flexibel en duurzaam zijn de kenmerken van Superbus. Veilig, licht en sterk waren de eisen en daarmee de argumenten om voor TenCate te kiezen. Op 22 september werd Superbus op de internationale automobielbeurs IAA in Hannover getoond aan pers en publiek. Verbluffend!, Wow!, aldus Wubbo Ockels over de reacties op zijn geesteskind. Het gewone publiek vond het super en vroeg zich waarom er niet eerder aan gedacht is. De professionele markt, zoals Daimler Benz en Mercedes, schrikt omdat voor hen de sprong nog zo groot is. Dit gaat veel verder dan waarmee zij bezig zijn of wat zij konden bedenken. In hoeverre de markt uiteindelijk belangstellend zal zijn, is een proces van de markt zelf. We zullen Superbus wel steeds vaker demonstreren, totdat ook de politiek zo ver is. Voor de Nederlandse pers wordt nog een persmoment georganiseerd, waarbij men mee kan rijden. Dat gebeurt op de testbaan van het RDW in Lelystad of ergens in Duitsland. Daarna gaan ook de campagnes van start, maar niet eerder dan wanneer Superbus helemaal gaaf en goed is. Uitgangspunten Superbus is een innovatief mobiliteitsconcept met als uitgangspunten onder andere mobiliteit, flexibiliteit, energiezuinigheid, veiligheid en betrouwbaarheid. Superbus verzorgt comfortabel, vraagafhankelijk en punt-tot-puntvervoer. Het luxe voertuig kan op speciale Superbanen 250 km per uur halen en met normale snelheid op bestaande wegen rijden. Het voertuig heeft dezelfde lengte als een gemiddelde stadsbus, maar oogt langer vanwege de geringere hoogte. Dankzij de meesturende achterassen beschikt Superbus over een bescheiden draaicirkel. Wubbo Ockels is trots op zijn geesteskind natuurlijk en op het team mensen van de TU Delft onder leiding van Antonia Terzi dat hij aanstuurt en dat aan de realisatie werkt. Overigens is het aantal leden inmiddels gereduceerd tot vijf, die samen het testteam vormen. Het was een bijzondere ervaring voor het eerst 26 txtures nummer 4 winter

tencate materialized Smart textiles en advanced composites Geosynthetics Industrial Fabrics Grass

tencate materialized Smart textiles en advanced composites Geosynthetics Industrial Fabrics Grass tencate materialized Smart textiles en advanced composites Protective Fabrics Space Composites Aerospace Composites Advanced Armour Geosynthetics Industrial Fabrics Grass SMART TEXTILES en ADVANCED COMPOSITES

Nadere informatie

Halfjaarcijfers 2008 Koninklijke Ten Cate nv. 20 augustus 2008

Halfjaarcijfers 2008 Koninklijke Ten Cate nv. 20 augustus 2008 Halfjaarcijfers 2008 Koninklijke Ten Cate nv 20 augustus 2008 Agenda Profiel / Organisatie Kerncijfers tweede kwartaal / eerste halfjaar 2008 Belangrijkste ontwikkelingen 2008 Ontwikkelingen per sector

Nadere informatie

Koninklijke Ten Cate nv Halfjaarcijfers 2011. Ir L. de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Koninklijke Ten Cate nv Amsterdam, dinsdag 2 augustus 2011

Koninklijke Ten Cate nv Halfjaarcijfers 2011. Ir L. de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Koninklijke Ten Cate nv Amsterdam, dinsdag 2 augustus 2011 0 Halfjaarcijfers 2011 Koninklijke Ten Cate nv Halfjaarcijfers 2011 Ir L. de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Koninklijke Ten Cate nv Amsterdam, dinsdag 2 augustus 2011 Agenda Profiel en marktthema s Kernactiviteiten

Nadere informatie

tencate materialized Smart textiles en advanced composites Geosynthetics Industrial Fabrics Grass

tencate materialized Smart textiles en advanced composites Geosynthetics Industrial Fabrics Grass tencate materialized Smart textiles en advanced composites Protective Fabrics Space Composites Aerospace Composites Advanced Armour Geosynthetics Industrial Fabrics Grass smart textiles en advanced composites

Nadere informatie

Cleantech Markt Nederland 2008

Cleantech Markt Nederland 2008 Cleantech Markt Nederland 2008 Baken Adviesgroep November 2008 Laurens van Graafeiland 06 285 65 175 1 Definitie en drivers van cleantech 1.1. Inleiding Cleantech is een nieuwe markt. Sinds 2000 heeft

Nadere informatie

Koninklijke Ten Cate NV

Koninklijke Ten Cate NV Koninklijke Ten Cate NV Halfjaarcijfers 2014 Ir L. de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Koninklijke Ten Cate NV Amsterdam, donderdag 24 juli 2014 Agenda Presentatie halfjaarcijfers TenCate 2014 1. Halfjaarcijfers

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Wientjes

Kracht door samenwerking. VDL Wientjes Kracht door samenwerking VDL Wientjes VDL Wientjes KUNSTSTOF HEEFT ONEINDIG VEEL MOGELIJKHEDEN. VDL WIENTJES KENT ZE. BENIEUWD NAAR DE NIEUWSTE ONTWIKKELINGEN IN GRONDSTOFFEN EN VERWERKINGSTECHNIEKEN?

Nadere informatie

PROTECTING PEOPLE IN TRANSIT

PROTECTING PEOPLE IN TRANSIT PROTECTING PEOPLE IN TRANSIT Geavanceerde composieten voor sportwagen- en Formule 1-markt TenCate Accorder, volgende innovatie in kunstgrassystemen Het machtige gevoel van een piloot op de Dreamliner 2015

Nadere informatie

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie.

Nuon Helianthos. Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. 2 Nuon Helianthos Een doorbraak in zonne-energie. Nuon Helianthos 3 Een duurzame samenleving staat hoog op de politieke en maatschappelijke agenda. Een wezenlijke

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries

Kracht door samenwerking. VDL Fibertech Industries Kracht door samenwerking VDL Fibertech Industries VDL Fibertech Industries Composieten als carbon fiber en glas fiber worden onder andere gebruikt in formule 1 auto s en de nieuwste vliegtuigen, tennisrackets

Nadere informatie

VDL Wientjes Emmen. Kracht door samenwerking

VDL Wientjes Emmen. Kracht door samenwerking VDL Wientjes Emmen Kracht door samenwerking VDL Wientjes Emmen VDL WIENTJES EMMEN KENT DE ONEINDIG VELE MOGELIJKHEDEN VAN KUNSTSTOF. ALS SPECIALIST PRATEN WIJ U GRAAG BIJ OVER ONZE DIVERSE VERWERKINGSTECHNIEKEN

Nadere informatie

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen

Duurzaamheid. De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid De voordelen van blikverpakkingen Duurzaamheid Duurzaamheid is één van de belangrijke aandachtspunten van het bedrijfsleven. Deze brochure is een initiatief van EMPAC, de organisatie van de

Nadere informatie

Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU

Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU Kunststof Warmtewisselaars WWW.POLYCOIL.EU 1 PolyCoil warmtewisselaars De Polycoil warmtewisselaar is een revolutionaire kunststof warmtewisselaar welke is ontwikkeld na jaren van onderzoek door Cesaroni

Nadere informatie

Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Materialen Vandaag: Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling Materialen PE, polyetheen - LDPE en

Nadere informatie

Kunststof en composiet Kunststof en composiet

Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet Kunststof en composiet 4e college kunststof Utrecht HKU Vandaag: PE, polyetheen Overige kunststoffen Composieten Kunststofherkenning en herhaling - LDPE en HDPE: verschillend soortelijk

Nadere informatie

Jaarcijfers TenCate 2012

Jaarcijfers TenCate 2012 Jaarcijfers TenCate 2012 Vooruitzichten 2013 Ir L. de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Koninklijke Ten Cate nv Amsterdam, vrijdag 1 maart 2013 Agenda Presentatie jaarcijfers TenCate 2012 1. Profiel, marktthema

Nadere informatie

BOPLA enclosures. content matters

BOPLA enclosures. content matters BEHUIZINGEN DIE ELEKTRONICA EEN THUIS BIEDEN. Behuizingen van onderscheiden zich door een hoogwaardige kwaliteit in uitvoering en design. In combinatie met de elektronica van onze klanten ontstaat daaruit

Nadere informatie

Automatisering van Composiet Productie! - een MKB perspectief!!! Symposium Composiet in Opmars, 6 november 2013!! Casper Willems! www.c-p-t.nl!

Automatisering van Composiet Productie! - een MKB perspectief!!! Symposium Composiet in Opmars, 6 november 2013!! Casper Willems! www.c-p-t.nl! Automatisering van Composiet Productie - een MKB perspectief Symposium Composiet in Opmars, 6 november 2013 Casper Willems www.c-p-t.nl 1 Composite Production Technology B.V. Ontstaan uit Groot Composiet:

Nadere informatie

Specialty Stainless Steel Processes

Specialty Stainless Steel Processes Specialty Stainless Steel Processes Bodycote Dé partner voor u Precies wat u nodig heeft. Bodycote biedt een compleet scala van warmtebehandelingen, oppervlaktetechnologieën en warm isostatisch persen

Nadere informatie

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu

Beleggen in de toekomst. de kansen van beleggen in klimaat en milieu Beleggen in de toekomst de kansen van beleggen in klimaat en milieu Angst voor de gevolgen? Stijging van de zeespiegel Hollandse Delta, 6 miljoen Randstedelingen op de vlucht. Bedreiging van het Eco-systeem

Nadere informatie

Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR

Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR Welcome to ComBAR 2 Technologie en maatschappij vragen om nieuwe oplossingen in bouwconstructies Schöck ComBAR Wapeningstaal in betonconstructies is sinds 100 jaar de standaard in utiliteits- en woningbouw,

Nadere informatie

Koninklijke Ten Cate N.V. Jaarcijfers 2013

Koninklijke Ten Cate N.V. Jaarcijfers 2013 Koninklijke Ten Cate N.V. Jaarcijfers 2013 Vooruitzichten 2014 Ir L. de Vries, bestuursvoorzitter en CEO Koninklijke Ten Cate N.V. Amsterdam, donderdag 27 februari 2014 Agenda Presentatie jaarcijfers TenCate

Nadere informatie

Innovatie als hoeksteen van de strategie. Loek de Vries, voorzitter raad van bestuur Koninklijke TenCate

Innovatie als hoeksteen van de strategie. Loek de Vries, voorzitter raad van bestuur Koninklijke TenCate Innovatie als hoeksteen van de strategie Loek de Vries, voorzitter raad van bestuur Koninklijke TenCate 13 juli 2006 Innovatie binnen het strategische kader Waardeketenbenadering als innovatieve manier

Nadere informatie

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen

duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen duurzame energievoorziening voor bedrijventerreinen De toekomst van de energievoorziening Gemeenten, provincies, bedrijven en projectontwikkelaars gaan zich steeds meer richten op duurzame energiedoelstellingen,

Nadere informatie

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam

Laser codeersystemen. Veilig, flexibel, duurzaam Laser codeersystemen Veilig, flexibel, duurzaam lasersystem INDUSTRIËLE GOEDEREN cosmetica CHEMICALIËN kleur verwijderen hygiëne producten PHARMACEUTISCHE PRODUCTEN CONSUMENTEN GOEDEREN MEDISCHE INSTRUMENTEN

Nadere informatie

1 Introductie Koninklijke Ten Cate nv

1 Introductie Koninklijke Ten Cate nv 1 Introductie Koninklijke Ten Cate nv Introductie Koninklijke Ten Cate nv Drs F. Spaan, corporate director business development en IR Almelo, maandag 28 maart 2011 Visie op materialen Textiel technologie,

Nadere informatie

PRODUCTEN Thermohardende laminaten - oftewel duro plasten - worden gemaakt door diverse lagen voorgeïmpregneerd materiaal onder hoge druk en temperatuur samen te persen. Het voormateriaal (prepreg) kan

Nadere informatie

Onze innovatie, uw winst. AirDeck. maakt uw bouwproject zoveel lichter

Onze innovatie, uw winst. AirDeck. maakt uw bouwproject zoveel lichter Onze innovatie, uw winst AirDeck maakt uw bouwproject zoveel lichter een nieuw én innoverend bouwsysteem van Marmorith Betonindustrie AirDeck AirDeck, het nieuwe gepatenteerde vloersysteem zorgt voor een

Nadere informatie

Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011

Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011 Voorbeeld case: Gietstuk Bruijs/Hapam Stappenplan kostprijsreductie met aluminium Versie: april 2011 Stap 1_Verkennen Stap 2_Vergelijken Stap 3_Vinden Stap 4_Verifiëren Stap 1_Verkennen Omschrijf het oorspronkelijke

Nadere informatie

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel

Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Factsheet - Unieke superslanke composiet gevel Achtergrond Het composiet gevelconcept is ontwikkeld binnen het SIA-RAAK programma Composieten in de glasarchitectuur onder leiding van het INHolland Composietenlab.

Nadere informatie

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa)

Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Docentenvel opdracht 19 (campagne voor een duurzame wereld en een samenwerkend Europa) Lees ter voorbereiding onderstaande teksten. Het milieu De Europese Unie werkt aan de bescherming en verbetering van

Nadere informatie

ADVIES VAN ANTALIS REK- EN KRIMPFOLIE HET BELANG VAN DE JUISTE FOLIE WELKE SOORTEN FOLIE ZIJN BESCHIKBAAR? WELKE FOLIE VOOR WELKE TOEPASSING?

ADVIES VAN ANTALIS REK- EN KRIMPFOLIE HET BELANG VAN DE JUISTE FOLIE WELKE SOORTEN FOLIE ZIJN BESCHIKBAAR? WELKE FOLIE VOOR WELKE TOEPASSING? HET BELANG VAN DE JUISTE FOLIE WELKE SOORTEN FOLIE ZIJN BESCHIKBAAR? WELKE FOLIE VOOR WELKE TOEPASSING? Geblazen (Blown) rekfolie Deze folie is zeer sterk. Dezelfde als handmatige folie, standaardfolie

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDL Wientjes Emmen

Kracht door samenwerking. VDL Wientjes Emmen Kracht door samenwerking VDL Wientjes Emmen VDL Wientjes Emmen Kunststof heeft oneindig veel mogelijkheden. VDL Wientjes Emmen kent ze. Benieuwd naar de nieuwste ontwikkelingen in grondstoffen en verwerkingstechnieken?

Nadere informatie

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem

Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Ons nieuwe laboratoriuminrichtingssysteem Als een ideale werking en een goed design elkaar innovatief aanvullen, hebben wij alles goed gedaan. Esthetische eisen vertalen in een goed design is één ding

Nadere informatie

Duurzame oplossingen in gerecycled kunststof

Duurzame oplossingen in gerecycled kunststof Duurzame oplossingen in gerecycled kunststof Duurzame oplossingen in gerecycled kunststof U kiest graag voor veilig en degelijk materiaal dat geen onderhoud nodig heeft? Dan bent u bij ons aan het juiste

Nadere informatie

Solico Solutions in composites Solutions in composites

Solico Solutions in composites Solutions in composites Everdenberg 97, 4902 TT Oosterhout, Nederland tel.: + 31/162-462.280 solico@solico.nl Inhoud Introductie Solico Wat zijn composieten? Mechanische eigenschappen Voor- en nadelen composieten Introductie

Nadere informatie

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving

Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Voorsprong in kabels, met de juiste oplossing voor ieder segment en elke omgeving Welkom bij Voltec Kabels, componenten en complete systemen: Klanten van Voltec profiteren al jaren van innovatieve, betrouwbare

Nadere informatie

Visie op Windenergie en solar Update 2014

Visie op Windenergie en solar Update 2014 Visie op Windenergie en solar Update 2014 De vooruitzichten voor hernieuwbare energie zijn gunstig Succes hangt sterk af van de beschikbaarheid van subsidies Naast kansen in Nederland kan de sector profiteren

Nadere informatie

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek.

Kenmerkend voor ruimtevaart is de succesvolle samenwerking van bedrijfsleven, universiteiten & kennisinstituten en overheid: de gouden driehoek. 00 Ruimtevaart in Nederland en in Europa - Kort resume van de Nederlandse positie. Aandacht voor de komende Ministersconferentie van de European Space Agency (ESA) In december 2014 vindt de ESA Ministersconferentie

Nadere informatie

UNIEKE TURN-KEY INDUSTRIEBOUW IN PREFAB BETON

UNIEKE TURN-KEY INDUSTRIEBOUW IN PREFAB BETON UNIEKE TURN-KEY INDUSTRIEBOUW IN PREFAB BETON OVER ONS WILLY NAESSENS Met Willy Naessens kiest u voor een ideaal bouwsysteem. In constructie en in uitstraling. Dankzij onze verticale integratie beheren

Nadere informatie

2012 nummer 1 voorjaar

2012 nummer 1 voorjaar 2012 nummer 1 voorjaar THEMA: de Waardepropositie van tencate Waardeketenmanagement TenCate businessmodel uitgangspunt voor waardecreatie Toegevoegde waarde In de kernmarkten waarop TenCate actief is,

Nadere informatie

Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen!

Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen! Uw hoogbouw SLIM renoveren De nieuwe, revolutionaire methode om al uw hoogbouw moeiteloos te verduurzamen! snelle realisatie in duurzame renovatie snelle realisatie in duurzame renovatie De béste prestatie

Nadere informatie

Vaartuigbepantsering CLIP: TenCate Advanced Armour

Vaartuigbepantsering CLIP: TenCate Advanced Armour Protecting people Vaartuigbepantsering CLIP: TenCate Advanced Armour Jaarcijfers TenCate 2013 2 Opening Algemene vergadering van aandeelhouders 2014 Dr. J.C.M. Hovers, voorzitter raad van commissarissen

Nadere informatie

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s

Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s Samenvatting Flanders DC studie Internationalisatie van KMO s In een globaliserende economie moeten regio s en ondernemingen internationaal concurreren. Internationalisatie draagt bij tot de economische

Nadere informatie

Agmi Structures. aluminium constructies VICA. alles in één!

Agmi Structures. aluminium constructies VICA. alles in één! Agmi Structures aluminium constructies VICA alles in één! VICA, alles in één! Met ruim 45 jaar ervaring vanuit de Agmi Group waarin Agmi Traffic aluminium borden (ALISA) levert, produceert Agmi Structures

Nadere informatie

Amsterdamse haven en innovatie

Amsterdamse haven en innovatie Amsterdamse haven en innovatie 26 september 2011, Hoge School van Amsterdam Haven Amsterdam is een bedrijf van de gemeente Amsterdam Oostelijke handelskade (huidige situatie) Oostelijke handelskade (oude

Nadere informatie

U heeft een idee en wij maken het tastbaar!

U heeft een idee en wij maken het tastbaar! Dunia Coatings ontwikkelt en produceert high performance industriële coatings, markeerinkten en hoogwaardige gebruiksklare verf. Door onze jarenlange laboratorium ervaring staat innovatie en flexibiliteit

Nadere informatie

Partners in productie... voor een hoger rendement in de metaalindustrie tell me more

Partners in productie... voor een hoger rendement in de metaalindustrie tell me more Partners in productie... voor een hoger rendement in de metaalindustrie tell me more Maxx -beschermgassen = lagere laskosten Amada, UK Gezien de hevige concurrentie is het van cruciaal belang dat kwaliteit

Nadere informatie

De kracht van bewezen technologie

De kracht van bewezen technologie De kracht van bewezen technologie De kracht van bewezen technologie Rodelta Pumps International BV is een nationaal en internationaal toonaangevende producent van centrifugaalpompen. Al meer dan 60 jaar

Nadere informatie

THORO - Betonherstellingsystemen

THORO - Betonherstellingsystemen THORO - Betonherstellingsystemen Welkom in de wereld van Thoro In 1912 had bouwkundig ingenieur Edward H. Canon er geen idee van dat zijn THORO producten een belangrijke bijdrage zouden leveren bij de

Nadere informatie

Denken in duurzame systemen en effectieve oplossingen

Denken in duurzame systemen en effectieve oplossingen Denken in duurzame systemen en effectieve oplossingen Unidek SolarTherm is het eerste sandwich dakelement met een geïntegreerd, prefab gemonteerde zonnecollector. Het resultaat van een unieke samenwerking

Nadere informatie

EshaGum, EshaFlex & EshaFlex Premium

EshaGum, EshaFlex & EshaFlex Premium EshaGum, EshaFlex & EshaFlex Premium Kwaliteitsproducten met een veelzijdige toepassing * Safety overlap: snelvloeiende VARIO-bitumen aangebracht op bovenzijde van onderliggende baan en onderzijde van

Nadere informatie

DUURZAAM BOUW & WOONCONCEPT FAB5+ BOUWEN MET FAB5+

DUURZAAM BOUW & WOONCONCEPT FAB5+ BOUWEN MET FAB5+ DUURZAAM BOUW & WOONCONCEPT FAB5+ BOUWEN MET FAB5+ BOUWEN MET FAB5+ FAB5+ DUURZAAM BOUW & WOONCONCEPT 02 Inhoud Introductie 3 Het 5S-bouwsysteem? 5 Waarom 5S gebruiken? 7 Isolatiewaarde 11 De praktijk

Nadere informatie

Wat onze drijfveer is.

Wat onze drijfveer is. Wat onze drijfveer is. Concernpresentatie van voestalpine boekjaar 2014/15 www.voestalpine.com Wij zorgen voor houvast en beweging op de wereld. Als technologie- en industriegoederenconcern op basis van

Nadere informatie

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan

Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Verregaande strategische samenwerking Daimler AG en Renault-Nissan Alliantie gaan verregaande strategische samenwerking aan Datum: 8 april 2010 Samenwerking bij de volgende generatie van de smart fortwo

Nadere informatie

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain

Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Managementsamenvatting Horizontale planning - integratie in de gehele olie-en gas supply chain Neem planningsbesluiten voor maximale winst, meer veiligheid en minimalenadelige gevolgen voor het milieu

Nadere informatie

jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag

jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag 102 jaar Het geheim van een goed brugdek ligt een laag 010 Fiber de brug dieper Aanzicht Fiberline type HD: boven ine 10 JAAR, 2010 BRUGGEN VOORZIEN VAN EEN FIBERLINE BRUGDEK In 1999 onderzocht Haasnoot

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VD Leegte Metaal

Kracht door samenwerking. VD Leegte Metaal Kracht door samenwerking VD Leegte Metaal VD Leegte Metaal Een bijzonder geavanceerd machinepark, gekwalificeerde lassers, een op flexibiliteit en oplossingen gerichte aanpak, een strakke organisatie,

Nadere informatie

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD

zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD zonweringsdoeken gemaakt van planten THE FIRST SUNSCREEN FABRIC IN THE WORLD WITH CRADLE TO CRADLE CERTIFIED GOLD M + N PROJECTEN ONTWIKKELDE EEN NIEUWE GENERATIE ZONWERINGSDOEKEN, DIE DE HUIDIGE MATERIALEN

Nadere informatie

Scheuten gehard glas. Secursafe

Scheuten gehard glas. Secursafe Scheuten gehard glas Secursafe Scheuten see it. feel it Scheuten Glas is met ruim 50 jaar ervaring een specialist op het gebied van hoogwaardige glasproducten. Vanuit fabrieken en vestigingen in Nederland,

Nadere informatie

Material Value Circle

Material Value Circle Material Value Circle Meerwaarde in de circulaire waarde keten Lonneke de Graaff Materials 2014 l.graaff@dpivalucentre.nl Inhoud DPI Value Centre Wat is de Value Circle? Waarom kijken naar de Value Circle?

Nadere informatie

Kracht door samenwerking. VDS Technische Industrie

Kracht door samenwerking. VDS Technische Industrie Kracht door samenwerking VDS Technische Industrie VDS Technische Industrie VDS TECHNISCHE INDUSTRIE COMBINEERT SNIJ- EN BUIG- C.Q. TREKBEWERKINGEN IN ÉÉN GEREEDSCHAP EN KAN OOK EXTRA DELEN ZOALS NUTS OF

Nadere informatie

sia Abrasives Schuuroplossing

sia Abrasives Schuuroplossing sia Abrasives Schuuroplossing Het bedrijf De in het Zwitserse Frauenfeld gevestigde sia Group is een van s werelds grootste leveranciers van innovatieve schuurmiddelen. De groep ontwikkelt, produceert

Nadere informatie

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst

Supplier Code of Conduct. Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Supplier Code of Conduct Samen op weg naar een succesvolle, uitdagende en duurzame toekomst Bij Kramp gaan we voor zakelijk succes op de lange termijn. Daarbij voelen we een sterke verantwoordelijkheid

Nadere informatie

OPPOF. alles in één! Ontwerp Productie Plaatsing Onderhoud/beheer Financiering

OPPOF. alles in één! Ontwerp Productie Plaatsing Onderhoud/beheer Financiering OPPOF alles in één! Ontwerp Productie Plaatsing Onderhoud/beheer Financiering Agmi Group Agmi Group is de houdstermaatschappij van Agmi Traffic, Agmi Signsdirect en Agmi Structures. De doelstellingen van

Nadere informatie

VIBA Bevestigingsdag, welkom!

VIBA Bevestigingsdag, welkom! VIBA Bevestigingsdag, welkom! 5 oktober 2012 Bevestigen Automotive Gereedschappen Introductie VIBA N.V. Willem Ruggenberg Sales Manager Bevestigen Bevestigen Automotive Gereedschappen 1 Introductie VIBA

Nadere informatie

Green Deal Concreet 1.0

Green Deal Concreet 1.0 Green Deal Concreet 1.0 Een groep vooraanstaande bedrijven en brancheorganisaties in de betonketen hebben in 2011 samen met MVO Nederland het MVO Netwerk Beton opgericht. Op 4 oktober 2011 heeft het MVO

Nadere informatie

Insights Energiebranche

Insights Energiebranche Insights Energiebranche Naar aanleiding van de nucleaire ramp in Fukushima heeft de Duitse politiek besloten vaart te zetten achter het afbouwen van kernenergie. Een transitie naar duurzame energie is

Nadere informatie

Impact Cloud computing

Impact Cloud computing Impact Cloud computing op de Nederlandse zakelijke markt De impact van Cloud Computing op de Nederlandse zakelijke markt De economische omstandigheden zijn uitdagend. Nederland is en bedrijven informatietechnologie

Nadere informatie

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero

Nascheiding kunststoffen. Het heldere alternatief van Attero Nascheiding kunststoffen Het heldere alternatief van Attero Sinds 1 januari 2010 moet elke gemeente in Nederland een fors deel van het kunststof verpakkingsafval scheiden van de rest van het huishoudelijk

Nadere informatie

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together

Gids voor werknemers. Rexel, Building the future together Gids voor werknemers Rexel, Building the future together Editorial Beste collega s, De wereld om ons heen verandert snel en biedt ons nieuwe uitdagingen en kansen. Aan ons de taak om effectievere oplossingen

Nadere informatie

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw

Compact Plus biogasinstallatie, Lierop, 600 kw Hoe maak je biogas? Inhoud presentatie Wie en wat is Biogas Plus? Hoe werkt een biogasinstallatie? Voor wie is een biogasinstallatie interessant? Is een biogasinstallatie duurzaam? Zijn subsidies nodig?

Nadere informatie

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you

Reference case Atlas Copco. Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren. Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Vodafone Power to you Atlas Copco gebruikt Vodafone M2M om wereldwijd de klantondersteuning te verbeteren Atlas Copco

Nadere informatie

Recycling. Thermoharders & Glasvezel afval. Philip.van.caenegem@reprocover.com T: + 32 474 975 743

Recycling. Thermoharders & Glasvezel afval. Philip.van.caenegem@reprocover.com T: + 32 474 975 743 Recycling Thermoharders & Glasvezel afval Philip.van.caenegem@reprocover.com T: + 32 474 975 743 REPROCOVER IN EEN NOTENDOP Technologie en infrastructuur om afval afkomstig van thermohardende kunststoffen

Nadere informatie

Waarmee begin je en hoe overtuig je opdrachtgevers van je product?

Waarmee begin je en hoe overtuig je opdrachtgevers van je product? Vier vrienden met een missie. Dat is de basis van het huidige Haarlemse NPSP Composieten. Inmiddels werken er 25 mensen bij het bedrijf en behoren onder meer Nedtrain, UN Studio, G-Star en de ANWB tot

Nadere informatie

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam:

Rotie: Cleaning & Services Amsterdam: Tankstorage Amsterdam: Orgaworld: Biodiesel Amsterdam: Rotie maakt onderdeel uit van de Simadan Groep. De Simadan Groep is een wereldwijd uniek industrieel ecosysteem waarin bij het verwerken van organische reststromen en frituurvet geen bruikbare energie

Nadere informatie

ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking. Koen Meijer, TATA Steel

ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking. Koen Meijer, TATA Steel ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking Koen Meijer, TATA Steel ULCOS, Ultra Low CO 2 Steelmaking Het ULCOS project Het ULCOS project is een initiatief van de Europese staalindustrie Doel: 50% reductie van CO

Nadere informatie

Geef je toekomst kleur!

Geef je toekomst kleur! Geef je toekomst kleur!... Het wordt tijd om positief te denken... Bewezen kwaliteit, innovatie, technologie en betrouwbaarheid van onze zonnepanelen. Wij zijn de toekomst, op weg naar u. Alternatief.

Nadere informatie

Recyclingsymposium 2015. Coen Kolthof

Recyclingsymposium 2015. Coen Kolthof Recyclingsymposium 2015 Coen Kolthof Historie Ontwikkeling Inverko 1997 Ontstaan van de Inverko Groep met de oprichting van Inverko Plastics BV 2001 Acquisitie van Poly-Grind BV & uitbreiding van de activiteiten

Nadere informatie

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector

Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse schone technologie sector Wereld Natuur Fonds Driebergseweg 10 Postbus 7 3700 AA Zeist Tel: +31 30 693 7333 Direct: Fax: +31 30 691 2064 Info@wnf.nl www.wnf.nl Schone technologie voor een levende aarde Bouwen aan de Nederlandse

Nadere informatie

Bijl Bruggen. specialist in dragende composietconstructies

Bijl Bruggen. specialist in dragende composietconstructies Bijl Bruggen specialist in dragende composietconstructies BIJL BRUG VOLLEDIG COMPOSIET BIJL kwaliteit Het Dintelmondse Bijl Profielen produceert glasvezelversterkte polyester profielen én complete bruggen.

Nadere informatie

Efficiëntie ontmoet performance. MAN TGX met nieuwe D38-motoren.

Efficiëntie ontmoet performance. MAN TGX met nieuwe D38-motoren. Efficiëntie ontmoet performance. MAN TGX met nieuwe D38-motoren. Performance in een nieuwe dimensie. In deze brochure zijn deels uitvoeringen afgebeeld die niet tot de standaarduitvoering behoren. 2. Fahrerhaus

Nadere informatie

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL

Innovation Concepts B.V. Nieuwsbrief 2012-01 Versie NL Algemeen Innovation Concepts B.V. is bijna twee jaar geleden opgezet door Pol Knops en Keesjan Rijnsburger. We zijn al ruim twee jaar bezig met het onderzoeken van diverse toepassingen van CO 2 binding

Nadere informatie

Nedap Varkens Prestatie Test

Nedap Varkens Prestatie Test Complete oplossingen voor varkenshouderij Nedap biedt middels elektronische individuele dieridentificatie efficiënte en slimme oplossingen voor dierverzorging in de gehele varkenshouderij. Nedap Varkens

Nadere informatie

De productie van PVC in Europa

De productie van PVC in Europa De productie van PVC in Europa April 2011 Polyvinylchloride, of PVC, is een van s werelds meest gebruikte polymeren. Vanwege zijn veelzijdigheid wordt het materiaal veel gebruikt voor uiteenlopende industriële,

Nadere informatie

De organisatie is in staat om direct in te spelen op nieuwe ontwikkelingen, hierbij produceren wij tegen aantrekkelijke prijzen,

De organisatie is in staat om direct in te spelen op nieuwe ontwikkelingen, hierbij produceren wij tegen aantrekkelijke prijzen, Plaattechnieken Bedrijfsprofiel WEVAB is een modern, praktisch en flexibel productiebedrijf en al meer dan 40 jaar gespecialiseerd in het nauwkeurig bewerken van voornamelijk aluminium profielen en platen

Nadere informatie

VOEG VEILIGHEID & WAARDE TOE AAN UW GOEDERENVERWERKING & OPSLAG

VOEG VEILIGHEID & WAARDE TOE AAN UW GOEDERENVERWERKING & OPSLAG VOEG VEILIGHEID & WAARDE TOE AAN UW GOEDERENVERWERKING & OPSLAG Goederenverwerking & Logistieke oplossingen SKILL, QUALITY AND EXPERIENCE www.troax.com Toonaangevend leverancier van gebiedsafscherming

Nadere informatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie

Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Smart Industries, Smart Connections Leo Esselman, Financieel directeur NLR, Kernteamlid cluster maakindustrie Amsterdam Economic Board Innovatie Ontketend - 10 sept 2015 Innovatie Ontketend: Smart Industries,

Nadere informatie

Georg Fischer DEKA. Producent van industriële kunststof buizen

Georg Fischer DEKA. Producent van industriële kunststof buizen Georg Fischer DEKA Producent van industriële kunststof buizen Het bedrijf Voor elke industriële of chemische toepassing is wel een specifieke kunststof denkbaar. Tegenwoordig komen we dus steeds meer kunststof

Nadere informatie

Akaplast, top in vorm.

Akaplast, top in vorm. Top in vorm Akaplast, top in vorm. Akaplast is sinds de oprichting in 1999 uitgegroeid tot een van de meest gerenommeerde vacuümvormspecialisten in de Benelux. Klantgerichtheid en gezond ondernemerschap

Nadere informatie

VOEG VEILIGHEID & WAARDE TOE AAN UW GOEDERENVERWERKING & OPSLAG

VOEG VEILIGHEID & WAARDE TOE AAN UW GOEDERENVERWERKING & OPSLAG VOEG VEILIGHEID & WAARDE TOE AAN UW GOEDERENVERWERKING & OPSLAG Goederenverwerking & Logistieke oplossingen SKILL, QUALITY AND EXPERIENCE www.troax.com Toonaangevend leverancier van gebiedsafscherming

Nadere informatie

welkom in de wereld van EPDM vochtkerende systemen

welkom in de wereld van EPDM vochtkerende systemen welkom in de wereld van EPDM vochtkerende systemen aangenaam vochtkerende systemen Hertalan Rubber Products vindt zijn oorsprong in 1895 onder de vleugels van Hertel. Vanaf de zestiger jaren produceren

Nadere informatie

Vescom: een kennismaking. wallcovering upholstery curtain

Vescom: een kennismaking. wallcovering upholstery curtain Vescom: een kennismaking wallcovering upholstery curtain daarom Vescom projectgeschikt onderscheidende dessins functioneel kleur, structuur en materialiteit sfeervol en gevarieerd eenvoudig en snel te

Nadere informatie

M&D-FLUGZEUGBAU INVESTEERT IN DE NIEUWE, INNOVATIEVE TECHNOLOGIE VAN RESATO INTERNATIONAL UIT NEDERLAND ACM 3040

M&D-FLUGZEUGBAU INVESTEERT IN DE NIEUWE, INNOVATIEVE TECHNOLOGIE VAN RESATO INTERNATIONAL UIT NEDERLAND ACM 3040 M&D-FLUGZEUGBAU INVESTEERT IN DE NIEUWE, INNOVATIEVE TECHNOLOGIE VAN RESATO INTERNATIONAL UIT NEDERLAND ACM 3040 Kwaliteit, flexibiliteit en ondersteuning zijn enkele belangrijke kenmerken waarom M&D Flugzeugbau

Nadere informatie

RubberShell SA Innovatief zelfklevend EPDM membraan

RubberShell SA Innovatief zelfklevend EPDM membraan RubberShell SA Innovatief zelfklevend EPDM membraan RubberShell SA Een vernieuwende technologie voor het eenvoudig, snel en veilig afdichten van gebouwen. RubberShell SA is een uniek, glasvezel versterkte

Nadere informatie

Creating a world of grass

Creating a world of grass Protecting people Creating a world of grass Clip TenCate Grass Jaarcijfers TenCate 2012 2 Opening Algemene vergadering van aandeelhouders 2013 Dr J. C.M. Hovers, voorzitter raad van commissarissen Almelo,

Nadere informatie

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008)

NIVR Klanttevredenheidsonderzoek (2008) Klanttevredenheidsonderzoek (2008) 1. Inleiding Het is op 1 januari 2007 een reorganisatie gestart. Om de effecten van deze reorganisatie te kunnen vaststellen is begin 2007een klanttevredenheidsonderzoek,

Nadere informatie

Produceren zonder zorgen

Produceren zonder zorgen Produceren zonder zorgen PRODUCEREN ZONDER ZORGEN Bakker & Co is één van de meest gespecialiseerde technische toeleveranciers van Nederland en België en werkt voor toonaangevende bedrijven in een groot

Nadere informatie

KeyKeg Innovatieve technologie Maximale kwaliteit en houdbaarheid Lichtgewicht Efficiënt Toegang tot nieuwe markten Duurzaam Uitgebreide

KeyKeg Innovatieve technologie Maximale kwaliteit en houdbaarheid Lichtgewicht Efficiënt Toegang tot nieuwe markten Duurzaam Uitgebreide 02 KeyKeg Innovatieve technologie Maximale kwaliteit en houdbaarheid Lichtgewicht Efficiënt Toegang tot nieuwe markten Duurzaam Uitgebreide branding-opties Tappen met lucht KeyKeg, your future on tap!

Nadere informatie

INVESTEREN IN. Strategische Metalen

INVESTEREN IN. Strategische Metalen INVESTEREN IN Strategische Metalen Neodium Neodium BVBA werkt nauw samen met een van de grootste leveranciers van strategische metalen in Europa. In tijden van crisis, inflatie, politieke instabiliteit

Nadere informatie